Economische Ontwikkeling van Aruba: Deelstudie Energie. Desaroyo Economico di Aruba: Energia

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Economische Ontwikkeling van Aruba: Deelstudie Energie. Desaroyo Economico di Aruba: Energia"

Transcriptie

1 Economische Ontwikkeling van Aruba: Deelstudie Energie Desaroyo Economico di Aruba: Energia

2 2009 Fundacion Estudionan Social Cristian Aruba (FESCA) Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van FESCA.

3 Voorwoord Aruba dient een duidelijke toekomstvisie in kaart te brengen om haar afhankelijkheid van fossiele energiebronnen te beperken. Nieuwe energie biedt deze onafhankelijkheid en is dan ook een dwingende reden voor onze interesse in niet conventionele energiebronnen. Aruba zal deze richting op moeten gaan om tenminste gedeeltelijk een verademing te bewerkstelligen van de prijsschommelingen en de afhankelijkheid aan internationale politiek. Door middel van een kosten- en batenanalyse dient Aruba het optimaal mogelijke voordeel van duurzame energiebronnen te bereiken. Particuliere investeringen zijn doorslaggevend in de nieuwe vormen van energie. Door middel van ondersteunend overheidsbeleid en gegeven de randvoorwaarden op juridisch en energieinfrastructureel gebied wordt de waarborg voor de onafhankelijkheid aangeboden. Daarnaast heeft de overheid een sturende en stimulerende rol in het creëren van een draagvlak onder de bevolking. Die dient vooralsnog een bewustwordingsproces te ondergaan. Op 5 juni 2008 is door Fundacion Estudionan Social Cristian Aruba (FESCA) met medewerking van het Wetenschappelijk Instituut voor het CDA een rapport over de Economische Ontwikkeling van Aruba gepubliceerd. Dit rapport probeert richting te geven aan de toekomst van Aruba, met het toerisme als kernactiviteit. Het energievraagstuk is aan de economische ontwikkeling van Aruba gerelateerd en is derhalve in deze Energienota als deelstudie gepubliceerd. De nota begint met een beter inzicht te verschaffen in het energieverbruik op Aruba van haar inwoners en bedrijven. Eerder publiceerde Mike de Meza in 2006 een AVP rapport over de mogelijke internationale en lokale effecten van de ontwikkelingen op het gebied van energie. Met de publicatie wil FESCA bijdragen aan een stabiel en duurzaam energiebeleid. Het toepassen van alternatieve vormen van energie en het actieplan dienen in een verlaging van de huidige energiekosten en een prijsstabilisatie van de energiecomponent te resulteren. Dertig jaar na de eerste macro-economische verkenningen bevindt Aruba zich wederom in de situatie om evenwichtigheid in de goederen van openbaar nut te brengen. Door een eenduidige startpositie is het voorsorteren op de toekomst duurzamer, doelmatiger en efficiënter. Deze unieke opdracht staat in het verlengde van de doelstelling van het werkplan van FESCA. Door doelgerichte aanbevelingen als uitzicht te leveren, kunnen deze als essentiële elementen voor een degelijk beleid dienen. Hiermee zet FESCA een nieuwe stap om ruimte te creëren voor bezinning. Het is aan onze politieke partner, de christendemocratische partij AVP, om de aanbevelingen te wegen en in beleid te vertalen. Oranjestad, 15 juli 2009 voorzitter FESCA mr. drs. Richard A. Arends 1

4 Inhoudsopgave Inleiding... 4 Doelstelling... 4 Samenvatting... 6 Hoofdstuk 1: Energievoorziening Mondiale energie - macroniveau Aruba - microniveau Elektriciteitsverbruik Waterverbruik Gasverbruik Operationalisering: het vervolg van het rapport Hoofdstuk 2: Ontwikkeling olieprijs Fundamentele ontwikkelingen oliemarkt Inflatiebepalende factoren Consumenten Bedrijven Scenario Hoofdstuk 3: Kansen voor Aruba Strategische keuzes Opties Windenergie Zonne-energie Thermische energie Hoofdstuk 4: Toepassingen Elektriciteitsgebruik Windenergie Zonne-energie Thermische energie Diep-zee koeling Watergebruik Vervoer Particulier vervoer Beroeps- en openbaar vervoer Hoofdstuk 5: Actieprogramma Diversificatie Windenergie Zonne-energie Thermische energiecentrales Fossiele brandstoffen Energiebesparingen Huishoudens Vervoer Industriële diepzee koeling Sturende rol overheid Conclusie Inhoudsopgave tabellen Tabel 1: Elektriciteit Tabel 2: Water Tabel 3: Waterverbruik naar huishoudens en bedrijven Tabel 4: Motorrijtuigenpark Tabel 6: Opbrengst windmolen Tabel 7: Opbrengst zonnepanelen Tabel 8: Opbrengst thermische energie Tabel 9: Hybride elektroauto s

5 Inhoudsopgave figuren Figuur 1: Olietrends... 4 Figuur 2: World oil balance... 5 Figuur 3: Afname van de bestaande olieproductiebasis... 5 Figuur 4: Wereldenergieconsumptie... 9 Figuur 5: The Growing Gap... 9 Figuur 6: Groei regionale olieconsumptie in de afgelopen 42 jaar Figuur 7: Wereldbevolkingsgroei Figuur 8: Elektriciteit Figuur 9: Water Figuur 10: Autodichtheid Figuur 11: Ontwikkeling olieprijs per vat Figuur 12: Olieprijs geschoond voor inflatie Figuur 13: Voorspellingen wereldolieprijs ( ) Figuur 14: Olieprijs en inflatie Aruba en USA Figuur 15: Regionale inflatie Figuur 16: Tarieven WEB en ELMAR Figuur 17: CPI en energiecomponent Figuur 18: Zonuren Caribisch gebied

6 Inleiding De beschikbaarheid van energie is essentieel voor elke samenleving. Ondanks de kleinschaligheid van Aruba zouden de economische ontwikkelingen van de afgelopen decennia zonder energie niet hebben plaatsgevonden. De verblijfstoeristen vliegen binnen, we koelen onze hotels en huizen, rijden auto s en gebruiken elektriciteit voor machines en apparaten. De prijs van energie bepaalt in belangrijke mate de welvaart van Aruba. Onze energiebehoefte dekken we namelijk uitsluitend met olie. Andere landen streven diversificatie van energie na om niet alleen van olie afhankelijk te zijn. Traditioneel moet de energievoorziening betrouwbaar, betaalbaar en schoon zijn. Dertig jaar geleden werd geconstateerd dat externe factoren achter de Arubaanse economie door internationale gebeurtenissen en mondiale veranderingen snel konden worden beïnvloed. 1 Als gevolg hiervan moet Aruba zich tegen een mogelijk negatief effect van deze externe factoren kunnen indekken. In dit lange termijn beeld is de huidige economische crisis van enkele jaren een verschijnsel met tijdelijk lagere prijzen Doelstelling Olie is een fossiele energiebron die op Aruba wordt geïmporteerd, als ruwe olie door de olieraffinaderij verwerkt, en gekocht voor het opwekken van elektriciteit en het vervaardigen van drinkwater door het ontzouten van zeewater. Voor het vervoer op het land wordt brandstof (diesel en benzine) geïmporteerd, voor lucht- en zeevervoer wordt brandstof gekocht van de olieraffinaderij op Aruba. Daarnaast wordt gas ook geïmporteerd en in huishoudens en bedrijven gebruikt. Aangezien de conventionele vormen van energie opgewekt door fossiele brandstoffen eindig zijn wordt deze energievorm door schaarste duurder. Figuur 1: Olietrends supply demand price Dem & Sup GigaBlls / Year Price US $ / Blls Year Bron: EIA (Short Term Outlook, Aug. 2008) Aan het eind van het vorig millennium en doorgaans in het begin van dit millennium is de verhouding tussen vraag en aanbod gekanteld naar de vraagkant, door de opkomst van nieuwe industrielanden als China en India. Ook andere onderontwikkelde landen hebben hun vraag, met recht daarop, significant verhoogd. 1 Zie ook: Cole, S., ITEO, DECO, Aruba: Planning an Independent Future Preview and Summary, ITEO/DECO 198? 4

7 Figuur 2: World oil balance Bron: MEM Consultancy N.V. Een tweede kanteling is gekomen doordat de oliebronnen over de wereld in toenemende mate in handen zijn gekomen van staatsoliebedrijven waardoor de productprijzen afhankelijk werden van de mondiale machtspolitiek. De olieproducerende landen drukken hiermee de eigen belastingen voor de bevolking omlaag. Dit was al het geval in het Midden-Oosten, Rusland en Mexico, maar het is nu ook in Midden- en Zuid Amerika al in opkomst. Een derde kanteling is de structurele olieprijsstijging, die boven de inflatie van de andere goederen en diensten is komen te liggen, waardoor een toenemende invloed op de bestedingen ontstaat. De hogere olieprijs drukt andere bestedingen weg. Het volumeprobleem op korte en lange termijn, veroorzaakt door de eindigheid van brandstof, vormt de basis voor het mondiale urgentiegevoel. Vanwege de eenzijdige energievoorziening wordt de noodzaak van bijsturen van het energiebeleid op Aruba zeer sterk gevoeld. Figuur 3: Afname van de bestaande olieproductiebasis Bron: Clingendael International Energie Programme (2008) De open economie van Aruba is te klein om zich tegen externe factoren af te schermen. Aruba dient derhalve stabilisatoren tot stand te brengen die haar economie tegen de externe factoren moeten beschermen. Het doel van deze energienota is om aanbevelingen te geven om te komen tot een duurzame en op den duur onafhankelijke energievoorziening. Hierdoor wordt de Arubaanse economie en de maatschappij van het urgentiegevoel, veroorzaakt door de volatiele olieprijs, ontdaan. In fundamentele werken over olieproductie is in 1956 een productiecurve samengesteld op basis van berekeningen aan de hand van de bekende oliereserves. De Hubberts Peak, ook wel Peak Oil genoemd, is het moment waarop een piek wordt bereikt in de olieproductie - 5

8 gebaseerd op een mathematisch model dat in 1956 werd ontwikkeld door M. King Hubbert, een Amerikaanse geofysicus uit Texas in dienst van Shell. Het model houdt in hoe de olieproductie in de Verenigde Staten zou verlopen, maar kan worden toegepast op mondiale olieproductie en andere fossiele brandstoffen als aardgas en steenkool. Figuur 4: Hubbert Peak Vraagstelling Onder de bevolking is de regelmatig schommelende en per saldo stijgende brandstofclausule onlosmakelijk verbonden aan het dagelijkse energievraagstuk van Aruba en zeker ook de mondiale ontwikkelingen. De hoogte van de brandstofclausule is direct gerelateerd aan de type gebruikte olie en de internationale olieprijs. Om de Arubaanse economie en huishoudens minder afhankelijk van olie te maken dienen een aantal energiebeleidsalternatieven te worden ontwikkeld. Hierbij dienen een aantal vragen te worden beantwoord: 1. Moet Aruba haar energiebeleid inzetten op diversificatie? 2. Wat zijn alternatieve energievormen op korte en lange termijn? 3. Is prijsstabiliteit op korte termijn mogelijk door besparingen? 4. Is het mogelijk de regressieve werking van oplopende energie kosten te verhelpen? Samenvatting De Arubaanse economie is vrijwel volledig door olie aangestuurd. De olieprijs bereikt en passeert recordhoogtes sinds het jaar De olieprijsstijging op de wereldmarkt wordt veroorzaakt door een afnemend aanbod tegenover een steeds toenemende vraag. Ook Aruba is aan deze ontwikkeling onderhevig. De brandstofprijzen op de wereldmarkt bedoeld voor vervoer (benzine, diesel en kerosine) en het opwekken van energie (stookolie) nemen structureel toe na het jaar De prijs voor de brandstof gebruikt bij het opwekken van elektriciteit en het drinkbaar maken van water op Aruba is direct aan de olieprijs gerelateerd. Prijsstijgingen worden uiteindelijk aan de consument doorberekend in de vorm van de brandstofclausule. De toenemende invloed van de consumentenprijs voor water, elektriciteit en benzine drukt de overige componenten in de particuliere bestedingen weg. De invloed van deze energiecomponent is in alle lagen van de maatschappij voelbaar, maar met name in de huishoudens met lagere inkomens vanwege regressieve werking. Bij de uitlijning van een toekomstvisie voor energie op Aruba met het jaar 2020 als tijdshorizon, is het noodzakelijk ook stil te staan bij het verleden en attent te zijn bij het heden. In het bijzonder de ontwikkelingen na het jaar 2000 verdienen aandacht. Tot dat jaar drukte de lage olieprijs de inflatie op Aruba, hetgeen een voorspoedige economische groei ondersteunde. Met de oprukkende olieprijsstijgingen in de navolgende jaren nam de prijs voor water, elektriciteit en benzine exorbitant toe. De energiecomponent brengt geleidelijk een inflatoir effect met zich mee. Na het jaar 2000 ondervindt de oliemarkt op internationaal niveau een drietal kantelingen. Naast ecologische overwegingen, probeert de internationale gemeenschap zich van de olieafhankelijkheid te ontdoen en zich tegen de volatiele prijs te beschermen. De transitie naar duurzame vormen van energie en de aanpassing van onze energievraag zullen tot een afnemend urgentiegevoel veroorzaakt door prijsschommelingen op de wereldmarkt bijdragen. 6

9 Om een prijsstabilisatie binnen de goederen van openbaar nut - elektriciteit en water - te bereiken, dient Aruba haar energiedragers te diversifiëren. Het opwekken van elektriciteit door fossiele brandstoffen dient in combinatie met de opwekking van elektriciteit op alternatieve en duurzame wijze tot stand te komen. Naast het opwekken van elektriciteit door het openbaar nutsbedrijf, kunnen huishoudens op verantwoorde wijze een deel van hun elektriciteitsconsumptie opwekken. Overtollige huishoudelijk opgewekte elektriciteit dient aan het stroomnet te worden teruggeleverd. Om de teruglevering mogelijk te maken dient echter het stroomnet behalve voor de openbare nutsbedrijven ook voor anderen toegankelijk te zijn. Openbaarheid van het stroomnet is voor een stabiele elektriciteitsprijs onontbeerlijk. Zeewater wordt door middel van op stookolie draaiende turbines drinkbaar gemaakt. Prijsstabiliteit voor waterverbruik kan op korte termijn worden bereikt door de afhankelijkheid van olie te verbreken. De toepassing van energie-arme watervervaardiging dient te worden uitgebreid. Brandstof gebruikt voor vervoer is het derde onderdeel van de energiecomponent. Om het gewicht van het brandstofverbruik voor vervoer weg te drukken dient het consumptiepatroon van de consument op de automarkt te worden aangepast. De aanschaf van auto s die gedeeltelijk door benzine worden aangevoerd, neemt de prijs voor brandstofverbruik per afgelegde kilometer af. Op termijn wordt op internationaal niveau een overschakeling op onder andere de electrocar verwacht. Volgend jaar komt de productie op gang. Hierbij wordt het brandstof verbruik vervangen door elektriciteitsverbruik. Los van milieuvriendelijke overwegingen, kan het gebruik van olie-onafhankelijke vervoermiddelen worden bevorderd. De gangbare opinie luidt dat alternatieve vormen van energie duurder zijn dan de conventionele vormen van energie. Deze deelstudie geeft de kostenraming weer van alternatieve en duurzame energievormen zoals wind-, zonne- en thermische energie. Uit de vergelijking blijkt dat het gebruik van alternatieve vormen van energie voor het opwekken van elektriciteit tot prijsstabilisatie zal leiden. Prijsstabiliteit kan eveneens worden bereikt door een deel van het elektriciteitsverbruik zelf op te wekken. Hiertoe moet de mogelijkheid voor teruglevering aan het openbare stroomnet bestaan. Op korte termijn kan prijsstabiliteit worden bereikt door de vraag naar energie aan te passen en desnoods te verminderen, de zogenaamde demand side management. Besparingen kunnen zowel op huishoudelijk gebied als op industrieel gebied plaatsvinden. Energielabels en milieuvriendelijke bouwvoorschriften dragen bij aan besparingen bij huishoudens. Op Aruba wordt bijna 60% van de afgenomen elektriciteit verbruikt voor luchtkoelsystemen en airco s. Op huishoudelijk en industrieel gebied kan de elektriciteitsbehoefte worden verminderd door de toepassing van blauwe airco s. Luchtkoelingsystemen door middel van diepzeewater leiden tot een aanzienlijke energiebesparing bij grootverbruikers en kostenbesparing voor de nutsbedrijven WEB en ELMAR. Het gebruik van hybride elektrische auto s, waarbij benzineverbruik aanzienlijk afneemt, leidt eveneens op korte termijn tot prijsstabilisatie voor vervoer bij de autobezitter die de overstap maakt. Dertig jaar geleden werd ervaren dat externe factoren achter de Arubaanse economie door internationale gebeurtenissen en mondiale veranderingen snel konden worden beïnvloed. Als gevolg hiervan moet Aruba streven zich van een mogelijk negatief effect van deze externe factoren te kunnen ontdoen. De eenzijdigheid van onze economie maakt deze kwetsbaar voor invloeden van buitenaf, zoals stijgende olieprijzen. Dit brengt ook een prijsverhogend effect voor de luchtvaartindustrie, dat ten koste gaat van het vakantiebudget van de toerist. Het laatste resulteert in een afnemende meeropbrengst van de toeristenindustrie. Aruba dient dus de kostencomponent van de energie zoveel mogelijk in haar eigen economie omlaag te brengen zodat de toerist geen dubbele nadelen van de prijsstijging van de olie ondervindt. Het urgentiegevoel door de eindigheid van fossiele brandstoffen en aangewakkerd door de huidige recessie neemt toe. Investeringen in innovaties komen van de grond om energiebronnen toe te passen die niet aan eindigheid onderhevig zijn. Het belang van een degelijk beleid rond duurzaamheid is essentieel. De economische gevolgen van de onzekerheid over de ontwikkeling van fluctuerende energieprijzen zijn redenen om duurzaamheid een prominente plaats op de politieke agenda te geven. Met een gericht energiebeleid zijn innovatie, 7

10 duurzaamheid en maatschappelijke ambitie met elkaar te verbinden. Urgentie en ambitie versterken elkaar als er zicht is op prijsstabiliteit voor elektriciteit, water en vervoer. 8

11 Hoofdstuk 1: Energievoorziening De olieprijsstijging wordt veroorzaakt door een afnemend aanbod tegenover een steeds toenemende vraag. Ook Aruba is aan deze ontwikkeling onderhevig. De brandstofprijzen op de wereldmarkt bedoeld voor vervoer (benzine, diesel en kerosine) en het opwekken van energie (stookolie) nemen exorbitant toe na het jaar De oliebronnen waar de tot nu toe gebruikte olie wordt gewonnen raken uitgeput. Het winnen van olie uit nieuwe diepere bronnen een duurder proces is Mondiale energie - macroniveau Schattingen gemaakt door internationale energie-experts en toonaangevende organisaties laten zien dat over de komende 20 jaar wereldwijd de energieconsumptie tenminste met 45% zal toenemen. Het verbruik van natuurgassen zal met meer dan 50% toenemen evenals de vraag naar stroom en drinkwater. De vraag naar elektrische stroom en drinkwater zal over 20 jaar met 55% toenemen. Deze verhogingen zijn toe te schrijven aan de economische vooruitgang in de meeste minder ontwikkelde en onderontwikkelde landen. Merk op dat minder dan 25% van de bevolking van de wereld, 1.6 van de 6.4 miljard mensen, vandaag de dag toegang tot energie hebben zoals wij daar dagelijks gebruik van maken. Figuur 5: Wereldenergieconsumptie Quadrillion BTU Non-OECD OECD Bron: EIA (World Energy Projections Plus) In de jaren 90 van de vorige eeuw namen de oliereserves flink toe. De onderstaande figuur toont aan dat als de oliereserves in hetzelfde afnemende tempo blijft doorgroeien, de komende 40 jaar een kloof ontstaat tussen olievraag en aanbod. De olie- en energiebehoefte worden schaars en onderhevig aan het prijseffect van vraag en aanbod. Het laatste legt een enorme druk op de wereldeconomieën. Figuur 6: The Growing Gap Gigabarrels Bron: ASPO (Association for the Study of Peak Oil) Past Future Production

12 Het hoogtepunt in de olieopsporing is bereikt in de jaren 1960 en tegenwoordig afgedaald tot een fractie daarvan. Internationaal onderzoek wijst uit dat de olieproductie in de komende 5 tot 15 jaar een hoogtepunt zal bereiken en daarna zal afnemen. Tegenwoordig is meer dan de helft van de goedkopere olie al verbruikt. Voorbij dit hoogtepunt in de productie zal de prijs per vat olie buiten alle proporties stijgen. Reden hiervoor is het feit dat vraag- en aanbod niet aan elkaar zijn gerelateerd. De basisreden voor de ongekende recordhoogtes is het feit dat de oliemarkt een aanbodeconomie was. De markt werd gestuurd door het aanbod, niet door de vraag. De vraag overschrijdt de productiecapaciteit, waardoor de prijs stijgt. Thans gebruiken we 4 tot 6 vaten olie voor elk nieuw vat dat wordt ontdekt en teren zo snel in op de oliereserves. Dit aantal zal toenemen voor het vinden en winnen van een extra vat olie uit de nogal jonge oliebronnen. Deze impact bij een ongewijzigde consumptie zal op korte termijn energieprijsschokkend zijn met als gevolg wereldwijde economische recessies, internationale spanningen en mogelijk olieoorlogen. De globalisering van de economie zal gevaar lopen evenals de voedselproductie en de aanwezigheid van drinkwater, als de economieën zich niet gaan aanpassen aan de gewijzigde omstandigheden. De bewijzen van een op handen zijnd hoogtepunt in de productie van olie wereldwijd zijn overweldigend: 99% van de olie is afkomstig uit 44 olieproducerende landen. Tenminste 24 van deze landen hebben hun laatste hoogtepunt in de productie bereikt en zijn nu in een laatste afnemende stadium gekomen; Met uitzondering van het Midden-Oosten, bereikte de wereld het laatste hoogtepunt in de productie in De VS bereikte zijn hoogtepunt in 1970, Rusland in 1987, Engeland in Zelfs Saoedi-Arabië, de befaamde vierseizoenenproducent, staat wellicht op het punt over zijn hoogtepunt heen te gaan. Mondiale productie van traditionele olie heeft een plafond bereikt sinds het jaar 2000; Op de wereldmarkt laten olieprijzen een vaste stijgende lijn zien. Dit door verschillende factoren zoals: o een toenemende vraag naar het product leidend tot een volumeprobleem, in de eerste plaats door de groei van de wereldbevolking; o de belangrijke pieken in de olieprijzen na de jaren 1960 zijn het gevolg van dreigingen in de internationale sfeer, zowel uit geopolitieke hoek als door natuurlijke calamiteiten; o de oliereserves en/of nieuw ontdekte oliereserves worden extreem duur om te produceren. Figuur 7: Groei regionale olieconsumptie in de afgelopen 42 jaar Bron: BP (2008) Olieconsumptie is niet uitsluitend aan demografische factoren onderhevig. In de wereldoliemarkt geleid door een aanbodeconomie is de olieconsumptie in landen met de meeste inwoners het laagst per hoofd van de bevolking. Olieconsumptie wordt door sociaal-culturele en economische factoren bepaald. Terwijl Saoedi-Arabië de grootste olieproducent ter wereld is, 10

13 voert de VS de lijst aan van olieconsumenten. In de VS, nog geen 5% van de absolute wereld bevolking, is de olieconsumptie gelijk aan 24 vaten per capita, hetgeen 25% van de totale absolute wereld consumptie is. Het verbruik in China en India die samen de helft van de wereldpopulatie herbergen is de olieconsumptie maar 2 respectievelijk 1 vat per capita. Deze economieën in opkomst rechtvaardigden een inhaalslag van de olieconsumptie, door hun onderontwikkeling in de afgelopen decennia. 2 De beoogde economische inhaalslag in deze sterk bevolkte landen zal de vraag naar olie exorbitant doen toenemen. Met haar ruim 104 duizend inwoners is de olieconsumptie van Aruba 20 vaten per capita. De onderstaande grafiek toont de ontwikkeling van de wereldbevolking. Figuur 8: Wereldbevolkingsgroei Bron: United Nations Population Division 1.2. Aruba - microniveau Onze energiebehoefte dekken we voor 99% met olie. Aruba is volledig afhankelijk van de conventionele buitenlandse oliewinning uit fossiele bronnen. Aruba heeft geen eigen conventionele energiebronnen, zoals gas of kolen. Aruba importeert de benodigde olie om in haar energiebehoefte te voorzien. Olieproducten zijn derhalve onmisbaar voor onze transportindustrie, zowel te land, op zee, als in de lucht Elektriciteitsverbruik Elektriciteit is een essentieel onderdeel van ons leven. Daarom dient het aanbod in overeenstemming te zijn met de vraag, ook als de kosten voor de gebruikers blijven toenemen. Het Water- en Energiebedrijf (WEB) Aruba N.V. en de N.V. Elektriciteitsmaatschappij Aruba (ELMAR) leveren goederen van openbaar nut aan de Arubaanse bevolking. WEB is belast met het drinkbaar maken van het zeewater. Elektrische stroom wordt tijdens dit proces opgewekt door op stookolie draaiende turbines. Het WEB koopt jaarlijks gemiddeld bijna 365 miljoen liters (of 2.3 miljoen vaten) stookolie voor brandstof. Hiervan is 30% tot 40% voor het opwekken van elektriciteit bestemd. De opgewekte elektrische stroom wordt aan de elektriciteitsvoorzieningmaatschappij, ELMAR, verkocht die op zijn beurt de elektrische stroom aan de op het net aangesloten afnemers distribueert. De totale elektrische stroomopwekkingscapaciteit van de stoomturbines bedraagt ongeveer 184 MW. Daarnaast beschikt het WEB over drie 8 MW Recips generatoren, een 22 MW gasturbine die als reserve dient en een 6.5 MW op diesel draaiende generator voor spoedgevallen. Dus een potentieel totaal van MW elektriciteitsvoorzieningscapaciteit. De door ELMAR aan de verbruiker geleverde elektrische stroom, is een driefasig systeem 127/220 volt, met een frequentie van 60 Hz. Zowel WEB N.V. als N.V.ELMAR zijn privaatrechtelijke entiteiten en eigendom van de holding Utilities Aruba N.V. Hiervan is het Land enige aandeelhouder. 2 Hesse & van der Linde, Oil turbulence in the next decade. An Essay on High Oil Prices in a Supply-contrained world, Clingendael International Energy Programme (2008) 11

14 Tabel 1: Elektriciteit Totale energieproductie (MWh) n.a Geleverde energie (MWh) Aansluitingen 36,448 37,404 36,448 39,004 39,806 40,765 41,502 42,419 41,589 Aantal gebruikers/klanten 32,062 33,147 32,062 34,802 35,733 36,737 37,630 38,495 39,207 Afgenomen energie (MWh)*) Verbruik per aansluiting (MWh) Bron: CBA (2009), WEB Aruba N.V., N.V. ELMAR *) afgerond Het door de ELMAR geleverde energie (kwh) en het aantal klanten lopen met elkaar in de pas. In de periode namen deze indicatoren met bijna 20% toe en liepen hiermee in de pas met de bevolkingstoename over dezelfde periode. Het verschil tussen het aantal verbruikers en aansluitingen wordt veroorzaakt doordat een klant verschillende aansluitingen (kwh-meters) op zijn naam kan hebben. Het gemiddeld energieverbruik per aansluiting over de periode neemt af. Dit terwijl de bevolking toenam en er meer verblijfsaccommodaties zijn gebouwd. Het huishoudelijk elektriciteitsverbruik in die periode is gedaald van gemiddeld 800 naar bijna 650 kwh. Dit is voornamelijk te wijten aan de stijgende elektriciteitsprijzen en zuiniger elektriciteitsverbruik, i.c. de hogere brandstofclausule, die aan de verbruikers is doorberekend. Figuur 9: Elektriciteit 125 Groei 2000= Geleverd vermogen Aansluitingen Afgenomen vermogen Jaar Verbruik per aansluiting De afgenomen elektriciteit 3, of netto elektriciteitsverbruik, van een land weerspiegelt de economische ontwikkeling. De afgenomen energie groeit in de periode nauwelijks en er is zelfs sprake van een zekere stabiliteit in deze indicator. De discrepantie tussen de geleverde energie en de werkelijk afgenomen energie op Aruba neemt toe. Het verschil tussen het door de ELMAR klanten afgenomen energie en het door het energiebedrijf WEB aan ELMAR geleverde energie is het netverlies van de ELMAR transport- en distributienetten. Een hoog netverlies geeft blijk van een inefficiënt distributienet. Het aantal verblijfsaccommodaties is in de periode toegenomen. Deze zijn allemaal op hetzelfde elektriciteitsnet aangesloten. De groei van de afgenomen elektriciteit hoort in dat geval evenredig met de reële groei van het BBP te lopen. Het tegenovergestelde vertaalt zich in een economische stagnatie. 3 Afgenomen vermogen = Geleverde Vermogen + Elektriciteitsimport Elektriciteitsexport Distributieverlies. Bron: US Energy Information Administration 2006: Net Electricity Consumption By Country (2007) 12

15 De stabiliteit in het afgenomen vermogen in de periode afgezet tegen de reële groei van het BBP toont de stagnatie van de economische ontwikkeling van Aruba aan. De zeer hoge brandstofprijzen in de tweede helft van 2008 leidden echter toe dat het verbruik per aansluiting noodgedwongen afnam Waterverbruik Het Water- en Energiebedrijf (WEB) Aruba N.V. heeft tot taak de productie van elektrische energie, alsmede de productie en totale distributie van drinkwater. 4 De distributie van de elektrische energie is voorbehouden aan NV ELMAR. Het bouwen, aanleggen of in gebruik hebben van inrichtingen voor het opwekken van elektriciteit en productie van drinkwater en de distributie van beide is voorbehouden aan ondernemers aan wie een concessie daartoe is verleend, in dit geval aan WEB en ELMAR. 5 Door de kleinschaligheid van het eiland is het normaal dat water en elektriciteit werden geleverd door openbare nutsbedrijven. Op internationaal niveau zijn de ooit zo rustige nutssectoren een decennium in het woelige vaarwater gekomen van privatisering en liberalisering. 6 Hun alleenheerschappij op het openbare net wordt doorbroken wanneer andere leveranciers worden toegelaten. Drinkwater en water voor industrieel gebruik worden uit zeewater geproduceerd. Dit wordt gedaan door het WEB waar het ontzoutingsproces plaatsvindt. WEB is kortgeleden door de toepassing van omgekeerde osmose een nieuwe fase ingegaan voor de productie van drinkwater. De opgestelde productiecapaciteit staat tegenwoordig op ca metrische ton per dag, terwijl het dagelijks gebruik op metrische ton per dag ligt. De productiecapaciteit wordt door zeven ontzoutingseenheden tot stand gebracht. Sinds 2006 wordt een deel van het drinkwater door middel van de energie-arme membraantechnologie vervaardigd. Door het proces van omgekeerde osmose wordt rond de 10 duizend metrische ton water per dag drinkbaar gemaakt. Water dat bij WEB wordt geproduceerd en gedeponeerd in acht waterreservoirs, elk met een capaciteit van metrische ton. Door een pompend systeem gaat het water naar reservoirs die bij de volgende plaatsen zijn gevestigd: Seroe Preto, Savaneta, Mondi Fierno, Urataca, Jaburibari, Alto Vista en de haven van Oranjestad. Stookolie voor het opwekken van stroom wordt door de WEB bij de nabijgelegen olieraffinaderij aangeschaft. De kosten hiervan vormen het leeuwendeel van de totale productiekosten van het water- en energiebedrijf. Hierdoor is het water- en energiebedrijf aan fluctuaties en schommelingen op de wereldoliemarkt onderhevig. De onrust en onzekerheid over de olieprijs die uit de politieke discussie naar voren komt, kan worden aangeduid als een worsteling met het vraagstuk van de bescherming van publieke belangen. In alle gevallen lijkt men pas op de plaats te willen maken als publieke belangen in het gedrang dreigen te geraken. Het publieke belang in het kader van de water- en energievoorziening dient zoveel mogelijk van olie onafhankelijk te worden. Tabel 2: Water Afzet - 12,966 13,011 13,250 13,122 13,521 13, Aansluitingen 30,225 31,218 31,952 32,786 33,626 34,905 35,989 36,824 37,925 Verbruik (x 1000 m 3 ) 11,029 11,353 11,374 11,718 11,438 11,399 11,474 11,750 11,445 Vebruik per aansluiting (in m 3 ) Bron: CBA (2009); WEB Aruba N.V. Het verschil tussen het afgezette volume en het waterverbruik is het gevolg van waterlevering aan de raffinaderij en het distributieverlies. Het saldo afgezette volume minus het waterverbruik is in de periode vrijwel stabiel gebleven. Alleen in 2005 nam dit saldo met 25% toe vergeleken met het voorgaande jaar. De tabel en onderstaande grafische voorstelling geven weer dat het waterverbruik en het aantal aansluitingen niet evenredig zijn gegroeid. Het waterverbruik is in 2007 vergeleken met 4 AB 1993 no. 5 5 AB 1991 no. GT 82 6 TU Delft, Nutsbedrijven door M&C, Intreerede van prof.mr.dr. H.D. Stout: "Weerbare waarden. Borging van publieke belangen in nutssectoren" (2007) 13

16 het basisjaar 2000 met ruim 2% toegenomen. Het aantal aansluitingen is vergeleken met het jaar 2000 met bijna 22% toegenomen en loopt in de pas met de bevolkingstoename over dezelfde periode. Uit de grafiek is op te maken dat ondanks de bevolkingsgroei het waterverbruik per aansluiting afneemt. Het laatste zou een gevolg zijn van het bewustwordingsproces binnen de Arubaanse maatschappij met betrekking tot de invloed van de oliewereldmarktprijs op de waterproductie op Aruba. Immers is het tarief per kubieke meter water tweemaal zo duur in 2008 als in het jaar Figuur 10: Water Aansluitingen Groei 2000= Waterverbruik Jaar Verbruik per aansluiting Het waterverbruik onder de huishoudens is meer dan de helft van het totale verbruik. Grootverbruikers zijn de hotelsector, de raffinaderij en de groot- en kleinhandel. Het waterverbruik over de periode nam jaarlijks gemiddeld met minder dan 1% toe. In dezelfde periode zijn er ruim 1000 verblijfsaccommodaties bijgekomen en de bevolking groeide jaarlijks met 3%. Ruim 85% van de waterconsumptie is voor menselijk verbruik. Door deze consumptieverdeling kan worden gesteld, dat de waterprijs het verbruik omlaag heeft gedrukt na een vrijwel constant verbruik tot het jaar Tabel 3: Waterverbruik naar huishoudens en bedrijven Verbruik (1000 m3) 11,029 11,353 11,374 11,718 11,438 11,399 11,474 11,750 Huishouden 55% 54% 55% 57% 55% 53% 55% 55% Hotelsector 20% 20% 19% 19% 20% 20% 20% 20% Handel 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% Overige 1% 1% 1% 1% 2% 1% 1% 1% Overheid 2% 2% 2% 2% 2% 2% 2% 2% Valero 12% 12% 13% 10% 11% 14% 12% 12% Gasverbruik Het gasgebruik beslaat rond 1% van de energiebehoefte van Aruba. Gas wordt voornamelijk huishoudelijk gebruikt en geleverd door een particulier bedrijf, de Aruba Gas Supply Company Ltd. (ARUGAS), dat recentelijk door AIB Bank is overgenomen. Het huishoudelijk gebruik van gas varieert tussen kooktoestellen, boilers en geisers en droogtrommels. 14

17 Totaal wordt jaarlijks gemiddeld 8.6 miljoen kilogram kookgas geïmporteerd uit de VS, Trinidad en Venezuela. Hiervan wordt bijna 60% voor commerciële doeleinden gebruikt en 40% voor huishoudelijk gebruik Vervoer Zowel het totale motorrijtuigenpark als het aantal personenauto s hebben in de periode een groei van 23% gekend. De onderstaande tabel geeft het aantal auto s per vierkante kilometer weer. Deze indicator toont eveneens een groei van 23% in de periode In 2008 behaalt de autodichtheid hetzelfde niveau als in Hoewel de investeringen in de wegeninfrastructuur of het aantal kilometerweg een dergelijke groei niet hebben kunnen evenaren, ondervindt de groei van het motorrijtuigenpark tot 2006 een stijgende trend. Vanaf 2006 neemt de trend af; het motorrijtuigenpark neemt in de periode met meer dan 3% af. Deze afname is veroorzaakt door de verhoging van de invoerrechten op bepaalde motorrijtuigen die voorheen onder een gunstiger belaste categorie vielen. De invoering van de BBO speelt ook een rol in de afname van het motorrijtuigenpark tot groot ongenoegen van de autoleveranciers. De autobranche heeft in in het jaar een evenredig verlies van gemiddeld 3% geleden. Tabel 4: Motorrijtuigenpark Inwoners Bevolkingsdichtheid per km Auto s Personenauto's Huurauto's Overheidsdienstwagens Overige Motorfietsen Vrachtwagens Bussen en touringcars Taxi s Totaal motorrijtuigenpark Autodichtheid Bron: CBS (2008) Figuur 11: Autodichtheid 130 Autodichtheid Groei 2000= Bevolkingsdichtheid Jaar Autogebruik is mede door het warme klimaat en de staat van de wegeninfrastructuur onontbeerlijk. Daarnaast is het openbaar vervoer ondoelmatig en nogal onbetrouwbaar. De afhan- 7 Motorrijtuigenpark per vierkante kilometer 15

18 kelijkheid van het oliederivaat benzine staat in het verlengde van de afhankelijkheid van eigen vervoer. Olie en overige geïmporteerde oliederivaten voorzien het vervoer op Aruba van brandstof, zowel ter land, op zee als in de lucht. De prijs voor de brandstofproducten wordt door de overheid gereguleerd. De prijsbepaling door de overheid houdt met een aantal componenten rekening zoals de benzineprijs op de wereldmarkt als afgeleide van de olieprijs. Daarnaast vormen vracht- en verzekeringskosten die met de import van benzine zijn gemoeid, een component. Ondanks de stijgende benzineprijs, is het autoverbruik niet afgenomen. Het motorrijtuigenpark neemt sneller toe dan de bevolking, waardoor er meer auto s per km 2 zijn Operationalisering: het vervolg van het rapport Het eerste hoofdstuk van de energienota heeft het volumeprobleem van fossiele energiebronnen en de gevolgen ervan op macro- en microniveau weergegeven. Het tweede hoofdstuk laat de ontwikkelingen op langere termijn zien en geeft de urgentie van de recente ontwikkelingen op de oliemarkt door voorzienings(on)zekerheid aan. Daarna wordt het negatieve effect op de Arubaanse economie en het levensonderhoud toegelicht. Het derde hoofdstuk geeft als intermezzo de kansen voor Aruba weer, waarbij de opties en het belang van het nemen van strategische keuzes wordt onderstreept. Dit onderdeel geeft de maatschappelijke meerwaarde van een degelijk energiebeleid aan. Hierna worden in het vierde hoofdstuk de toepassingen voor elektriciteit-, watervoorziening en vervoer van de beschikbare opties gepresenteerd. Deze energienota wordt afgesloten met de beleidsagenda, actiepunten en aanbevelingen tot het jaar Deze actiepunten dienen de negatieve effecten te ontkrachten en de urgentie te bedaren. 16

19 Hoofdstuk 2: Ontwikkeling olieprijs De olieprijs bereikte de afgelopen jaren recordhoogten en zal door de opkomst van nieuwe economieën als China en India hoog blijven. Door de structureel hogere olieprijs blijven de brandstofprijzen voor vervoer (benzine, diesel en kerosine) en het opwekken van energie (stookolie) hoog. De kosten van het opwekken van elektriciteit op Aruba zijn direct aan de olieprijs gerelateerd. Deze prijsstijgingen worden uiteindelijk aan de bedrijven en consumenten doorberekend, met name in de brandstofclausule Fundamentele ontwikkelingen oliemarkt Na 2001 is de olieprijs alsmaar gestegen. De speculaties in 2007 dat een vat olie de $50 zou bereiken zijn meteen achterhaald. Eind 2007 passeerde de olieprijs de $100 en brak hiermee nieuwe records. Sindsdien neemt de olieprijs toe en de prijs van een vat olie heeft de $150- grens gepasseerd. In de tweede helft van 2008 daalde de olieprijs weer naar het niveau van eind De volgende grafiek toont aan dat de olieprijs een bodem in 2009 heeft van $ 35 per vat. Figuur 12: Ontwikkeling olieprijs per vat Jan-95 Jul-95 Bron: Energy Information Administration (www.eia.gov) Jan-96 Jul-96 Jan-97 Jul-97 Jan-98 Jul-98 Jan-99 Jul-99 Jan-00 Jul-00 Jan-01 Jul-01 Jan-02 Jul-02 Jan-03 Jul-03 Jan-04 Jul-04 Jan-05 Jul-05 Jan-06 Jul-06 Jan-07 Jul-07 Jan-08 Jul-08 Jan-09 Evenals in andere Westerse economieën veroorzaakt een sterk stijgende olieprijs ook op Aruba een inflatoir effect en een prijseffect in alle sectoren van de economie. Daardoor is dit effect van de olieprijs in alle lagen van de maatschappij voelbaar en drukt het andere bestedingen weg. In het bestaan van mensen blijft energie een basisbehoefte. Het opvangen van schokeffecten van de olieprijs dwingt tot aanpassingen in de bestedingen van economieën, bedrijven en particulieren. 17

20 Figuur 13: Olieprijs geschoond voor inflatie Bron: Clingendael International Energy Programme (2008) De officiële prijs in 1970 voor een vat Saoedische olie ligt vast op 1,80 dollar volgens de cijfers van het Amerikaanse ministerie van Energie. Het embargo van de OPEC tijdens de Yom Kippoeroorlog van 1973 leidt tot de eerste oliecrisis en de prijs komt boven de 10 dollar. De Iraanse revolutie luidt in 1979 de tweede oliecrisis in. Een vat kost dan meer dan 20 dollar. Als gevolg van de aanslagen van 11 september 2001 in New York scheert de olieprijs langs de 30 dollargrens. In 2004 bereikt de olie een prijs van 40 dollar per vat en stijgt verder naar 50 dollar, toen er twijfel over de olievoorraden rees op de financiële markten. In 2005 gaat de prijs naar 60 dollar. De orkaan Katrina treft de olie-installaties in de Golf van Mexico en de prijs breekt door de 70 dollargrens. De dalende oliereserves in Amerika stuwen de prijs in 2007 voorbij de 80 dollar. Eind november 2007 daalt de prijs tot onder de 90 dollar per vat. Maar op 2 januari 2008 noteert de olieprijs voor de eerste maal boven de 100 dollar per vat. De geringe oliereserves in Amerika, de historisch zwakke dollar, de Chinese groei en de OPEC die de productie niet verhoogt, stuwen de prijzen omhoog. De olieprijs is gekoppeld aan de Amerikaanse dollar, die als internationale munteenheid wordt beschouwd. De olieprijs is in principe altijd hoger dan de dollarwaarde. In uitzonderlijke gevallen kan door louter monetaire redenen de dollarprijs tot boven de olieprijs rijzen. Ondanks incidentele prijsdalingen, blijft de algemene trend van de olieprijs stijgend. De sporadische prijsdalingen worden veroorzaakt door andere factoren die buiten het volumeprobleem staan. De dalende dollarwaarde en de vrees voor een economische recessie in de VS hebben onlangs ertoe geleid dat het vat olie in prijs afnam. 8 Amerika is vooralsnog de grootste olieconsument. 9 Een aantal factoren hebben de olieprijsstijgingen veroorzaakt, waaronder een sterk toenemende vraag in de economieën in ontwikkeling en geen groei in de productie van de OPEC landen sinds Naast de machtspolitiek tussen OPEC en niet-opec landen vormen een viertal elementen de samenstelling van de olieprijs. De marginale kosten voor de productie van een vat vormen de eerste component van de olieprijs. De vraag-en-aanbod-dynamiek aan de hand van een toenemende vraag en een steeds beperkender en onzeker aanbod vormen de tweede component van de olieprijs. De derde component van de olieprijs is de zogenaamde risicopremie. In deze component worden de risico s in de geopolitieke verhoudingen en het risico voor onverwachte aanbodbeperkingen inbegrepen. Recente voorbeelden hiervan zijn de zwakkere dollarkoers veroorzaakt door de hypotheek- en bankcrises in de VS. Het laatste en vierde component van de olieprijs bestaat uit de onzekerheid over oliereserves. Het internationale urgentiegevoel door het volumeprobleem wordt eveneens in de olieprijs weerspiegeld FD, Olieprijs keldert door recessievrees (2008) en Grote daling olieconsumptie VS ANP (2008) EIA, Annual Energy Outlook 2008, DOE/EIA-0383, Washington DC (2008) 11 Hesse & van der Line, Oil turbulence in the next decade. An Essay on High Oil Prices in a Supply-contrained world, Clingendael International Energy Programme (2008) 18

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Les Crisis in de olie

Les Crisis in de olie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Crisis in de olie Werkblad Les Crisis in de olie Werkblad Op zondag 4 november 1973 bestonden er nog geen inline- skates. Hadden ze wel bestaan, dan had je die dag heerlijk

Nadere informatie

Olie crisis? 24 juni 2014

Olie crisis? 24 juni 2014 24 juni 2014 Olie crisis? De prijs van olie heeft invloed op financiële markten. Een stijgende olieprijs verhoogt de inflatie en heeft een remmend effect op de economische groei. In de jaren 2006-2011

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

De evolutie van de olieprijs in de context van de energiemarkten DEEL 1

De evolutie van de olieprijs in de context van de energiemarkten DEEL 1 De evolutie van de olieprijs in de context van de energiemarkten DEEL 1 September 2006 Eric Raets Portfolio Manager Energy and Cyclical Sectors Active Equity Fund Management KBC Asset Management Inhoud

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I Opgave 1 Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

Voorspellingen Peakoil Nederland. Realisten of doemdenkers?

Voorspellingen Peakoil Nederland. Realisten of doemdenkers? Voorspellingen Peakoil Nederland Realisten of doemdenkers? Lievelde, Erve Kots, 27 Mei 2009 World Oil Production & Peaking Outlook *Eerste Rapportage Peakoil Nederland met analyse van de toekomstige olieproductie

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 17 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - september 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - september 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - september 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - november 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - november 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - november 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Licht op energie (2013 - november)

Licht op energie (2013 - november) PMI index Licht op energie (2013 - november) Macro-economische ontwikkelingen De indicator van Markit voor economische bedrijvigheid in de Eurozone ligt sinds enkele maanden net boven de 50 punten. In

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - januari 2014

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - januari 2014 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - januari 2014 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - mei 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - mei 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - mei 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

SCHATTING BBO OPBRENGSTEN

SCHATTING BBO OPBRENGSTEN SCHATTING BBO OPBRENGSTEN 1. Opbrengsten BBO aan overheidsinkomsten Voordat wordt ingegaan op de opbrengsten die de BBO aan Lands kas zal bijdragen, wordt stilgestaan bij het gegeven dat het BBO-stelsel

Nadere informatie

De permanente oliecrisis

De permanente oliecrisis De permanente oliecrisis Uitdagingen & oplossingen Stichting Peak Oil Nederland Stichting Peak Oil Nederland Onderzoek naar reserves en productie fossiele brandstoffen, olie in het bijzonder Onderzoek

Nadere informatie

Licht op energie (2014 - februari)

Licht op energie (2014 - februari) Licht op energie (2014 - februari) Macro-economische ontwikkelingen Beleggers halen hun geld terug uit opkomende economieën nu het opkoopprogramma van schuldpapier in de Verenigde Staten verder wordt ingeperkt.

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Tariefontwikkeling Energie 08 2015

Tariefontwikkeling Energie 08 2015 In dit bericht geeft Ploos Energieverlening (Ploos) haar visie op verschenen nieuwsberichten aangaande ontwikkelingen energietarieven van de afgelopen maand. Het betreft de analyses van verschillende partijen

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer... 4 1 Tevredenheid en vertrouwen van de consument... 5 2 Tevredenheid over

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 8 Overall conclusie De kredietcrisis zorgt voor een terugval van de economische bedrijvigheid in Nederland die sinds het begin van de jaren tachtig niet is voorgekomen.

Nadere informatie

NOTA (Z)140109-CDC-1299

NOTA (Z)140109-CDC-1299 Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel.: 02/289.76.11 Fax: 02/289.76.09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS NOTA

Nadere informatie

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE 3 E KWARTAAL 211 Gemaakt voor NVM Wonen Gemaakt door NVM Data & Research Inhoudsopgave 1 Introductie enquête... 3 1.1 Periode... 3 1.2 Respons... 3 2 Staat van de woningmarkt...

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

COELO Woonlastenmonitor 2008

COELO Woonlastenmonitor 2008 COELO Woonlastenmonitor 2008 Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden coelo, Groningen 2008 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2000 2001 27 400 Nota over de toestand van s Rijks Financiën Nr. 42 BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Vorige keer. Beurzen omhoog door opmerkingen voorzitter ECB AEX 462.9 449,3 507,8 376,3. USD per EUR 1,101 1,132 1,393 1,053

Vorige keer. Beurzen omhoog door opmerkingen voorzitter ECB AEX 462.9 449,3 507,8 376,3. USD per EUR 1,101 1,132 1,393 1,053 Energiemarktanalyse Groenten & Fruit door Powerhouse Marktvisie Nu Vorige keer Verwachting komende week Hoogste 14/15 Laagste 14/15 Macroeconomisch Beurzen omhoog door opmerkingen voorzitter ECB AEX 462.9

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - februari 2013

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - februari 2013 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - februari 2013 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

De afnemende vrees voor een Amerikaanse interventie in Syrië zorgde voor lagere olieprijzen. Ten opzichte van vorige week is de prijs 1,7 % gedaald.

De afnemende vrees voor een Amerikaanse interventie in Syrië zorgde voor lagere olieprijzen. Ten opzichte van vorige week is de prijs 1,7 % gedaald. Energiemarktanalyse Powerhouse Olie Olie (volgende maand) De afgelopen week waren de ogen van beleggers vooral gericht op een eventuele aanval van de VS op Syrië. Omdat het lijkt dat Obama steeds meer

Nadere informatie

40 1-7-2014 1-10-2014 1-1-2015

40 1-7-2014 1-10-2014 1-1-2015 Energiemarktanalyse Groenten & Fruit door Powerhouse Olie Olie (volgende maand) 13 1 1 Prijs/vat 9 8 7 6 59,53 47,79 Brent (Dollar) Brent (EUR) Afgelopen week De olieprijs lijkt inmiddels bijna in een

Nadere informatie

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7 Outlook 2016 Inleiding 2016 is in China het jaar van de aap. Apen zijn de genieën van de Chinese dierenriem. Ze leven in groepen, zijn intelligent en geestig. Niets is voor hen te moeilijk. Als het wel

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Samenvatting. 1 Inleiding

Samenvatting. 1 Inleiding Samenvatting 1 Inleiding Door te consumeren verbruiken mensen energie. Er wordt niet alleen direct energie verbruikt in de vorm van aardgas, elektriciteit of benzine, maar er wordt ook indirect energie

Nadere informatie

Milieubarometer 2010-2011

Milieubarometer 2010-2011 NOTITIE Nr. : A.2007.5221.01.N005 Versie : definitief Project : DGMR Duurzaam Betreft : Milieubarometer 2010-2011 Datum : 6 januari 2012 Milieubarometer 2010-2011 Inleiding De milieubarometer is een instrument,

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

Les De kosten van energie

Les De kosten van energie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les De kosten van energie Werkblad Les De kosten van energie Werkblad Elke dag gebruiken we heel wat energie om het huis warm te houden en te verlichten, televisie te kijken,

Nadere informatie

Examen HAVO - Compex. economie 1

Examen HAVO - Compex. economie 1 economie 1 Examen HAVO - Compex Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 23 mei totale examentijd 2,5 uur 20 05 Vragen 1 tot en met 19 In dit deel staan de vragen waarbij de computer niet

Nadere informatie

Hoge energieprijzen. Mazout blijft een voordelige brandstof.

Hoge energieprijzen. Mazout blijft een voordelige brandstof. Hoge energieprijzen. Mazout blijft een voordelige brandstof. Dit document zal u helpen een beter inzicht te krijgen in de verbruikskosten, in een huishoudelijke omgeving, voor de verschillende energiebronnen.

Nadere informatie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Perscommuniqué Brussel, 15 september 2000 Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - oktober 2014

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - oktober 2014 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - oktober 2014 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M)

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M) 1) Geef de omschrijving van trendmatige groei. 2) Wat houdt conjunctuurgolf in? 3) Noem 5 conjunctuurindicatoren. 4) Leg uit waarom bij hoogconjunctuur de bedrijfswinsten zullen stijgen. 5) Leg uit waarom

Nadere informatie

COELO Woonlastenmonitor 2009

COELO Woonlastenmonitor 2009 COELO Woonlastenmonitor 2009 Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden coelo, Groningen 2009 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen

Nadere informatie

STEMMING 'Wie nog gas wil verkopen, moet het nu doen'

STEMMING 'Wie nog gas wil verkopen, moet het nu doen' STEMMING 'Wie nog gas wil verkopen, moet het nu doen' 24 december 2015 - Energeia's stemming behandelt achtereenvolgens de prijsontwikkeling op de markt voor olie, steenkool, CO2-emissierechten, elektriciteit

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo 2008-II

Eindexamen economie 1-2 vwo 2008-II Beoordelingsmodel Opgave 1 1 maximumscore 1 (primaire) inkomensrekening 2 maximumscore 2 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: De nieuwe productie-eenheid trekt ook toeleveringsbedrijven aan die zorgen

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - maart 2014

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - maart 2014 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - maart 2014 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

ING Investment Office. Dalende olieprijs. Niets nieuws onder de zon. Door Friso Rengers, Investment Manager van het ING Investment Office

ING Investment Office. Dalende olieprijs. Niets nieuws onder de zon. Door Friso Rengers, Investment Manager van het ING Investment Office ING Investment Office Publicatiedatum: 6 januari 2015 Dalende olieprijs Niets nieuws onder de zon Door Friso Rengers, Investment Manager van het ING Investment Office Deze analyse schetst de factoren die

Nadere informatie

Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie

Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse Olie 12 Olie (volgende maand) 11 Prijs/vat 1 9 8 96,92 76,21 7 Brent (Dollar) Brent (EUR) Afgelopen week We zagen de afgelopen ween een lichte

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

ZX- ronde 7 oktober 2012

ZX- ronde 7 oktober 2012 ZX- ronde 7 oktober 2012 Energietransitie De huidige fossiele energiebronnen raken en keer op in het huidige tempo waarop de mens er gebruik van maakt. Doordat er wordt uitgegaan van een onbeperkte groei

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 1 Bijlage II Overall conclusie De Nederlandse economie groeit naar verwachting met 1¾% in 1 en met 1½% in 11. De toename van het bbp komt bijna volledig voor

Nadere informatie

COELO Woonlastenmonitor 2010

COELO Woonlastenmonitor 2010 COELO Woonlastenmonitor 2010 COELO Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden COELO Woonlastenmonitor 2010 COELO Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden Faculteit

Nadere informatie

CO 2 -uitstoot 2008-2014 gemeente Delft

CO 2 -uitstoot 2008-2014 gemeente Delft CO 2 -uitstoot 28-214 gemeente Delft Notitie Delft, april 215 Opgesteld door: L.M.L. (Lonneke) Wielders C. (Cor) Leguijt 2 April 215 3.F78 CO 2-uitstoot 28-214 1 Woord vooraf In dit rapport worden de tabellen

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

Nederlandse economie in zicht

Nederlandse economie in zicht Nederlandse economie in zicht Vooruitzichten 6-7 Economisch Bureau Nederland december Nederlandse economie: groei houdt aan De Nederlandse economie groeide in met ongeveer % - tweemaal zoveel als in 4.

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4.

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4. CO 2 -monitor Haarlem 2013 De CO 2 -monitor heeft sinds 2012 heeft een andere opzet dan voorgaande jaren. Er is nu een management samenvatting waarin de grote lijnen en hoofdconclusies worden weergegeven

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - maart 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - maart 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - maart 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Strategisch Thema. -Duurzame stad-

Strategisch Thema. -Duurzame stad- Strategisch Thema -Duurzame stad- Modules Samenvatting 1 Houding Nijmegenaren 2 Energieopwekking en -verbruik 3 Omgaan met grondstoffen 5 Duurzame mobiliteit 6 Milieukwaliteit en leefomgeving 7 Datum:

Nadere informatie

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11 Energiemarktanalyse Groenten & Fruit door Powerhouse Marktprijzen Macro-economie Markten in mineur Afgelopen week De angst voor een wereldwijde economische vertraging is weer toegenomen na een slechte

Nadere informatie

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Internationale Economie Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Wim Boonstra, 27 november 2014 Basisscenario: Magere groei wereldeconomie, neerwaartse risico s De wereldeconomie

Nadere informatie

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Toelichting bij de doelstelling van 9% duurzame elektriciteit: - De definitie van de 9% doelstelling is conform de EU richtlijn duurzame elektriciteit

Nadere informatie

COELO Woonlastenmonitor 2010

COELO Woonlastenmonitor 2010 COELO Woonlastenmonitor 2010 Gaasterzijl vergeleken met gemeenten in de regio COELO Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden COELO Woonlastenmonitor 2010 Gaasterzijl vergeleken met

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid M201207 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1987-2010 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid In de periode 1987-2010 is het aantal bedrijven per saldo

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

Bijlage 2: gevolgen verhoging energiebelasting op aardgas in de eerste schijf met 25%

Bijlage 2: gevolgen verhoging energiebelasting op aardgas in de eerste schijf met 25% Bijlage 2: gevolgen verhoging energiebelasting op aardgas in de eerste schijf met 25% Inleiding Deze bijlage bevat de effecten van een mogelijke verhoging van de energiebelasting (EB) op aardgas in de

Nadere informatie

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur :

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur : Oktober 2015 Macro & Markten 1. Rente en conjunctuur : VS Zoals al aangegeven in ons vorig bulletin heeft de Amerikaanse centrale bank FED de beleidsrente niet verhoogd. Maar goed ook, want naderhand werden

Nadere informatie

DE PIEK KOMT ERAAN 1

DE PIEK KOMT ERAAN 1 DE PIEK KOMT ERAAN 1 Ook al praat niemand over een naderende oliekrapte, de prijs per vat wil maar niet onder de 100 dollar zakken. Kopers van olie hebben kennelijk iets door wat de rest van ons lijkt

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

DGMR Totaal. Figuur 1. DGMR - Milieubelasting per jaar

DGMR Totaal. Figuur 1. DGMR - Milieubelasting per jaar Notitie Project DGMR Duurzaam Betreft Milieubarometer 2011-2012 Ons kenmerk A.2007.5221.01.N006 Versie 001 Datum 7 oktober 2013 Verwerkt door VI GA Contactpersoon drs. ing. B.E.A. (Bianca) van Osch E-mail

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1 EXAMEN: 2002-I

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1 EXAMEN: 2002-I TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1 NIVEAU: HAVO EAMEN: 2002-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II Opgave 1 Stoppen met roken!? In een land betalen rokers bij de aanschaf van tabaksproducten een flink bedrag aan indirecte belasting (tabaksbelasting)*. Dat vinden veel mensen terecht omdat de overheid

Nadere informatie

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q4

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q4 NVM-Betaalbaarheidsanalyse 2000-Q1 tot en met 2014-Q4 NVM Data & Research 15 januari 2015 1 Samenvatting De (theoretische) betaalbaarheidsindex maakt in het vierde kwartaal van 2014 nog steeds een opwaartse

Nadere informatie

CBS: Inflatie december naar laagste niveau in ruim 5 jaar

CBS: Inflatie december naar laagste niveau in ruim 5 jaar Persbericht PB15-001 8 januari 2015 9.30 uur CBS: Inflatie december naar laagste niveau in ruim 5 jaar Inflatie december daalt naar 0,7 procent Goedkopere autobrandstoffen verlagen inflatie Inflatie eurozone

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - oktober 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - oktober 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - oktober 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Milieubarometer 2009-2010

Milieubarometer 2009-2010 NOTITIE Nr. : A.2007.5221.01.N004 Versie : definitief Project : DGMR Duurzaam Betreft : Milieubarometer 2009-2010 Datum : 26 juli 2011 Milieubarometer 2009-2010 Inleiding De milieubarometer is een instrument,

Nadere informatie

Examen VMBO-BB. economie CSE BB. tijdvak 1 vrijdag 25 mei 9.00-10.30 uur. Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje.

Examen VMBO-BB. economie CSE BB. tijdvak 1 vrijdag 25 mei 9.00-10.30 uur. Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Examen VMBO-BB 2007 tijdvak 1 vrijdag 25 mei 9.00-10.30 uur economie CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit examen

Nadere informatie

Les De kosten van energie

Les De kosten van energie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les De kosten van energie Werkblad Les De kosten van energie Werkblad Elke dag gebruiken we heel wat energie om het huis warm te houden en te verlichten, televisie te kijken,

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie