ONDERZOEK PENSIOEN- DEELNEMERS

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ONDERZOEK PENSIOEN- DEELNEMERS"

Transcriptie

1 Rapport ONDERZOEK PENSIOEN- DEELNEMERS Kennis, houding en standpunten t.a.v. beleggingsbeleid Onderzoek april 2015

2 COLOFON Uitgave I&O Research Zuiderval 70 Postbus AN Enschede Datum 22 april 2015 Opdrachtgever Dagblad Trouw Auteurs Peter Kanne Laurens Klein Kranenburg Publicatie Het overnemen uit deze publicatie is toegestaan, mits de bron (I&O Research) en de opdrachtgever (Trouw) duidelijk worden vermeld. Onderzoek pensioendeelnemers Colofon

3 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding en onderzoeksvraag Aanleiding voor het onderzoek Onderzoeksvraag Verantwoording Kennis van beleggingsbeleid Algemene kennis van beleggingsactiviteiten Beleggingsdoelen Verantwoord beleggingsbeleid Visie op beleggingsbeleid Gewenste beleggingsdoelen Wenselijkheid versus rendement Medezeggenschap en participatie Stellingen beleggingsbeleid Duurzaamheid, mensenrechten en Nederlandse beleggingen Doelstelling duurzame investeringen Onderzoeksverantwoording Onderzoek pensioendeelnemers Inhoudsopgave

4 1 HOOFDSTUK Inleiding en onderzoeksvraag Onderzoek pensioendeelnemers Inleiding en onderzoeksvraag 4

5 1. Inleiding en onderzoeksvraag 1.1 Aanleiding voor het onderzoek Pensioenfondsen staan onder druk hun beleggingen in kolen, olie en gas af te stoten. In enkele landen gebeurt dat al. Fondsen stappen deels ook uit die beleggingen omdat sommige financieel analisten denken dat op termijn investeringen in deze sector hun waarde gaan verliezen. In Nederland is de discussie over divestment, het desinvesteren in bedrijven die ethische en/of morele bezwaren oproepen, nog maar net begonnen. Het is een beweging die internationaal al wat langer gaande is. Sommige pensioenfondsen hebben inmiddels al dan niet onder druk van de publieke opinie hun financiële deelnemingen in de wapenindustrie en de tabaksindustrie afgebouwd. Wat opvalt: de pensioendeelnemer heeft geen directe invloed op het beleggingsbeleid van zijn pensioenfonds. De vraag rijst of dat van deze tijd is. Je kunt als werknemer vaak je eigen pensioenfonds al niet kiezen, en dan mag je ook nog eens niet meepraten over de manier waarop jouw geld wordt belegd. Het is een debat dat Trouw belangrijk vindt. Trouw wil zich met dit onderwerp verdiepen middels een opinieonderzoek, dat openingen zal bieden voor een reeks van artikelen. Trouw heeft daarom I&O Research opdracht gegeven hiernaar een opinieonderzoek uit te voeren. 1.2 Onderzoeksvraag Trouw heeft I&O Research een opiniepeiling laten uitvoeren onder pensioendeelnemers met als centrale vraag: Hoe denken pensioendeelnemers over het investeringsbeleid van hun pensioenfonds? Als deelvragen onderscheidden we voor dit onderzoek: Welke kennis hebben de deelnemers van deze investeringen? Willen pensioendeelnemers dat hun pensioenfonds investeringen in bepaalde sectoren afbouwt of stopt? En zo ja in welke sectoren? (olie, kolen, gas, tabak, wapens) Welke rol speelt het rendement van hun pensioenbeleggingen indien pensioenfondsen overgaan tot divestment, wat gevolgen kan hebben voor hun uitkering? 1.3 Verantwoording I&O Research voerde van vrijdag 10 april tot en met woensdag 15 april 2015 een online onderzoek uit naar de kennis, houding en standpunten van pensioendeelnemers ten aanzien van het beleggingsbeleid van hun pensioenfonds. In deze periode werkten werkenden en gepensioneerden (18-70 jaar) mee aan het onderzoek. Het I&O Research Panel vormde de steekproefbasis. Zie hoofdstuk 5 voor een nadere onderzoeksverantwoording. Onderzoek pensioendeelnemers Inleiding en onderzoeksvraag 5

6 2 HOOFDSTUK Kennis van beleggingsbeleid Onderzoek pensioendeelnemers Kennis van beleggingsbeleid 6

7 2. Kennis van beleggingsbeleid 2.1 Algemene kennis van beleggingsactiviteiten In meerderheid geven pensioendeelnemers aan dat zij niet of nauwelijks op de hoogte zijn van de beleggingsactiviteiten van hun pensioenfonds. Slechts 4,4 procent van de deelnemers geeft aan hiervan goed op de hoogte te zijn (Tabel 1). Meer dan 7 op de 10 deelnemers zijn hiervan niet zo goed of helemaal niet op de hoogte. Tabel 1: Hoe goed bent u op de hoogte van de beleggingsactiviteiten van uw pensioenfonds? (n = 1.448) % Goed op de hoogte 4,4 Redelijk goed op de hoogte 20,1 Niet zo goed op de hoogte 42,8 Helemaal niet op de hoogte 32,7 TOTAAL 100 Naar eigen zeggen zijn jarigen het slechtst op de hoogte van waar hun pensioenfonds in belegt (Grafiek 1). Iets meer dan de helft (52,7%) van de jarigen zegt hiervan helemaal niet op de hoogte te zijn. De oudere pensioendeelnemers (50-64 jarigen en 65+ ers) zijn beter geïnformeerd, maar ook hier geven maar weinigen aan goed op de hoogte te zijn (respectievelijk 4,2% en 5,4%). Grafiek 1: Kennis van beleggingsactiviteiten naar leeftijd (%) Onderzoek pensioendeelnemers Kennis van beleggingsbeleid 7

8 2.2 Beleggingsdoelen Als gevraagd wordt naar specifieke beleggingsdoelen, wordt opnieuw bevestigd dat pensioendeelnemers over het algemeen nauwelijks geïnformeerd zijn (Grafiek 2). Deelnemers kregen 12 specifieke beleggingsdoelen voorgelegd. Bij elk beleggingsdoel geeft ongeveer de helft van de pensioendeelnemers te kennen dat zij niet weten of hun pensioenfonds hierin belegt. Er is een duidelijke top 3 van beleggingsdoelen waarin volgens deelnemers niet wordt belegd: bedrijven die gebruikmaken van kinderarbeid (45% [zeker] niet), de wapenindustrie (39%) en de tabaksindustrie (ook 39%). Grafiek 2: In welke beleggingsdoelen denkt u dat uw pensioenfonds belegt? (%) Een andere vraag uit het onderzoek bevestigt het hiervoor geschetste beeld. Aan pensioendeelnemers is expliciet gevraagd of zij wisten in welke bedrijven bewust niet wordt belegd door hun pensioenfonds. Maar liefst 79% van de deelnemers geeft aan dit niet te weten (Grafiek 3). Kijken we naar specifieke bedrijfstakken, dan keren hier dezelfde groepen in de top 3 terug: bedrijven die gebruikmaken van kinderarbeid (15% genoemd), de wapenindustrie (15%) en de tabaksindustrie (8%). Onderzoek pensioendeelnemers Kennis van beleggingsbeleid 8

9 Grafiek 3: Weet u in welke bedrijven uw pensioenfonds bewust niet belegt? (% genoemd) (Meerdere antwoorden mogelijk) 1 1 Als respondenten het antwoord Weet ik niet kozen, werd dit als exclusive beschouwd (d.w.z. hiermee werden andere antwoordcategorieën uitgesloten). Onderzoek pensioendeelnemers Kennis van beleggingsbeleid 9

10 2.3 Verantwoord beleggingsbeleid Sinds 2013 is elk pensioenfonds verplicht een verantwoord beleggingsbeleid te hebben of aan te geven waarom zij een dergelijk beleid niet heeft. 2 Driekwart (75%) van de deelnemers is hiermee niet bekend. Het minst op de hoogte zijn deelnemers van pensioenfonds Zorg en Welzijn (22,5% op de hoogte) (Grafiek 4). Van degenen die niet weten bij welk pensioenfonds ze zijn aangesloten, geeft slechts 10% aan bekend te zijn met de verplichting tot een verantwoord beleggingsbeleid. Grafiek 4: Wist u dat elk pensioenfonds sinds kort verplicht is een verantwoord beleggingsbeleid te hebben of aan te geven waarom ze zo n beleggingsbeleid niet heeft? (% ja) Daarnaast vroegen wij aan deelnemers of hun pensioenfonds een beleid voor duurzaam beleggen heeft. Iets meer dan de helft van de ondervraagden (53%) denkt dat dat inderdaad zo is (Grafiek 5). Opvallend is dat ruim 4 op de 10 deelnemers niet weten of hun pensioenfonds een beleid voor duurzaam beleggen heeft. Als we kijken naar het type pensioenfonds, valt op dat deelnemers van grote bedrijfstakfondsen (waaronder spoorwegen, wegvervoer en landbouw) 3 het minst vaak weten of hun pensioenfonds een beleid voor duurzaam beleggen heeft (52% weet niet) (Grafiek 6). Deelnemers van het ABP lijken het best op de hoogte te zijn. Onder degenen die zijn aangesloten bij een pensioenfonds, maar niet weten bij welke, is het percentage weet niet maar liefst 76%. 2 Wet versterking bestuur pensioenfondsen (inwerkingtreding: 7 augustus 2013). Met de inwerkingtreding van deze wet is onder meer de volgende bepaling in de Pensioenwet opgenomen: Een pensioenfonds vermeldt in zijn jaarverslag op welke wijze in het beleggingsbeleid rekening wordt gehouden met milieu en klimaat, mensenrechten en sociale verhoudingen. (artikel 135 lid 4 Pensioenwet). 3 Onder grote bedrijfstakfondsen vallen: grafische bedrijven, spoorwegen, wegvervoer, landbouw en detailhandel. Onderzoek pensioendeelnemers Kennis van beleggingsbeleid 10

11 Grafiek 5: Heeft uw pensioenfonds een beleid voor duurzaam beleggen? (%) Grafiek 6: Heeft uw pensioenfonds een beleid voor duurzaam beleggen? (%, naar pensioenfonds) Hoewel de kennis over duurzaam beleggingsbeleid beperkt is, is wel een ruime meerderheid van de deelnemers voorstander van informatieverstrekking via internet (Grafiek 7). Een mogelijke verklaring is dat deelnemers dit zien als een geschikt middel om zich beter te informeren over het beleggingsbeleid van hun pensioenfonds. Voor ongeveer 1 op de 6 deelnemers maakt het niet uit of er via internet informatie wordt verstrekt over duurzaam beleggen. Deelnemers van het ABP lijken het sterkst voorstander te zijn van informatieverstrekking via internet (48% zeker wel) (Grafiek 8). Verder valt op dat laagopgeleiden het vaakst aangeven dat het hun niet uitmaakt of er informatie op internet wordt gepubliceerd (Grafiek 9). Onderzoek pensioendeelnemers Kennis van beleggingsbeleid 11

12 Grafiek 7: Vindt u dat uw pensioenfonds op internet moet publiceren over het beleid voor duurzaam beleggen? (%) Grafiek 8: Vindt u dat uw pensioenfonds op internet moet publiceren over het beleid voor duurzaam beleggen? (%, naar pensioenfonds) Onderzoek pensioendeelnemers Kennis van beleggingsbeleid 12

13 Grafiek 9: Vindt u dat uw pensioenfonds op internet moet publiceren over het beleid voor duurzaam beleggen? (%, naar opleidingsniveau) Onderzoek pensioendeelnemers Kennis van beleggingsbeleid 13

14 3 HOOFDSTUK Visie op beleggingsbeleid Onderzoek pensioendeelnemers Visie op beleggingsbeleid 14

15 3. Visie op beleggingsbeleid 3.1 Gewenste beleggingsdoelen Behalve naar kennis van beleggingsbeleid, is deelnemers ook gevraagd naar hun visie op het te voeren beleggingsbeleid. Opnieuw zijn dezelfde 12 beleggingsdoelen voorgelegd, met de vraag of het pensioenfonds hierin zou (moeten) beleggen. Een overgrote meerderheid van de deelnemers ( 80%) is tegen het beleggen in bedrijven die gebruikmaken van kinderarbeid, de wapenindustrie en de tabaksindustrie (Grafiek 10). Ook steenkool (57% tegen) en kernenergie (52%) worden niet gezien als gewenste beleggingsdoelen. Pensioendeelnemers zijn in grote meerderheid wel voorstander van het beleggen in windenergie (84% voorstander) en waterkrachtcentrales (85%). Van de deelnemers geeft steeds tussen de 10% en 14% aan dat zij niet weten of het pensioenfonds in de genoemde categorieën zou moeten beleggen. Dat is een aanzienlijk kleinere groep dan bij de kennisvragen (zie paragraaf 1.2). Grafiek 10: In welke beleggingsdoelen zou u willen dat uw pensioenfonds belegt? (%) In Tabel 2 is de houding van mensen ten aanzien van enkele beleggingsdoelen uitgesplitst naar politieke voorkeur. Bij de wapen- en tabaksindustrie valt op dat PVV- en VVD-kiezers relatief vaak aangeven dat hierin mag worden belegd, hoewel de percentages niet boven de 20% uitkomen. Bij het thema kernenergie zijn verhoudingsgewijs de meeste voorstanders te vinden bij de VVD (51% voor), het CDA (51%), de PVV (46%), en op enige afstand D66 (39%). Windenergie kan op de meeste steun rekenen van aanhangers van D66, ChristenUnie, GroenLinks, en de PvdA (alle boven de 90% voor). Windenergie wordt het minst gesteund door PVV-kiezers (60%). Onderzoek pensioendeelnemers Visie op beleggingsbeleid 15

16 Tabel 2: Voorkeur beleggingsdoelen, naar huidige politieke voorkeur (%) 4 Wapenindustrie VVD PVDA PVV SP CDA D66 CU GL PVDD 50 PLUS Bij voorkeur wel / dat mag 14,1 4,9 14,6 0,0 5,1 3,2 2,2 0,0 0,0 4,8 Liever (absoluut) niet 77,6 87,4 74,2 87,0 84,7 92,1 89,1 94,4 86,7 76,2 Weet niet 8,3 7,7 11,2 13,0 10,2 4,8 8,7 5,6 13,3 19,0 TOTAAL 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Tabaksindustrie VVD PVDA PVV SP CDA D66 CU GL PVDD 50 PLUS Bij voorkeur wel / dat mag 13,1 6,3 19,3 5,6 9,7 6,3 4,3 3,4 3,2 7,8 Liever (absoluut) niet 78,0 87,5 63,6 80,0 79,0 87,8 87,2 91,0 83,9 73,4 Weet niet 8,9 6,3 17,0 14,4 11,4 5,8 8,5 5,6 12,9 18,8 TOTAAL 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Kernenergie VVD PVDA PVV SP CDA D66 CU GL PVDD 50 PLUS Bij voorkeur wel / dat mag 50,8 25,0 46,1 23,6 50,6 39,2 29,2 12,4 6,7 26,6 Liever (absoluut) niet 38,2 66,7 36,0 60,2 36,4 54,5 56,3 78,7 76,7 54,7 Weet niet 11,0 8,3 18,0 16,1 13,1 6,3 14,6 9,0 16,7 18,8 TOTAAL 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Windenergie VVD PVDA PVV SP CDA D66 CU GL PVDD 50 PLUS Bij voorkeur wel / dat mag 80,6 90,2 59,6 80,7 83,0 93,6 93,5 93,3 80,0 82,5 Liever (absoluut) niet 9,9 3,5 22,5 7,5 6,8 0,5 0,0 0,0 0,0 0,0 Weet niet 9,4 6,3 18,0 11,8 10,2 5,9 6,5 6,7 20,0 17,5 TOTAAL 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 4 Vanwege het geringe aantal waarnemingen (< 30) is de SGP niet opgenomen in deze tabellen. Onderzoek pensioendeelnemers Visie op beleggingsbeleid 16

17 3.2 Wenselijkheid versus rendement Het uitsluiten van bepaalde (winstgevende) beleggingsdoelen kan niettemin een negatief effect hebben op de pensioenopbrengsten. De vraag is of deelnemers onder alle omstandigheden vinden dat bepaalde doelen moeten worden uitgesloten, of dat er toch in mag worden belegd wanneer dit leidt tot extra rendement. Deze vraag is steeds gesteld aan deelnemers die eerder aangaven liever niet of absoluut niet in een bepaald beleggingsdoel te willen beleggen. 5 Onder tegenstanders bestaat een grote mate van eensgezindheid ten aanzien van bedrijven die gebruikmaken van kinderarbeid en de wapenindustrie. Een grote meerderheid ( 80%) vindt dat hier hoe dan ook niet in moet worden belegd, zelfs niet als dit leidt tot 20% meer rendement (Grafiek 11). Een iets kleiner percentage vinden wij bij tegenstanders van de tabaksindustrie (67% hoe dan ook niet in beleggen). Voor de andere beleggingscategorieën geldt dat de meningen meer verdeeld zijn. Behalve principiële percentages zijn er ook deelnemers die vinden dat het extra rendement van bepaalde beleggingen opweegt tegen de bezwaren die hierbij leven. Grafiek 11: Voorkeuren van deelnemers die liever niet of absoluut niet in het beleggingsdoel willen beleggen (%) Vinden deelnemers het acceptabel dat door het uitsluiten van bepaalde bedrijven het pensioen lager uitvalt? Deze vraag is voorgelegd aan degenen die hoe dan ook niet willen beleggen in de wapenindustrie, tabaksindustrie, kernenergie, olie, steenkool, aardgas of bedrijven die gebruikmaken van kinderarbeid. Van deze groep vinden ruim 7 op de 10 deelnemers het acceptabel dat hun pensioen hierdoor lager uitvalt (Grafiek 12). Gemiddeld wordt door hen een daling van de pensioenopbrengst met 12% als acceptabel genoemd (Tabel 3). De categorie jarigen is het bereid om het meeste in te leveren: gemiddeld noemen zij als grens een daling van bijna 20%. Daarentegen zijn 65+ ers bereid om maximaal 8,5% in te leveren. 5 Het aantal respondenten waarover wordt gepercenteerd, varieert van 47 (waterkrachtcentrales) tot 1279 (bedrijven die gebruikmaken van kinderarbeid). Onderzoek pensioendeelnemers Visie op beleggingsbeleid 17

18 Grafiek 12: Vindt u het wel of niet acceptabel dat uw pensioen lager uitvalt door het uitsluiten van bepaalde bedrijven? (%) (Deze vraag is alleen gesteld aan pensioendeelnemers die hoe dan ook niet willen beleggen in nietethische of niet-duurzame beleggingsdoelen) Tabel 3: Een lagere pensioenopbrengst van hoeveel procent is voor u acceptabel? (Deze vraag is alleen gesteld aan pensioendeelnemers die het acceptabel vinden dat hun pensioen lager uitvalt door het uitsluiten van bepaalde beleggingsdoelen) LEEFTIJD GEMIDDELDE , , ,54 TOTAAL 12,12 Gemiddeld zijn PvdA-kiezers het meest bereid om in te leveren: zij nemen genoegen met bijna 14% lagere opbrengst (Grafiek 13). Aan de andere kant vinden we kiezers van de PVV (8%) en GroenLinks (9%). Hierbij moet wel aangetekend worden dat deze vraag alleen is beantwoord door degenen die het acceptabel vinden dat hun pensioen lager uitvalt. Onderzoek pensioendeelnemers Visie op beleggingsbeleid 18

19 Grafiek 13: Een lagere pensioenopbrengst van hoeveel procent is voor u acceptabel? (% gemiddeld) 6 (Deze vraag is alleen gesteld aan pensioendeelnemers die het acceptabel vinden dat hun pensioen lager uitvalt door het uitsluiten van bepaalde beleggingsdoelen) Aan de werkende pensioendeelnemers is gevraagd of zij bereid zijn een hogere pensioenpremie te betalen om eventueel lagere opbrengsten uit duurzame investeringen te compenseren. Van de werkenden is 17% zeker bereid om een hogere pensioenpremie te betalen (Grafiek 14). De grootste groep (bijna 50%) is hier misschien toe bereid. Ruim 2 op de 10 deelnemers geven aan hiertoe niet bereid te zijn. Degenen die bereid zijn meer premie te betalen, willen gemiddeld bijna 7% meer premie betalen. De bereidheid om een hogere pensioenpremie te betalen hangt voor een deel samen met politieke voorkeur en leeftijd. D66-kiezers (90% bereid) zijn het vaakst bereid om extra premie te betalen, terwijl PVV-kiezers (39%) hier het minst toe geneigd zijn (Grafiek 15). Werkenden tussen de 60 en 64 jaar zijn het meest bereid om een hogere pensioenpremie te betalen (Grafiek 16). Dit is niet geheel verwonderlijk, gelet op het geringe aantal jaren dat zij nog premie (moeten) betalen. 6 Partijen met minder dan 30 waarnemingen (vanwege routing) zijn niet weergegeven in deze grafiek. Onderzoek pensioendeelnemers Visie op beleggingsbeleid 19

20 Grafiek 14: Bent u bereid om een iets hogere pensioenpremie te betalen om eventueel lagere opbrengsten uit duurzame investeringen te compenseren? (%) (Alleen werkenden) Grafiek 15: Bent u bereid om een iets hogere pensioenpremie te betalen om eventueel lagere opbrengsten uit duurzame investeringen te compenseren? (%, naar politieke voorkeur) 7 (Alleen werkenden) 7 Partijen met minder dan 30 waarnemingen (vanwege routing) zijn niet weergegeven in deze grafiek. Onderzoek pensioendeelnemers Visie op beleggingsbeleid 20

21 Grafiek 16: Bent u bereid om een iets hogere pensioenpremie te betalen om eventueel lagere opbrengsten uit duurzame investeringen te compenseren? (%, naar leeftijd) (Alleen werkenden) 3.3 Medezeggenschap en participatie Willen deelnemers een stem hebben in het beleggingsbeleid van hun pensioenfonds? Er is een kleine groep (7%) die zeker wil meebepalen waar het pensioenfonds in belegt. Samen met de groep eigenlijk wel (46%) is er een kleine meerderheid van deelnemers (53%) die in meer of mindere mate wil meebeslissen (Grafiek 17). Voor ongeveer 1 op de 6 deelnemers maakt het niet uit of ze kunnen meebepalen waar hun pensioenfonds in belegt. Dit percentage vonden we ook terug bij de vraag of er via internet informatie moet worden verstrekt over duurzaam beleggen (zie paragraaf 1.3). Grafiek 17: Wilt u als pensioendeelnemer meebepalen waar uw pensioenfonds in belegt? (%) Medezeggenschap kan op verschillende manieren vorm krijgen. De voorkeur van de meeste deelnemers (62%) gaat uit naar een jaarlijkse enquête (Grafiek 18). Een kleinere groep van 22% wenst via continue online enquêtes op de hoogte te worden gehouden. Een jaarlijkse deelnemersvergadering met stemmingen wordt minder vaak genoemd (9%). Als andere opties worden door deelnemers genoemd: vertegenwoordiging via vakbonden of de deelnemersraad, of individuele keuze uit beleggingsprofielen. Onderzoek pensioendeelnemers Visie op beleggingsbeleid 21

22 Grafiek 18: Op welke manier zou u als pensioendeelnemer mee willen bepalen waar uw pensioenfonds in belegt? (%) (alleen deelnemers die zeker wel of eigenlijk wel willen meebeslissen) Onderzoek pensioendeelnemers Visie op beleggingsbeleid 22

23 4 HOOFDSTUK Stellingen beleggingsbeleid Onderzoek pensioendeelnemers Stellingen beleggingsbeleid 23

24 4. Stellingen beleggingsbeleid 4.1 Duurzaamheid, mensenrechten en Nederlandse beleggingen Aan pensioendeelnemers is een aantal concrete stellingen voorgelegd die betrekking hadden op drie thema s: duurzaamheid, mensenrechten en de wenselijkheid van het beleggen in Nederlandse bedrijven (Tabel 4). Bijna 9 op de 10 deelnemers (88%) zijn van mening dat pensioenfondsen niet moeten beleggen in bedrijven die mensenrechten schenden. Dit correspondeert met de grote weerstand tegen het beleggen in bedrijven die gebruikmaken van kinderarbeid (zie paragraaf 2.1). Een vergelijkbaar percentage vinden we bij de stelling dat pensioenfondsen niet moeten beleggen in bedrijven die arbeidsrechten schenden (81%). Tegelijkertijd onderschrijft een ruime meerderheid (83%) de wenselijkheid van het beleggen in duurzame energie en schone technieken. Ruim 7 op de 10 pensioendeelnemers (72%) vinden dat meer moet worden belegd in Nederlandse bedrijven, maar dit percentage daalt naar 45% wanneer deze beleggingsstrategie tot meer risico en een mogelijk lager pensioen leidt. Tabel 4: Standpunten ten aanzien van beleggingsbeleid (%) STELLING (HELEMAAL) MEE EENS (HELEMAAL) MEE ONEENS WEET NIET % % % Pensioenfondsen moeten niet beleggen in bedrijven die mensenrechten schenden. 87,5 5,5 7,1 Mijn pensioenfonds moet meer beleggen in duurzame energie en schone technieken, zoals wind- en zonne-energie. Pensioenfondsen moeten niet beleggen in bedrijven die de arbeidsrechten van werknemers schenden (zoals het Amerikaanse supermarktconcern Walmart). Pensioenfondsen moeten meer duurzaam beleggen, omdat dat voor de opbrengsten op de langere termijn beter is. 83,3 8,1 8,6 81,1 9,5 9,5 72,7 9,8 17,6 Pensioenfondsen moeten veel meer in Nederlandse bedrijven beleggen. 71,8 13,9 14,3 Aan pensioenfondsen moet een doelstelling voor duurzame investeringen worden opgelegd (bijvoorbeeld: een deel van de beleggingen moet worden ondergebracht in duurzame bedrijven). Deelnemers in pensioenfondsen (pensioengerechtigden) moeten kunnen meebeslissen over waar de pensioenfondsen in beleggen. Mijn pensioenfonds moet niet beleggen in olie-, kolen- en gasbedrijven om de uitstoot van CO2 terug te dringen. 69,2 17,5 13,2 63,6 20,8 15,6 58,8 28,1 13,1 Pensioenfondsen moeten veel meer in Nederlandse bedrijven beleggen, ook als dat meer risico oplevert en mogelijk een lager pensioen tot gevolg kan hebben. 45,0 39,3 15,7 In Tabel 5 zijn de standpunten ten aanzien van beleggingsbeleid uitgesplitst naar politieke voorkeur. De grootste verschillen tussen aanhangers van politieke partijen vinden we bij de stelling Mijn pensioenfonds moet niet beleggen in olie-, kolen- en gasbedrijven om de uitstoot van CO 2 terug te dringen, op de voet gevolgd door de stelling Aan pensioenfondsen moet een doelstelling voor duurzame investeringen worden opgelegd. De meeste consensus bestaat over de stelling dat bedrijven niet moeten beleggen in bedrijven die mensenrechten schenden (vrijwel alle partijen > 80% eens). Onderzoek pensioendeelnemers Stellingen beleggingsbeleid 24

25 Tabel 5: Standpunten ten aanzien van beleggingsbeleid, naar politieke voorkeur (% [helemaal] mee eens) 8 VVD PVDA PVV SP CDA D66 CU GL PVDD 50 PLUS Mijn pensioenfonds moet niet beleggen in olie-, kolen- en gasbedrijven om de uitstoot van CO2 terug te dringen. Mijn pensioenfonds moet meer beleggen in duurzame energie en schone technieken, zoals wind- en zonne-energie. Pensioenfondsen moeten niet beleggen in bedrijven die de arbeidsrechten van werknemers schenden (zoals het Amerikaanse supermarktconcern Walmart). Pensioenfondsen moeten niet beleggen in bedrijven die mensenrechten schenden. Pensioenfondsen moeten veel meer in Nederlandse bedrijven beleggen. Pensioenfondsen moeten veel meer in Nederlandse bedrijven beleggen, ook als dat meer risico oplevert en mogelijk een lager pensioen tot gevolg kan hebben. Deelnemers in pensioenfondsen (pensioengerechtigden) moeten kunnen meebeslissen over waar de pensioenfondsen in beleggen. Aan pensioenfondsen moet een doelstelling voor duurzame investeringen worden opgelegd (bijvoorbeeld: een deel van de beleggingen moet worden ondergebracht in duurzame bedrijven). Pensioenfondsen moeten meer duurzaam beleggen, omdat dat voor de opbrengsten op de langere termijn beter is. 42,7 63,4 37,1 66,7 57,7 67,2 61,7 84,4 86,7 56,3 80,6 88,9 65,9 87,7 79,5 93,1 91,5 88,9 93,3 84,1 71,4 88,9 65,9 88,2 80,8 87,9 87,2 87,6 93,3 75,0 83,2 93,1 78,4 88,9 85,1 93,1 89,4 91,0 96,8 84,1 67,5 72,9 70,8 83,3 69,7 68,9 78,3 64,4 83,9 73,0 36,1 53,1 39,3 55,6 43,2 42,6 53,2 48,9 63,3 43,8 43,5 67,1 62,9 71,0 59,1 70,5 63,0 83,3 87,1 65,6 52,9 77,8 46,1 78,9 69,7 77,7 76,1 87,8 87,1 65,1 59,4 78,5 65,2 83,2 73,7 75,8 74,5 83,3 83,3 76,6 4.2 Doelstelling duurzame investeringen Degenen die aangaven dat pensioenfondsen een doelstelling voor duurzame investeringen moet worden opgelegd (n = 1.002), is gevraagd hoe hoog die doelstelling moet zijn. Gemiddeld wordt aangegeven dat 40% van de beleggingen in duurzame bedrijven moet worden belegd (Grafiek 19). Niettemin is er sprake van een aanzienlijke spreiding (standaarddeviatie = 23,85). 8 Vanwege het geringe aantal waarnemingen (< 30) is de SGP niet opgenomen in deze tabel. Onderzoek pensioendeelnemers Stellingen beleggingsbeleid 25

26 Grafiek 19: Hoeveel procent van de beleggingen moet wat u betreft worden belegd in duurzame bedrijven? (%) Onderzoek pensioendeelnemers Stellingen beleggingsbeleid 26

27 5 HOOFDSTUK Onderzoeksverantwoording Onderzoek pensioendeelnemers Onderzoeksverantwoording 27

28 5. Onderzoeksverantwoording I&O Research voerde van vrijdag 10 april tot en met woensdag 15 april 2015 een online onderzoek uit naar de kennis, houding en standpunten van pensioendeelnemers ten aanzien van het beleggingsbeleid van hun pensioenfonds. Voor het onderzoek is een aselecte steekproef van werkenden en gepensioneerden (18-70 jaar) benaderd onder leden van het I&O Research Panel. Voor het maken van relevante uitsplitsingen is bij de bruto steekproef een verhouding van 50% werkenden en 50% gepensioneerden aangehouden. In totaal hebben in deze periode Nederlanders deelgenomen aan het onderzoek. Hiervan zijn Nederlanders aangesloten bij een pensioenfonds (de doelgroep). Het I&O Research Panel is geworven op basis van aselecte personen- en huishoudensteekproeven op traditionele manier (geen zelfaanmelding). De respondenten hebben geen financiële vergoeding gehad voor hun aanmelding voor het panel. Ook voor deelname aan dit onderzoek kregen respondenten geen vergoeding. De onderzoeksresultaten zijn na herweging op geslacht en opleidingsniveau representatief voor werkende en gepensioneerde Nederlanders (18-70 jaar), voor wat betreft deze achtergrondkenmerken. Dit is uitgevoerd conform de richtlijnen van de Gouden Standaard. I&O Research I&O Research BV is een bureau voor beleids- en marktonderzoek. I&O Research is het achtste marktonderzoekbureau van Nederland. In de publieke sector behoort I&O Research tot de top drie. I&O Research heeft vestigingen in Enschede, Hoorn en Nieuwegein. I&O Research is lid van de MarktOnderzoeksAssociatie (MOA), maakt deel uit van de Research Keurmerk Groep en onderschrijft de internationale ICC/ESOMAR gedragscode voor markt- en sociaalwetenschappelijk onderzoek. I&O Research is ISO 9001 en ISO gecertificeerd. Het online onderzoekspanel (I&O Research Panel) is ISO gecertificeerd. Dit is de norm voor online Access Panels. Onderzoek pensioendeelnemers Onderzoeksverantwoording 28

NEDERLANDERS WILLEN GEEN NEXIT

NEDERLANDERS WILLEN GEEN NEXIT Ondanks euroscepsis: NEDERLANDERS WILLEN GEEN NEXIT Persbericht I&O Research 14 maart 2016 VVD en PVV grootste partijen Op dit moment zou de VVD 27 zetels halen, op de voet gevolgd door de PVV (25 zetels).

Nadere informatie

POLITIEKE PEILING I&O RESEARCH

POLITIEKE PEILING I&O RESEARCH POLITIEKE PEILING I&O RESEARCH Persbericht 1 februari 2016 PVV en VVD gaan virtueel aan kop Op dit moment zou de PVV 27 zetels halen, op de voet gevolgd door de VVD (26 zetels). Rekening houdend met statistische

Nadere informatie

BESTUURLIJKE VERNIEUWING?

BESTUURLIJKE VERNIEUWING? BESTUURLIJKE VERNIEUWING? De rol van de provincie en de Eerste Kamer 11 maart 2015 Nederlanders willen leden Eerste Kamer direct kunnen kiezen 1 I&O Research vroeg in haar laatste peiling 2 naar een aantal

Nadere informatie

Vuurwerk: veel draagvlak voor alternatieven

Vuurwerk: veel draagvlak voor alternatieven Vuurwerk: veel draagvlak voor alternatieven Minderheid (14%) steekt af, gemiddeld voor 30 à 40 euro Afsteektijden goed bekend; één op de vijf afstekers houdt zich er niet aan Meerderheid voor algeheel

Nadere informatie

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN Meer Democratie Mei 2015 Rapportage onderzoek Partijpolitieke benoemingen Meer Democratie 1 Persbericht NEDERLANDERS: PUBLIEKE FUNCTIES OPEN VOOR IEDEREEN

Nadere informatie

TWEE OP DRIE NEDERLANDERS: ZWARTE PIET MOET BLIJVEN

TWEE OP DRIE NEDERLANDERS: ZWARTE PIET MOET BLIJVEN TWEE OP DRIE NEDERLANDERS: ZWARTE PIET MOET BLIJVEN Opleiding wederom splijtzwam Ouders kunnen veranderende Zwarte Piet prima uitleggen aan hun kinderen 1 december 2016 Meerderheid vindt maatschappelijke

Nadere informatie

NEDERLANDERS EN DE DECENTRALISATIES IN HET SOCIALE DOMEIN

NEDERLANDERS EN DE DECENTRALISATIES IN HET SOCIALE DOMEIN NEDERLANDERS EN DE DECENTRALISATIES IN HET SOCIALE DOMEIN Februari 2015 I&O Research volgt ontwikkelingen met longitudinaal onderzoek. Nulmeting in december 2014. Negen op de tien Nederlanders kregen iets

Nadere informatie

KWART NEDERLANDSE BEVOLKING BEZOEKT FOC

KWART NEDERLANDSE BEVOLKING BEZOEKT FOC KWART NEDERLANDSE BEVOLKING BEZOEKT FOC Trekkracht van Factory Outlet Centres uiteenlopend Veel gemeenten en winkeliersverenigingen staan voor de uitdaging om hun winkelgebieden op peil te houden en winkelsluitingen

Nadere informatie

1. Belangrijkste uitkomsten... 5. 2. Inleiding... 7 2.1 Aanleiding voor het onderzoek... 7 2.2 Onderzoeksvragen... 7 2.3 Verantwoording...

1. Belangrijkste uitkomsten... 5. 2. Inleiding... 7 2.1 Aanleiding voor het onderzoek... 7 2.2 Onderzoeksvragen... 7 2.3 Verantwoording... Rapport VUURWERK Draagvlak voor gemeentelijke vuurwerkshow in combinatie met vuurwerkverbod particulieren Onderzoek i.o.v. Binnenlands Bestuur, december 2015 www.ioresearch.nl COLOFON Uitgave I&O Research

Nadere informatie

Rapport Hoe denken Nederlanders over migratie en vluchtelingen in Europa en Nederland?

Rapport Hoe denken Nederlanders over migratie en vluchtelingen in Europa en Nederland? Rapport FORT EUROPA Hoe denken Nederlanders over migratie en vluchtelingen in Europa en Nederland? Onderzoek in opdracht van de Volkskrant, augustus 2015 www.ioresearch.nl COLOFON Uitgave I&O Research

Nadere informatie

JONGEREN & DEMOCRATIE

JONGEREN & DEMOCRATIE Rapport JONGEREN & DEMOCRATIE Onderzoek i.o.v. Vrij Nederland Januari 2017 www.ioresearch.nl COLOFON Uitgave I&O Research Zuiderval 70 Postbus 563 7500 AN Enschede Rapportnummer 2017/012 Datum Januari

Nadere informatie

Strategisch stemgedrag van PvdA en VVD kiezers

Strategisch stemgedrag van PvdA en VVD kiezers Strategisch stemgedrag van PvdA en VVD kiezers 30 Oktober 2012 Samenvatting en persbericht Uit een recent (oktober) verkiezingsonderzoek van I&O Research komt naar voren dat een kwart van de VVD-kiezers

Nadere informatie

Onderhandelingspunten bij de formatie van een VVD-PvdA kabinet

Onderhandelingspunten bij de formatie van een VVD-PvdA kabinet Onderhandelingspunten bij de formatie van een VVD-PvdA kabinet I&O Research Dr. Pieter van Wijnen Samenvatting en persbericht De bezorgdheid over de uitkomsten van de formatie onderhandelingen is groter

Nadere informatie

PROVINCIALE STATENVERKIEZINGEN

PROVINCIALE STATENVERKIEZINGEN PROVINCIALE STATENVERKIEZINGEN Kiezers lijken voor stabiliteit te kiezen 6 maart 2015 Coalitie en constructieve oppositie groeien licht Kiezers zien kabinet niet graag vallen Meerderheid coalitie en C3

Nadere informatie

VVD EN PVV WEER GELIJK AAN KOP

VVD EN PVV WEER GELIJK AAN KOP POLITIEKE PEILING I&O RESEARCH VVD EN PVV WEER GELIJK AAN KOP 19 januari 2017 VVD en PVV gelijk aan kop; verschuiving sinds zondagmiddag In vergelijking met een maand geleden levert de PVV 7 zetels in

Nadere informatie

ASSCHER MEER KANS OP LIJSTTREKKERSCHAP PvdA DAN SAMSOM

ASSCHER MEER KANS OP LIJSTTREKKERSCHAP PvdA DAN SAMSOM Politieke peiling I&O Research ASSCHER MEER KANS OP LIJSTTREKKERSCHAP PvdA DAN SAMSOM 11 november 2016 Asscher beduidend meer kans dan Samsom De PvdA kiest van 24 november t/m 7 december haar lijsttrekker

Nadere informatie

MARK RUTTE MEEST POPULAIR ALS PREMIER

MARK RUTTE MEEST POPULAIR ALS PREMIER MARK RUTTE MEEST POPULAIR ALS PREMIER 22 december 2016 Wensen en verwachtingen met betrekking tot de verkiezingsuitslag lopen uiteen We hebben de kiezers eind november gevraagd welke partij hun eerste

Nadere informatie

HET REFERENDUM OVER DE ASSOCIATIE- OVEREENKOMST MET OEKRAÏNE

HET REFERENDUM OVER DE ASSOCIATIE- OVEREENKOMST MET OEKRAÏNE Rapport HET REFERENDUM OVER DE ASSOCIATIE- OVEREENKOMST MET OEKRAÏNE Onderzoek I&O Research Maart 2016 www.ioresearch.nl COLOFON Uitgave I&O Research Zuiderval 70 Postbus 563 7500 AN Enschede Datum Maart

Nadere informatie

PEILING DIERENWELZIJN: STEUN VOOR HOUDVERBOD

PEILING DIERENWELZIJN: STEUN VOOR HOUDVERBOD Rapport PEILING DIERENWELZIJN: STEUN VOOR HOUDVERBOD Onderzoek over dierenwelzijnskwesties onder Nederlanders 2 maart 2017 www.ioresearch.nl COLOFON Uitgave I&O Research Piet Heinkade 55 1019 GM Amsterdam

Nadere informatie

PVV levert in; VVD stabiel D66 en GroenLinks vinden aansluiting

PVV levert in; VVD stabiel D66 en GroenLinks vinden aansluiting PVV levert in; VVD stabiel D66 en GroenLinks vinden aansluiting POLITIEKE PEILING I&O RESEARCH 15 2017 PVV levert in, VVD stabiel; D66, GroenLinks en CDA sluiten aan Ten opzichte van twee weken geleden

Nadere informatie

OPINIEPEILING GASWINNING EN GASGEBRUIK

OPINIEPEILING GASWINNING EN GASGEBRUIK Rapport OPINIEPEILING GASWINNING EN GASGEBRUIK Onderzoek in opdracht van Milieudefensie Juli 2016 www.ioresearch.nl COLOFON Uitgave I&O Research Piet Heinkade 55 1019 GM Amsterdam 020-3330670 Rapportnummer

Nadere informatie

DEGRADATIE FC TWENTE: TERECHTE STRAF?

DEGRADATIE FC TWENTE: TERECHTE STRAF? DEGRADATIE FC TWENTE: TERECHTE STRAF? Onderzoek I&O Research 8 juni 2016 Meerderheid voetballiefhebbers: degradatie FC Twente te zwaar De licentiecommissie van de KNVB wil FC Twente de proflicentie afnemen

Nadere informatie

Resultaten 3e peiling Provinciale Statenverkiezingen februari 2011

Resultaten 3e peiling Provinciale Statenverkiezingen februari 2011 Resultaten 3e Provinciale Statenverkiezingen 2011 28 februari 2011 Opdrachtgever: RTV Oost maart 2011 Derde Provinciale Statenverkiezingen 2011 28 februari 2011 Bent u ervan op de hoogte dat er begin maart

Nadere informatie

PVV STIJGT DOOR; GROENLINKS GROOTSTE OP LINKS

PVV STIJGT DOOR; GROENLINKS GROOTSTE OP LINKS POLITIEKE PEILING I&O RESEARCH PVV STIJGT DOOR; GROENLINKS GROOTSTE OP LINKS 28 december 20 PVV stijgt door De groei van de PVV, die we een maand geleden zagen, zet door. De partij stijgt van 30 naar 33

Nadere informatie

Begrip voor acties vakbonden, één op zeven zelf bereid tot actie

Begrip voor acties vakbonden, één op zeven zelf bereid tot actie Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Rapport Begrip voor acties vakbonden, één op zeven zelf bereid

Nadere informatie

Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013

Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013 Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013 Tekstrapport Peil.nl/Maurice de Hond 1 Doelstelling en opzet van het onderzoek Het wetenschappelijk instituut van 50PLUS heeft ons de opdracht gegeven

Nadere informatie

HET KLIMAAT EN WARMETRUIENDAG

HET KLIMAAT EN WARMETRUIENDAG HET KLIMAAT EN WARMETRUIENDAG Februari 2016 Het klimaat en Warmetruiendag 1 URGENTIE OM KLIMAAT NEEMT TOE Warmetruiendag boort potentie voor energiebesparing aan Zorgen om klimaatveranderingen nemen toe:

Nadere informatie

POLITIEKE PEILING I&O RESEARCH

POLITIEKE PEILING I&O RESEARCH POLITIEKE PEILING I&O RESEARCH 25 november 2016 Minder-minder-proces lijkt Wilders zetels op te leveren In de meest recente I&O-peiling gaat de PVV voor het eerst sinds juni weer aan kop. Als er vandaag

Nadere informatie

Onderzoek belang mensenrechten voor bancair product

Onderzoek belang mensenrechten voor bancair product Onderzoek belang mensenrechten voor bancair product December 2011 (28437) Conclusies 2 85% Van de Nederlanders heeft niet gelet op het investeringsbeleid bij afsluiten rekening Van de Nederlanders vindt

Nadere informatie

Resultaten 2e peiling Provinciale Statenverkiezingen februari 2011

Resultaten 2e peiling Provinciale Statenverkiezingen februari 2011 Resultaten 2e peiling Provinciale Statenverkiezingen 2011 14 februari 2011 Resultaten 2e peiling Provinciale Statenverkiezingen 2011 14 februari 2011 Soort onderzoek : Opiniepeiling Uitgevoerd door : Right

Nadere informatie

BEZUINIGINGEN. Rapport. Hoe denken burgers en ambtenaren over gemeentelijke bezuinigingen? Onderzoek i.o.v. Binnenlands Bestuur, augustus 2015

BEZUINIGINGEN. Rapport. Hoe denken burgers en ambtenaren over gemeentelijke bezuinigingen? Onderzoek i.o.v. Binnenlands Bestuur, augustus 2015 Rapport BEZUINIGINGEN Hoe denken burgers en ambtenaren over gemeentelijke bezuinigingen? Onderzoek i.o.v. Binnenlands Bestuur, augustus 2015 www.ioresearch.nl COLOFON Uitgave I&O Research Zuiderval 70

Nadere informatie

OPVANG VAN ASIELZOEKERS

OPVANG VAN ASIELZOEKERS Rapport OPVANG VAN ASIELZOEKERS Onderzoek I&O Research i.s.m. Universiteit Twente 18 december 2015 www.ioresearch.nl COLOFON Uitgave I&O Research Zuiderval 70 Postbus 563 7500 AN Enschede Rapportnummer

Nadere informatie

HET REFERENDUM OVER DE ASSOCIATIE- OVEREENKOMST MET OEKRAÏNE

HET REFERENDUM OVER DE ASSOCIATIE- OVEREENKOMST MET OEKRAÏNE Rapport HET REFERENDUM OVER DE ASSOCIATIE- OVEREENKOMST MET OEKRAÏNE Onderzoek I&O Research i.s.m. Universiteit Twente December 2015 / januari 2016 www.ioresearch.nl COLOFON Uitgave I&O Research Zuiderval

Nadere informatie

Duitse tolplannen kunnen Duitse economie één miljard euro Nederlandse bestedingen kosten

Duitse tolplannen kunnen Duitse economie één miljard euro Nederlandse bestedingen kosten Duitse tolplannen kunnen Duitse economie één miljard euro Nederlandse bestedingen kosten Meeste grensstreekbewoners zullen tol toch wel betalen Onderzoek van I&O Research 29 augustus 2014 De Duitse minister

Nadere informatie

Nog geen gamechangers

Nog geen gamechangers Nog geen gamechangers Kiezers stemmen vooral inhoudelijk POLITIEKE PEILING I&O RESEARCH 1 maart 20 Nog geen gamechangers In de I&O-peiling van 28 februari (die liep van vrijdagmiddag 18 uur tot en met

Nadere informatie

Betaalbaarheid van pensioen in de toekomst

Betaalbaarheid van pensioen in de toekomst Betaalbaarheid van pensioen in de toekomst Vereniging Bedrijfstakpensioenfondsen Jubileum / 21-4-2010 / P.1 / 21-4-2010 / P.1 Onderzoeksrapportage Amsterdam April 2010

Nadere informatie

Kiezers en potentiële kiezers van 50PLUS

Kiezers en potentiële kiezers van 50PLUS Kiezers en potentiële kiezers van 50PLUS Versie 2013-2014 Tekstrapport Peil.nl/Maurice de Hond 1 Doelstelling en opzet van het onderzoek Het Wetenschappelijk Instituut van 50PLUS heeft ons in december

Nadere informatie

Politieke Barometer Onderwijs

Politieke Barometer Onderwijs Rapportage Politieke Barometer Onderwijs directeuren voortgezet onderwijs Utrecht, 28 juni 2016 DUO Onderwijsonderzoek drs. Vincent van Grinsven drs. Liesbeth van der Woud Postbus 681 3500 AR Utrecht telefoon:

Nadere informatie

Hoe gaat Nederland met pensioen?

Hoe gaat Nederland met pensioen? Hoe gaat Nederland met pensioen? Een onderzoek over het pensioensbewustzijn van Nederland op verschillende thema s, waaronder pensioenleeftijdsverwachting. In opdracht van GfK Intomart 2013 33213 Delta

Nadere informatie

Sparen voor een koopwoning

Sparen voor een koopwoning Sparen voor een koopwoning Consumentenonderzoek in opdracht van de Volksbank GfK februari 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 Management summary Onderzoeksresultaten Onderzoeksverantwoording Contact 2 Management summary

Nadere informatie

NOORDZEE EN ZEELEVEN. 2-meting Noordzee-campagne. Februari 2015. GfK 2015 Noordzee en zeeleven Stichting Greenpeace Februari 2015

NOORDZEE EN ZEELEVEN. 2-meting Noordzee-campagne. Februari 2015. GfK 2015 Noordzee en zeeleven Stichting Greenpeace Februari 2015 NOORDZEE EN ZEELEVEN 2-meting Noordzee-campagne Februari 2015 1 Inhoudsopgave 1. Samenvatting 2. Onderzoeksverantwoording 3. Onderzoeksresultaten 4. Contact 2 1. Samenvatting 3 Samenvatting Houding t.a.v.

Nadere informatie

De resultaten van de deelnemersenquête DNB & DNB Pensioenfonds. mei, 2014

De resultaten van de deelnemersenquête DNB & DNB Pensioenfonds. mei, 2014 De resultaten van de deelnemersenquête DNB & DNB Pensioenfonds mei, 2014 1 Beste DNB er Hartelijk dank voor jouw deelname aan en/of interesse in dit deelnemersonderzoek onder (ex)werknemers van DNB. Van

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Mening over sparen en beleggen van pensioenpremie

Mening over sparen en beleggen van pensioenpremie Vereniging Bedrijfstakpensioenfondsen - Pensioenvertrouwen ad hoc oktober 2009/ 11-1-2010 / P.1 / 11-1-2010 / P.1 Mening over sparen en beleggen van pensioenpremie Onderzoeksrapportage

Nadere informatie

16 januari Onderzoek: Partijen uitsluiten bij formatie?

16 januari Onderzoek: Partijen uitsluiten bij formatie? 16 januari 2017 Onderzoek: Partijen uitsluiten bij formatie? Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online

Nadere informatie

7 november 2014. Onderzoek: Wapenindustrie

7 november 2014. Onderzoek: Wapenindustrie 7 november 2014 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 30.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Kennis over kosten en opbrengsten van het pensioensysteem

Kennis over kosten en opbrengsten van het pensioensysteem Vereniging Bedrijfstakpensioenfondsen - Pensioenvertrouwen ad hoc september 2009/ 19-10-2009 / P.1 / 19-10-2009 / P.1 Kennis over kosten en opbrengsten van het pensioensysteem

Nadere informatie

Monitoring gebruikerstevredenheid invoering 130 km/h

Monitoring gebruikerstevredenheid invoering 130 km/h TNS Nipo Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam t 020 5225 444 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Rapport Monitoring gebruikerstevredenheid invoering 130 km/h Rick Heldoorn & Matthijs de Gier H1630

Nadere informatie

Het wetsvoorstel is op 3 juli 2014 aangenomen door de Tweede Kamer. ChristenUnie, SGP, VVD, Van Vliet, D66, GroenLinks en PvdA stemden voor.

Het wetsvoorstel is op 3 juli 2014 aangenomen door de Tweede Kamer. ChristenUnie, SGP, VVD, Van Vliet, D66, GroenLinks en PvdA stemden voor. Overzicht van stemmingen in de Tweede Kamer afdeling Inhoudelijke Ondersteuning aan De leden van de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) datum 3 juli 2014 Betreffende wetsvoorstel:

Nadere informatie

19 maart 2016. Onderzoek: Korten pensioenen?

19 maart 2016. Onderzoek: Korten pensioenen? 19 maart 2016 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de peilingen

Nadere informatie

D66 leidt in aanloop naar Europese verkiezingen dankzij vastberaden eurofielen

D66 leidt in aanloop naar Europese verkiezingen dankzij vastberaden eurofielen D66 leidt in aanloop naar Europese verkiezingen dankzij vastberaden eurofielen Gegroeid optimisme over toekomst Europa vertaalt zich niet in afname euroscepsis 15 mei Een week voor de verkiezingen voor

Nadere informatie

AFM Consumentenmonitor najaar 2014 Beleggers

AFM Consumentenmonitor najaar 2014 Beleggers AFM Consumentenmonitor najaar 2014 Beleggers November 2014 GfK 2014 AFM Consumentenmonitor November 2014 1 Beleggingsportefeuille GfK 2014 AFM Consumentenmonitor November 2014 2 Zes op de tien beleggers

Nadere informatie

Onderzoek verkiezingsthema Woningmarkt

Onderzoek verkiezingsthema Woningmarkt Onderzoek verkiezingsthema Woningmarkt Over het onderzoek Aan het onderzoek deden 27.953 leden van het EenVandaag Opiniepanel mee. Het onderzoek vond plaats van 22 tot en met 28 augustus 2012. Over het

Nadere informatie

Alfahulp en huishoudelijke hulp. Rapportage Ons kenmerk: 11110 Juni 2014

Alfahulp en huishoudelijke hulp. Rapportage Ons kenmerk: 11110 Juni 2014 Alfahulp en huishoudelijke hulp Rapportage Ons kenmerk: 11110 Juni 2014 Inhoudsopgave Geschreven voor Achtergrond & doelstelling 3 Conclusies 5 Resultaten 10 Bereidheid tot betalen 11 Naleven regels 17

Nadere informatie

WERKNEMERS EN ARBEIDSONGESCHIKTHEID

WERKNEMERS EN ARBEIDSONGESCHIKTHEID WERKNEMERS EN ARBEIDSONGESCHIKTHEID In opdracht van Delta Lloyd Maart 2015 1 Inhoudsopgave 1. Management Summary 2. Onderzoeksresultaten Verzuim Kennis en verzekeringen Communicatie Opmerkingen 3. Onderzoeksverantwoording

Nadere informatie

Verdieping Hoe gaat Nederland met pensioen?

Verdieping Hoe gaat Nederland met pensioen? Verdieping Hoe gaat Nederland met pensioen? Een onderzoek over het pensioensbewustzijn van Nederland op verschillende thema s. In opdracht van. GfK Intomart 2014 Hoe gaat Nederland met pensioen? Januari

Nadere informatie

Opinie onderzoek windenergie

Opinie onderzoek windenergie Opinie onderzoek windenergie Resultaten van een onafhankelijk kwantitatief onderzoek onder een representatieve groep inwoners uit de provincie Drenthe Juli 2008 COLOFON Uitgevoerd in opdracht van: Raedthuys

Nadere informatie

9 december 2014. Onderzoek: Erkenning Palestijnse staat

9 december 2014. Onderzoek: Erkenning Palestijnse staat 9 december 2014 Onderzoek: Erkenning Palestijnse staat Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 40.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online

Nadere informatie

Onderzoek verkiezingsthema Europa

Onderzoek verkiezingsthema Europa Onderzoek verkiezingsthema Europa Over het onderzoek Aan het onderzoek deden 22.055 leden van het EenVandaag Opiniepanel mee. Het onderzoek vond plaats van 5 tot en met 7 september 2012. Over het EenVandaag

Nadere informatie

BURGERPANEL OIRSCHOT PEILING 4 2015 DIENSTVERLENING

BURGERPANEL OIRSCHOT PEILING 4 2015 DIENSTVERLENING BURGERPANEL OIRSCHOT PEILING 4 2015 DIENSTVERLENING Gemeente Oirschot Oktober 2015 Colofon Uitgave: Research 2Evolve Tesselschadelaan 15A 1217 LG Hilversum Tel: (035) 623 27 89 info@research2evolve.nl

Nadere informatie

De week waarin alles anders werd (of niet?)

De week waarin alles anders werd (of niet?) De week waarin alles anders werd (of niet?) Er is waarschijnlijk geen week geweest in de Nederlandse politieke geschiedenis waar in een korte tijd zoveel veranderde als de afgelopen 7 dagen. In die periode

Nadere informatie

GELDZAKEN VOOR NU EN STRAKS

GELDZAKEN VOOR NU EN STRAKS GELDZAKEN VOOR NU EN STRAKS Uitstelgedrag onder financiële consumenten Juni 2015 1 Inhoudsopgave 3 6 Management Summary Grafische samenvatting Opvallende resultaten Onderzoeksresultaten Uitstelgedrag Zorg

Nadere informatie

MONITOR WERK Meting mei 2013

MONITOR WERK Meting mei 2013 MONITOR WERK Meting mei 2013 32663 Mei 2013 Peter Mulder Tim Vermeire Intomart GfK 2013 32663 Achmea Volgens Nederland Werk Mei 2013 1 Inhoud 1. Management summary 2. Resultaten De Achmea Stemmingsindex

Nadere informatie

Onderzoek verkiezingsthema zorg

Onderzoek verkiezingsthema zorg Onderzoek verkiezingsthema zorg Over het onderzoek Aan het onderzoek deden 27.798 leden van het EenVandaag Opiniepanel mee. Het onderzoek vond plaats van 15 tot en met 21 augustus 2012. Over het EenVandaag

Nadere informatie

Life event: Een nieuwe baan

Life event: Een nieuwe baan Life event: Een nieuwe baan Inhoudsopgave 1 Belangrijke bevindingen 2 Achtergrond en verantwoording 3 Onderzoeksresultaten Arbeidsvoorwaarden en pensioenregeling Pensioeninformatie Pensioenkennis Waardeoverdracht

Nadere informatie

Kiezersvoorkeuren in Amsterdam

Kiezersvoorkeuren in Amsterdam Kiezersvoorkeuren in Amsterdam In de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van maart peilt OIS in opdracht AT de politieke voorkeur van Amsterdammers. Vooruitlopend daarop is een eerste verkennend onderzoek

Nadere informatie

Belastingontwijking en brievenbusfirma s

Belastingontwijking en brievenbusfirma s Belastingontwijking en brievenbusfirma s Een onderzoek onder het Nederlands publiek Rapportage Auteurs: Femke Konings en Bram van der Lelij Project Z8590 29-12-2016 Conclusies Achtergrond van het onderzoek

Nadere informatie

Evaluatie hinder bij wegwerkzaamheden

Evaluatie hinder bij wegwerkzaamheden Evaluatie hinder bij wegwerkzaamheden Projectnummer: 10203 In opdracht van: Dienst Infrastructuur, Verkeer en Vervoer drs. Merijn Heijnen dr. Willem Bosveld Oudezijds Voorburgwal 300 Postbus 658 1012 GL

Nadere informatie

ELEKTRICITEITSBRONNEN IN NEDERLAND. Attitude van de Nederlander in kaart gebracht. Onderzoek in opdracht van de Nederlandse Wind Energie Associatie

ELEKTRICITEITSBRONNEN IN NEDERLAND. Attitude van de Nederlander in kaart gebracht. Onderzoek in opdracht van de Nederlandse Wind Energie Associatie ELEKTRICITEITSBRONNEN IN NEDERLAND Attitude van de Nederlander in kaart gebracht Onderzoek in opdracht van de Nederlandse Wind Energie Associatie COLOFON Uitgevoerd in opdracht van: Nederlandse Wind Energie

Nadere informatie

Twentse kiezer is meer bezorgd over werkgelegenheid en is bezuinigen op sociale zekerheid

Twentse kiezer is meer bezorgd over werkgelegenheid en is bezuinigen op sociale zekerheid Twentse kiezer is meer bezorgd over werkgelegenheid en is bezuinigen op sociale zekerheid beu 14 maart 2014 Twentse kiezers zijn vergeleken met het landelijk beeld vaker bezorgd over de werkgelegenheidsontwikkeling

Nadere informatie

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Inhoudsopgave 1. Doelstelling 2. Onderzoeksverantwoording 3. Samenvatting 4. Resultaten 5. Bijlagen (open antwoorden,

Nadere informatie

It s the economy stupid

It s the economy stupid It s the economy stupid De achtergrond van sterke stijging van SP en daling van PVV in de afgelopen maand De peiling van deze week is een voortzetting van het patroon dat zich aandient sinds half december.

Nadere informatie

Opkomstgedrag en opkomstmotieven van Nieuwe Nederlanders bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2012

Opkomstgedrag en opkomstmotieven van Nieuwe Nederlanders bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2012 bezoekadres Marnixkade 109 1015 ZL Amsterdam postadres Postbus 15262 1001 MG Amsterdam E moti@motivaction.nl T +31 (0)20 589 83 83 F +31 (0)20 589 83 00 W www.motivaction.nl Opkomstgedrag en opkomstmotieven

Nadere informatie

Nieuwe tijden, nieuwe collectieve pensioenen

Nieuwe tijden, nieuwe collectieve pensioenen Nieuwe tijden, nieuwe collectieve pensioenen Werkgevers en werknemers aan het woord Onderzoek verricht in opdracht van Nationale-Nederlanden door Motivaction. Wat vinden werkgevers en werknemers van pensioenen.

Nadere informatie

HR & Participatie 2014-2015

HR & Participatie 2014-2015 HR & Participatie 2014-2015 samenvatting Het onderzoek naar de Participatiewet 2015 is een kwantitatief online onderzoek uitgevoerd onder Nederlandse bedrijven (verdeeld naar de categorieën 50-99 werk

Nadere informatie

Windenergie in Noord. 5 e panelmeting stadsdeel Noord. Inleiding

Windenergie in Noord. 5 e panelmeting stadsdeel Noord. Inleiding Windenergie in Noord 5 e panelmeting stadsdeel Noord Inleiding Eind 2009 heeft O+S voor stadsdeel Noord een bewonerspanel opgezet. Dit panel telt momenteel 344 leden. O+S heeft vier keer een enquête uitgezet

Nadere informatie

GEMEENTELIJKE BEZUINIGINGEN IN DE WOON- EN LEEFOMGEVING

GEMEENTELIJKE BEZUINIGINGEN IN DE WOON- EN LEEFOMGEVING Rapport GEMEENTELIJKE BEZUINIGINGEN IN DE WOON- EN LEEFOMGEVING Beleving en houding van de Nederlandse burger Onderzoek i.o.v. Binnenlands Bestuur, februari/maart 2016 www.ioresearch.nl COLOFON Uitgave

Nadere informatie

Een afbrokkelend taboe: verhoging van de AOWgerechtigde

Een afbrokkelend taboe: verhoging van de AOWgerechtigde Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Political & Social Rapport Een afbrokkelend taboe: verhoging

Nadere informatie

MONITOR WERK Meting maart 2014. 34993 Maart 2014 Francette Broekman

MONITOR WERK Meting maart 2014. 34993 Maart 2014 Francette Broekman MONITOR WERK Meting maart 2014 34993 Maart 2014 Francette Broekman GfK Intomart 2014 34993 Achmea Volgens Nederland Werk Maart 2014 1 Inleiding GfK Intomart 2014 34993 Achmea Volgens Nederland Werk Maart

Nadere informatie

AFM Consumentenmonitor najaar 2012 Beleggers

AFM Consumentenmonitor najaar 2012 Beleggers AFM Consumentenmonitor najaar 2012 Beleggers December 2012 GfK 2012 AFM Consumentenmonitor December 2012 1 Inhoudsopgave 1. Management Summary 2. Onderzoeksresultaten in detail Beleggingsfondsen en kosten

Nadere informatie

Solidair of solitair?

Solidair of solitair? Solidair of solitair? Resultaten van enquête onder werkenden 7 november 2013 Lucy Kok Hoofd Zorg en Sociale Zekerheid www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Inhoud presentatie 1. Doel van het

Nadere informatie

Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen

Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen Onderzoek Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen Voor: Greenpeace Door: Synovate Datum: 19 april 2011 Project: 94014 Copyright: Synovate BV. Alle rechten voorbehouden. De concepten en ideeën die u

Nadere informatie

3 Hoe pensioenbewust zijn we?

3 Hoe pensioenbewust zijn we? 3 Hoe pensioenbewust zijn we? Door verschillende instanties en bedrijven wordt onderzoek gedaan naar het pensioenbewustzijn van burgers, hun houding tegenover pensioen en de kennis die zij hebben van (hun)

Nadere informatie

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli De weg naar het nieuwe pensioencontract Stichting Pensioenfonds OWASE 18 juli 2013 1/10/2014 Inhoud Samenvatting Conclusies Aanbevelingen Resultaten - per vraag

Nadere informatie

ABOUTALEB KAN PVDA 11 ZETELS WINST OPLEVEREN

ABOUTALEB KAN PVDA 11 ZETELS WINST OPLEVEREN ABOUTALEB KAN PVDA 11 ZETELS WINST OPLEVEREN 10 juni 2016 PVV virtueel de grootste partij, VVD tweede Op dit moment gaat de PVV virtueel aan kop met 31 zetels, op enige afstand gevolgd door de VVD (27

Nadere informatie

BURGERPANEL CAPELLE OVER WELSTANDSVRIJ BOUWEN

BURGERPANEL CAPELLE OVER WELSTANDSVRIJ BOUWEN BURGERPANEL CAPELLE OVER WELSTANDSVRIJ BOUWEN Gemeente Capelle aan den IJssel April 2016 www.ioresearch.nl COLOFON Uitgave I&O Research Piet Heinkade 55 1019 GM Amsterdam 020-3330670 Rapportnummer 2016

Nadere informatie

Onderzoek hypotheken en bekendheid maatregelen Maart/april 2014

Onderzoek hypotheken en bekendheid maatregelen Maart/april 2014 Onderzoek hypotheken en bekendheid maatregelen Maart/april 2014 Doelgroepinformatie De doelgroep bestaat uit huizenbezitters met hypotheek, die voornemens zijn binnen 2 jaar een nieuw huis te kopen. Dit

Nadere informatie

Uw mening over pensioen

Uw mening over pensioen Uw mening over pensioen Onderzoek naar de risicohouding van pensioenopbouwers en pensioenontvangers van Philips Pensioenfonds mei / juni 2013 Philips Pensioenfonds Inhoud Aanleiding onderzoek Opzet onderzoek

Nadere informatie

OZB peiling

OZB peiling OZB peiling 2013-2014 Februari 2014 Inleiding De onroerendezaakbelasting (OZB) is een belasting die huiseigenaren jaarlijks aan de gemeente betalen. Gemeenten zijn vrij in het vaststellen van het OZB-tarief,

Nadere informatie

23 november Onderzoek: Proces Wilders

23 november Onderzoek: Proces Wilders 23 november 2016 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Graag meer windenergie, maar liever niet in de buurt

Graag meer windenergie, maar liever niet in de buurt Graag meer windenergie, maar liever niet in de buurt 4 september 2014 Er is veel draagvlak voor windenergie in het algemeen onder de Nederlandse bevolking. Voor de aanleg van windturbines op betrekkelijk

Nadere informatie

Nationale Social Media Onderzoek 2017

Nationale Social Media Onderzoek 2017 Nationale Social Media Onderzoek 2017 Het grootste trendonderzoek van Nederland naar het gebruik en verwachtingen van social media #NSMO Uitgevoerd door: Newcom Research & Consultancy B.V. Auteurs: drs.

Nadere informatie

Verdieping Hoe gaat Nederland met pensioen?

Verdieping Hoe gaat Nederland met pensioen? Verdieping Hoe gaat Nederland met pensioen? Een onderzoek over hoe bewust werknemers zich voorbereiden op hun pensioen op verschillende thema s, waaronder aanpak werkgevers bij langer doorwerken opdracht

Nadere informatie

SCOOTERS IN DE BINNENSTEDEN

SCOOTERS IN DE BINNENSTEDEN Rapport SCOOTERS IN DE BINNENSTEDEN Onderzoek in opdracht van Milieudefensie November 2015 www.ioresearch.nl COLOFON Uitgave I&O Research Zuiderval 70 Postbus 563 7500 AN Enschede Rapportnummer 2015/172

Nadere informatie

Inzicht in hoe Nederland aankijkt tegen het gebruik van de mobiele telefoon op de fiets

Inzicht in hoe Nederland aankijkt tegen het gebruik van de mobiele telefoon op de fiets Inzicht in hoe Nederland aankijkt tegen het gebruik van de mobiele telefoon op de fiets Rapport voor Ministerie van Infrastructuur en Milieu 19 januari 2017 Inhoudsopgave Conclusies Resultaten Bijlagen

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DEELNEMERS- VERTROUWEN IN PENSIOEN- FONDSEN

ONDERZOEK NAAR DEELNEMERS- VERTROUWEN IN PENSIOEN- FONDSEN HEALTH WEALTH CAREER MERCER RESEARCH ONDERZOEK NAAR DEELNEMERS- VERTROUWEN IN PENSIOEN- FONDSEN In september 2015 heeft Mercer Nederland een onderzoek uitgezet onder 797 deelnemers van pensioenfondsen,

Nadere informatie

Statiegeld tegen zwerfafval

Statiegeld tegen zwerfafval Grote Bickersstraat 74 113 KS Amsterdam Postbus 247 1 AE Amsterdam t 2 522 54 44 f 2 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Tabellenrapport Statiegeld tegen zwerfafval Publieke opinie over zwerfafval

Nadere informatie

Q1 Bouwt u momenteel aanvullend pensioen op of heeft u aanvullend pensioen via een pensioenfonds opgebouwd?

Q1 Bouwt u momenteel aanvullend pensioen op of heeft u aanvullend pensioen via een pensioenfonds opgebouwd? Q1 Bouwt u momenteel aanvullend pensioen op of heeft u aanvullend pensioen via een pensioenfonds opgebouwd? Beantwoord: 4.515 Overgeslagen: 9 84,16% 3.800 15,84% 715 Totaal 4.515 1 / 31 Q2 Belegt uw pensioenfonds

Nadere informatie

Zicht op geld - Vakantiegeld Resultaten van kwantitatief online onderzoek onder werkenden. ABN AMRO April 2015

Zicht op geld - Vakantiegeld Resultaten van kwantitatief online onderzoek onder werkenden. ABN AMRO April 2015 Zicht op geld - Vakantiegeld Resultaten van kwantitatief online onderzoek onder werkenden ABN AMRO April 2015 Vakantiegeld 3 Op vakantie 8 Verantwoording onderzoek 13 2 Vakantiegeld Zicht op geld April

Nadere informatie

Opiniepeiling Pensioenakkoord

Opiniepeiling Pensioenakkoord Opiniepeiling Pensioenakkoord Een online onderzoek in opdracht van Unie Services Juni - 2011 Ellen Cox Marij Tillmanns (27533) Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Onderzoeksverantwoording 3 Resultaten B Bijlagen

Nadere informatie