Hoe duurzaam ondernemen de crisis overleeft

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoe duurzaam ondernemen de crisis overleeft"

Transcriptie

1 Het Vakblad over energie-efficiency juli 2009 / jaargang 2 / nummer 7/8 Hoe duurzaam ondernemen de crisis overleeft Zeven stappen om geen kansen te missen Braziliaanse vuilnis wordt Europese carbon credit Optische laag kan chip opwaarderen ENERGIE &ICT

2 Nieuw Passieve vloerverwarming W De hot-spots op nevenstaande infraroodfoto's zijn niet veroorzaakt door kunstmatig toegevoerde warmte in de vorm van bijvoorbeeld elektriciteit of warmwater. Deze plekken zijn altijd warmer dan de omgeving, ook als er niet gestookt wordt. Uit een enquête van een gemeentelijk woningbedrijf onder haar huurders blijkt dat meer dan 80% merkt dat de vloer inderdaad minder koud is en ook dat de woning 's ochtends warmer is nadat het systeem is aangebracht. De gemiddelde besparing bedraagt bij deze woningen meer dan 11% van het totale gasverbruik. Deze vorm van passieve vloerverwarming kost dus geen energie, maar spaart energie. Het systeem kan worden toegepast bij houten en betonnen begane grondvloeren, zonder hakken of breken. Het werkt bij elk type vloerbedekking, tapijt, parket, laminaat, plavuizen etc. Ecologisch zeer verantwoord. Per m² wordt slechts 60 gram materiaal gebruikt om dit fantastische effect te bereiken. De materiaalkosten zijn voor een doe-het-zelver al binnen 1½ winter terugverdiend. Laat men het aanbrengen dan duurt het circa 5 jaar. Het systeem kan ook worden toegepast bij vloeren met actieve vloerverwarming. Afhankelijk van de bestaande isolatiewaarde wordt soms zelfs meer dan 50% bespaard en is de terugverdientijd dus nog veel korter. Kijk op voor meer info over deze toepassing of ga naar voor andere milieu-effectieve TONZON toepassingen of bel Opnieuw een TONZON innovatie van wereldklasse. De energie nodig voor grondstof, productie, transport en applicatie is al binnen 2 winterweken terugverdiend. Hot-spots op een houten begane grondvloer Afb.1 Zelfs onder de salontafel (op de foto onder 3. ) is de vloer warmer geworden dan onder het niet behandelde deel, zij het iets minder warm dan de rest van de hot-spot (1.). Normaal is de vloer onder zware meubels, zoals een zitbank (2.) extra koud. Op de infrarood foto s te zien aan de donker blauwe kleur Deel van de vloer is behandeld Deel van de vloer is behandeld Afb.3 3. gehele vloer is behandeld Uiteraard wordt het systeem toegepast op de hele vloer en niet alleen op een gedeelte, zoals op bovenstaande foto's. Bovenstaande foto's zijn afkomstig van een proef om aan te tonen hoe fantastisch dit principe werkt. De hiernaast getoonde infraroodfoto is gemaakt, nadat de gehele vloer is voorzien. De vloer is nu egaal warm. De verwarming staat niet eens aan. De witte plek rechtsboven wordt veroorzaakt door zonnestraling. Het systeem maakt niet alleen houten vloeren passief warmer, ook beton en andere steenachtige vloeren worden aantoonbaar warmer, zie ook TONZON BV I P/b 1375 I 7500 BJ Enschede I KvK I tel I

3 WATT S NEW? energie in het nieuws Foto: Ernst Bode Vijftig jaar gas in Slochteren groots gevierd Vijftig jaar geleden werd in Slochteren de aardgasbel aangeboord die Nederland zo rijk maakte. Dat wordt deze zomer groots gevierd. Op 16 juni onthulde koningin Beatrix het Slochter Molecule, een kunstwerk van Marc Ruygrok. De vijf kunststof bollen verbeelden een immens vergroot methaanmolecuul. Het is geplaatst in de middenberm van de snelweg A7 bij het dorp Kolham, vlak bij de plaats van de aardgasvondst. Er wordt nog verlichting aangebracht in de bollen. Die hebben de kleuren, Honda-paars en Alfa Romeo-blauw en zijn door de kunstenaar gekozen om een verband te leggen met het voorbijrazende verkeer. Onder de naam G50 50 jaar Groningen-gasveld wordt tot en met 12 september een feestelijk programma gepresenteerd. De aftrap van G50 vond plaats op 20 juni in de gemeente Slochteren met het spektakeltheater Pêcheur de Lune van het Franse Plasticiens Volants en werd afgesloten met een vuurwerkshow van het eveneens Franse Ephémère. Meer informatie over het programma op (TZ) Foto: PJ Hiddema juli/ augustus

4 Colofon juli 2009 Jaargang 2, nr. 7/8 Hoofdredactie Harmen Weijer Tel.: Redactie Tijdo van der Zee Lia de Jong 10 coverstory H o e d u u r z a a m ondernemen de crisis overleeft Medewerkers Mark van Baal, Jan van den Berg, Heidy van Beurden, Norbert Cuiper, Mirjam Hulsebos, Rijkert Knoppers, Cees de Korte, Aad Offerman, Jacques Schmitz, Jan Paul van Soest, Tjitske Ypma Marktpanel Harm van Berkum, Jos Cozijnsen, Arie Kroon, Wilfred van der Plas, Klaas van der Sterren, Ewoud de Vries Redactieadviesraad Ir. E.P. Alofsen, ir. J. Aufderheijde, ir. G.H. ten Bolscher, ir. E.C.R.H. Eijkelberg, ir. E.W.L. van Engelen, mw. C.H. de Ferrante, mw. drs. A.C. van Huffelen, drs. M.P.E.V. Könings, drs. J.D. de Knecht, ir. A.A. Koedam, mw drs. T.E.M. van Leeuwen, mw. ir. A. van der Rest, Ing. M. Schaareman, ir. A.B. Stuij, drs. Ron Wit, ir. R. Ybema, dr. G.J. Zijlstra Uitgever Esther van Doesburg Marketing Mark Jongerius, Linda Tims Sdu Uitgevers BV Postbus EA Den Haag Vormgeving Dupuis Communicatie Druk GiethoornTen Brink, Meppel Abonnementen Sdu Klantenservice, Postbus 20014, 2500 EA Den Haag; tel ; fax ; Losse nummers: 10,- Abonnementen: normale prijs 110,- p.j. (excl. BTW) Verschijnt 12 maal per jaar. Een abonnement geldt steeds voor een jaar en kan op elk gewenst tijdstip ingaan. Het abonnement wordt automatisch met een jaar verlengd, tenzij uiterlijk 2 maanden voor het verstrijken van het abonnementsjaar schriftelijk wordt opgezegd bij Sdu Klantenservice. Advertentie-acquisitie: Libéma Johan Heystek, tel.: Rob Lindenbergh, tel.: Media Order Services: Monique Tulen ISSN: Wij verwerken uw gegevens voor de uitvoering van de (abonnements) overeenkomst en om u van informatie te voorzien over Sdu Uitgevers BV en andere zorgvuldig geselecteerde bedrijven. Als u geen prijs stelt op deze informatie, kunt u dit schriftelijk melden bij Sdu Klantenservice, postbus 20014, 2500 EA Den Haag. Voor informatie over onze leveringsvoorwaarden en producten kunt u terecht op Abonnementen gelden voor minimaal 1 jaar. Sdu Uitgevers 2009 Alle rechten voorbehouden. Aangeleverde artikelen kunnen worden hergebruikt voor elektro nische doeleinden. Is duurzaam ondernemen de afgelopen jaren een hype gebleken en zakt het bij een economische crisis als nu weer ver weg? Of beklijft duurzaamheid wel degelijk in de bedrijfsvoering? Vooralsnog gaan de groene en maatschappelijke plannen niet massaal de prullenbak in. Maar duurzaamheid is ook geen unique selling point meer. EnergieGids.nl duikt in de wereld van duurzaam ondernemen om te kijken hoe de koplopers het peloton op sleeptouw nemen. 14 praktijkcase xl B R A Z I L I A A N S E V U I L N I S WO R DT E U R O P E S E CARBON CREDIT Ingenieursbureau Arcadis verdient in Brazilië CO 2 -emissierechten met het afvangen van methaangas op een vuilnisbelt in São Paulo. ENERGIE &ICT

5 CO 2 -prijs 20 lunchinterview ZEVEN STAPPEN O M G E E N K A N S E N TE MISSEN Om de forse energiebesparing en de omslag naar een duurzame samenleving de komende decennia daadwerkelijk te realiseren is meer nodig dan het nemen van enkele maatregelen. Energiebesparing en duurzaamheid moeten g ntegreerd worden opgepakt. Dat betekent dat de vaak gehanteerde Trias Energetica uitgebreid moet worden met veel meer stappen dan de huidige drie. Dr. Hans van Weenen, lector Duurzaam Ondernemen aan de Hogeschool Windesheim en universitair hoofddocent milieukunde aan de Universiteit van Amsterdam, introduceert dan ook de Zevensprong voor energie. 32 energieonderzoek OPTISCHE LAAG KAN CHIP OPWAARDEREN Het energiezuiniger maken van microprocessors is een van de prioriteiten van grote chipfabrikanten als Intel en IBM. Met een zuinige chip hoeft de laptop of mobiele telefoon namelijk minder vaak in het stopcontact. Voor desktops speelt dat probleem minder. Toch is energie-efficiency ook in deze apparaten van groot belang. Chips worden namelijk zo heet dat ze niet goed meer werken. Onderzoekers van de Technische Universiteit Eindhoven (TU/e) denken de oplossing hierin te vinden: licht. Grote bedrijven en energieproducenten wachten in spanning af tot het nieuwe klimaatakkoord wordt afgesloten eind dit jaar in Kopenhagen. Want is het niet rechtsom dan krijgen ze wel linksom de CO 2 -rekening van hun productie gepresenteerd. Rechtsom, als door stevig, wereldwijd klimaatbeleid de CO 2 -prijs op de CO 2 -markt zal stijgen. Het Internationaal Energie Agentschap (IEA) verwacht (of beter gezegd: hoopt) dat die prijs explosief zal stijgen, hoewel onder analisten vrij breed de mening wordt gedeeld dat de prijsstijging nog beperkt zal blijven (zie pag. 42 in deze EnergieGids.nl). En daarmee zou een belangrijke incentive voor energiebesparende en duurzame maatregelen in CO 2 -uitstotende bedrijven wegvallen. In dat geval gaat het linksom: normeringen of CO 2 -belastingen op producten kunnen dan in zwang raken. De nieuwe EU-voorzitter Zweden zinspeelde daar onlangs al op; premier Fredrik Reinfeldt stelde voor dat de lidstaten de introductie van een CO 2 -heffing zelf ter hand nemen, omdat de EU niet de bevoegdheid heeft accijnzen in te voeren. Het zou wel kunnen als niet-eu-landen niet meedoen aan een internationaal klimaatakkoord. Daarom stellen Frankrijk en Duitsland voor dit heffingsinstrument op te pakken, om de Europese industrie te beschermen indien de industrie in andere delen van de wereld geen inspanningen hoeft te doen voor CO 2 -reductie (zie de website van EnergieGids.nl). De recessie zal ons in elk geval helpen de CO 2 -doelen van 2012 te halen, zei al eerder minister Cramer. Immers, de vraag naar producten en daardoor de productie neemt sterk af. En daar zit nog een aardig appeltje voor de dorst voor deze regering. Want naar verluidt zal Nederland daardoor 1 miljard euro minder geld aan CO 2 -rechten hoeven uit te geven, geld dat al wel is gereserveerd. Mijn advies aan minister Cramer: alle hens aan dek en claimen dit budget, want voor je het weet heeft minister Donner dit geld al in een verlengde werktijdverkorting voor allerlei, veelal niet duurzame bedrijven gestopt. Harmen Weijer hoofdredacteur Commentaar En verder 3 Watt s new 6 Screenshots 9 Column Jan Paul van Soest 12 Praktijkcase Mobiliteit: Aardgas goed bruikbaar als brandstof voor schepen 13 Praktijkcase Bouw: Duurzame verlichting in Deventer horeca en winkels 16 Energietechniek: Meer energie uit planten 19 Praktijkcase Energievoorziening: Helft Duitse stroom groen, tenzij politiek verkleurt 22 Beurs trekt 60 procent meer bezoekers dan verwacht 24 Energie in beeld: Eerste drijvende windturbine bij Noorse kust 26 Xtra Praktijkcase XL: Datacenter levert warmte en deelt rekencapaciteit 28 Xtra Energiebeleid: Smart energy grid motor economische groei 30 Xtra Praktijkcase Bouw: Kleine computer als slimme meter 31 Xtra Energietechniek: Horizontaal stapelen halveert energiekosten 34 Reportage: Zoektocht naar geld voor energiebesparing loont 38 Energietechniek: Kema pioniert in China met hoogspanningsleiding 39 Productnieuws 40 Marktpanel Energieconsulenten: Nulenergiewoning: opslag essentieel 41 Marktpanel Juridisch: Het nieuwe marktmodel invoering van het leveranciersmodel 42 Marktpanel Emissiehandel: Analisten verwachten geen explosie CO 2 -prijs 43 Marktpanel Consultants: CO 2 -monitoringtool brengt effect van klimaatbeleid per gemeente in kaart 44 Marktpanel Overheid: Verbeterde bioplastics zorgen voor bredere toepasbaarheid 45 Marktpanel Juridisch: Bescherming van technologie als pijler voor alternatieve energie 46 Vooruitblik

6 creenshots Nieuws van EnerGiegids.nl diepen we in deze rubriek verder uit. EPC blijft ook in nieuwe bouwnorm EPG door Richard Mooi De energieprestatiecoëfficiënt (EPC) blijft de eenheid waarin de energiezuinigheid van een gebouw wordt uitgedrukt. Dat zegt Ron van der Aa van het NEN, dat onlangs de nieuwe Energieprestatienorm Gebouwen (EPG) presenteerde. Twee jaar geleden toen de EPG-commissie aan het werk ging, drong met name Bouwend Nederland aan op het vervangen van de EPC door een reëler getal. Met name uit de bouwwereld kwam steeds meer kritiek op het EPC-getal dat bij nog energiezuiniger bouwen steeds onnauwkeurig zou zijn. De EPC-index blijft overeind, weet Van der Aa. De commissie onderzoekt of het EPC-getal voor nieuwbouw en bestaande bouw (bij het energielabel) gelijk moet worden getrokken. Zodat het in nieuwbouw, waar de eerste 10 jaar het label niet verplicht is, toch heel gemakkelijk gegenereerd zou kunnen worden, als men dat zou willen. Ook loopt er nog een studie van SenterNovem naar het passiefhuis en in hoeverre de EPN/EPC-berekeningen bij dit woningtype werken. Wellicht dat de uitkomsten van het onderzoek nog in de definitieve EPG worden meegenomen, zegt Van der Aa. Bundeling De EPG bundelt nu nog vier verschillende documenten, de twee NEN-normen 5128 (voor woningen en woongebouwen en NEN-2916 (overige gebouwen) voor nieuwbouw en de twee ISSO-publicaties 82 (woningen) en 75 (utiliteitsgebouwen) voor de bestaande bouw. De groene versie van 320 pagina s is voor iedereen beschikbaar voor kritiek. De nieuwe lijvige norm bevat nog wel een aantal witte vlekken, punten waarover nog geen consensus is of zaken die nog verder uitgezocht moeten worden. Deze witte vlekken staan in een afzonderlijk document dat kan worden gedownload voor wie de groene (papieren) versie heeft besteld. Van der Aa ontkent dat deze talrijke witte vlekken het gevolg zijn van onenigheid in de normcommissie. De kritiektermijn op de NEN-7120 loopt tot eind juli, daarna gaat de normcommissie alle inspraak bundelen en meenemen en afwegen. Alles ligt op schema om ervoor te zorgen dat er eind 2009 een definitieve norm voor energieprestatie bij VROM is, zegt Van der Aa. Als de definitieve EPG-norm-7120 bij VROM ligt, verwacht Van der Aa dat het nog minstens een jaar kost om de ambtelijke molens in Brussel te doorlopen, zodat op zijn vroegst 1 januari 2011 de EPG verplicht wordt. De nieuwe norm Energieprestatie Gebouwen (EPG) is onlangs verschenen. Facilitymanagers steunen Energie Award Facility Management Nederland heeft besloten om de Energie Award, die ook dit jaar op de vakbeurs Energie wordt uitgereikt, te adopteren. De prijs heet dit jaar dan ook de FMN Energie 2009 Award en wordt uitgereikt aan een energieverbruiker die op het gebied van zowel energiebesparing, energiebeheer als energieinkoop een optimale situatie heeft bereikt. De inzendingen worden door een zevenkoppige jury beoordeeld op originaliteit, innovatie en duurzaamheid. Het is de vijfde maal dat de prijs wordt uitgereikt. De in te zenden projecten mogen uit alle bedrijfssectoren van de maatschappij komen. Vorige jaren ging de Award achtereenvolgens naar het Sint Jansdal ziekenhuis in Harderwijk, het Gemeentelijk Sportcentrum Calluna in Ermelo, het project City Cargo Amsterdam en het bedrijfsgebouw van WTH vloerverwarming en koeling in Dordrecht. De genomineerden zijn een voorbeeld en inspiratiebron voor andere ondernemers. Energie 2009 vindt plaats van 6 t/m 8 oktober 2009 in de Brabanthallen s-hertogenbosch en wordt georganiseerd door VNU Exhibitions Europe in samenwerking met Libéma. De FMN Energie 2009 Award is een handgemaakt design object, beschikbaar gesteld door het onafhankelijke energieadviesbureau Energy Circle uit Voorthuizen. Inzendingen voor 13 september naar: 6 juli/augustus 2009

7 screenshots Slimme schakelaar en duurzame opties maken treinreis naar Den Haag CO 2 -neutraal Door de bovenleiding van een dubbel treinspoor parallel te schakelen halveert de elektrische weerstand als een trein passeert. Het energieverlies in de bovenleiding neemt hierdoor met 20 tot 40 procent af. Met dat relatief simpele idee mag KEMA van spoorwegeigenaar ProRail aan de slag, want het Arnhemse bedrijf heeft de ProRail prijsvraag 2009 gewonnen. Daar komt nog meer bij kijken dan alleen de slimme schakelaar. In de prijsvraag stond de vraag centraal: hoe is het traject Utrecht-Den Haag CO 2 - neutraal te maken, vertelt Teun Ploeg van KEMA. Ploeg was indiener van het project en is binnen KEMA Market Issue Leader Rail. In de 2e ronde van de prijsvraag werd ons gevraagd hoe dit traject CO 2 - neutraal gemaakt kon worden. Daarvoor is de slimme schakelaar alleen niet voldoende, daarvoor moet veel meer uit de kast worden gehaald. Grofweg stellen wij voor dat 25 procent van het energieverbruik groen ingekocht moet worden. Meer is niet verantwoord omdat gezien het jaarlijkse stroomverbruik van de NS (bijna 1500 GWh, red.) er zoveel moet worden ingekocht dat dit een te grote impact heeft op de totale Nederlandse groene-stroominkoop. Dat werkt prijsopdrijvend. Een tweede grote hap komt uit duurzame opties, zoals wind en zon-pv. Wat stellen jullie voor? Wij stellen voor om zonnepanelen te plaatsen op daken van stations en andere spoorgebonden gebouwen, vanwege het feit dat voor zon-pv op daken subsidie is aan te vragen, in tegenstelling tot zonnepanelen langs het spoor of boven het spoor. Ook zijn er enkele plaatsen op het traject Utrecht-Den Haag die zeer geschikt zijn voor windturbines. Hoe werkt de slimme schakelaar precies? Op baanvakken met een dubbel spoor is de elektrische weerstand van de bovenleiding te halveren door de bovenleiding parallel te schakelen. Momenteel is dat niet het geval. Je zou dat heel simpel kunnen doen door ze met een draadje te verbinden, maar een schakelaar is nodig om bij storingen weer op één leiding over te kunnen schakelen. Voor deze pilot stellen wij voor om twee schakelaars per voedingsdeel te plaatsen, omdat dit qua terugverdientijd het beste is. In totaal gaat het om tussen 20 en 30 schakelaars. Deze besparen jaarlijks 2,5 GWh, een kostenbesparing van euro en CO 2 -reductie van 1,6 kiloton. Dat is in iets meer dan 5 jaar terugverdiend. Wanneer gaan jullie aan de slag? Dat wordt zeer binnenkort met ProRail besproken. We kunnen tussen een halfjaar en een jaar de schakelaars geplaatst hebben. Dan gaan we een jaar monitoren hoe de schakelaars reageren door afwisselend voedingssecties al dan niet parallel te schakelen. Voor wat betreft het geheel CO 2 -neutraal maken, dus ook met het plaatsen van zonnepanelen en windturbines, zijn we nog afhankelijk van subsidies (zon-pv) en vergunningsprocedures (windturbines). (HW) juli/ augustus

8 Waar haalt u uw energie vandaan? Agenda U hebt in één oogopslag alle evenementen op een rij. Leveranciersinformatie Bent u op zoek naar nieuwe leveranciers? Deze vindt u hier. U kunt zoeken in 50 categorieën! Nieuw: Subsidies! Benut de subsidiemogelijkheden in 3 stappen: 1. Zoek in alle energie- en milieusubsidieregelingen 2. Per regeling informatie en voorwaarden 3. Direct de aanvraag regelen! Vraag en Antwoord Stel uw vragen aan de expert of doe uw voordeel met de antwoorden van de expert op de vragen van uw collega s. Nieuwsbrief Dagelijks het laatste nieuws automatisch gratis in uw inbox? Dat kan met de EnergieGids.nl nieuwsbrief. Publicaties Een schat aan waardevolle vakinformatie voor iedere energie-professional. Zoek en vind! EnergieGids.nl heeft een uitgebreide zoekfunctie. U vindt wat u zoekt. U kunt de resultaten sorteren en verder speciferen. Opinie Kom in contact met uw collega s en doe uw voordeel met hun kennis. Start discussies en leer van de ervaring van uw collega s. Dossiers Alle informatie is verdeeld over dossiers. U vindt gemakkelijk en snel wat u zoekt! Nieuws Alle relevante artikelen op een presenteerblaadje. Dagelijks selecteert EnergieGids.nl het belangrijkste laatste energienieuws. bron van energie! Energy talk Interessante interviews en reportages over actuele onderwerpen. Bekijk ze online! Neem nu een gratis en vrijblijvend proefabonnement voor 2 maanden. Ga naar Binnen 5 minuten hebt u toegang tot EnergieGids.nl, de bron van energie. EnergieGids.nl is een uitgave van

9 Column Klimaatbeleid in een Power House Een jaar geleden bracht de minister van Economische Zaken het Energierapport uit. Drie mogelijke toekomstmodellen voor de elektriciteitsvoorziening werden erin beschreven: Flexwerker, Smart City en Power House. De laatste impliceerde dat in Nederland een grote hoeveelheid nieuw vermogen zou worden gebouwd, waardoor ons land in plaats van netto-importeur (afgelopen jaren) een netto-exporteur zou kunnen worden. Door Jan Paul van Soest De toekomst is natuurlijk niet zeker, maar er tekent zich wel een trend af. De enorme hoeveelheden nieuw gepland grootschalig productievermogen wijzen erop dat het Power House-scenario momenteel werkelijkheid aan het worden is. Het Regieorgaan Energietransitie en de Algemene Energieraad duwen nog in de richting van Flexwerker (kolenvergassing en snel regelbaar gasvermogen, gasnet als bron van flexibiliteit) en de afgesplitste netwerken hebben een begerig oog laten vallen op Smart City met olijke slimme netwerken, maar toch: een Power House lijkt het hier wel te gaan worden. Zelfs als maar een derde van alle plannen voor nieuwe centrales doorgaat. Hoog plafond Het is van belang de gevolgen hiervan te doorgronden. Want er zijn consequenties voor het beleid op het gebied van klimaat en duurzame energie. De CO 2 -uitstoot op Nederlands grondgebied stijgt om te beginnen aanzienlijk. Tegenargument: onder het plafond van het Europese handelssysteem voor CO 2 is dat geen punt, dan moeten andere landen en centrales en industrietakken iets meer reduceren, werkelijk of via de emissiehandel. Tegen-tegenargument: dat is wel juist, maar door een weinig stringent plafond en door openhouden van het CO 2 -lek via het Clean Development Mechanism (CDM) blijven de CO 2 -prijzen tot zeg 2025 in elk geval te laag, en komt er in ons land dus meer kolen- en ander basislastvermogen dan het geval zou zijn bij optimaal werkende markten. Vleug Wilders Daarbij: de politieke afrekening gebeurt op grond van nationale doelstellingen. Dat is natuurlijk oliekoekedom, maar geheel in lijn met de tijdgeest, waarin Nederland zich gemiddeld steeds verder van Europa wenst af te keren. Het is echter met zo n afrekencriterium niet mogelijk de nationale doelen te halen. Erg? In pure CO 2 -moleculen in Europees verband mogelijk niet, maar politiek in Nederland een lastige dobber. Een vervolgconsequentie kan dan ook nog zijn dat Nederland in volgende kabinetten, zeker als er een vleug Wilders in een regering gaat komen, ervoor gaat pleiten het EU-plafond niet teveel te verlagen. We hebben hier immers zoveel fijne centrales, die stroom voor de hele Noordwest-Europese elektriciteitsmarkt leveren. Nog een gevolg: Nederland verandert van duurte-eiland in de afgelopen 15 jaar in een goedkoopte-eiland, met lagere elektriciteitsprijzen dan het Europees gemiddelde. Zeker als de interconnectiecapaciteit maar beperkt groeit. Dat laatste is overigens verdedigbaar: waarom zouden de Nederlandse stroomgebruikers gezamenlijk in dure exportcapaciteit moeten investeren die maar een paar producenten ten goede komt? Maar dan wordt er dus meer stroom opgewekt dan kan worden afgevoerd, met lage of op tijden dat het hard waait (windenergie) zelfs negatieve elektriciteitsprijzen tot gevolg. Misschien een alsnog nuttige toepassing voor de Betuwelijn? In plaats van kolen via de Betuwelijn naar Duitsland te brengen, kunnen we nu kolenstroom via de spoorrails naar Duitsland exporteren. Extra opcenten Duidelijk zal ook zijn dat het animo voor nieuwe plannen voor elektriciteitsopwekking, ook en misschien wel vooral duurzame elektriciteit, flink kan afnemen. Raak je de stroom wel kwijt? En tegen welke prijzen dan? Is er bij congestie voorrang voor duurzaam opgewekte stroom? Wat is zeker, welke risico s zijn er? Dergelijke overwegingen bepalen of projectontwikkelaars nog brood zien in duurzamestroomplannen. Zoveel is in elk geval zeker: het hele stimuleringskader voor duurzame energie zal in het licht van het toekomstige Power House herontworpen moeten worden. We halen nu de doelen voor duurzame energie (twintig procent in 2020) al niet, laat staan als Power House doorzet. Een suggestie vast: als Nederland dan toch een goedkoopte-eiland wordt, kunnen er best nog wat opcenten via de groothandelsmarkt voor stroom worden g nd, waarmee duurzame energie- en besparingsinvesteringen letterlijk tegen de stroom in worden gefinancierd. juli/ augustus

10 COVERSTORY Hoe duurzaam ondernemen de crisis overleeft Is duurzaam ondernemen de afgelopen jaren een hype gebleken en zakt het bij een economische crisis als nu weer ver weg? Of beklijft duurzaamheid wel degelijk in de bedrijfsvoering? Vooralsnog gaan de groene en maatschappelijke plannen niet massaal de prullenbak in. Maar duurzaamheid is ook geen unique selling point meer. EnergieGids.nl duikt in de wereld van duurzaam ondernemen om te kijken hoe de koplopers het peloton op sleeptouw nemen. Afvullijn bij Gulpener Brouwerij. De Limburgse brouwer staat bekend als koploper. Men maakt alleen gebruik van groene elektriciteit (verkregen van Limburgse groene energiebronnen en eigen zonne-energie). Daarnaast heeft Gulpener eigen waterbronnen en een eigen waterzuiveringsinstallatie. Door Tijdo van der Zee Klaas van den Berg, sustainability leader bij adviesbureau PricewaterhouseCoopers (PWC) merkt de gevolgen van de crisis. Bedrijven proberen bij besparingen eerst het laaghangende fruit te plukken. Externe adviseurs kom dan snel in aanmerking. Tijdens de crisis moeten werknemers voor veel kleinere uitgaven goedkeuring krijgen van bovenaf. Dat weerhoudt ze er soms van om die investering überhaupt nog te doen. Als elk kwartaal publiceerde PWC ook in juni de Duurzaamheidbarometer. Deze keer stond die in het teken van de crisis. Vooralsnog gaan de groene en maatschappelijke plannen niet massaal de prullenbak in, liet Van den Berg toen weten. Dat klopt. Bijna driekwart van de onderzochte bedrijven geeft namelijk aan niet van plan te zijn plannen om lopende initiatieven en investeringen op het gebied van duurzaamheid te wijzigen door de huidige economische crisis. Een vijfde geeft aan zich juist meer toe te leggen op duurzaam ondernemen. Slechts een kleine groep van 7 procent zegt te bezuinigen op duurzaamheid. Opvallend is echter wel dat van deze groep de sectoren industrie, bouw en nutsbedrijven tweeënhalf keer zo vaak bezuinigen op duurzaamheid als bijvoorbeeld de dienstverlenende bedrijven. Besparingen op duurzaamheid worden vooral gerealiseerd door het buiten de deur zetten van externe adviseurs en door het stoppen van sponsoren van duurzaamheidprojecten. Een ander recent verontrustend geluid komt van onderzoeks- en adviesbureau Berenschot. Je profileren als duurzaam bedrijf is veel minder sexy dan vorig jaar, was een van de opmerkelijke resultaten van het jaarlijkse marketingonderzoek. Daarin werd marketeers gevraagd naar belangrijke selling points van het bedrijf of product. Maatschappelijk verantwoord ondernemen en duurzaamheid daalden in een jaar tijd van plek 6 naar een oneervolle plek 39. In 60 procent van de gevallen gaf de marketingmedewerker aan dat de door hem genoemde trend zelfs impact heeft op de strategische keuzes van de onderneming, hoewel die meestal, zo moet gezegd, de planfase nog niet ontstegen waren. Sustainability index Voor zover de negatieve berichtgeving. Er zijn namelijk nog genoeg bedrijven die, crisis of niet, duurzaam blijven ondernemen. Duurzaamheid is in veel van deze gevallen integraal onderdeel van de bedrijfsvoering, core business. En waar het precies aan ligt is niet duidelijk maar duurzaam opererende bedrijven presteren over het algemeen beter dan ondernemingen die dat niet doen. De Dow Jones heeft een Sustainabi- 10 juli/augustus 2009

11 COVERSTORY Tijdens het seminar De kredietcrisis: een zegen of een ramp voor verantwoord ondernemen? aan de Erasmus Universiteit Rotterdam werden verschillende oplossingsrichtingen naar voren gebracht om duurzaam ondernemen te versnellen. Ten eerste is het van belang om de verschillende stakeholders banken, aandeelhouders en consumenten te overtuigen om meer in te zetten op duurzaam. Banken geven tegenwoordig, en met name na het debacle met Econcern, regelmatig nul op het rekest wanneer duurzame initiatieven om geld vragen, met als argument dat dit momenteel te risicovol is. Dit kan een negatieve spiraal veroorzaken, die snel een halt moet worden toegeroepen. Daarnaast moeten aandeelhouders veel meer aan de lange termijn gaan denken en niet snel willen innen. De resultaten van de in het artikel genoemde sustainability index kunnen aandeelhouders motiveren. Een speciale taak is weggelegd voor de pensioenfondsen die vaak als grootaandeelhouder beleggen met geld van gewone burgers en hier dus erg zorgvuldig mee moeten omspringen. Een derde stakeholder waar bewustwording nog niet is uitgekristalliseerd is de consument. Deze kan onder meer voorgelicht worden door labeling van producten. Ten tweede zijn het de producenten zelf die zich meer met duurzaamheid moeten bezighouden. Dat kan door het stellen van regels, zoals de eerder genoemde Richtlijn 400. Ook de interne spiritualiteit van de ondernemer zou moeten worden aangesproken. Wat je predikt als burger moet je ook doen als ondernemer, zo vatte MVO-directeur Lageweg dit punt samen. Ten slotte kan je denken aan een beloningssysteem voor managers die duurzaam hoog in het vaandel hebben staan, zoals TNT en Rabobank hebben. lity Index. Als je de top tien met de laagste tien in deze index vergelijkt, zie je dat de toppers structureel veel beter scoren op de beurs, zegt Van den Berg van PWC. Een succesnummer is bijvoorbeeld Triodosbank, die in juni in Londen de prestigieuze FT Sustainable Banking Award ontving en in de strijd banken als Deutsche Bank en Grupo Santander achter zich liet. Duurzaam ondernemen legt de bank geen windeieren. De afgelopen jaren liet Triodos een continu stijgende lijn zien op de beurs, dit in tegenstelling tot de twee grootbanken ABN en ING. Horeca Voor de horecabranche was de crisis juíst aanleiding om extra in te zetten op duurzaam ondernemen. In het visiedocument Continuïteit in nieuwe tijden uit maart van dit jaar is duurzaamheid een van de speerpunten. Het is ons rode boekje, zegt Anthony van der Klis, woordvoerder van de Koninklijke Horeca. We zijn echt gebonden aan die speerpunten. Volgens ons maakt duurzaam ondernemen de branche bestendig voor moeilijke tijden als nu. Natuurlijk moeten op korte termijn kostenbesparende maatregelen genomen worden. Maar wij als branche hebben een belangrijke taak als het gaat om de lange termijn, en duurzaamheid kan een unique selling point worden, aldus Van der Klis. Volgens de woordvoerder is met name de hotelsector erg actief met energiebesparende maatregelen. De hotelsector voert alles door wat bijdraagt aan een betere energie- en milieuhuishouding. Dat loopt van verlichting tot watermanagement. Richtlijn 400 Binnenkort zal ook in de jaarverslaggeving van bedrijven meer aandacht besteed gaan worden aan duurzaamheid, al is het niet geheel duidelijk in hoeverre de crisis de ambities van deze nieuwe regelgeving heeft verwaterd. De Raad voor Jaarverslaggeving (RJ), waarin onder meer vertegenwoordigers van werkgevers- en werknemersorganisaties zitting hebben, vergaderde op 24 juni over de Richtlijn 400. Deze richtlijn geeft grote en middelgrote ondernemingen aanbevelingen over de wijze waarop zij maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) in hun jaarverslag kunnen verwerken. De Sociaal Economische Raad had aan de RJ gevraagd de richtlijn vóór 1 juli 2009 aan te scherpen. We zullen de Richtlijn 400 nog explicieter maken, met name op het gebied van internationaal ketenbeheer en good practices, zegt Nancy Kamp-Roelands, docent Corporate Sustainable Responsibility aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit, die aan de Richtlijn 400 meewerkt. Overigens is de Richtlijn een advies en niet wettelijk af te dwingen. Dat betekent niet dat er geen committment is. Ook werkgeversorganisatie VNO-NCW heeft in december de MVO-verklaring ondertekend. Maar verslaggeving in de jaarrekening is geen doel op zich natuurlijk. Het is een instrument om het doel, een duurzamere bedrijfsvoering, te bereiken. Koploperbedrijven Sommige professionals hebben de indruk dat de zwaarste tijd voor duurzaam ondernemen alweer achter de rug ligt. Zo gaf Marjan Minnesma, directeur van stichting Urgenda, een actieorganisatie voor innovatie en duurzaamheid, onlangs aan dat ze signalen ontving dat de markt voor duurzaam ondernemen weer aantrekt. Zij moest echter toegeven dat dit met name het geval is voor de koploperbedrijven. Een breed gedragen opvatting is dan ook dat de focus op koplopers de grote groep gewone bedrijven veronachtzaamt, waar duurzaamheid nog niet erg geworteld is. Zo stelt Willem Lageweg, directeur van MVO Nederland: Over die koplopers hoeven we ons geen zorgen over te maken, maar er is een grote groep mainstream bedrijven die veel meer gefaciliteerd moet worden. Daar is de bewustwording nog lang niet doorgedrongen en ik zie het ook als een verantwoordelijkheid van de overheid om daar iets aan te doen. Een veel gebezigde slogan in deze tijden komt van de stafchef van Obama s ambtenarenapparaat. You never want a serious crisis to go to waste, zei Rahm Emanuel. Maar dit is geen self fulfilling prophecy. Bart Jan Krouwel, adviseur voormalig directeur MVO Rabobank, is in ieder geval pessimistisch gestemd. Ik hoop dat de crisis een zegen is voor de wereld en als dat niet zo is, dan is het geen goede crisis. Maar ik houd mijn hart vast. Eerlijk gezegd denk ik dat we op dezelfde voet verder zullen gaan. Highlights Duurzame bedrijven scoren beter op de beurs Meer aandacht duurzaamheid in jaarverslag Mainstream niet vergeten Weblinks juli/ augustus

12 PRAKTIJKCASE MOBILITEIT Aardgas goed bruikbaar als brandstof voor schepen Verschillende reders van grote schepen hebben het relatief schone aardgas ontdekt als brandstof. Door milieueisen nemen zij de hogere kosten voor lief. Door Jan van den Berg Aardgas is niet nieuw in de scheepvaart; het wordt al bijna dertig jaar gebruikt. Dit gebeurt vooralsnog op bescheiden schaal, omdat de opslag relatief duur is. Aardgas kan gasvormig worden opgeslagen onder een druk van 100 tot 200 bar. Het alternatief is opslag in vloeibare vorm. Maar dan moet het tot -163 C worden gekoeld. Voor beide manieren zijn dure installaties nodig. Maar door milieueisen nemen reders de hogere kosten vaker voor lief. Noorwegen Vooral in Scandinavië is de druk op reders groot. Het is dan ook geen toeval dat sinds 2000 in Noorwegen vijf veerponten in gebruik zijn genomen die op aardgas varen. Ook de Noorse reder Sea Cargo zet de schone brandstof in. Het bedrijf heeft Rolls Royce ingeschakeld om twee zeeschepen met een lengte van 133 meter en een laadvermogen van 5600 ton uit te rusten met een aardgasvoortstuwing. De verbrandingsmotor kon met relatief kleine ingrepen aangepast worden. De opslagtanks, pompen, kleppen en leidingen moesten wel grondig herzien worden. Zo moet het LNG worden opgeslagen onder een druk van 5 bar. Dit gebeurt in twee cilindervormige tanks. Deze zijn relatief groot in vergelijking met tanks voor vloeibare brandstof. Per volume-eenheid bevat diesel immers 1,8 maal zoveel energie. Het feit dat de tanks onder druk staan, maakt het beslag op ruimte nog groter. Ze moeten niet alleen de inwendige druk kunnen weerstaan. Ze moeten ook bestand zijn tegen de gevolgen van aanvaringen en aan de grond lopen. De schepen zullen vanaf volgend jaar varen tussen Scandinavië, Nederland en Groot-Brittannië. Boil off Bij tankers voor het vervoer van LNG wordt LNG bijgestookt bij de normale brandstof, diesel of stookolie. Dit is afkomstig van de zogeheten boil off. Tijdens het transport van LNG verdampt iedere dag ongeveer 1 procent van de lading. Bij moderne LNG-tankers wordt deze afgevangen en verstookt. De Nederlandse rederij Anthony Veder heeft een stap verder gezet. Het bedrijf nam onlangs de Coral Methane in de vaart, een tanker voor het vervoer van gas in vloeibare vorm, zoals LNG, LPG of ethyleen. Het schip beschikt over vier verbrandingsmotoren. Twee verstoken stookolie. De andere zijn voor LNG. Het schip kan hier op varen wanneer het LNG aflevert in landen of gebieden waar de zorg voor het milieu zwaar weegt, bijvoorbeeld g soleerde dorpen langs de Noorse kust. Het uiteindelijke doel van alle techniek is om de uitstoot te beperken. In vergelijking met diesel- of gasolie produceert LNG bij verbranding ongeveer 20 procent minder CO 2 en 90 procent minder stikstofoxiden, terwijl er vrijwel geen zwaveloxiden en fijnstof uit de schoorsteen komen. Highlights De aandacht voor uitstoot van schepen neemt sterk toe Vloeibaar aardgas stoot 20 procent minder CO 2 uit en 90 procent minder NO x Techniek om uitsluitend aardgas te verstoken is beschikbaar Weblinks juli/augustus 2009

13 Praktijkcase Bouw duurzame verlichting in deventer horeca en winkels Dertien winkeliers, horeca-ondernemers en een supermarkt in Deventer doen mee aan het project Duurzame verlichting. Spectrus Licht en Advies is momenteel druk bezig met het maken van verlichtingsplannen, waarbij besparing een belangrijke rol speelt. Het project wordt gefinancierd door de provincie en is bedacht door Young Sustainability Award-winnaar Carolien van Merksteijn. MKB Deventer heeft het vervolgens opgepakt en enkele leden enthousiast gemaakt. Door Tjitske Ypma Van Merksteijn s aanvankelijke idee was om de verlichting in etalages s nachts uit te doen, maar gedurende het project werd duidelijk dat ín de panden ook allerlei besparingsmogelijkheden zijn. Dit kan door minder licht, ander licht of minder branduren. De nieuwe LED-techniek leek bijvoorbeeld interessant, en nieuwe manieren van gasontladingsarmaturen. Bij LED zijn inmiddels wat vraagtekens gerezen, maar met de nieuwe armaturen kunnen goede besparingsresultaten worden behaald. Als ergens grondig verbouwd wordt, kan duurzame verlichting in twee tot drie jaar worden terugverdiend, zegt Van Merksteijn, inmiddels als adviseur in dienst bij Partners for Innovation. Spectrus Licht en Advies durft nog niets te zeggen over daadwerkelijke besparingsresultaten, maar ziet allerlei mogelijkheden. Naast de energiezuiniger gasontladingsarmaturen zijn er elektronische transformators waardoor de piekbelasting lager wordt, en er zijn bewegingssensoren en tijdschakelaars, aldus Sander de Vries. De tijdschakelaars moeten ervoor zorgen dat etalages s avonds verlicht worden, maar s nachts uitgaan. Nu is het vaak nog kiezen tussen alleen overdag aan of 24 uur laten branden. De bewegingssensoren kunnen in paskamers nuttig zijn, denkt hij. Af en toe leidt een nieuw verlichtingsplan tot een hogere energierekening. We gaan uit van de wensen van de ondernemer. Als die meer licht wil, kan dat, maar we proberen dan wel de zuinigste mogelijkheden aan te dragen. Nog niet goed genoeg LED is voor hem wel een optie, maar alleen voor decoratie. In winkels niet onbelangrijk, maar voor functionele verlichting raadt hij het af. Het geeft te weinig licht en de lichtsterkte gaat bovendien snel achteruit. Ook de kleur is nog niet goed. Het is wel iets voor voorlopers. Nuon is er volop mee bezig. Ik geloof dat het in de toekomst veel gebruikt gaat worden, maar daarvoor moet het eerst verder ontwikkeld worden. Van Merksteijn is blij dat het project in Deventer is aangeslagen. In Eindhoven heeft ze het ook geprobeerd, maar daar is tot nu toe weinig van de grond gekomen. Ze wil nu andere gemeenten benaderen om het project aan zijn eigen ondernemers aan te bieden. Het kost wel geld: de provincie Overijssel heeft er euro voor beschikbaar gesteld. Dat wordt gebruikt voor communicatie en voorlichting en voor de adviezen. Het advies wordt voor 60 procent vergoed. Er is nu eenmaal een extra prikkel nodig, anders denken ondernemers niet snel na over hun verlichting. Ook al betaalt de uiteindelijke investering zichzelf dankzij de energie-investeringsaftrek wel terug, aldus de adviseur. Ze ziet daarnaast mogelijkheden voor workshops voor installateurs. Die groep is heel belangrijk en wordt vaak over het hoofd gezien. We hebben in Deventer een workshop gehad waar voornamelijk installateurs op af kwamen. Zij krijgen nieuwe technieken wel eens door via hun leveranciers, maar krijgen nooit een nieuw overzicht. Terwijl zij wel vaak degene zijn die een beslissende rol hebben. Highlights MKB Deventer is druk bezig met duurzame verlichting Tijdschakelaars, bewegingssensoren en gasontladingsarmaturen besparen op stroomverbruik LED is nog niet geschikt als functionele verlichting Weblinks juli/ augustus

14 PRAKTIJKCASE xl Braziliaanse vuilnis wordt Europese carbon credit Ingenieursbureau Arcadis verdient in Brazilië CO 2 -emissierechten met het afvangen van methaangas op een vuilnisbelt in São Paulo. Manoel da Silva, directeur Arcadis Logos, voor de met gras begroeide vuilnisbelt. Door Mark van Baal São João, een met gras begroeide vuilnisbelt op de stadsgrens van São Paulo, is 150 meter hoog en ruim honderd voetbalvelden groot. De berg was ooit tweehonderd meter hoog, maar is al vijftig meter ingeklonken, vertelt Manoel da Silva, directeur van Arcadis Logos, de Braziliaanse dochter van het Nederlandse ingenieursbureau Arcadis. Het bedrijf noemt zichzelf vanwege zijn grootte (1740 miljoen omzet, medewerkers) liever ingenieursorganisatie. Overal over de vuilnisbelt liggen zwarte plastic slangen, in totaal veertig kilometer. De slangen zijn aangesloten op verticale betonnen buizen die diep in de vuilnisberg steken. In de buizen in de berg zijn gaten aangebracht. Door die gaten kan gas van rottend afval ontsnappen. Via de betonnen pijpen in de berg stroomt het gas in de zwarte leidingen op de berg. Via het zwarte slangenlabyrint gaat het gas de berg produceert drie kuub per seconde naar een kleine elektriciteitscentrale. In de elektriciteitscentrale staan zestien gasmotoren met generatoren. De centrale produceert ongeveer 200 miljoen kwh per jaar. Hij zou alle woonhuizen van een stad als Den Bosch van elektriciteit kunnen voorzien. Het gas bestaat voor de helft uit methaan (CH 4, hetzelfde gas als aardgas). Methaan is zowel een uitstekende brandstof als een zeer sterk broeikasgas. Deze twee eigenschappen waren de basis voor de business case om een relatief dure elektriciteitscentrale te bouwen naast de vuilnisbelt. Ten eerste wordt het methaangas gebruikt voor het produceren van elektriciteit. Ten tweede wordt hiermee de uitstoot van methaangas voorkomen. Volgens het Clean Development Mechanism (CDM) mag vermeden uitstoot worden verkocht als emissierecht. Iedere ton (duizend kilo) uitstoot die wordt voorkomen in Brazilië, wordt verkocht als een emissierecht in Europa. Europa probeert immers met een 14 juli/augustus 2009

15 PRAKTIJKCASE xl cap and trade -systeem de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen. Arcadis verkoopt zowel de elektriciteit als de emissierechten die de centrale oplevert. De investering van de centrale bedraagt 50 miljoen dollar (39 miljoen euro). Zonder de toekomstige inkomsten uit elektriciteit en carbon credits was de investering niet rondgekomen, vertelt Eduardo Cardoso, verantwoordelijk voor de carbon credit projecten van Arcadis Logos. De rekensom is eenvoudig, vertelt Cardoso. Iedere kuub gas weegt 700 gram, dicteert hij. De helft hiervan is methaan. De drie kubieke meter gas die de belt per seconde produceert, weegt ongeveer 2,4 kilo, waarvan 1,2 kilo methaan is. De rekensom levert op jaarbasis ton methaan op. Deze ton was zonder de elektriciteitscentrale in de atmosfeer terecht gekomen. Het project is dus goed voor ton vermeden methaanuitstoot. Carbon credits Het Global Warming Potential (GWP) van methaan is 21 keer zo groot als het GWP van CO 2. Met andere woorden het broeikaseffect van een molecuul methaan in de atmosfeer is 21 keer zo groot als het effect van een molecuul CO 2. Iedere ton methaan, waarvan de uitstoot wordt voorkomen, telt voor 21 ton carbon credits, de emissierechten voor één ton CO 2. De ton vermeden methaan mag daarom met 21 worden vermenigvuldigd om tot het aantal carbon credits te komen. Onderaan de streep staat daarom carbon credits per jaar, ongeveer net zo veel als een middelgrote elektriciteitscentrale op gas nodig heeft. De Nuon elektriciteitscentrale in Diemen van 250 MW stoot jaarlijks ongeveer ton CO 2 uit. De schatting is gebaseerd op de hoeveelheid afval, het percentage organisch afval en het klimaat. In een ontwikkelingsland als Brazilië zit een hoger percentage organisch afval in de vuilnis dan in een ontwikkeld land als Nederland, waar veel verpakkingsmaterialen in het afval zitten. Het klimaat speelt ook een belangrijke rol: hoe meer regen en hoe warmer het is, hoe meer gas. Bacteriën houden van warmte en vocht, zegt Cardoso. De geschatte waarden worden iedere drie maanden gecontroleerd en eventueel bijgesteld met meetgegevens van de elektriciteitsfabriek. In de controlekamer worden gasstroom en methaangehalte bijgehouden. Morgen is er weer een controle, vertelt Cardoso. Arcadis Logos sloot een contract af met de Duitse bank KfW, waardoor het zeker is van afname van de credits tot en met In dat jaar loopt het Kyoto protocol af, de internationale overeenkomst waarin de handel in CO 2 -emissierechten is geregeld. KfW verkoopt de emissierechten aan bedrijven in Europa. Iedere carbon credit levert volgens dit contract de marktprijs op met een minimum van 10 en maximaal van 20 euro. Een uitstekend contract, zegt Cardoso. Aan het eind van vorig jaar bereikte de marktprijs een bodem van 7 euro per ton. Contracten De biogascentrale levert dus 6 tot 12 miljoen euro per jaar aan emissierechten op. In ruil voor de concessie om de vuilnisbelt te gebruiken, krijgt de gemeente São Paulo de helft van de opbrengst van de credits, waarmee het sociale projecten financiert. Ook sloot Arcadis contracten af met elektriciteitsbedrijven en eindgebruikers zoals winkelcentra voor levering van de elektriciteit. Door deze twee gegarandeerde inkomstenbronnen kwam de financiering rond. De verkoopprijs is omgerekend 4,5 eurocent per kwh voor elektriciteitsbedrijven en 7 cent per kwh aan eindverbruikers. Producenten van duurzame elektriciteit in kleine centrales mogen deze in Brazilië rechtstreeks aan eindverbruikers verkopen. Een kwh, grofweg het verbruik van een wasmachine per wasbeurt, kost een Nederlandse consument 22 eurocent. De opwekkingskosten van een kilowattuur in een kolencentrale zijn ongeveer zes cent per kwh. Met de genoemde 4,5 en 7 cent per kwh is de opbrengst aan elektriciteit circa 10 miljoen euro per jaar. Internationale milieuorganisaties riepen altijd dat we methaan moesten afvangen, zegt Cardoso, maar Manoel da Silva, onze directeur, was degene die het financieel rond kreeg en de installaties daadwerkelijk liet bouwen. Highlights Broeikaseffect van methaan is 21 keer zo sterk als dat van CO 2 Investering biogascentrale: 39 miljoen euro Opbrengst aan carbon credits is 6 tot 12 miljoen euro per jaar Weblinks alen/en juli/ augustus

16 ENERGIETECHNIEK Meer energie uit planten Verhoogde productieprocessen in de agrarische sector of zonnepanelen die geen elektriciteit leveren maar brandstof. Door een efficiëntere fotosynthese kunnen planten veel meer dan de normale 1 procent van het zonlicht dat ze ontvangen gebruiken, met interessante toepassingen in het vooruitzicht. Zes Nederlandse universiteiten werken samen met het bedrijfsleven aan Towards Bio Solar Cells. Een interview met Raoul Bino en Huub Löffler van de Plant Sciences Group van Wageningen UR. Door Heidy van Beurden Er is veel aandacht voor biomassa en de mogelijke toepassingen. Terecht, vindt Huub Löffler van Wageningen UR, Alleen verlies je al heel veel rendement in het eerste proces, dus vóór de productie van de biomassa. Löffler is een van de coördinatoren van het programma Towards Bio Solar Cells, dat is opgericht om juist dat eerste proces verder te b nvloeden en zo meer energie uit planten te halen. Samen met vijf andere universiteiten en het bedrijfsleven (zowel gevestigde partijen als innovatieve start ups) maakt Wageningen hiermee de vertaalslag van onderzoeksveld naar maatschappij en economisch voordeel. Ze zijn in een vergevorderd stadium met het Fonds Economische Structuurversterking (FES) voor een miljoenensubsidie. Concrete participatie van het bedrijfsleven speelt een belangrijke rol in het programma. Er is veel interesse, zegt Raoul Bino, algemeen directeur van Plant Sciences Group. Het is verrassend om te zien hoe bedrijven op deelgebieden enorm innovatief bezig zijn. Maar het is soms moeilijk om elkaar te vinden. Dit initiatief moet het beste wat Nederland op het gebied van fotosynthese te bieden heeft bij elkaar brengen. Snel genoeg begrijpen Het programma bestaat uit verschillende deelgebieden, waaronder het benutten van fotosynthese op organismeniveau. Dat slechts 1 procent van het licht wordt omgezet in biomassa, is voor de plant voldoende om zonder oxidatieve schade te groeien, legt Löffler uit. Een plant is niet geoptimaliseerd om zoveel mogelijk biomassa te produceren. Wij vragen nu iets anders van planten dan waarvoor ze evolutionair zijn ontwikkeld. Biologen, fysici en natuurkun- Proefopstelling fotosynthese. Beeld: Wageningen UR 16 juli/augustus 2009

17 ENERGIETECHNIEK H 2 O eē- PS I 2H + + ½ O 2 The Biobased Economy Energie Vastlegging Biomassa Productie Biomassa Verwerking PS II ATP NADPH Biobased economy. Beeld: Wageningen UR. CO 2 digen zijn langzamerhand in staat om het al miljoenen jaren oude proces te begrijpen en naar hun hand te zetten. Er is enigszins haast geboden. Bino noemt fotosynthese niet alleen het meest essentiële proces in de wereld, maar ook het enige dat van zonlicht direct brandstof kan maken. Als we het hele proces na kunnen maken, zouden we op duurzame wijze het energieprobleem in de wereld opgelost hebben. Soms ben ik wel ongerust dat we niet in staat zijn om dit snel genoeg te begrijpen. Eff iciënter productieproces Een toepassing waaraan al volop wordt gewerkt, is het overzetten van de systemen van planten waarmee meer zonlicht wordt vastgelegd. Sommige planten kunnen namelijk wel 3 tot 4 procent van het licht vastleggen. Dat geldt bijvoorbeeld voor suikerriet in Brazilië. Dit zijn C4 planten, die over het algemeen beter groeien en een hogere opbrengst hebben. Door het C4- systeem van suikerriet over te zetten naar dat van gangbare gewassen zoals rijst en aardappelen (C3 planten die 1 procent vastleggen), is het mogelijk om bijvoorbeeld de aardappelteelt aanzienlijk efficiënter in te richten en de productiviteit te verhogen. Löffler: In principe maak je dan gebruik van alles wat er al in de natuur aanwezig is om de opbrengst te verhogen. Wetenschappers voeren flinke discussies over de maximale hoeveelheid licht die planten vast kunnen leggen. Vermoedelijk is dat rond de 11 procent, maar wel met mitsen en maren. Een andere vergevorderde toepassing van glucose Calvin Energie aftapping carbohydraten lipiden Planten Voedsel Energie Producten het optimaliseren van fotosynthese is de algenteelt. Dit draait om cellen die in staat zijn direct olie te maken en zonlicht in feite direct omzet in brandstof. Er lopen al verschillende pilots. Tanken van zonnecel Een ander traject van Towards Bio Solar is het ontwikkelen van zonnecollectoren die deels uit artificiële en deels uit organische onderdelen bestaan, met als doel zonnecollectoren te ontwikkelen die geen elektriciteit leveren maar brandstof. Organismen zetten daarbij via fotosynthese CO 2 en water om in koolwaterstof. In principe kan hierbij ook alcohol geproduceerd worden, wat het droombeeld dichterbij brengt van zonnecollectoren op het dak waarmee je via een kraantje s avonds de auto vol tankt. Fotobiologische cellen zijn daarmee een aanvulling op fotovolt sche cellen in zonnepanelen. Het grote verschil met bestaande PV-systemen is dat die zich richten op elektriciteit, wat moeilijk is op te slaan. Bij het omzetten van elektriciteit naar brandstof gaat veel energie verloren. Het is dus beter om direct brandstof te maken. Plastics uit planten Dat lijkt voorlopig nog slechts toekomstmuziek? Löffler: In Amerika zijn ze daarmee al heel ver. Het bedrijfsleven speelt daarbij een belangrijke rol. BP heeft bijvoorbeeld fors g nvesteerd in een groot onderzoeksprogramma om met fotosynthese energie te produceren. Ook Obama ondersteunt deze ontwikkelingen. De gedachte achter artificiële bladeren komt van een van zijn ministers, Steven Chu. Naast de aandacht voor energie uit biomassa, is er een toepassing van biomassa waar de chemische industrie al direct belang bij heeft: als grondstof voor plastics. Onderzoekers van Wageningen UR hebben planten ontwikkeld die als duurzame bron kunnen dienen voor de productie van grondstoffen waarvoor nu aardolie nog de basis is. Dankzij genetische modificatie zijn aardappelplanten in staat itaconzuur te produceren. Itaconzuur wordt gebruikt als grondstof voor kunststoffen, coatings, bouwmaterialen en oplosmiddelen. Löffler: Planten zijn heel aantrekkelijk voor de productie van grondstoffen voor de chemie. Ze zijn in staat een heel scala aan stoffen te leveren als uitgangspunt. Je hebt daardoor veel meer mogelijkheden om precies die chemicaliën te maken die je wilt dan de petrochemie toelaat. Planten zijn ook geschikt voor de productie van grote hoeveelheden van één stof. Hoe is dat direct te vertalen in energie- en kostenbesparingen voor het bedrijfsleven? Bino: De chemicaliënindustrie hoeft hierdoor grondstoffen niet te importeren en het scheelt in de afvalverwerking. We gaan toe naar een industrie waar de vervuiler zal moeten betalen. Dat hoeft dan niet meer. Je maakt geen CO 2, maar gebruikt het. In de huidige financiële crisis zijn we aan de grens gekomen van wat we kunnen produceren en ontwikkelen. Willen we de toekomst duurzaam inrichten, dan zijn dit de ideeën. Zie ook: Marktpanel Overheid op pagina 44 Highlights Dankzij efficiëntere fotosynthese kunnen planten minstens twee keer zoveel energie vastleggen Fotobiologische cellen: brandstof leverende zonnecollectoren Planten leveren grondstoffen voor het produceren van plastics. Weblinks juli/ augustus

18 Q Duurzame Energie ventilatiewarmtepomp Winst uit lucht met de nieuwe energiebesparende lucht / water warmtepomp Ecolution De nieuwe Ecolution ventilatiewarmtepomp benut 365 dagen per jaar de warmte uit afgevoerde ventilatielucht uit de woning. Dus geen gebruik van bodemwarmte en dure grondboringen. De Ecolution vervangt de mechanische ventilatiebox in huis en vervult naast het ventileren nog twee functies: het produceren van warmte voor het c.v. systeem en warmwater voor de tappunten in huis. De Ecolution ventilatiewarmtepomp kan in zowel nieuwbouw als bestaande bouw geïnstalleerd worden. Bent u ook nieuwsgierig?

19 Praktijkcase Energievoorziening helft duitse stroom groen, tenzij politiek verkleurt De helft van alle stroom in Duitsland is over tien jaar duurzaam. Dat is de optimistische prognose van de Duitse studie Stromversorgung 2020, die de komende tien jaar een verdrievoudiging van de groene energie voorspelt. Door Jacques Schmitz In de studie voorspellen de onderzoekers dat de traditionele energiecentrales in 2020 nog slechts een aanvullende functie hebben. Ook hoeven er geen nieuwe kolencentrales meer gebouwd te worden, de import van fossiele brandstoffen kan worden verlaagd en kernenergie speelt dan eigenlijk geen rol van betekenis meer. De studie komt niet verwonderlijk van de Duitse koepels van de groene energiesector, het Bundesverband Erneuerbare Energie (BEE) en de Agentur für Erneuerbare Energie. De bulk van de groene stroom komt in 2020 van windenergie, zo menen de onderzoekers. Windparken zullen een kwart van het Duitse stroomverbruik leveren. Dat is dan vooral te danken aan de opschaling van windturbines aan land, waardoor de capaciteit bijna verdubbeld wordt. Van 24 naar 45 GW, terwijl de nog te bouwen offshore installaties 10 GW bijdragen. Bio-energie wordt de tweede stevige poot onder de groene stroommix. Op de derde plek volgt stroom uit zonne-energie, die zich het komende decennium haast zal vertienvoudigen. De grootste groei verwachten de onderzoekers van geothermische stroom, ook al staat die nog in de kinderschoenen. In Duitsland worden nu tenslotte pas de eerste proefboringen gedaan. Toekomstbeeld De BEE-onderzoekers noemen hun eigen berekeningen behoudend. Immers, de huidige economische crisis kan negatief uitpakken voor delen van de groene energiesector. Duitse offshore projecten lopen nu al aanzienlijke vertraging op, om technische redenen en door het slechte weer op zee. De bouw van de windturbines op het proefveld Alpha Ventus 45 kilometer ten noorden van Borkum had eigenlijk vorig jaar al moeten beginnen. Het eerste offshore park wordt ook almaar duurder en gaat 250 miljoen euro kosten, in plaats van de begrootte 189 miljoen euro. BEE-woordvoerder Daniel Kluge: Dit jaar en volgend jaar zullen er zich wel wat vertragingen voordoen, onder meer bij de offshore windparken. We verwachten echter niet al te grote terugslagen. Kluge houdt ook de politiek goed in de gaten. In september zijn er parlementsverkiezingen die volgens de peilingen op een christenliberale coalitie kunnen uitlopen. Dat kan relevant zijn voor onze verwachtingen, zegt Daniel Kluge. Het gevaar bestaat dat een zwartgele regering (CDU en FDP) de looptijden van de Duitse kerncentrales verlengt en meer nieuwe grote kolencentrales bouwt. Dan wordt het aanbod groter en moet groene stroom opboksen tegen zogenaamd goedkope atoomstroom. De duurzame energiesector zal dan niet zo snel groeien als in onze prognose. Foto s: Agentur für Erneuerbare Energien Highlights Windenergie levert in 2020 de meeste groene stroom Eerste offshore-windpark flink duurder door vertraging Een nieuwe Duitse regering kan streep door optimistische studie halen Weblinks wirtschaft/stromversorgung html (De BEE-studie Stromversorgung 2020 ) article /2020_drohen_im_norden_die_lichter_auszugehen.html (Sombere prognose van Noord-Duitse Kamers van Koophandel) (Het eerste Duitse offshore windpark) juli/ augustus

20 lunchinterview Zeven stappen om geen kansen Om de forse energiebesparing en de omslag naar een duurzame samenleving de komende decennia daadwerkelijk te realiseren is meer nodig dan het nemen van enkele maatregelen. Energiebesparing en duurzaamheid moeten g ntegreerd worden opgepakt. Dat betekent dat de vaak gehanteerde Trias Energetica uitgebreid moet worden met veel meer stappen dan de huidige drie. Dr. Hans van Weenen, lector Duurzaam Ondernemen aan de Hogeschool Windesheim en universitair hoofddocent milieukunde aan de Universiteit van Amsterdam, introduceert dan ook de Zevensprong voor energie. Deze zeven stappen zijn nodig om belangrijke kansen bij besparing en duurzaamheid niet te missen. het product Malderon, een stoel gemaakt van amandeldoppen en een natuurlijk bindmiddel. Dan is het toch zonde om dat simpel te verbranden. door Harmen Weijer Energiebesparing en duurzame productontwikkeling beginnen bij het goed aanschouwen van de producten en processen die op de aarde onder invloed van het zonlicht zelf zijn gemaakt, vindt Hans van Weenen, die voorheen hoogleraar duurzame productontwikkeling was aan de UvA. In Egypte is onderzoek gedaan door een collega hoogleraar naar het hergebruik van bladeren van de dadelpalm. Die palm komt daar veel voor, en hij heeft nauwkeurig gekeken naar de middennerf van het blad. Deze blijkt namelijk dezelfde sterkte te hebben als staal. Uit de middenrib maakte hij balkjes, en daarvan panelen, te gebruiken als bouwmateriaal. Dat vermindert in Egypte de import van rondhout, wat daar schaars is. Biomassa krijgt in Nederland ook veel aandacht, maar voornamelijk als energiebron. Zegt u nu dat dit niet goed is? Het op die manier gebruiken van biomassa is veel te kort door de bocht. Dat is eenmalig gebruik maken van de energieinhoud van bomen, terwijl er nog veel meer mee gedaan kan worden voordat het eventueel verbrand kan worden. Neem de commercial van Essent, waarin men koffieboonschillen van een boer in Brazilië afneemt om in Nederland te verbranden in stroomcentrales als biomassa. Dat is mooi, maar kort daarna las ik dat studenten aan de TU Delft er in waren geslaagd van vergelijkbare schillen pallets te maken. Misschien is die boer in Brazilië wel beter af als van zijn schillen producten worden gemaakt. Een vergelijkbaar voorbeeld is Wat zou er dan volgens u meer moeten gebeuren? Ik pleit voor een meer systematische benadering. Een mooi voorbeeld is een kas in Bleiswijk waar ze het kweken van tomaten en tilapia, een vissoort, combineren. Dat is slim gedaan. Bassins met deze kweekvissen staan tussen de tomatenplanten en worden verwarmd door de warmte in de kas. De afvalstoffen van de vissen in de vorm van mineralen komen ten goede aan de planten. De koolzuur die de vissen uitademen is weer goed voor de groei van tomatenplanten. Je krijgt een veel efficiënter systeem met meerwaarde, want meer opbrengst voor de tuinder. Er zijn meer van dit soort voorbeelden; men moet beseffen dat er veel meer waarde in potentie aanwezig is dan alleen maar het kortstondig vernietigen van producten, zoals we nu veelal doen. Ik wijs daarbij ook op de kracht van natuurlijke producten en dat is de structuur. Neem een boom: je kunt die helemaal vermalen en er papier van maken, maar dan ben je de structuur ook kwijt. Door dichter bij de structuur te blijven en daar producten van te maken, is het geheel sterker. We zullen veel effectiever en efficiënter met energie en grondstoffen moeten omgaan. U bedoelt zoals in de Trias Energetica: beperk de vraag, vul de vraag duurzaam in en de resterende vraag zo schoon mogelijk? Daar wordt al ruim 10 jaar veel mee gewerkt als een soort vuistregel, maar dat geeft meteen aan hoe beperkt onze ontwikkeling op dit gebied is. De Trias 20 juli/augustus 2009

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

Investering grootste drempel om energie te besparen

Investering grootste drempel om energie te besparen Digitale nieuwsbrief juni 2013 MKB Green Deals in trek bij ondernemers De MKB Green Deals blijken een succes. Er doen 625 mkb-bedrijven mee aan het project, samen goed voor een besparingspotentieel vergelijkbaar

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Donderdag 20 november 2008 is de eerste Gelderse Energieprijs voor bedrijven uitgereikt. Bedrijven konden meedingen met een van de volgende thema s: Energiebesparing

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Duurzame Energie in Utrecht

Duurzame Energie in Utrecht Duurzame Energie in Utrecht The future is now Dr. Wilfried van Sark Groep Natuurwetenschap en Samenleving Universiteit Utrecht Beat the Heat NOW!, 12 december 2009 inhoud Klimaatprobleem Waarom de zon

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Klimaatakkoord Rijk en UvW

Klimaatakkoord Rijk en UvW Klimaatakkoord Rijk en UvW Politieke en beleidsmatige context (klimaatbeleid) Rafaël Lazaroms 25 mei 2010 1 Inhoud presentatie Voorstellen Internationaal en nationaal klimaatbeleid Positie waterschappen

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne- Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom Nefit houdt Nederland warm CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne-energie Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert de zon meer

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie!

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! voorbeeld van mogelijke besparingen Een huishouden is jaarlijks zo n q 2.000 kwijt aan gas en licht. En daar kunt u tot wel 30% op besparen. Dat begint

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom Nefit houdt Nederland warm CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne- Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert de zon meer dan vijftig

Nadere informatie

Duurzaam Sportcomplex De Tukkers Albergen

Duurzaam Sportcomplex De Tukkers Albergen Duurzaam Sportcomplex De Tukkers Albergen Voorbeeldproject voor een gecombineerde inzet van duurzame energiebronnen voor de productie van warmte en elektriciteit Presentatie 18 dec. VV. Berkum Eddy Bramer

Nadere informatie

CO 2 Reductie doelstellingen

CO 2 Reductie doelstellingen CO 2 Reductie doelstellingen Gebr. Griekspoor BV Innovatief Proactief Duurzaam Betrokken Nieuw-Vennep 5 november 2013 Dilia van der Want. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Cursus energiebesparing bij de dorpshuizen in Tytsjerksteradiel

Cursus energiebesparing bij de dorpshuizen in Tytsjerksteradiel Cursus energiebesparing bij de dorpshuizen in Tytsjerksteradiel W2N advies bureau in Drachten Freerk Wiersum Inhoud Deel1 Deel2 - Trias energetica - Verbruik/kosten - Constructie/installatie - Monitoring

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

Windenergie op zee discussiebijeenkomst Kivi. Annemiek Verrips

Windenergie op zee discussiebijeenkomst Kivi. Annemiek Verrips Windenergie op zee discussiebijeenkomst Kivi Annemiek Verrips 2 Discussie windenergie op Zee Kivi Stelling in MKBA Windenergie op Zee Duurzame energiesubsidies windenergie hebben geen effect op CO2- uitstoot

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Zelf Duurzaam Stroom opwekken

Zelf Duurzaam Stroom opwekken Zelf Duurzaam Stroom opwekken De meest efficiënte thuiscentrale ter wereld Gas wordt stroom Innovatieve Brandstofcel-technologie De BlueGEN wordt op uw gasaansluiting aangesloten en wekt vervolgens stroom

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011 Workshop J De kracht van een klimaatfonds 05 april 2011 Presentatie Ad Phernambucq Zeeuws Klimaatfonds: Klimaatneutraal met Zeeuwse Projecten Nationaal Energie- en klimaatbeleid Doelstelling: Duurzame

Nadere informatie

Workshop 1: Kostenbesparing door energiezuinig gebouwbeheer door Bas Ambachtsheer, algemeen-directeur Cofely GDF-Suez

Workshop 1: Kostenbesparing door energiezuinig gebouwbeheer door Bas Ambachtsheer, algemeen-directeur Cofely GDF-Suez Gevraagd: Duurzaam commitment Klimaattop Amstelveen Donderdag 14 oktober 2010 Ambitie: Duurzaam in Amstelveen Tijdens de klimaattop staan inspiratie, matchmaking en commitment centraal. Amstelveense voorlopers

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Voortgang CO 2 Reductie doelstellingen

Voortgang CO 2 Reductie doelstellingen Voortgang CO 2 Reductie doelstellingen M. van der Spek Hoveniers BV Benthuizen 30-10-2015 Hendrik-Jan Konijn Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave 0.0 Inhoud 1.0 Inleiding 2.0 Referentie

Nadere informatie

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein ctie produ Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein lesboekje02.indd 1 20-11-2015 13:20 Welkom in de Groene Top Trein! Het gaat deze trein voor de wind, want deze trein rijdt op wind.

Nadere informatie

Legrand Nederland B.V.

Legrand Nederland B.V. 1 van 10 Rapportage CO -voetafdruk Opgemaakt door Marieke Megens Legrand Nederland B.V. Periode: 1 januari t/m 31 december 013 Datum: 14 maart 014 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht

Nadere informatie

Energietransitie. Bouw op onze kennis

Energietransitie. Bouw op onze kennis Energietransitie Bouw op onze kennis Programma Introductie Energieverbruik van een woning Energieverbruik in de praktijk Energieneutraal + Opslag van energie Bewoner centraal Wat doen wij? Een greep uit

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst!

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst! Accountants controleren over het algemeen niet de energierekening van hun cliënten op fouten! Controleert u de energierekening op fouten? Uit onderzoek van de NMa blijkt dat meer dan 20% van energierekeningen

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec)

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec) Elektrische energie In huishoudens is elektrische energie de meest gebruikte vorm van energie. In Nederland zijn bijna alle huizen aangesloten op het netwerk van elektriciteitskabels. Achter elk stopcontact

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

CO 2 Reductie doelstellingen

CO 2 Reductie doelstellingen CO 2 Reductie doelstellingen Gebr. Griekspoor BV Innovatief Proactief Duurzaam Betrokken Nieuw-Vennep 09 oktober 2014 Dilia van der Want. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013

Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 Welkom allemaal! Om te beginnen fantastisch dat we met zo n grote groep en uit diverse geledingen hier bij elkaar zijn

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Samen besparen we ons rijk Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Graag willen we hierover met u in gesprek.

Graag willen we hierover met u in gesprek. JNJ-Projecten Van Steenbergenlaan 28 3931 WR Woudenberg Tel: 06-53833841 KvK: 32129240 IBAN: NL29KNAB0283505745 www.jnjprojecten.com JNJ-Projecten portfolio producten en diensten. Uw kenmerk Ons kenmerk

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

2013, peiling 2 juli 2013

2013, peiling 2 juli 2013 resultaten 2013, peiling 2 juli 2013 Van 14 mei tot en met 26 mei 2013 is een peiling onder het HengeloPanel gehouden. Van de 2.715 panelleden die waren uitgenodigd, hebben 1.615 leden de vragenlijst ingevuld.

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort

aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort aurostepplus Meer comfort terwijl u energie bespaart Duurzaam douchen en baden dat kan met de aurostepplus zonneboiler. De aurostepplus van Vaillant zorgt

Nadere informatie

TEKST: SIGRID VAN DEN BERG FOTO S: NFP PHOTOGRAPHY/PIETER MAGIELSEN

TEKST: SIGRID VAN DEN BERG FOTO S: NFP PHOTOGRAPHY/PIETER MAGIELSEN DOSSIER DUURZAAMHEID VASTGOED Schoon Licht bij Besparen zonder Ze zitten in de fase van oplevering. Toch genieten gebouwbeheerder Erik Hubertse en financieel adviseur Gert van de Kraats van Zorggroep Charim

Nadere informatie

Het gebruik van biogas als transportbrandstof

Het gebruik van biogas als transportbrandstof Dr. Ir. René Cornelissen - Ing. A.F.B ter Braack partners Tractor op Het gebruik van als transportbrandstof 1 LTO Noord partners Tractor op 22.236 leden - Ruim 12.500 veehouders - 500 miljoen kuub uit

Nadere informatie

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu ENERGIECONCEPTEN Advies op maat ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energiekosten zal dit in 10

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

VOORTGANGSRAPPORTAGE ONTWIKKELING ENERGIE-EFFICIENTIE IN DE SUPERMARKTSECTOR OVER HET JAAR 2012

VOORTGANGSRAPPORTAGE ONTWIKKELING ENERGIE-EFFICIENTIE IN DE SUPERMARKTSECTOR OVER HET JAAR 2012 Energy Services Verhoef BV VOORTGANGSRAPPORTAGE ONTWIKKELING ENERGIE-EFFICIENTIE IN DE SUPERMARKTSECTOR OVER HET JAAR 2012 Concept, 21 mei 2013 Opgesteld door Energy Services Verhoef BV in opdracht van

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Den Haag gaat voor klimaatneutraal in 2050

Den Haag gaat voor klimaatneutraal in 2050 Henry Terlouw realiseert ambitieus klimaatbeleid in de Hofstad Den Haag gaat voor klimaatneutraal in 2050 Ga even mee naar het Den Haag van 2050. Deze klimaatneutrale stad heeft volledig emissievrij vervoer.

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

In 2010 de meest duurzame installateur van Nederland!!

In 2010 de meest duurzame installateur van Nederland!! Een duurzaam rendement, met een duurzaam installatiebedrijf in een duurzame markt Afscheidseminar Jaap Hogeling 8 april 2010 Laurens de Lange Unica Installatiegroep: 2004: Het moet anders Grootste zelfstandige

Nadere informatie

Les De kosten van energie

Les De kosten van energie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les De kosten van energie Werkblad Les De kosten van energie Werkblad Elke dag gebruiken we heel wat energie om het huis warm te houden en te verlichten, televisie te kijken,

Nadere informatie

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis!

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! 200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! Oude situatie zonder ECO200 Gas Elektra Wat is ECO200? ECO200 is een nieuw concept van AgriComfort, waarbij het koelen van de melk en het

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

Waarom zonnestroom? 21 maart 2013 1

Waarom zonnestroom? 21 maart 2013 1 Waarom zonnestroom? De zon is ruim voorradig. Je eigen stroom duurzaam zelf opwekken. Verwachte levensduur panelen ca. 30 jaar. Minder afhankelijk van de grote maatschappijen Minder invloed van wat ver

Nadere informatie

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen.

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Energie besparen en meer wooncomfort Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

Elektrische energie en elektrisch vermogen

Elektrische energie en elektrisch vermogen Elektrische energie en elektrisch vermogen Grootheid Symbool Eenheid Lading Q C: Coulomb Spanning U V: Volt Stroomsterkte I A: Ampère Energie E J: Joule Weerstand R Ω: Ohm Spanning: noodzakelijk om lading

Nadere informatie