Cultuur, cultuurinformatie en cultuurtraining

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Cultuur, cultuurinformatie en cultuurtraining"

Transcriptie

1 o pi n i e Cultuur, cultuurinformatie en cultuurtraining De Sectie CAI en het human terrain van het missiegebied Er bestaan binnen het Commando Landstrijdkrachten ongetwijfeld meer onderdelen die niet bij iedereen bekend zijn, maar de Sectie Cultuurhistorische Achtergronden & Informatie (hierna Sectie CAI genoemd) zal voor veel officieren een onbekend verschijnsel zijn. En toch zal elke militair in zijn/haar voorbereiding op een uitzending minstens één keer met het werk van deze sectie te maken krijgen. Lkol(R) Dr. Robèrt GOOREN Hoofd Sectie CAI Tijdens de MissieGerichte Informatie (MGI) op De Harskamp, of bij de MissieGerichte Opleiding (MGO) aan de School voor Vredesmissies (SVV) in Amersfoort wordt in een zgn. CAI-les aandacht besteed aan de cultuur, godsdienst, sociale structuur en geschiedenis van de bevolkingsgroepen waar hij/zij in het inzetgebied mee te maken krijgt. Voor de ISAF-missie in Afghanistan komt daar nog een gedrags- en communicatietraining bij, waarin samen met een Afghaanse tolk en een Afghaanse acteur een aantal scenario s wordt uitgevoerd. Deze zijn gebaseerd op situaties en gesprekken die in de praktijk regelmatig voorkomen. Aangevuld met een bezoek aan een Islamitische moskee, vormen de CAI-presentatie en de Cultural Awareness Training (CAT) de missiegerichte culturele voorbereiding op de uitzending naar Afghanistan. Voor andere missies is het programma meestal minder uitvoerig. Het werk van de Sectie CAI, waarom en hoe cultuur in Carré 7/ pagina 008_CA07.indd :59:16

2 << Afghaanse cultuur: Buzkashi in Kabul. de MGI/MGO terecht is gekomen, en het belang van de culturele dimensie bij huidige militaire missies vormen het onderwerp van dit artikel. CDS Aanwijzing A-700 Iedere militair die deelneemt aan een MGO of MGI, doet dat om te kunnen voldoen aan de eindeisen die nodig zijn om adequaat te kunnen functioneren tijdens een militaire operatie in het buitenland. Deze eisen op het gebied van kennis en vaardigheden zijn in december 2004 vastgesteld door de CDS in de Aanwijzing A-700 bijlage C. De lessen en trainingen van de Sectie CAI zijn bedoeld om invulling te geven aan een aantal eindeisen uit de lijst van onderwerpen: kennis hebben van de geschiedenis en achtergronden van het conflict, van het cultureel erfgoed en de cultuurhistorische achtergronden in het missiegebied, en van lokale gewoonten, mentaliteit en gebruiken. De Cultural Awareness Training is daarbij vooral ontwikkeld om militairen kennis en vaardigheden bij te brengen die benodigd zijn om met de, bij het conflict betrokken, partijen te communiceren. Ook dit is een bijlage C eindeis. In samenwerking met het SVV en de Staf CLAS wordt voor alle uit te zenden eenheden en individuele militairen een lesprogramma opgesteld waarin het aantal lesuren, de te behandelen onderwerpen en de onderwijsvorm voor deze onderwerpen worden vastgesteld. Ervaringen uit de praktijk van de missie zijn mede bepalend voor de inhoud van het lesprogramma. Het doel van de MGO/ MGI is om zoveel mogelijk aan te sluiten bij de behoeften aan kennis en vaardigheden zoals die in het missiegebied worden gevoeld. De kwaliteit van de CAI-presentaties en CAT-trainingen worden door middel van evaluaties onder alle MGO/MGI-deelnemers voortdurend bewaakt. Door enquête-onderzoek en gesprekken met militairen die al zijn teruggekeerd van hun uitzending wordt de inhoud van het lesprogramma regelmatig aangepast aan actuele gebeurtenissen en gewijzigde omstandigheden in het missiegebied. Ook nieuwe kennis uit vakpublicaties en studies c.q. rapporten van internationale organisaties wordt in de presentaties opgenomen. Waarom aandacht voor cultuur? War among the People, Three-Block Warfare en de klassieke counter-insurgency zijn kernbegrippen die een type militaire operaties aangeven, waarbij het gevechtsterrein en de aard van de militaire activiteiten veel nadrukkelijker bepaald worden door interactie tussen alle sociale groepen (eigen militairen, bevolking, overheid, krijgsheren, gewapende tegenstanders, bondgenoten e.d.) die in een operatiegebied aanwezig zijn. Vooral de houding en medewerking van de bevolking zijn hierbij cruciale factoren voor het succes van de missie. Kennis van de cultuur van de bevolkingsgroepen in het operatiegebied is essentieel om op de juiste manier contact te leggen, uitleg te geven over militaire aanwezigheid en operaties, hulp- en ontwikkelingsprojecten uit te voeren en om acceptatie van de eigen overheid te bevorderen. Cultuur wordt in dit geval gezien als een samenstel van overtuigingen, normen & waarden, idealen, symbolen & rituelen, gedragsregels en gebruiken, die de identiteit van een groep bepalen. Cultuur kent daarnaast een materiële vorm in kenmerkende gebouwen, kleding, voeding en gebruiksvoorwerpen. Voorwerpen en bouwwerken met een bijzondere artistieke of historische waarde worden hierbij vaak als cultureel erfgoed of ook wel als culturele goederen omschreven. Het is voor elke missie belangrijk dat in de contacten tussen Nederlandse militairen en de bevolkingsgroepen in het operatiegebied geen onnodige ergernis en problemen worden veroorzaakt door een gebrek aan inzicht in de plaatselijke cultuur. Een goede onderlinge relatie biedt betere mogelijkheden om nuttige operationele informatie en inlichtingen te krijgen, en vormt vaak de basis voor acceptatie van onze militaire aanwezigheid. Kortom, aandacht voor cultuur in de voorbereiding van militairen op een militaire missie heeft onmiskenbaar een toegevoegde waarde. Een verplichting uit het Humanitair Oorlogsrecht Het belang van cultuur en de wens om in de voorbereiding op uitzendingen aandacht te besteden aan culturele kenmerken van het operatiegebied zijn niet alleen vanuit de operationele praktijk onderkend. Er is ook een juridische grondslag. Nederland heeft zich verplicht uitvoering te geven aan de bepalingen die voortkomen uit het Humanitair Oorlogsrecht. Het gaat in dit geval om het Verdrag van Den Haag inzake de bescherming van culturele goederen in het geval van een gewapend conflict (1954), in 1999 aangevuld met een Tweede Protocol. Artikel 7.1 van het Verdrag stelt: De hoge Verdragsluitende Partijen verbinden zich [ ] bij de leden van haar strijdkrachten een geest van eerbied aan te kweken voor de cultuur en culturele goederen van alle volken. In Art. 7.2 staat de verplichting genoemd om hiervoor over voldoende expertise te beschikken: De Hoge Verdragsluitende Partijen verbinden zich reeds in vredestijd bij haar strijdkrachten diensten in te stellen of deskundig personeel aan te stellen [ ] welke diensten of personeel tot taak zullen hebben te zorgen voor de eerbiediging van culturele goederen[ ] Hoewel bij een vredes-, stabiliteits- of crisisbeheersingsoperatie zelden iets over cultuur in officiële documenten wordt opgenomen, maakt Artikel V. sub3 van de Military Technical Agreement (2002) tussen ISAF en de toenmalige Iraaks welkom voor de Nederlandse militairen. Carré 7/ pagina 9

3 militairen te instrueren over de eigen verantwoordelijkheid op het gebied van de bescherming van cultureel erfgoed in het inzetgebied tegen oneigenlijk gebruik, diefstal, plundering, beschadiging of vernieling. De docenten die deze presentaties verzorgden kwamen van het Bureau Cultureel Erfgoed, een kleine mobilisabele eenheid van reserve-officieren die in 1953 was opgericht. Van Bureau Cultureel Erfgoed naar Sectie Cultuurhistorische Achtergronden & Informatie Het Bureau Cultureel Erfgoed had tijdens de Koude Oorlog een duidelijke opdracht. Bij mogelijke oorlogsomstandigheden in Nederland moesten de zgn. cultuurbeschermingsofficieren van het Bureau als liaison- officier en adviseur assisteren bij het in veiligheid brengen van het nationale cultureel erfgoed. Vandaar dat onder de hoger opgeleide reserve-officieren een klein aantal kunsthistorici, architecten, en historici werd geworven, die over voldoende kennis beschikten om deze taken ook te kunnen uitvoeren. Nederlandse militairen in Mostar. interim regering van Afghanistan wel degelijk melding van het feit dat [ ] religious, ethnic and cultural sensitivities in Afghanistan are appropriately respected by the ISAF. Zowel de commandant van ISAF, als de Afghaanse autoriteiten wilden niet dat het gedrag van Westerse mil itairen, die niet afkomstig waren uit een Islamitische cultuur, problemen zou veroorzaken bij de Afghaanse bevolking. Het expliciet toevoegen van respect voor de Afghaanse cultuur in een dergelijke overeenkomst maakt duidelijk dat hier het nodige gewicht aan werd toegekend. Wanneer kwam cultuur bij Defensie in beeld? Het is in eerste instantie vooral de juridische verplichting geweest, die het onderwerp cultuur in de militaire opleiding voor buitenlandse operaties heeft gebracht. Dat gebeurde vanaf de jaren 90 van de vorige eeuw onder invloed van het oorlogsgeweld in het voormalige Joegoslavië. De opzettelijke vernietiging van het cultureel erfgoed door de strijdende partijen in Kroatië en BosniëHercegovina is door militaire waarnemers en journalisten uitvoerig gedocumenteerd; de beschieting van Dubrovnik, de vernietiging van de Nationale Bibliotheek, archieven en musea in Serajevo, de honderden vernielde moskeeën en kerkgebouwen en de verwoesting van Mostar zijn een duidelijke schending van het oorlogsrecht geweest. Voor de Nederlandse militairen die als OSCE/EU-waarnemer of als deel van de UNPROFOR-missie in dit gebied zijn ingezet, was in de voorbereiding behoefte aan informatie over het cultureel erfgoed dat door oorlogsgeweld bedreigd werd. Met presentaties over dit onderwerp werd tegelijkertijd aan de juridische verplichting voldaan om eigen Na de Koude Oorlog komt hier een taak bij. Tijdens de oorlog in Bosnië ( ) wordt het Bureau Cultureel Erfgoed gevraagd om les te geven aan Nederlandse waarnemers en UNPROFOR-militairen over het cultureel erfgoed in het voormalige Joegoslavië. Ook na 1995 gaan de lessen over cultureel erfgoed in Bosnië en Kroatië door, nu voor opeenvolgende rotaties van IFOR en SFOR. Ondertussen verandert de informatiebehoefte. Vanuit de operationele praktijk komen steeds meer vragen over de gewoonten, mentaliteit, godsdienst en recente geschiedenis van de verschillende bevolkingsgroepen in het inzetgebied. Dit vereist een ander soort expertise, minder kunsthistorisch en meer antropologisch van aard. Slechts een paar reservisten van het Bureau Cultureel Erfgoed zijn hiervoor inzetbaar. Vanaf 1999 worden uit de universitaire wereld twee externe deskundigen binnen gehaald om de cultuurlessen aan te passen aan de nieuwe behoefte. Hoewel het cultureel erfgoed nooit helemaal uit de lessen verdwijnt, komt de nadruk bij nieuwe militaire missies in Afghanistan, Irak en Soedan sterk op de sociaal-culturele, religieuze en historische omstandigheden in het inzetgebied te liggen. De naam en organisatie van de eenheid worden eveneens aangepast. In 1999 ontstaat binnen de Operationele Staf BLS de Sectie Cultureel Erfgoed. In 2001 verandert de naam in Sectie Cultuurhistorische Achtergronden & Informatie. Momenteel is de Sectie CAI een zelfstandig onderdeel binnen de Ondersteuningsgroep CLAS. Hoe wordt invulling gegeven aan cultuurinformatie en cultuurtraining? Wat de Sectie CAI probeert te doen, is in hoofdlijnen niet ingewikkeld. De lesdoelen van de presentaties zijn: informatie te geven over de cultuur, religie en geschiedenis van de bevolkingsgroepen in het operatiegebied; militairen bewust te maken van cultuurverschillen en van het feit dat eigen opvattingen, gedrag, normen en waarden niet altijd door iedereen gedeeld of gewaardeerd worden; Carré 7/ pagina _CA07.indd :59:49

4 vooroordelen, stereotype opvattingen en simplificaties die vaak onbewust bij militairen over bevolkingsgroepen in het operatiegebied aanwezig zijn, tegen te gaan. Voor het trainingsdeel in de MGI/MGO ISAF komt hier nog bij: militairen te oefenen d.m.v. scenario s in het voeren van een gesprek met een Afghaanse burger op een manier die rekening houdt met culturele verschillen en gevoeligheden. In de beschikbare lestijd kan nooit meer dan een eerste kennismaking met de Afghaanse cultuur worden aangeboden. De uitleg over de achtergronden van bepaalde leefgewoonten, over de armoede, het gebrek aan onderwijs en werk, over het isolement van de dorpen op het platteland, over eer, status en schaamte, over de sociale structuur van families, clans en stammen, en over de houding tegenover vreemden, bieden de militair enig houvast om te functioneren te midden van de plaatselijke bevolking. De aangereikte informatie moet zoveel mogelijk relevant zijn voor wat de militair aantreft als hij in Afghanistan buiten het kamp komt. Door zich bewust te zijn van cultuurverschillen zal hij/zij in contacten met Afghanen voor zover mogelijk rekening houden met culturele gevoeligheden, bijvoorbeeld op het gebied van gender, bij het betreden van woningen, of bij de inzet van speurhonden. Het zal evenmin mogelijk zijn om in anderhalve lesdag een einde te maken aan eventuele vooroordelen en stereotype opvattingen van militairen over de leefgewoonten, mentaliteit en religie van andere volken. Wat de docenten van CAI proberen, is duidelijk te maken dat andere culturen niet in termen van slechter of beter dan onze eigen cultuur moeten worden gezien. Elke cultuur heeft een uniek karakter. De wereld kent een grote verscheidenheid aan culturen. Onze cultuur is er één te midden van vele. In de praktijk blijken de meeste militairen voldoende open te staan voor deze relativering. Daarmee staan zij ook open om informatie op te nemen over de cultuur van hun operatiegebied. En om aandacht te hebben voor algemeen menselijke eigenschappen die niet aan een specifieke cultuur gebonden zijn: de behoefte aan een veilig bestaan, een toekomst voor de eigen kinderen, voldoende eten, kleding en onderdak om te overleven, en het gevoel van verbondenheid met familie en groepsgenoten. Rabies muurschildering voor ongeletterde Afghanen. Enkele waarschuwende woorden De CAI-presentaties en de CAT-trainingen zijn bedoeld als hulpmiddelen. Ze ondersteunen militairen in het uitvoeren van hun militaire taken. Wanneer de militair beschikt over een zekere basiskennis van de plaatselijke cultuur en op een respectvolle manier kan communiceren met de bevolking, dan kan dit leiden tot een effectiever optreden. In Afghanistan, waar de ISAF operaties voor een groot deel gericht zijn op het winnen van hearts and minds, zijn goede contacten met de bevolking van groot belang. Maar deze kennis en vaardigheid zijn geen tovermiddelen. Hoe respectvol onze benadering van de bevolking ook is, de houding van de individuele Afghaan in Uruzgan tegenover ISAF en tegenover de Afghaanse overheid wordt door veel meer factoren bepaald. Om bewust te zijn van de Afghaanse cultuur moet er meer gebeuren dan het toepassen van een Afghan Culture Smart Card, een standaardlijst met Do s & Don ts, of een lijst van de belangrijkste gedragsregels uit de Pashtunwali. Onze detailkennis van bijzonderheden uit de Afghaanse cultuur zal nooit voldoende zijn om met alle praktijksituaties om te kunnen gaan. Elke militair die in contact komt met bevolking in Uruzgan moet daarom ook in houding en gedrag laten merken dat hij/zij Overleg met Afghanen in het veld. Carré 7/ pagina _CA07.indd :18:44

5 Irakese bevolking wordt als een serieus probleem onderkend. Daarna gaat het in de Verenigde Staten snel vooruit. De missie-voorbereiding wordt sterk vernieuwd, met een groot aandeel voor cultuurinformatie en crosscultural communicatie-training, en met grootschalige oefeningen in een nagebouwde Irakese stadswijk waar tientallen acteurs actief zijn. Bovendien komt er in de Verenigde Staten geld beschikbaar voor de oprichting van kenniscentra. Het U.S. Army opent in 2004 het TRADOC Culture Center waar missiegerichte onderwijs- en trainingsprogramma s worden ontwikkeld. De andere krijgsmachtdelen volgen kort daarna. Ook in het ontwikkelen van doctrine gaan de Amerikaanse strijdkrachten voorop. Met de Field Manual 3-24 Counter-Insurgency uit december 2006 worden nieuwe ervaringen uit de operaties in irak en Afghanistan ondergebracht in wat nu al een toonaangevend handboek voor dit type operaties is geworden. Biddende ANAmilitairen in Uruzgan. de Afghaanse culturele gevoeligheden voldoende respecteert. Algemeen fatsoenlijk gedrag moet voorop staan, zoals wij dat ook in Nederland van een professionele militair mogen verwachten. In de operationele praktijk van Uruzgan is het al lastig genoeg om dit gedrag tijdens risicovol optreden buiten de poort vol te kunnen houden. Aangevuld met inzicht in de Afghaanse leefwereld en met de nodige basiskennis over begroetingen en de manier van communiceren, kan door fatsoenlijk gedrag een zo goed mogelijk contact met de plaatselijke bevolking worden opgebouwd. Uit de waardering die internationaal met grote regelmaat wordt uitgesproken over het optreden van Nederlandse militairen in Afghanistan mogen we voorzichtig concluderen dat de cultuurles en cultuurtraining in de missiegerichte voorbereiding effect sorteren. Een aantal jaren was de Nederlandse krijgsmacht tamelijk uniek in deze aanpak. De laatste jaren zijn enkele belangrijke NAVOpartners dezelfde weg opgegaan. Internationale ontwikkelingen Tot 2004 was Nederland het enige lid van de NAVO dat met de Sectie CAI beschikte over een gespecialiseerde eenheid die alle aspecten van cultuur in de missiegerichte voorbereiding onder de aandacht kon brengen. Andere landen maakten voornamelijk gebruik van ingehuurde specialisten, veelal afkomstig uit de academische wereld, die incidenteel lezingen gaven wanneer militaire eenheden zich voorbereidden op uitzending. Vanaf 2004 komt daar verandering in, vooral door de ervaringen van de Amerikaanse en Britse strijdkrachten in Irak. In beide landen, maar vooral in de Verenigde Staten, ontstaat in relatief korte tijd een grote belangstelling voor het vakgebied Cultural Awareness. In de Verenigde Staten worden de moeizame pogingen om in Irak stabiliteit en wederopbouw tot stand te brengen onder meer verbonden aan de gebrekkige voorbereiding van Amerikaanse militairen op het optreden in een voor hen onbekende en vreemde cultuur. Het onvermogen om effectief contact te leggen met de Ook in Groot-Brittannië wordt sinds enkele jaren serieus aandacht besteed aan het nut van cultuur bij hedendaagse militaire operaties. Hier staat in eerste instantie het ontwikkelen van expertise centraal en blijft de voorbereiding op uitzending een verantwoordelijkheid voor de uit te zenden eenheid. De recente oprichting van het Culture Institute binnen de United Kingdom Defence Academy is vooral een poging om door middel van onderzoek eigen kennis en opleidingsprogramma s te ontwikkelen. Het DI Human Factors ondersteunt de UK Defence Intelligence Staff met relevante kennis van culturele factoren die het contact van Britse militairen met bevolkingsgroepen in andere landen kunnen beïnvloeden. In een Britse doctrine-publicatie uit januari 2009, The Significance of Culture to the Military wordt het belang van cultuur nog eens duidelijk toegelicht. Ontwikkelingen in de toekomst Aandacht voor cultuur bij de voorbereiding en uitvoering van buitenlandse missies is tegenwoordig vanzelfsprekend. Daar hebben de medewerkers van de Sectie CAI de afgelopen tien jaar ook een duidelijke bijdrage aan geleverd. Door de groeiende samenwerking met nietmilitaire organisaties in het inzetgebied ligt de nadruk van militaire operaties steeds meer bij de plaatselijke bevolking. De aanwezigheid van een cultad (cultural advisor) in Uruzgan bij TF-U en in Kandahar bij de staf van RC- South is een eerste stap naar een meer operationele toepassing van cultuur-expertise. Kennis van de culturele achtergrond is voor diverse activiteiten op het gebied van CIMIC, Humint en InfoOps/PsyOps onmisbaar. Het belang van het human terrain wordt binnen de krijgsmacht nu wel in brede kring erkend. De samenwerking tussen de afzonderlijke eenheden die zich met deze activiteiten bezighouden is echter nog niet in de Defensieorganisatie verankerd. Misschien dat in de toekomst vanuit een gemeenschappelijk operationeel hoofdkwartier een bundeling van cultuurkennis en praktijkervaring kan worden ingezet voor toekomstige militaire operaties in een andere culturele omgeving. Carré 7/ pagina 12

Cross Cultural Training : een nieuw model voor cultuurtrainingen

Cross Cultural Training : een nieuw model voor cultuurtrainingen Cross Cultural Training : een nieuw model voor cultuurtrainingen Méér dan alleen cultureel bewustzijn De Nederlandse krijgsmacht houdt vast aan de zogeheten Dutch Approach. Deze term refereert aan een

Nadere informatie

Nederlanders aan het woord

Nederlanders aan het woord Nederlanders aan het woord Veteranen en de Nederlandse Veteranendag 2014 Trends, Onderzoek en Statistiek (TOS) Directie Communicatie Documentnummer: TOS-14-066a Belangrijkste inzichten Nederlander hecht

Nadere informatie

Het medisch zorgsysteem van de Krijgsmacht. T.F.M. Dijkgraaf Luitenant Kolonel vliegerarts

Het medisch zorgsysteem van de Krijgsmacht. T.F.M. Dijkgraaf Luitenant Kolonel vliegerarts Het medisch zorgsysteem van de Krijgsmacht T.F.M. Dijkgraaf Luitenant Kolonel vliegerarts 1 Algemeen Militair Verpleegkundige 2 Mini CV Sedert 1986 werkzaam als militair arts Tot 1996 bij de Kon Landmacht

Nadere informatie

Juist in het openbaar onderwijs

Juist in het openbaar onderwijs Juist in het openbaar onderwijs Over de aandacht voor levensbeschouwing op de openbare school Legitimatie MARLEEN LAMMERS Wie denkt dat het openbaar onderwijs geen aandacht mag besteden aan levensbeschouwing,

Nadere informatie

Veteraneninstituut. Uitvoerder Veteranenbeleid. Onafhankelijke stichting

Veteraneninstituut. Uitvoerder Veteranenbeleid. Onafhankelijke stichting Veteraneninstituut Uitvoerder Veteranenbeleid Onafhankelijke stichting ± 50 medewerkers (waarvan 4 gedetacheerd vanuit Defensie, 24 vanuit het ABP en 350 vrijwilligers Doorn, centrum dienstverlening aan

Nadere informatie

BS2009023484 Kamervragen over het uitdelen van korans in Afghanistan. Hierbij bied ik u de antwoorden aan op de volgende vragen:

BS2009023484 Kamervragen over het uitdelen van korans in Afghanistan. Hierbij bied ik u de antwoorden aan op de volgende vragen: Postbus 20701 2500 ES Den Haag Telefoon (070) 318 81 88 Fax (070) 318 78 88 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Datum 8 januari 2010 Ons kenmerk Onderwerp

Nadere informatie

van de TFU, Welkom thuis! Eindhoven.

van de TFU, Welkom thuis! Eindhoven. Toespraak van de minister van Defensie, E. van Middelkoop, bij de terugkeer van de laatste Task Force Uruzgan, Vliegbasis Eindhoven, 8 augustus 2010. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Commandant van

Nadere informatie

Verslag discussie Gender in Crisisbeheersingsoperaties 16 maart 2005, Instituut Clingendael

Verslag discussie Gender in Crisisbeheersingsoperaties 16 maart 2005, Instituut Clingendael Verslag discussie Gender in Crisisbeheersingsoperaties 16 maart 2005, Instituut Clingendael Voorzitter Annemarie Jorritsma, voorzitter Task Force Vrouwen, veiligheid en Conflict Op 16 maart 2005 heeft

Nadere informatie

Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht.

Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht. Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dank mw. Coorens, Dames en heren, We vieren vanavond

Nadere informatie

Richtlijnen voor het werken in een multiculturele setting

Richtlijnen voor het werken in een multiculturele setting Richtlijnen voor het werken in een multiculturele setting Quality needs diversity 1. Inleiding Deze richtlijnen zijn een uitwerking van de kernwaarde Ruimte voor talent en groei voor iedereen, onderdeel

Nadere informatie

Schriftelijke vragen Van Bommel over de arrestatie van een Afghaanse burger in Kamp Holland en het gebruik van particuliere beveiligingsbedrijven

Schriftelijke vragen Van Bommel over de arrestatie van een Afghaanse burger in Kamp Holland en het gebruik van particuliere beveiligingsbedrijven Postbus 20701 2500 ES Den Haag Telefoon (070) 318 81 88 Fax (070) 318 78 88 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Datum 29 februari 2008 Ons kenmerk D/2008003878

Nadere informatie

Openingstoespraak van staatssecretaris De Vries voor de CDAbijeenkomst Ontwikkelingssamenwerking en 3D te Breda, 3 oktober 2008

Openingstoespraak van staatssecretaris De Vries voor de CDAbijeenkomst Ontwikkelingssamenwerking en 3D te Breda, 3 oktober 2008 Openingstoespraak van staatssecretaris De Vries voor de CDAbijeenkomst Ontwikkelingssamenwerking en 3D te Breda, 3 oktober 2008 Dames en heren, Goed hier te kunnen zijn. Nu bijna een jaar actief als staatssecretaris

Nadere informatie

van Buitenlandse Zaken Postbus 20701 Postbus 20061 2500 ES s-gravenhage 2500 EB s-gravenhage Telefoon 070-3188188 Telefoon 070-3486486

van Buitenlandse Zaken Postbus 20701 Postbus 20061 2500 ES s-gravenhage 2500 EB s-gravenhage Telefoon 070-3188188 Telefoon 070-3486486 Ministerie van Ministerie van Defensie Buitenlandse Zaken Postbus 20701 Postbus 20061 2500 ES s-gravenhage 2500 EB s-gravenhage Telefoon 070-3188188 Telefoon 070-3486486 Aan: de Voorzitter van de Tweede

Nadere informatie

5-4-2016. Welke gevolgen hebben gewapende conflicten? Inleiding tot het internationaal humanitair recht BTC infocyclus april 2016.

5-4-2016. Welke gevolgen hebben gewapende conflicten? Inleiding tot het internationaal humanitair recht BTC infocyclus april 2016. Inleiding tot het internationaal humanitair recht BTC infocyclus april 2016 Marijke Peys, stafmedewerker humanitair recht marijke.peys@rodekruis.be Brainstorm Welke gevolgen hebben gewapende conflicten?

Nadere informatie

Themabijeenkomst Kleurrijke en toegankelijke dementiezorg

Themabijeenkomst Kleurrijke en toegankelijke dementiezorg Themabijeenkomst Kleurrijke en toegankelijke dementiezorg Marjan Mensinga trainer en adviseur bij Pharos en med. antropoloog/spv/poh GGZ Jennifer van den Broeke senior projectleider en adviseur bij Pharos

Nadere informatie

Leren hoe om te gaan met de militairen van vandaag, die de veteraan van morgen is.

Leren hoe om te gaan met de militairen van vandaag, die de veteraan van morgen is. Toespraak van de minister van Defensie, E. van Middelkoop, op 7 september 2007 te Roermond ter gelegenheid van de jaarlijkse Nationale herdenking van de militairen van het Koninkrijk der Nederlanden die

Nadere informatie

School. Luchthaven. Ziekenhuis. Dorp. Fabriek. Militair hoofdkwartier. Vluchtelingenkamp

School. Luchthaven. Ziekenhuis. Dorp. Fabriek. Militair hoofdkwartier. Vluchtelingenkamp X School 3 6 Luchthaven Ziekenhuis 8 9 Fabriek Dorp 10 11 Militair hoofdkwartier Vluchtelingenkamp 12 14 Je hebt een school geraakt met de aanval. 10 kinderen en 2 leerkrachten werden gedood 25 kinderen

Nadere informatie

Toespraak Commandant der Strijdkrachten, Generaal T.A. Middendorp, ter gelegenheid van het reservistensymposium op 2 december 2013, te Hilversum.

Toespraak Commandant der Strijdkrachten, Generaal T.A. Middendorp, ter gelegenheid van het reservistensymposium op 2 december 2013, te Hilversum. De krijgsmacht in verandering Toespraak Commandant der Strijdkrachten, Generaal T.A. Middendorp, ter gelegenheid van het reservistensymposium op 2 december 2013, te Hilversum. Let op: Alleen gesproken

Nadere informatie

Naam leerlingen. Groep BBL1 Mens & Maatschappij. Verdiepend arrangement. Basisarrange ment

Naam leerlingen. Groep BBL1 Mens & Maatschappij. Verdiepend arrangement. Basisarrange ment Groep BBL1 Mens & Maatschappij Leertijd; 3 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen. - 3 keer per week 45 minuten basisdoelen toepassen in verdiepende contexten. Verdieping op de basisdoelen

Nadere informatie

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN INLEIDING Voorwoord Commandant der Strijdkrachten CONTEXT De complexe omgeving waarin bij Defensie leiding wordt gegeven

Nadere informatie

Het Rode Kruis kiest bij conflicten geen partij. Het kiest altijd voor de slachtoffers, tot welke zijde zij ook behoren.

Het Rode Kruis kiest bij conflicten geen partij. Het kiest altijd voor de slachtoffers, tot welke zijde zij ook behoren. Het Rode Kruis is ontstaan uit het verlangen hulp te bieden, zonder onderscheid. Overal ter wereld handelt de organisatie volgens dezelfde zeven grondbeginselen: Menslievendheid Onpartijdigheid Neutraliteit

Nadere informatie

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst)

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Kerndoelen 36. De leerling leert betekenisvolle vragen te stellen over maatschappelijke kwesties en verschijnselen, daarover een

Nadere informatie

21 mei 2015 Ruud de Haan. Presentatie Politiemissies

21 mei 2015 Ruud de Haan. Presentatie Politiemissies 21 mei 2015 Ruud de Haan Presentatie Politiemissies Waarom vredesmissies?? Grondwet: De regering bevordert de ontwikkeling van de internationale rechtsorde (art 90). Regeerakkoord: Daarom investeert Nederland

Nadere informatie

De Nederlandse Defensie Doctrine Exponent van veiligheidsbeleid

De Nederlandse Defensie Doctrine Exponent van veiligheidsbeleid De Nederlandse Defensie Doctrine Exponent van veiligheidsbeleid Marcel de Haas Verschenen in: Atlantisch Perspectief, jaargang 29, no. 6, 2005, pp. 11-15. Met het uitbrengen van de Nederlandse Defensie

Nadere informatie

Veteranen met een missie

Veteranen met een missie Veteranen met een missie Factsheet Inleiding Vandaag de dag maken activiteiten op het gebied van wederopbouw en humanitaire hulp vaak deel uit van vredesmissies. Voor de veteraan blijft het daar niet altijd

Nadere informatie

Foundation for Dutch Heritage Overseas BELEIDSPLAN NEW HOLLAND FOUNDATION 2016-2020. Hoofdstuk 1 Inleiding p. 2. Hoofdstuk 2 Huidige situatie p.

Foundation for Dutch Heritage Overseas BELEIDSPLAN NEW HOLLAND FOUNDATION 2016-2020. Hoofdstuk 1 Inleiding p. 2. Hoofdstuk 2 Huidige situatie p. BELEIDSPLAN NEW HOLLAND FOUNDATION 2016-2020 Hoofdstuk 1 Inleiding p. 2 Hoofdstuk 2 Huidige situatie p. 2 Hoofdstuk 3 Visie en Missie p. 3 Hoofdstuk 4 Ambities p. 4 Hoofdstuk 5 Stappenplan p. 5 1 Hoofdstuk

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJKDERNEDER LAN DEN. JAARGANG 1951 No. 4 Overgelegd aan de Staten-Generaal door de Minister van Buitenlandse Zaken

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJKDERNEDER LAN DEN. JAARGANG 1951 No. 4 Overgelegd aan de Staten-Generaal door de Minister van Buitenlandse Zaken 3 (1950) No. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJKDERNEDER LAN DEN JAARGANG 1951 No. 4 Overgelegd aan de Staten-Generaal door de Minister van Buitenlandse Zaken A. TITEL UNIEZAKEN Memorandum houdende een

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 33 400 X Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2013 Nr. 81 BRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIE

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1997 1998 25 600 X Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 1998 Nr. 55 BRIEF VAN

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma

Docentenhandleiding Educatieprogramma Docentenhandleiding Educatieprogramma Hoe, wat & waar Primair Onderwijs groep 3 t/m 6 Inhoud Het Dordrechts Museum..p.3 Algemene doelstelling programma...p.3 Aansluiting bij kerndoelen. p.3,4 Programma:Hoe,

Nadere informatie

ISAF Stage III Uruzgan. Communicatieplan 12 juli 2006

ISAF Stage III Uruzgan. Communicatieplan 12 juli 2006 ISAF Stage III Uruzgan plan 12 juli 2006 Inhoud 1. Inleiding 3 2. Missie 3 3. Doelstelling en afbakening communicatiebeleid 4 3.1 Algemeen 4 3.2 Doelgroepen 4 4. Voorlichtingsbeleid 6 4.1 Algemeen 6 4.2

Nadere informatie

Militair leiderschap: samenhang van hoofd, handen en hart

Militair leiderschap: samenhang van hoofd, handen en hart Militair leiderschap: samenhang van hoofd, handen en hart Als toenmalig adelborst voor het Korps Mariniers was mijn eerste kennismaking met militair leiderschap, de visie hierop van Admiraal Maarten Harpertszoon

Nadere informatie

Nationale crisisbeheersing en CIMIC. Prof. dr. Rob de Wijk Directeur HCSS en HSD Hoogleraar IB Leiden

Nationale crisisbeheersing en CIMIC. Prof. dr. Rob de Wijk Directeur HCSS en HSD Hoogleraar IB Leiden Nationale crisisbeheersing en CIMIC Prof. dr. Rob de Wijk Directeur HCSS en HSD Hoogleraar IB Leiden Van klassieke rampenbestrijding naar moderne crisisbeheersing Interne en externe veiligheid raken verweven

Nadere informatie

Vrouwen, vrede en veiligheid

Vrouwen, vrede en veiligheid Vrouwen, vrede en veiligheid Opereren vanuit het genderperspectief: vrede en veiligheid voor iedereen Ella van den Heuvel Vrouwen zijn de grootste slachtoffers bij oorlogen en in conflictsituaties. Zij

Nadere informatie

WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL

WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL NAAM ORGANISATIE : AFRIKA AT HOME vzw TITEL WORKSHOP: HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL. Beleef de schoonheid in Afrika DOELGROEP : Kleuter / Lager Onderwijs 3

Nadere informatie

WORKSHOP DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost-Afrikaanse keuken

WORKSHOP DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost-Afrikaanse keuken WORKSHOP DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost-Afrikaanse keuken NAAM ORGANISATIE : AFRIKA AT HOME vzw TITEL WORKSHOP: DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost- Afrikaanse keuken DOELGROEP : Kleuter

Nadere informatie

Burgerschap: Aanbod per hoofddoel

Burgerschap: Aanbod per hoofddoel Burgerschap: Aanbod per hoofddoel HOOFDDOEL 1 We voeden onze leerlingen op tot fatsoenlijke evenwichtige mensen die respectvol (vanuit duidelijke waarden en normen omgaan met de medemens.) Trefwoord De

Nadere informatie

Sprekende Portretten

Sprekende Portretten Docentenhandleiding Sprekende Portretten Sprekende Portretten Jacob Cuyp, Michiel Pompe van Slingelandt, 1649 Primair Onderwijs Groep 4 t/m 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling programma..

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25254 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25254 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25254 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Klumper, Willem Maarten Title: De effects-based approach to operations in Afghanistan

Nadere informatie

Dossier opdracht 12. Vakproject 2: Vakdidactiek

Dossier opdracht 12. Vakproject 2: Vakdidactiek Dossier opdracht 12 Vakproject 2: Vakdidactiek Naam: Thomas Sluyter Nummer: 1018808 Jaar / Klas: 1e jaar Docent Wiskunde, deeltijd Datum: 12 november, 2007 Samenvatting Dit document is onderdeel van mijn

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken. Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851. Primair Onderwijs groep 7 en 8

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken. Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851. Primair Onderwijs groep 7 en 8 Docentenhandleiding Educatieprogramma Schilderspraktijken Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851 Primair Onderwijs groep 7 en 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling

Nadere informatie

Posttraumatische stressstoornis na uitzending

Posttraumatische stressstoornis na uitzending Posttraumatische stressstoornis na uitzending Factsheet Inleiding Een ruime meerderheid van de Nederlandse bevolking (ongeveer 80%) krijgt ooit te maken met één of meer potentieel traumatische gebeurtenissen.

Nadere informatie

Toezichtsrapport. CTIVD nr. 44

Toezichtsrapport. CTIVD nr. 44 Toezichtsrapport inzake twee operaties die door de MIVD zijn uitgevoerd ter ondersteuning van de Nederlandse inspanningen op het gebied van piraterijbestrijding in de Hoorn van Afrika CTIVD nr. 44 30 september

Nadere informatie

Certificering HR Professional

Certificering HR Professional Certificering HR Professional Certificering HR Professional Het personeelsmanagement kenmerkt zich door een grote mate van diversiteit, in de diepte en de breedte. De inhoud van het personeelsmanagement

Nadere informatie

Cultuurbeleidsplan 2015-2019

Cultuurbeleidsplan 2015-2019 CBS Maranatha Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Cultuurbeleidsplan 2015-2019 1. Inleiding Dit is het cultuureducatieplan van de CBS Maranatha in Winschoten. Een plan dat is opgesteld om een bijdrage te leveren

Nadere informatie

Uw brief van. 8 maart 2007

Uw brief van. 8 maart 2007 logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Den Haag Ons kenmerk 1 mei 2007 DCE/07/12175 Uw brief van 8 maart 2007 Uw kenmerk 206070906 Onderwerp Kamervragen

Nadere informatie

Collectievormingsprofiel Engelse taal en cultuur

Collectievormingsprofiel Engelse taal en cultuur Collectievormingsprofiel Engelse taal en cultuur Actuele relatie met O&O (specifieke opleidingen etc.) De collectie Engelse taal en cultuur richt zich met name op de studenten, docenten en onderzoekers

Nadere informatie

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN 3.1 Exploreren, verkennen en integreren van de mogelijkheden van de mens 3.2 Exploreren, verkennen en integreren van de grenzen van de mens 3.3 Ontdekken

Nadere informatie

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Afgestudeerden van de opleiding hebben de onderstaande eindkwalificaties bereikt: I. Kennis Basiskennis en inzicht: 1. kennis van en inzicht in het

Nadere informatie

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 3 Onderwerp: De Eerste en Tweede Wereldoorlog (H1 en 2) Kerndoel(en):

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 3 Onderwerp: De Eerste en Tweede Wereldoorlog (H1 en 2) Kerndoel(en): A. LEER EN TOETSPLAN Vak: Geschiedenis Leerjaar: Onderwerp: De Eerste en Tweede Wereldoorlog (H1 en ) Kerndoel(en): 7. De leerling leert een kader van tien tijdvakken te gebruiken om gebeurtenissen, ontwikkelingen

Nadere informatie

Geschiedenis van Speciale Vertegenwoordigers en Rapporteurs van de Verenigde Naties voor Iran

Geschiedenis van Speciale Vertegenwoordigers en Rapporteurs van de Verenigde Naties voor Iran Geschiedenis van Speciale Vertegenwoordigers en Rapporteurs van de Verenigde Naties voor Iran De onderstaande tabel biedt een overzicht van de activiteiten van de Speciale VN-Vertegenwoordigers en Rapporteurs

Nadere informatie

Marktplaats Kandahar Sourcing in Afghanistan

Marktplaats Kandahar Sourcing in Afghanistan Marktplaats Kandahar Sourcing in Afghanistan Sourcing is het vraagstuk rond (gedeeltelijk) uitbesteden van producten en diensten, zelf doen of samenwerken met militaire of civiele partners. Defensieorganisaties

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag 13 februari

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag 13 februari Postbus 20701 2500 ES Den Haag Telefoon (070) 318 81 88 Fax (070) 318 78 88 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Datum 13 februari Ons kenmerk C/200900249

Nadere informatie

Plein 1813 nr. 4- 's-geavewhage. Onderwerp: Weekoverzicht.

Plein 1813 nr. 4- 's-geavewhage. Onderwerp: Weekoverzicht. REGERINGSCOMMISSARIS IN ALGEMENE DIENST MINISTERIE VANALGEMENE ZAKEN Kenmerk: Nr. 3H7/HP/69. Bijlage(n): één. Onderwerp: Weekoverzicht. 's-gravenhage, 19 juni 1969' Plein 1813 nr. 4 Hiermede heb ik de

Nadere informatie

3 Wederzijdse verwachtingen ouders en school

3 Wederzijdse verwachtingen ouders en school 3 Wederzijdse verwachtingen ouders en school Waarom goede contacten en de roep om contracten? Waarom openheid en onderling overleg over oudercontracten? Regelen contracten het wantrouwen tussen ouders

Nadere informatie

Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden. Jouw talent, onze ambitie!

Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden. Jouw talent, onze ambitie! Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden Jouw talent, onze ambitie! Je vindt het belangrijk om te blijven investeren in je eigen ontwikkeling. Zeker als je nieuwe vaardigheden

Nadere informatie

Fiche 4: Hoe verhoog je je interculturele competentie?

Fiche 4: Hoe verhoog je je interculturele competentie? Fiche 4: Hoe verhoog je je interculturele competentie? In deze fiche vind je instrumenten om de interculturele competenties van personeelsleden op te bouwen en te vergroten zodat het diversiteitsbeleid

Nadere informatie

Projectplan EersteWereldoorlog.nu Samenvatting

Projectplan EersteWereldoorlog.nu Samenvatting 1 1. Inleiding In 2014 was het honderd jaar geleden dat de Eerste Wereldoorlog uitbrak. In 2014-2018 wordt wereldwijd stilgestaan bij de herdenking van de Eerste Wereldoorlog. Hoewel Nederland neutraal

Nadere informatie

GESCHIEDENIS VAN DEN HAAG ALS STAD VAN VREDE EN RECHT

GESCHIEDENIS VAN DEN HAAG ALS STAD VAN VREDE EN RECHT 1 GESCHIEDENIS VAN DEN HAAG ALS STAD VAN VREDE EN RECHT Den Haag staat internationaal bekend als stad van Vrede en Recht. Ruim 19.500 mensen in zo n 160 internationale organisaties werken hier aan één

Nadere informatie

Gedragscode Bureau Financieel Toezicht

Gedragscode Bureau Financieel Toezicht Gedragscode Bureau Financieel Toezicht Welke uitgangspunten geven richting aan ons gedrag? INLEIDING Deze gedragscode beschrijft de waarden die richting geven aan het werken bij het Bureau Financieel Toezicht

Nadere informatie

www.deandereverbeeld.wordpress.com

www.deandereverbeeld.wordpress.com Tentoonstelling 24/04/2014 22/05/2014 BERINGEN www.deandereverbeeld.wordpress.com 1. Wie is KMS? Kerkwerk Multicultureel Samenleven (KMS) is een open socioculturele organisatie met als opdracht te sensibiliseren,

Nadere informatie

Nederlandse Defensie Doctrine Instrument van buitenlands en

Nederlandse Defensie Doctrine Instrument van buitenlands en Marcel de Haas Nederlandse Defensie Doctrine Instrument van buitenlands en veiligheidsbeleid Sinds september 2005 heeft de Commandant der Strijdkrachten (CDS, voorheen Chef Defensiestaf) de aansturing

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Contactpersoon S. Kaasjager T 070-3485230

Nadere informatie

Toekenningscriteria van de eretitel van veteraan. Redactionele overheid HRG-A/N/EO 9-2820-6332. Goedkeurend organisme HRG-A 9-2820-6100

Toekenningscriteria van de eretitel van veteraan. Redactionele overheid HRG-A/N/EO 9-2820-6332. Goedkeurend organisme HRG-A 9-2820-6100 Defensie Blz 1 / 5 ALGEMENE DIRECTIE HUMAN RESOURCES SPECIFIEKE PROCEDURE Toekenningscriteria van de eretitel van veteraan Tf Redactionele overheid HRG-A/N/EO 9-2820-6332 Goedkeurend organisme HRG-A 9-2820-6100

Nadere informatie

gaat hier dus hand in hand met het levendig houden van de herinnering aan delen van de geschiedenis die steeds verder van ons af liggen.

gaat hier dus hand in hand met het levendig houden van de herinnering aan delen van de geschiedenis die steeds verder van ons af liggen. Toespraak staatssecretaris van Defensie, Jack de Vries voor de reünie Djocja, 17 december 2008, Koninklijk Militair Tehuis Oud Militairen en Museum Bronbeek Allereerst mijn hartelijke dank om voor u te

Nadere informatie

Vraag en antwoord. Hieronder volgen een aantal praktische vragen van leerkrachten over het gebruik van HOREB:

Vraag en antwoord. Hieronder volgen een aantal praktische vragen van leerkrachten over het gebruik van HOREB: Vraag en antwoord Praktische vragen over HOREB Zone 4 jaargang 12 In Vraag en antwoord van deze ZONE staat een artikel over HOREB. HOREB staat voor Handelingsgericht Observeren, Registreren en Evalueren

Nadere informatie

Toespraak van de Commandant der Strijdkrachten, generaal T.A. Middendorp, ter gelegenheid van de medaille-uitreiking op 7 november 2013 te Den Haag.

Toespraak van de Commandant der Strijdkrachten, generaal T.A. Middendorp, ter gelegenheid van de medaille-uitreiking op 7 november 2013 te Den Haag. Toespraak van de Commandant der Strijdkrachten, generaal T.A. Middendorp, ter gelegenheid van de medaille-uitreiking op 7 november 2013 te Den Haag. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Minister Opstelten,

Nadere informatie

Hoe hieraan exact wordt vormgegeven binnen onze school, wordt duidelijk in dit document.

Hoe hieraan exact wordt vormgegeven binnen onze school, wordt duidelijk in dit document. SOCIALE COHESIE EN BURGERSCHAP Inleiding Een school maakt deel uit van de maatschappij en bouwt mee aan de vorming van jonge burgers. Een groot deel van de dag, brengen jongeren door op school. Zij krijgen

Nadere informatie

voor al uw maatwerk trainingen

voor al uw maatwerk trainingen voor al uw maatwerk trainingen voor al uw maatwerk trainingen Als u wilt dat uw medewerkers weten hoe te handelen bij calamiteiten of dat u uw medewerkers handvatten aan wilt reiken waardoor zij waardevoller

Nadere informatie

Kanker door uitzending naar de Balkan?

Kanker door uitzending naar de Balkan? Kanker door uitzending naar de Kanker door uitzending naar de Balkan? Onderzoek naar kanker en sterfte tussen 1993 en 2008 onder militairen die zijn uitgezonden naar de Balkan Meer leukemie onder Balkan-militairen?

Nadere informatie

Heemkundekring Willem Snickerieme en Museum Zwaluws Erfgoed

Heemkundekring Willem Snickerieme en Museum Zwaluws Erfgoed Heemkundekring Willem Snickerieme en Museum Zwaluws Erfgoed Vastgesteld door het bestuur van de heemkundekring op 9 maart 2015. Wat is het Museum Zwaluws Erfgoed? Het museum Zwaluws Erfgoed is een etnografisch

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

#1, 5 July 2007 Clingendael Security and Conflict Programme (CSCP) Inleiding ISAF ISAF in cijfers:

#1, 5 July 2007 Clingendael Security and Conflict Programme (CSCP) Inleiding ISAF ISAF in cijfers: CSCP Policy Brief #1, 5 July 2007 Clingendael Security and Conflict Programme (CSCP) De Nederlandse militaire missie in Uruzgan: voorwaarden voor verlengen of niet verlengen Inleiding Op 1 augustus 2006

Nadere informatie

Samen krachtig in groei en bloei

Samen krachtig in groei en bloei Samen krachtig in groei en bloei Het verhaal van de boom Samen Prefusiejaar Fusie 01-08-2015 1 school, 2 onderwijslocaties Obbicht en Grevenbicht Visie: kind voorop, omgevingsgericht en toekomstgericht

Nadere informatie

Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken

Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken tekst: sgt. Derek de Vries Lees het volledige artikel in de FALCON Grizzly, this is Mike ready to copy nine-liner This is grizzly, ready to

Nadere informatie

Een adequaat volkenrechtelijk mandaat: het debat over de rechtsgrond van missies met inzet van Nederlandse militairen

Een adequaat volkenrechtelijk mandaat: het debat over de rechtsgrond van missies met inzet van Nederlandse militairen Een adequaat volkenrechtelijk mandaat: het debat over de rechtsgrond van missies met inzet van Nederlandse militairen Door Dick LEURDIJK 1 in: ARMEX, 91e jaargang nummer 3, juni 2007 Nederland stemt het

Nadere informatie

GEDRAGSREGELS SOCIALE MEDIA

GEDRAGSREGELS SOCIALE MEDIA GEDRAGSREGELS SOCIALE MEDIA Algemeen 1. Sociale media zoals Twitter, Facebook, YouTube en LinkedIn bieden de mogelijkheid om te laten zien dat je trots bent op je school en kunnen een bijdrage leveren

Nadere informatie

Deel I. Perspectieven op cultuurverandering

Deel I. Perspectieven op cultuurverandering Deel I Perspectieven op cultuurverandering 1 Perspectieven op organisatiecultuur 2 Veranderend denken over cultuurverandering 3 Aanleidingen voor cultuurverandering 4 Conclusies Hoofdstuk 4 Conclusies

Nadere informatie

HOOFDLIJNEN BELEIDSPLAN

HOOFDLIJNEN BELEIDSPLAN DoorBrekers HOOFDLIJNEN BELEIDSPLAN VERSIE: 30 NOVEMBER 2015 Hoofdlijnen Beleidsplan DoorBrekers, v. 30/11/2015 1 HOOFDLIJNEN BELEIDSPLAN DOORBREKERS Versie: 30 november 2015 INLEIDING DoorBrekers is een

Nadere informatie

Den Haag voor vrede en recht in Afghanistan

Den Haag voor vrede en recht in Afghanistan Den Haag voor vrede en recht in Afghanistan Den Haag is uniek in de wereld vanwege haar positie als internationale stad van vrede en recht. Den Haag is Legal Capital of the World. De derde VN-stad na New

Nadere informatie

32635 Strategie van Nederlands buitenlandbeleid. Brief van de minister van Buitenlandse Zaken

32635 Strategie van Nederlands buitenlandbeleid. Brief van de minister van Buitenlandse Zaken 32635 Strategie van Nederlands buitenlandbeleid Nr. 5 Brief van de minister van Buitenlandse Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 26 april 2012 Mede namens de Staatssecretaris

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

Communicatie en strategie van de Afghaanse Taliban, vanuit het perspectief van het leiderschap

Communicatie en strategie van de Afghaanse Taliban, vanuit het perspectief van het leiderschap , vanuit het perspectief van het leiderschap Auteurs: Godfried Wessels Seran de Leede Edwin Bakker Samenvatting Op 28 december 2014 is een einde gekomen aan de ISAF-missie (International Security and Assistance

Nadere informatie

Vernieuwende elementen. 1. Stuurgroep ouderbetrokkenheid

Vernieuwende elementen. 1. Stuurgroep ouderbetrokkenheid Ds. Joannes Beukelmanschool, Alblasserdam pagina 1 De Ds. Joannes Beukelmanschool, locatie Weverstraat: samenwerken met ouders aan de ontwikkeling van kinderen op basis van de Bijbel Ouders worden gezien

Nadere informatie

Reservist bij de Koninklijke Marechaussee. De leukste baan! naast je werk of studie

Reservist bij de Koninklijke Marechaussee. De leukste baan! naast je werk of studie Reservist bij de Koninklijke Marechaussee De leukste baan! naast je werk of studie Operationeel Centrum Mobiel toezicht veiligheid Grensbewaking Schiphol Beveiliging Koninklijk Huis Als het erop aankomt

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE . > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat

Nadere informatie

GEZINSONDERSTEUNEND WERK ONDERZOEK NAAR COMPETENTIES BIJ VRIJWILLIGERS EN PROFESSIONALS

GEZINSONDERSTEUNEND WERK ONDERZOEK NAAR COMPETENTIES BIJ VRIJWILLIGERS EN PROFESSIONALS GEZINSONDERSTEUNEND WERK ONDERZOEK NAAR COMPETENTIES BIJ VRIJWILLIGERS EN PROFESSIONALS Het doel van dit onderzoek is een vergelijking te maken tussen de aanwezige competenties bij professionals en vrijwilligers

Nadere informatie

Nederlandse militairen op vredesmissie: de scenario s

Nederlandse militairen op vredesmissie: de scenario s Nederlandse militairen op vredesmissie: de scenario s Dick Leurdijk Inleiding Sinds de publicatie van de Prioriteitennota in 1992 is de hoofdtaak van het Nederlandse defensiebeleid verschoven van de bescherming

Nadere informatie

NFI Academy. Sleutel tot de expertise van het Nederlands Forensisch Instituut

NFI Academy. Sleutel tot de expertise van het Nederlands Forensisch Instituut NFI Academy Sleutel tot de expertise van het Nederlands Forensisch Instituut NFI Academy Kennis voor een succesvolle forensische keten Forensisch onderzoek wordt steeds belangrijker voor de opsporing en

Nadere informatie

Dank u wel kolonel Lambrichts, mevrouw Sybilla Dekker, Generaal, geachte aanwezigen,

Dank u wel kolonel Lambrichts, mevrouw Sybilla Dekker, Generaal, geachte aanwezigen, Spreekpunten staatssecretaris De Vries van Defensie ter gelegenheid van de eerste deeltijdopleiding Middelbare Defensie Vorming te Den Haag. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dank u wel kolonel Lambrichts,

Nadere informatie

STICHTING DIALOOGHUIS VERSLAG EMANCIPATIE ACTIVITEITEN NOVEMBER 2013 - APRIL 2014

STICHTING DIALOOGHUIS VERSLAG EMANCIPATIE ACTIVITEITEN NOVEMBER 2013 - APRIL 2014 STICHTING DIALOOGHUIS VERSLAG EMANCIPATIE ACTIVITEITEN NOVEMBER 2013 - APRIL 2014 Inleiding De Stichting Dialooghuis heeft zich in de periode vanaf november 2013 - april 2014 intensief ingezet op het thema

Nadere informatie

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Korte omschrijving werkvorm De leerlingen beantwoorden vragen over de Europese politiek aan de hand van korte clips van Nieuwsuur in de Klas. Leerdoel De leerlingen leren

Nadere informatie

& Sociale Integratie. Beleidsstuk ACTIEF BURGERSCHAP. Actief burgerschap & Sociale integratie. Het Palet MeerderWeert 1

& Sociale Integratie. Beleidsstuk ACTIEF BURGERSCHAP. Actief burgerschap & Sociale integratie. Het Palet MeerderWeert 1 Beleidsstuk ACTIEF BURGERSCHAP & Sociale Integratie Actief burgerschap & Sociale integratie. Het Palet MeerderWeert 1 INHOUDSOPGAVE Hoofdstuk 1: Visie op actief burgerschap & sociale integratieactie Hoofdstuk

Nadere informatie

Hoe voorkomen we eergerelateerd geweld?

Hoe voorkomen we eergerelateerd geweld? Hoe voorkomen we eergerelateerd geweld? ARTIKEL - 30 OKTOBER 2015 Het Platform Eer en Vrijheid organiseerde op 8 oktober een landelijke bijeenkomst over eergerelateerd geweld. Hilde Bakker (Kennisplatform

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model éêçîáååáéi á ã Ä ì ê Ö O Ç É a áê É Åí áé téäòáàå jáåçéêüéçéå Het TOPOI- model In de omgang met mensen, tijdens een gesprek stoten we gemakkelijk verschillen en misverstanden. Wie zich voorbereidt op storingen,

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie