Investeringsbehoefte uitrusting wetenschappelijk onderzoek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Investeringsbehoefte uitrusting wetenschappelijk onderzoek"

Transcriptie

1 R Investeringsbehoefte uitrusting wetenschappelijk onderzoek Fase 2 (A Survey of Future Requirements for Outfitting Public Scientific Research in the Netherlands: Phase 2) Erik van de Linde, Erik Frinking, Andreas Ligtvoet RAND Europe In opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen

2 ISBN: RAND is a nonprofit institution that helps improve policy and decisionmaking through research and analysis. RAND is a registered trademark. RAND s publications do not necessarily reflect the opinions or policies of its research sponsors. Copyright 2003 RAND All rights reserved. No part of this book may be reproduced in any form by any electronic or mechanical means (including photocopying, recording, or information storage and retrieval) without permission in writing from RAND. Published 2003 by RAND 1700 Main Street, P.O. Box 2138, Santa Monica, CA South Hayes Street, Arlington, VA North Craig Street, Suite 202, Pittsburgh, PA RAND URL: To order RAND documents or to obtain additional information, contact Distribution Services: Telephone: (310) ; Fax: (310) ;

3 Voorwoord Dit rapport beschrijft de achtergrond, werkwijze en resultaten van de tweede fase van de studie Investeringsbehoefte uitrusting wetenschappelijk onderzoek die RAND Europe in opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen heeft uitgevoerd. Het project vond plaats tussen november 2001 en april Over de eerste fase van het project werd gerapporteerd in juni Het Ministerie van OC&W heeft RAND Europe gevraagd om een niet-uitputtende inventarisatie te maken van grote lange termijn investeringsplannen en behoeften die leven bij instellingen voor publiek gefinancierd wetenschappelijk onderzoek in Nederland. We benadrukken dat het louter een inventarisatie betreft aan de aanbodzijde van het wetenschappelijk onderzoek. Op verschillende momenten gedurende het onderzoek is RAND Europe ondersteund door een klankbordgroep. De samenstelling van deze groep is weergegeven in bijlage C. De auteurs zijn de klankbordgroep veel dank verschuldigd voor hun waardevolle commentaar en bijdragen. De verantwoordelijkheid voor het onderzoek en de rapportage berust bij de auteurs. De auteurs willen alle personen van uiteenlopende onderzoeksinstellingen die ons van informatie hebben voorzien of daarbij hebben bemiddeld bij deze bedanken voor hun inbreng. Bijlage A bevat een lijst met namen van deze personen. Voor informatie over dit rapport kunt u zich wenden tot: Dr. Jan E. van Dam Ministerie OC&W Postbus LZ Zoetermeer Drs. Erik J.G. van de Linde RAND Europe Newtonweg CP Leiden 1 Frinking, E., A. Ligtvoet, E. van de Linde and J. Vader, Investeringsbehoefte uitrusting wetenschappelijk onderzoek (Investment needs equipment scientific research), MR-1379, RAND Europe, Leiden, 2001 iii

4 Samenvatting Dit rapport omvat een niet-uitputtende inventarisatie van behoeften aan investeringen in uitrusting van wetenschappelijk onderzoek voor de komende tien jaar, die leven bij instellingen voor publiek gefinancierd onderzoek in Nederland. Het is onderdeel van een opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen en het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij om zicht te krijgen op grote investeringsbehoeften die zich lenen voor internationale samenwerking. In de eerste fase van het onderzoek, waarover separaat is gerapporteerd, richtte de inventarisatie zich met name op de Universiteiten, TNO, DLO, de Koninklijke Bibliotheek en de Academische Ziekenhuizen. Dit rapport richt zich met name op het overige publiek gefinancierde onderzoek in Nederland. Methode In het kader van dit project is de volgende brede definitie van uitrusting gehanteerd: faciliteiten, infrastructuur, bibliotheken, apparatuur, instrumenten, databanken, informatievoorzieningen en collecties. Gebouwen worden alleen beschouwd als uitrusting indien zij een onlosmakelijk onderdeel ervan vormen, zoals bijvoorbeeld een windtunnel. Het onderzoek richtte zich vooral op de grote en zeer grote investeringen (in de orde van miljoenen Euro), aangezien alleen investeringen van die omvang zich lenen voor (internationale) coördinatie in aanschaf en exploitatie. Om de behoefte aan investeringen en eventuele mogelijkheden voor coördinatie en samenwerking te identificeren hebben we allereerst maatschappelijke en wetenschappelijke ontwikkelingen in brede aandachtsgebieden proberen onder te brengen. Deze gebieden zijn in overleg met een klankbordgroep gekozen, in lijn met gebieden die gebruikelijk zijn in het wetenschapsbudget: Energie, ICT, Lucht- en ruimtevaart, Materialen, Omgeving, Openbaar bestuur en justitie, Verkeer en vervoer en Voeding en gezondheid. De volgende onderzoeksmethoden zijn toegepast om de investeringsbehoeften in uitrusting van wetenschappelijk onderzoek te inventariseren: beknopt literatuuronderzoek, enquêtes en interviews bij het veld en consultatie met de klankbordgroep. Voor een inschatting van de ontwikkelingen hebben we gebruik gemaakt van relevante beleidsnotities, strategische onderzoeksnota s en websites. Indien overheidsnotities niet of onvoldoende voorhanden waren baseerden we ons nader op nota s van intermediaire instellingen. Voor de inventarisatie van concrete investeringsbehoeften hebben we instellingen benaderd die onderzoek verrichten op bovenstaande aandachtsgebieden. iv

5 Deze organisaties zijn allen (ten dele) gefinancierd door de overheid. Het zijn echter niet de enige actoren binnen de aandachtsgebieden. Het is derhalve mogelijk dat meer investeringsvoorstellen naar voren gebracht hadden kunnen worden die aansluiten bij de gesignaleerde ontwikkelingen in het aandachtsgebied. Qua grootte zijn de benaderde instellingen echter wel vaak de belangrijkste spelers in het publiek gefinancierde wetenschappelijk onderzoek en de verwachting was dan ook dat vooral zij grote en internationaal georiënteerde voorstellen naar voren zouden kunnen brengen. Dit betekent dat de inventarisatie een realistische ondergrens aangeeft van wat we in de komende tien jaar zouden kunnen verwachten. Bevindingen In onderstaande paragrafen wordt kort per aandachtsgebied aangegeven wat de bevindingen ten aanzien van de uitrustingsbehoefte zijn. De specifiek vermelde investeringsplannen zijn opgenomen in de tabel aan het eind van deze samenvatting. Energie In het voorjaar van 2002 wordt in het energieonderzoeksveld zelf in het kader van EOS 2 een consultatie verricht naar de strategische richting van het gebied in Europese context. Uit de verschillende beleidsdocumenten blijkt dat een nadere focus noodzakelijk wordt geacht. De verschillende genoemde investeringen onderstrepen dit, aangezien zij divers van aard zijn. ICT De investeringsbehoeften zoals die in het kader van de tweede fase van dit onderzoek naar voren zijn gekomen bieden, in aanvulling op de conclusies in de eerste fase van deze studie, het beeld dat deze goed aansluiten op de belangrijke maatschappelijke en wetenschappelijke ontwikkelingen die uit uiteenlopende strategische documenten kunnen worden afgeleid. Het beeld is dat van sterk gedistribueerde ICTnetwerken en rekencapaciteit die aansluiten op de modernste ontwikkelingen in de wetenschap - zoals genomics - en als het ware een muliplicatiefactor bieden door het vergroten van de toegankelijkheid tot onderzoeksgegevens en nationale en internationale excellentie. Daarnaast blijft supercomputing in elk geval de komende tien jaar nodig. Ook wordt sterk de aandacht gevraagd voor de toegang van onderzoekers en onderzoeksinstituten op breedbandnetwerken. Lucht- en Ruimtevaart Veel onderzoeksprioriteiten en -activiteiten worden vanuit de Europese Commissie aangestuurd. Vanwege de beperkte mogelijkheden tot samenwerking in Nederland, 2 Energie Onderzoek Strategie v

6 zijn ook de Nederlandse instituten aangewezen op bilaterale of internationale samenwerkingsverbanden. Voor een deel zijn de investeringen in uitrusting geregeld door bijdragen van nationale overheden aan ESA 3 en de aan ESA gerelateerde onderzoekscentra. De behoeften die onafhankelijk daarvan naar voren zijn gebracht, betreffen vooral investeringen in de grotere categorieën apparatuur (bijv. vliegtuigen) of in proefopstellingen (simulatie). Belangrijke investeringen betreffende remote sensing apparatuur vallen samen met het aandachtsgebied Omgeving. Materialen Er zit een belangrijke overeenkomst in de investeringsbehoeften van materialen onderzoek, namelijk de ontwikkeling en bestudering van materialen op steeds kleiner wordende schaal. Bij experimentele ontwikkeling en technologieontwikkeling gaat het daarbij om de microschaal. Bij wetenschappelijk fundamenteel onderzoek speelt meer de nanoschaal. De instellingen die in deze duidelijke behoeften naar voren brachten, zijn modern opgezette instellingen, met een organisatie die het streven naar publiek-private samenwerking en multidisciplinair onderzoek hoog in het vaandel hebben. We kunnen daarom concluderen dat aan de wens om bij de investeringen te streven naar optimalisatie van de exploitatie door consortia van kennisinstellingen en de industrie, al bij voorbaat lijkt voldaan. Omgeving Op het gebied van Ruimtelijke Ordening en Milieu is meetapparatuur van groot belang. Daar een steeds grotere stroom aan gegevens opgeslagen wordt en gedeeld dient te worden met onderzoekers van andere (internationale) instituten, is er eveneens behoefte aan databanken die via netwerken toegankelijk zijn. Een andere steeds verdergaande ontwikkeling is de bouw van modellen voor het doorrekenen van (milieu-) effecten. Voor de zeer grote projecten op het gebied van bijvoorbeeld klimaatonderzoek wordt reeds samengewerkt in internationaal verband. Openbaar bestuur en justitie Hoewel het belang van investeringen in uitrusting voor sociaal-wetenschappelijk onderzoek zeer zeker wordt onderkend, is het aantal concrete investeringen dat in dit gebied naar voren zijn gekomen beperkt. Het betreft hier vooral internationale samenwerkingsverbanden voor het uitvoeren van grensoverschrijdend onderzoek waarbij het opzetten en toegankelijk houden van grote databases van belang is. Het onderzoek in Nederland op het rechtswetenschappelijk gebied wordt vooral onder 3 European Space Agency vi

7 verantwoordelijkheid van betrekkelijk kleine publiek gefinancierde organisaties uitgevoerd. De oriëntatie op investeringen in uitrusting ontbreekt in eerste instantie, hoewel ook hier het belang van comparatief internationaal onderzoek zeer sterk toeneemt. Verkeer en Vervoer Het gebied Verkeer en Vervoer ligt op het grensvlak van toegepast en wetenschappelijk onderzoek. Veel onderzoek op dit gebied wordt uitgevoerd door instituten die reeds in fase 1 van dit onderzoek zijn benaderd. Opvallend is de grote rol die ICT speelt in het kader van logistieke optimalisatie, onder andere op het gebied van automatische voertuiggeleiding en intelligente transportsystemen. Voeding en gezondheid In het aandachtsgebied voeding en gezondheid zullen theoretisch veel investeringsbehoeften in uitrusting gevonden kunnen worden binnen het grote en groeiende gebied genomics, en de daarvan afgeleide gebieden proteomics en metabolomics. Dat zijn waarlijk multidisciplinaire aandachtsgebieden, die onder meer tot ontwikkeling zullen komen dankzij de ICT als enabling technology voor de bioinformatica. De grote verwachtingen die blijken uit strategische overzichten op het snijvlak van voeding en gezondheid worden niet gereflecteerd in de praktijk van de investeringsbehoeften in uitrusting die we in het kader van dit onderzoek hebben geïdentificeerd. De totale behoeften belopen slechts een bedrag van 15 M¼:HOOLFKWGDWYHUVFKLOOHnde deelonderwerpen dermate nieuw zijn dat het nog te vroeg was om duidelijke investeringsbehoeften te inventariseren. Analyse Een belangrijk kenmerk van de gevolgde onderzoeksmethode is dat, evenals in fase 1, de inventarisatie zich vooral heeft gericht op de aanbodzijde. Met andere woorden, het zijn de onderzoeksinstellingen zelf die de investeringsbehoeften hebben geformuleerd op basis van onze vragen. Het resultaat van onze inventarisatie behelst enkele tientallen concrete voorstellen voor investering in uitrusting in de acht aandachtsgebieden. De vraag is of deze voorstellen (noodzakelijke) behoeften of wensen van onderzoekers betreffen. Deze vraag is vooral relevant bij het prioriteren van de voorstellen voor inhoudelijke en/of (schaarse) financiële ondersteuning. Deze prioriteiten zullen gerelateerd moeten zijn aan duidelijke geformuleerde maatschappelijke of wetenschappelijke belangen. Hoe deze belangen in termen van investeringsvoorstellen in uitrusting vertaald moeten worden is niet duidelijk. De vraagzijde is immers niet of nauwelijks in staat om aan te vii

8 geven welk gereedschap wetenschappelijk onderzoekers in de toekomst nodig hebben. Wel kan de vraagzijde aangeven aan welk onderzoek behoefte bestaat, ook al gaat het daarbij veelal om een reflectie op maatschappelijke problemen, zoals bij klimaatonderzoek, criminaliteitsonderzoek, geriatrisch onderzoek en verkeerscongestie onderzoek. Het is derhalve zeer moeilijk te bepalen of en in welke mate bepaalde investeringsvoorstellen aan welke belangen precies kunnen voldoen. Een schifting op basis van belang of relevantie is derhalve moeilijk aan te brengen. Er is dus voor een inventarisatie van investeringsbehoeften in uitrusting van wetenschappelijk onderzoek weinig ander alternatief dan onderzoeksinstellingen zelf er toe te bewegen zorgvuldig afgewogen behoeften te formuleren. In elk geval kunnen we stellen dat de investeringsvoorstellen goed lijken aan te sluiten op de algemene ontwikkelingen die in de aandachtsgebieden zijn geschetst en vallen binnen de dimensies van het onderzoekskader zoals termijn, omvang, samenwerkingspotentieel, financieringsbron en type. Conclusie Huidige instrumenten voor coördinatie van investeringen In Nederland wordt al jaren een beleid gevoerd dat is gericht op versterking van de samenwerking binnen het Nationale Innovatie Systeem (NIS), waarvan publiek gefinancierd wetenschappelijk onderzoek een belangrijk onderdeel is. Enkele specifieke aandachtspunten in dit verband zijn: ƒ Articuleren van de maatschappelijke vraag naar wetenschappelijk onderzoek ƒ Stimuleren van publiek-private samenwerking ƒ Stimuleren van multidisicplinair onderzoek ƒ Inter- en intra-universitaire samenwerking ƒ Inzet van wetenschappelijke kennisontwikkeling voor de economie en de werkgelegenheid ƒ Internationale samenwerking ƒ Dynamisering Aan deze aandachtspunten wordt gewerkt met behulp van verschillende instrumenten, zoals: ƒ Innovatiegerichte OnderzoeksProgramma s IOP s ƒ Technologische Topinstituten (TTI s) ƒ Onderzoekscholen en toponderzoekscholen ƒ Activiteiten in het kader van de kennisinfrastructuur (KIS) binnen het Fonds Economische Structuurversterking (FES) en het interdepartementale overlegorgaan daarvoor (ICES) ƒ Het Europese kaderprogramma (KP) viii

9 Deze instrumenten hebben in de eerste plaats betrekking op het agenderen en verrichten van onderzoek, maar kunnen ook bijdragen aan het coördineren van de behoefte aan wetenschappelijke uitrusting. Vaak echter gaat het om deels of geheel virtuele instellingen, die uitstekende en vernieuwende ideeën genereren over de behoefte aan onderzoek, terwijl de feitelijke operationele activiteiten bij de participerende instellingen liggen, met name ten aanzien van het realiseren van uitrusting. Ten aanzien van hun geschiktheid bij te dragen aan versterking van de investering in uitrusting zouden de bovengenoemde instrumenten daarom wellicht nader tegen het licht gehouden kunnen worden. Oriëntatie Alle aandachtsgebieden geven investeringsbehoeften aan met een internationale of potentieel internationale oriëntatie. Dat is vooral het geval bij de aandachtsgebieden Omgeving en Materialen. In het energieonderzoek zijn veel investeringsbehoeften geformuleerd, maar de internationale oriëntatie daarvan is minder sterk dan het totale budget aangeeft. Dit sluit aan bij de eerdere observatie dat het Nederlandse energieonderzoek gefragmenteerd is. Type investering Er zijn in deze tweede fase van ons onderzoek, evenals in de eerste, duidelijke aanwijzingen dat de categorie data een groeiende categorie van investeringsbehoeften is. Vaak hebben de nieuwste kennisgebieden, zoals genomics, milieuwetenschappen, aardobservatie, biodiversiteitstudies en klimaatwetenschappen toegang nodig tot grote en gedistribueerde onderzoeksgegevens en databanken. De bijbehorende budgetten zijn vooralsnog laag, mogelijk door gebrek aan een goede definitie van wat uitrusting nu eigenlijk is en doordat instellingen nog niet aan een dergelijk type uitrusting gewend zijn, of zelfs helemaal niet gewend zijn aan het identificeren van aparte uitrustingsbudgetten. Zeer grote specifieke investeringen die zich slecht lenen voor samenwerking kunnen vanzelfsprekend noodzakelijk zijn, maar het mag worden verwacht dat financierende en exploiterende partijen zullen uitzien naar een sterke onderbouwing van die noodzaak. Onderstaande tabel geeft een samenvatting van de gerapporteerde investeringsbehoeften in de acht aandachtsgebieden. ix

10 Investeringsbehoefte Omvang (M¼ ENERGIE Combinatorieel katalyse lab 3 5 Fuel Processor Test Opstelling 1,3 Infrastructuur voor FC systems 1,3 "Multi-purposer" vergasser 5,5 Circulating Fluidized Bed vergassers 4,5 Oliewasser 1,5 Integraal testcircuit BIO WKK 5 Polymere zonnecellen laboratorium 2 Siliciummaterialen voor zonne-energie 4 Karakterisering nieuwe zonneceltechnologieën 2 Karakterisering PV/T systemen 3 Meetinfrastructuur gebouwintegratie 2 ICT Multimedia 5 E-Science 5 Genomics en bioinformatica 5 Grid Computing 1-2 Draadloze en mobiele diensten 5 10 State-of-the-art netwerk infrastructuur 2 4 Collaborative/ immersive environments 2 3 Active buildings p.m. Storage area networks 1 Supercomputing 12 LUCHT EN RUIMTEVAART Modern laboratorium vliegtuig 7 10 Supercomputer voor constr. en EM berekeningen 10 Tow Placement machine 3 4 Vluchtnabootser 7 10 Optical/infrared interferometry 8 MATERIALEN Mini continue gloeilijn 20 Gasfase polymerisatie 6 Combichem 2 Functionele polymeren 5 OMGEVING Meetinstallatie te Cabauw 8,7 Ozon meetstation Paramaribo 3 Ozone Monitoring Instrument databank 3 Databank Envisat Metop 5 Historische databank 3 Netwerkomgeving integraal int. waterbeheer 4,5 Open netwerkinfrastructuur 2-3 Europees netwerk grote geo-instituten 2 Kennisdesk 4 Delft GeoSystems 4 Geocentrifuge 3 Veld: observational method 6 Geïntegreerde datanetwerken 4,5 Achterstand kennissoftware water HYDRALAB netwerk labfacilieiten 10 NIMM 30 Frontoffice hydraulisch onderzoek 2 OPENBAAR BESTUUR EN JUSTITIE Onderzoek onder allochtonen p.m. European Social Survey p.m. Overige cross-nationale dataverzamelingen p.m. VERKEER EN VERVOER Simulatieomgeving scheepvaart 7,4 Wind- en golvenmodellen 3,5 Stromingsmetingssystemen 4 Upgrade van meet en analyse systemen 12 Upgrade van de Binnenvaarttank-meetwagen 10 Data-communicatie operational support 4 VOEDING EN GEZONDHEID Websites voor informatieuitwisseling 3,6 Controleapparatuur voedselveiligheid 5,6 Onderzoeks informatiesystemen 10,8 x

11 xi

12 Summary This report presents a non-limitative survey of investment demands for outfitting scientific research in the Netherlands for the coming ten years. It is part of an assignment by the Dutch Ministry of Education, Culture and Science and the Ministry of Agriculture, Nature Management and Fisheries to gain insight in large investments that offer possibilities for international cooperation. In the first phase of this research, on which there is a separate report 4, the focus was on universities, academic hospitals, the royal library and research institutes under the responsibility of the aforementioned ministries. This report focuses on other publicly funded research in the Netherlands. Method For the purposes of this project the following broad definition of outfitting has been used: facilities, infrastructure, libraries, apparatuses, instruments, databases, information-facilities and collections. Buildings were only regarded as outfitting if they are an integral part of the equipment, e.g. wind tunnels. The research focused mainly on large and very large investments (several million Euros) as only investments of that size present an opportunity for international coordination in acquisition and exploitation. To categorise the investment demands and possibilities for coordination and cooperation, we have identified eight different focal areas. These areas were chosen in consultation with an advisory group representing different ministries and are in line with fields defined in the national science budget: energy, ICT, aerospace, materials, environment and spatial planning, public governance and justice, traffic and transport, food and health. The following methods were used to survey the investment demands: literature research, surveys and interviews in the field and consultation with the advisory group. To sketch the developments in the different fields we used relevant policy documents, strategic research papers and websites. When policy documents were not sufficiently available we based our overview on documents of intermediary organisations. For the inventory of investment demands we approached institutes that perform research in the areas mentioned above. All approached institutes are financed (in part) by the government. They are, however, not the only actors within their fields of research. It is therefore possible that more investment needs could have been brought forward that are relevant to the described developments. In terms of size however, the approached institutions are 4 Frinking, E., A. Ligtvoet, E. van de Linde and J. Vader, Investeringsbehoefte uitrusting wetenschappelijk onderzoek (Investment needs equipment scientific research), MR-1379, RAND Europe, Leiden, 2001 xii

13 mostly the key players in publicly financed scientific research and it was expected that mainly they were to bring forward large and internationally oriented investment demands. This means that the survey forms a realistic baseline of the type of investment demands we can expect in the coming ten years. Findings The following sections describe in short the findings per field of interest. The table at the end of this summary gives an overview of all investment demands. Energy In the spring of 2002 the Dutch energy research community will develop a strategic position for their area in the context of European research. Several policy documents have pointed out that more focus is deemed necessary. The investment demands that were mentioned support this viewpoint, as they are diverse. ICT The investment demands in this area are closely linked to the developments that can be found in several policy documents. Distributed ICT-networks and computational capacity are strongly needed in modern scientific developments such as genomics and provide a multiplier for access to scientific data and thus national and international scientific excellence. Supercomputing, as well as the access of researchers and research institutes to broadband networks, will continue to play an important role in the coming ten years. Aerospace Many research activities and priorities in this field follow from EU and ESA policies and positions. Because of the limited cooperation possibilities within the Netherlands, Dutch institutes are dependent on bilateral or international cooperation. Investments in outfitting are partly provided for through national contributions to ESA and ESArelated research institutions. The demands that were brought forward by the Dutch Aerospace Research Laboratory NLR mainly entail large categories of investments (e.g. airplanes) or simulation facilities. Important investments regarding remote sensing equipment are mentioned in the field of environment and spatial planning. xiii

14 Materials The investment needs that are found in this field share the fact that they all focus on the research and development of materials on an ever-smaller scale of control and precision. For experimental and technological developments this is the micro-scale. For fundamental scientific research it is the nano-scale. The institutions that put forward their needs are modern organisations that emphasise public-private partnerships and multidisciplinary research. We can therefore conclude that the need to optimise exploitation of research infrastructures by consortia of knowledge institutes and industry is fulfilled by these organisations. Environment and spatial planning In the field of environment and spatial planning equipment for measurement and sensing and monitoring is of great importance. As a growing stream of environmental data needs to be stored and shared with researchers of other (international) institutes there is a need for databases that are accessible via (broadband) networks. Models for simulating and calculating environmental and spatial effects are also being developed further. For large projects on e.g. climate research, international cooperation is already taking place. Public governance and justice Although the need for investment in equipment for social scientific research is recognised, the amount of concrete investment demands in outfitting this area is limited. These demands are largely related to international cooperation on cross-border research for which setting up and making available databases is needed. Criminal justice research in the Netherlands is performed by relatively small publicly funded institutes. The orientation on investments in equipping research is still small, although the importance of international comparative research is gaining in importance. Traffic and transport This focal area is situated between scientific and applied research. Much research is performed by institutes that were already described in phase 1 of this project. ICT plays a significant role regarding logistics, for instance through automatically guided vehicles and intelligent transport systems. Food and health In the field of food and health many investment needs could be found in the growing field of genomics and connected fields such as proteomics and metabolomics. These xiv

15 are truly multidisciplinary fields that will develop further with the use of ICT as enabling technology for bioinformatics. The large expectations that arise in policy documents regarding the cross-disciplinary research on food and health are not reflected in our survey. Total investment demands are only 15 M¼,WPLJKWEHWKDWWKHGHYHORSPHQWVLQWKLVILHOGDUHWRRUHFHQWWR yield concrete investment plans. Analysis An important feature of our research method is that the survey is based on the supply-side. In other words, the institutes themselves have formulated research needs on the basis of our questionnaire. The result is some sixty concrete ideas for investment in the eight focal areas. The question arises whether these ideas are necessary requirements or simply wishes of the researchers. This question is especially relevant when prioritising the ideas with regard to further (financial) support. The priority will have to be based on clearly stated societal and scientific needs. However, society in general is unable to translate research needs into infrastructure investment proposals to provide tools researchers need. Only researchers themselves can do that. The demand-side is however able to formulate a need for types of research, although this encompasses mainly societal problems such as climate change, criminality, geriatrics and traffic congestion. It is very difficult to determine to what extent investment proposals comply to specific needs. A distinction on the basis of importance or relevance is hard to make. There is little other alternative for the survey of investment needs for equipping scientific research then to ask the scientific institutions to carefully formulate perceived needs. In any case we can state that the survey presented here seems to connect well to the developments that take place in the focal areas that we identified. Conclusion Present instruments for the coordination of research For many years R&D policy in the Netherlands has been moving towards strengthening cooperation within the National Innovation System (NIS), of which publicly financed research is an important part. Some specific points of interest are: ƒ Articulation of the societal demand for scientific research ƒ Stimulation of public-private partnerships ƒ Stimulation of multidisciplinary research ƒ Intra- and interuniversity cooperation ƒ Developing scientific knowledge for the economy and employment xv

16 ƒ International cooperation ƒ Dynamisation These points are being addressed using different instruments: ƒ Innovation oriented research programs (IOPs) ƒ Technological top institutes (TTIs) ƒ Research schools and Top research schools ƒ Activities in the light of the knowledge infrastructure (KIS) within the Fund for Economic Structural Improvement (FES) and the interdepartmental commission for economic structure (ICES) ƒ European framework programs These instruments are mainly concerned with putting research on the agenda and performing research, but they could also contribute to coordination of acquisition and exploitation of scientific equipment. Often they are virtual institutions that generate excellent and new ideas, but the operational activities remain the responsibility of the participating institutions. This is especially true for investments in equipment. The ability of the above instruments to strengthen the acquisition and exploitation of research equipment will therefore need to be examined further. Orientation All focal areas show investment requirements that have an international or potentially international orientation. This is especially the case for environment and spatial planning and materials. In the field of energy many requirements have been mentioned, but the international orientation of those is less strong than the budget suggests. This is in line with earlier observations that the Dutch energy research area is fragmented. Type of investment In this second phase of our research, as well as in the first phase, the category of data needs seems to be growing. Often new knowledge fields such as genomics, environmental sciences, earth observation, biodiversity studies and climate studies require large and distributed databanks. For the time being the specified budgets remain low. This might be due to a lack of definition of the term equipment, the fact that institutions are not yet used to this type of equipment or a lack in identifying separate budgets for equipment. Very large specific investment requirements that are ill suited for cooperation might be necessary, but it may be expected that financing parties will require clear explanation of the need for such investments. xvi

17 The table below provides a summary of the investment demands that were found in the course of this research. Investment demands Size (M¼ ENERGY Combinatorial catalysis lab 3 5 Fuel Processor Test facility 1,3 Infrastructure for FC systems 1,3 "Multi-purpose" gasifier 5,5 Circulating Fluidised Bed gasifiers 4,5 Oil washer 1,5 Integral test circuit BIO-CHP 5 Polymer solar cell laboratory 2 Siliceous materials for solar energy 4 Characterisation new solar cell technologies 2 Characterisation PV/T systems 3 Measurement infrastructure building integration 2 ICT Multimedia 5 E-Science 5 Genomics and bio informatics 5 Grid Computing 1-2 Wireless and mobile services 5 10 State-of-the-art network infrastructure 2 4 Collaborative/ immersive environments 2 3 Active buildings p.m. Storage area networks 1 Supercomputing 12 AEROSPACE Modern laboratory airplane 7 10 Supercomputer for construction and EM 10 Tow Placement machine 3 4 Flight simulator 7 10 Optical/infrared interferometer 8 MATERIALS Mini continuous pyro line 20 Gas phase polymerisation 6 Combichem 2 Functional polymers 5 ENVIRONMENT and SPATIAL PLANNING Measurement facility in Cabauw 8,7 Ozone monitoring station in Paramaribo 3 Ozone Monitoring Instrument databank 3 Databank Envisat Metop 5 Historical databank 3 Network integral international water management 4,5 Open network infrastructure 2-3 European network large geo-institutes 2 Knowledge desk 4 Delft Geo Systems 4 Geo centrifuge 3 Field observational method 6 Integrated data networks 4,5 Knowledge software water HYDRALAB network lab facilities 10 NIMM 30 Front office hydraulic research 2 PUBLIC GOVERNANCE and JUSTICE Research under immigrants p.m. European Social Survey p.m. Cross-national data collections p.m. TRAFFIC and TRANSPORT Simulation equipment shipping 7,4 Wind and wave models 3,5 Current measurement systems 4 Upgrade of measurement and analysis systems 12 Upgrade of inland navigation measuring device 10 Data-communication operational support 4 FOOD and HEALTH Websites for information exchange 3,6 Control equipment for food safety 5,6 Research information systems 10,8 xvii

18 INHOUDSOPGAVE VOORWOORD... III SAMENVATTING...IV SUMMARY...XII INHOUDSOPGAVE... XVIII 1 INLEIDING Onderzoekskader en werkwijze Het aandachtsgebied De investeringsbedragen De uitrusting Inventarisatie Beknopt literatuuronderzoek Enquête en interviews Klankbordgroep ACHTERGROND ENERGIE Algemeen overzicht Specifieke investeringen in uitrusting van wetenschappelijk onderzoek Conclusies ICT Algemeen overzicht Specifieke investeringen in uitrusting van wetenschappelijk onderzoek Conclusie LUCHT- EN RUIMTEVAART Algemeen overzicht Specifieke investeringen in uitrusting van wetenschappelijk onderzoek Conclusie MATERIALEN Algemeen overzicht Specifieke investeringen in uitrusting van wetenschappelijk onderzoek Conclusie xviii

19 7 OMGEVING Algemeen overzicht Specifieke investeringen in uitrusting van wetenschappelijk onderzoek Conclusie OPENBAAR BESTUUR EN JUSTITIE Algemeen overzicht Specifieke investeringen in uitrusting van wetenschappelijk onderzoek Conclusie VERKEER EN VERVOER Algemene inleiding Specifieke investeringen in uitrusting van wetenschappelijk onderzoek Conclusie VOEDING EN GEZONDHEID Algemeen overzicht Specifieke investeringen in uitrusting van wetenschappelijk onderzoek Conclusie ANALYSE Inleiding Oriëntatie, type en omvang van de investeringsbehoeften Definitie van investeringen CONCLUSIE Huidige instrumenten voor coördinatie van investeringen Oriëntatie Type investering Tot slot BIJLAGE A LIJST MET BENADERDE PERSONEN BIJLAGE B LIJST MET GEBRUIKTE AFKORTINGEN BIJLAGE C SAMENSTELLING KLANKBORDGROEP BIJLAGE D BRIEF EN BIJLAGE xix

20 xx

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Innovatie instrument en financierings mogelijkheden

Innovatie instrument en financierings mogelijkheden HealthGrain Holland, Den Haag 5 juli 2011 Innovatie instrument en financierings mogelijkheden Frans van den Berg, Innovatiemakelaar Food & Nutrition Delta Food & Nutrition Delta? FND is deel van het Innovatieprogramma

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC LIGHTREC Energiezuinige lampen zijn goed voor het milieu, maar mogen niet worden afgedankt bij het gewone huisvuil. De materialen uit energiezuinige verlichting

Nadere informatie

HIRLAM Plans for academic research models. Tilly Driesenaar Scientific secretary HIRLAM

HIRLAM Plans for academic research models. Tilly Driesenaar Scientific secretary HIRLAM HIRLAM Plans for academic research models Tilly Driesenaar Scientific secretary HIRLAM Contents Introduction sci-sec tasks Introduction HARMONIE HARMONIE for Universities Sci-sec HIRLAM tasks HIRLAM.org

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Best? New practice industry-university cooperation. Chemelot InSciTe. www.chemelot-inscite.com

Best? New practice industry-university cooperation. Chemelot InSciTe. www.chemelot-inscite.com Best? New practice industry-university cooperation Chemelot InSciTe www.chemelot-inscite.com Aanleiding / Externe ontwikkelingen Wetenschappelijke competitie neemt toe; universiteit moet zich op sterktes

Nadere informatie

Support Center GIS-Flanders

Support Center GIS-Flanders Support Center GIS-Flanders Our mission: Ensuring the optimal use of geographic information in Flanders Het Ondersteunend Centrum GIS-Vlaanderen is

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality Deze dia-indeling is zo gemaakt dat zelf een afbeelding kan worden geplaatst. Klik met de rechtermuisknop in de achtergrond en kies Achtergrond opmaken. Klik op Opvulling met figuur of bitmappatroon en

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie 11 december 2014 Het project EUregio Life Cycle Costing (EULC2) is mede mogelijk gemaakt door bijdragen van

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Basisgegevens. Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): Nieuwe opleiding. Nieuw Ad programma. Nieuwe hbo master. Nieuwe joint degree

Basisgegevens. Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): Nieuwe opleiding. Nieuw Ad programma. Nieuwe hbo master. Nieuwe joint degree Basisgegevens Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): X Nieuwe Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree Naam instelling(en) Contactpersoon/contactpersonen Contactgegevens Universiteit

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

Future of the Financial Industry

Future of the Financial Industry Future of the Financial Industry Herman Dijkhuizen 22 June 2012 0 FS environment Regulatory & political pressure and economic and euro crisis 1 Developments in the sector Deleveraging, regulation and too

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Project : GigaPort3 Project Year : 2010 Project Manager : Albert Hankel Author(s) : Eefje van der Harst Completion Date : 24-06-2010 Version : 1.0

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Danielle Raspoet. VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020. Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid

Danielle Raspoet. VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020. Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020 Danielle Raspoet Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid Vlaams Innovatienetwerk, Gent 1 Technologie & Innovatie in Vlaanderen: Prioriteiten

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo. Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009

De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo. Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009 De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009 Environmental and Social Assessment Stakeholder Engagement EIA Fishing Biodiversity

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Innovatie. prof.dr.ir. Han Gerrits. Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory INNOVATION FACTORY

Innovatie. prof.dr.ir. Han Gerrits. Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory INNOVATION FACTORY Innovatie prof.dr.ir. Han Gerrits Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory Inhoud Wat is innovatie? Waarom is innovatie zo moeilijk? Innovatie in Banking Hoe kan een organisatie innovatiever worden?

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

BIM Mythes. 'Broodje BIM' in het kader van Bouwlokalen 2012. Marcel van Bavel Léon van Berlo Hans Hendriks Dik Spekkink

BIM Mythes. 'Broodje BIM' in het kader van Bouwlokalen 2012. Marcel van Bavel Léon van Berlo Hans Hendriks Dik Spekkink 'Broodje BIM' in het kader van Bouwlokalen 2012 Marcel van Bavel Léon van Berlo Hans Hendriks Dik Spekkink ? Mythes Investeringen komen bij andere partijen terecht (kan zijn, dus doe er wat aan!) BIM is

Nadere informatie

Workflow en screenshots Status4Sure

Workflow en screenshots Status4Sure Workflow en screenshots Status4Sure Inleiding Het Status4Sure systeem is een ICT oplossing waarmee de transportopdrachten papierloos door het gehele proces gaan. De status kan gevolgd worden door de logistieke

Nadere informatie

Bedrijfsleven en Universiteit Best Practices: T-Labs & LTN

Bedrijfsleven en Universiteit Best Practices: T-Labs & LTN Bedrijfsleven en Universiteit Best Practices: T-Labs & LTN Deutsche Telekom Laboratories: T- Labs One of the largest university-industry research centers London Technology Network LTN helps a company define

Nadere informatie

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Chris E. Dutilh Stichting DuVo/Unilever Benelux Conferentie Winst uit Agrologistiek Monster, 16 februari 2009 Doelstelling DuVo-studie In beeld brengen of, en

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Safety Values in de context van Business Strategy.

Safety Values in de context van Business Strategy. Safety Values in de context van Business Strategy. Annick Starren en Gerard Zwetsloot (TNO) Papendal, 31 maart 2015. NVVK sessie Horen, Zien en Zwijgen. Safety Values in de context van Business strategy.

Nadere informatie

TU Delft: Joint Research Centres aanwezig waar het er toe doet

TU Delft: Joint Research Centres aanwezig waar het er toe doet TU Delft: Joint Research Centres aanwezig waar het er toe doet 5 March 2009 Delft University of Technology Challenge the future Grootste technische universiteit van NL TU engineers & technology utilized

Nadere informatie

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013 Kansen zien, kansen pakken! Vvg 13 november 2013 Leven in de stad van de toekomst Louis Bekker City Account Manager Programma manager Onderwijs (PO/MO) Smart Concurrentie Leefbaar Groen Samenwerking Onze

Nadere informatie

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Wilma Fokker, IBM account manager BA Ton Rijkers, Business Project Manager EMI Music IBM Cognos Express Think big. Smart small. Easy to install pre-configured

Nadere informatie

Hoe ontwikkel je een regionale economy?

Hoe ontwikkel je een regionale economy? 1 Hoe ontwikkel je een regionale economy? Model van 5 elementen Excellent Science World leading and accessible positions in sciences People make the difference Attracting world class scientists and talented

Nadere informatie

RDM Centre of Expertise. Innovatie motor voor Stad en Haven

RDM Centre of Expertise. Innovatie motor voor Stad en Haven RDM Centre of Expertise Innovatie motor voor Stad en Haven https://www.youtube.com/watch?v=ubghpqsittc RDM Centre of Expertise RDM Centre of Expertise is een broedplaats waar studenten, onderzoekers/lectoren

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

Support Center GIS-Flanders

Support Center GIS-Flanders Support Center GIS-Flanders Our mission: Ensuring the optimal use of geographic information in Flanders Het Ondersteunend Centrum GIS-Vlaanderen is

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

GEO-HR: OPPORTUNITIES FOR MARITIME SECURITY OPERATIONS

GEO-HR: OPPORTUNITIES FOR MARITIME SECURITY OPERATIONS GEO-HR: OPPORTUNITIES FOR MARITIME SECURITY OPERATIONS 2nd GEO-HR User Consultation Workshop 25 April 2013 Arthur Smith TNO Defence Research 1 Who is TNO Defence Research? TNO Defence Research: Part of

Nadere informatie

Instruction project completion report

Instruction project completion report Instruction project completion report The project completion report is in fact a final progress report providing a comparison between the start of the project and the situation at the end of the project.

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Enterprise Portfolio Management

Enterprise Portfolio Management Enterprise Portfolio Management Strategische besluitvorming vanuit integraal overzicht op alle portfolio s 22 Mei 2014 Jan-Willem Boere Vind goud in uw organisatie met Enterprise Portfolio Management 2

Nadere informatie

Vragenlijsten kwaliteit van leven

Vragenlijsten kwaliteit van leven Click for the English version Vragenlijsten kwaliteit van leven TNO heeft een aantal vragenlijsten ontwikkeld om de gezondheidsrelateerde kwaliteit van leven te meten van kinderen, jongeren en jong-volwassenen.

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

LIFE+ Arnoud Heeres, LIFE Unit, Europese Commissie. 2013 LIFE+ Presentatie Nederland

LIFE+ Arnoud Heeres, LIFE Unit, Europese Commissie. 2013 LIFE+ Presentatie Nederland LIFE+ Arnoud Heeres, LIFE Unit, Europese Commissie 1 Profiel: Programma Manager - Desk Officer voor LIFE Natuur LIFE Natuur Unit (E3) DG Milieu Europese Commissie 2 Taken: Programma Manager - Desk Officer

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

1.1 ORGANIZATION INFORMATION 1.2 CONTACT INFORMATION 2.1 SCOPE OF CERTIFICATION 2.2 AUDITOR INFORMATION 3.1 AUDIT CONCLUSIONS 3.2 MANAGEMENT SYSTEM EFFECTIVENESS 3.3 OBSERVATIONS Organization Address Name

Nadere informatie

Horizon 2020. MKB instrument & Fast track to Innovation. Martijn Lammers. Nationaal Contactpunt voor het MKB in Horizon 2020.

Horizon 2020. MKB instrument & Fast track to Innovation. Martijn Lammers. Nationaal Contactpunt voor het MKB in Horizon 2020. Horizon 2020 MKB instrument & Fast track to Innovation 10 juni 2015 Martijn Lammers Nationaal Contactpunt voor het MKB in Horizon 2020 2 1 Boodschap 3 MKB instrument: wat is het? Financiering voor High

Nadere informatie

Seminar 360 on Renewable Energy

Seminar 360 on Renewable Energy Seminar 360 on Renewable Energy Financieren van duurzame energie initiatieven ING Lease (Nederland) B.V. Roderik Wuite - Corporate Asset Specialist - Agenda I 1. Introductie 2. Financiering van duurzame

Nadere informatie

Hoe realiseer je een Smart City?

Hoe realiseer je een Smart City? Hoe realiseer je een Smart City? Thema Inclusive Society Dr. Ir. Rianne Valkenburg FUTURE Steden worden langzaam bedolven onder sensoren Steden waren al vol, namelijk met mensen Kwaliteit van leven? Hoe

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS professional

EXIN WORKFORCE READINESS professional EXIN WORKFORCE READINESS professional DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

QUICK SCAN BESTAAND RDM BELEID 1/2

QUICK SCAN BESTAAND RDM BELEID 1/2 Vraagstelling - Wat staat in bestaand instellings beleid (elementen/inhoud)? Aangetroffen bij Universiteiten uit UK, Australië en US - Welke best practices zijn bruikbaar voor NL? RDM beleid volop in ontwikkeling

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever EXIN WORKFORCE READINESS werkgever DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

BiZZdesign. Bouwen van sterke en wendbare organisaties met behulp van standaarden, methode, technieken en tools. Research & Development

BiZZdesign. Bouwen van sterke en wendbare organisaties met behulp van standaarden, methode, technieken en tools. Research & Development BiZZdesign Bouwen van sterke en wendbare organisaties met behulp van standaarden, methode, technieken en tools Research & Development 1 Profile CV Joost Niehof Name Grade Nationality Residence Role Joost

Nadere informatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Dexia & social media Frank Van ssche, Head of Brand & Project Office, Communicatie Gent, 28/04/2011 Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Quotes Social media isn't (just) about the media,

Nadere informatie

Open Access voor wetenschappelijke data in VLIZ Archiveren, documenteren, publiceren en herverdelen

Open Access voor wetenschappelijke data in VLIZ Archiveren, documenteren, publiceren en herverdelen Open Access voor wetenschappelijke data in VLIZ Archiveren, documenteren, publiceren en herverdelen EWI-focus Van Open Access naar Open Data uitdagingen voor het beleid 17-09-2014 Inleiding Het proces

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS opleider

EXIN WORKFORCE READINESS opleider EXIN WORKFORCE READINESS opleider DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

vrijdag 8 juni 12 DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN

vrijdag 8 juni 12 DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN DE CONSUMENT IN DE ZORG? Fragmentatie ehealth initiatieven zorgen weer voor eilandjes in de zorg: ICT leveranciers, Regio s, Ziekenhuizen, Klinieken, Patiënt Verenigingen, Verzekeraars,

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC (www.nioc.nl) stelt zich conform zijn statuten tot doel: het realiseren van congressen over informatica onderwijs en voorts al hetgeen

Nadere informatie

Predicting peptide interactions using protein building blocks

Predicting peptide interactions using protein building blocks Faculty of Science and Bio-engineering Sciences Department of Bio-engineering Sciences Predicting peptide interactions using protein building blocks Thesis submitted in partial fulfilment of the requirements

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Session Educa-on. 14-15 October 2013

Session Educa-on. 14-15 October 2013 Session Educa-on 14-15 October 2013 FIRE facilities in education: Networking courses (fixed and wireless) IP fixed networks ComNet Labs Build your own network [Lab router] Calculate IP ranges According

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie