DE ANDER EN IK: SOCIALE VAARDIGHEDEN BIJ KINDEREN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE ANDER EN IK: SOCIALE VAARDIGHEDEN BIJ KINDEREN"

Transcriptie

1 DE ANDER EN IK: SOCIALE VAARDIGHEDEN BIJ KINDEREN

2 1. Inleiding Overal waar we gaan en staan in de wereld, gaan we om met andere mensen. Het begint al heel vroeg in het kinderdagverblijf, daarna op de school, misschien in de jeugdbeweging of sportclub, later in de werksituatie. Ook in het gezin dient men met elkaar om te gaan op een positieve manier. Kortom: sociale vaardigheden zijn erg belangrijk om aangenaam te kunnen samenleven. Een kind wordt echter niet geboren met een pakket aan sociale vaardigheden. Heel wat sociale vaardigheden dienen nog ontwikkeld te worden, zoals het vermogen om je in te leven in een ander, de mogelijkheid tot samenspel, het vermogen om ruzies op te lossen, het uiten van gevoelens, In deze brochure schetsen we eerst de ontwikkeling van het kind op sociaal vlak. Daarna bekijken we wat dit betekent voor de mogelijkheid tot samenspel van kinderen. We nemen het belang van en het omgaan met ruzies of conflicten onder de loep. Tot slot bespreken we hoe je het ontwikkelen van sociale vaardigheden bij je kind kan stimuleren. 2

3 2. Ontwikkeling van sociale vaardigheden Hier richten we ons op het ontwikkelen van sociale vaardigheden, van de peutertijd tot het einde van de lagere school. Peuters: Peuters staan vrij egoïstisch in de wereld. Ze leven compleet in hun eigen wereldje en gaan ervan uit dat zij in het centrum van de wereld staan en alles rond hen draait. Mama en papa moeten dan ook onmiddellijk al hun wensen vervullen. Peuters kunnen nog niet om met uitstel. Daar alles rond hen draait, zijn zij nog niet in staat om zich in te leven in iemand anders. Zodoende kunnen zij ook geen rekening houden met de gevoelens van anderen. Peuters beginnen wel al interesse te tonen in andere kinderen. Van samen spelen is echter nog geen sprake. Peuters spelen naast elkaar in plaats van met elkaar. 3

4 Kleuters: Kleuters zijn nog steeds vrij egoïstisch en zien de wereld vanuit hun eigen positie. Zij kunnen zich nog steeds moeilijk inleven in de gevoelens van iemand anders. Ze gaan er van uit dat de ander net zo denkt en voelt als zij. Ze kunnen ook niet inschatten wat er zal gebeuren als zij iets doen, of hoe iemand anders zich dan zal voelen. Daar zal het kind pas rond zijn zesde verjaardag in slagen. Toch brokkelt het egocentrisme vanaf deze leeftijd af. Kleuters beginnen stilaan te beseffen dat de wereld niet rond hen draait. Een kleuter krijgt wel al meer aandacht voor anderen. Leeftijdsgenoten krijgen een belangrijkere rol toegewezen. De kleuter ontdekt dat samenspelen met iemand anders ook leuk kan zijn. Naast elkaar spelen verandert stilaan in samenspelen. Door het deelnemen aan de leefwereld van leeftijdsgenoten, leert het kind zich te verplaatsen in een ander. Door vriendschappen te sluiten leren kleuters de wereld van een ander kennen. Ze ontdekken langzaamaan het anders-zijn van de ander. 4

5 Lagere schoolkinderen: Op school gaan kinderen dagelijks met elkaar om en leren zo zichzelf en de ander beter kennen. In de kleutertijd leerden kinderen samenspelen en ondervonden zij dat iedereen anders is. Dit besef van anders zijn, neemt sterk toe in de lagere school. Men leert er lezen, schrijven en rekenen en ziet dat de één dit beter kan dan de ander. In de lagere school wordt er heel wat verwacht van kinderen (stil zitten, zwijgen in de klas, huiswerk maken, ) en ook hier zien de kinderen dat de één dit beter kan dan de ander. Ook in vrije momenten zoals de speeltijd en middagpauze, merken kinderen verschillen op. Kinderen van deze leeftijd denken ook meer over zichzelf na: hun eigen mogelijkheden (wat ze goed kunnen in de klas), hun beperkingen (wat minder goed gaat), hun uiterlijke kenmerken, wensen, gevoelens, Hierbij gaan ze stevig vergelijken met andere kinderen. Kinderen in de lagere school richten zich meer op hun leeftijdsgenoten en spiegelen zich ook aan hen. Ze doen hierbij steeds meer ervaring op met agressief gedrag, ruzies, opkomen voor eigen recht en rekening houden met anderen. Hierdoor leren zij steeds beter omgaan met conflicten, afspraken en regels. 5

6 Kinderen zijn nu ook meer in staat zich te verplaatsen in de gevoelens, wensen, opvattingen en de situatie van anderen. Wat betreft de vriendschappen, zien we dat deze nu meer vast worden, terwijl dit in de kleuterschool erg wisselend kon zijn. Vriendschappen krijgen meer het karakter van samenwerking. Er ontstaat meer wederzijdsheid in relaties. Kinderen proberen zich meer aan te passen aan de wensen van een vriend(in). Vanaf het derde leerjaar kunnen hechte vriendschappen ontstaan. Vijfde- en zesdeklassers kunnen één of twee echte boezemvrienden of vriendinnen hebben met wie ze constant willen optrekken. De meeste kinderen willen nu ook samen met de anderen iets doen en erbij horen. Sociale vaardigheden zijn daarbij erg belangrijk. Niet alleen kinderen die heel goed mee kunnen in de klas zijn vaak populair maar ook kinderen met goede sociale vaardigheden. Deze kinderen weten hoe ze vriendjes moeten maken en wat ze moeten doen om die vriendjes te houden. Op het einde van de lagere school neemt de behoefte aan zelfstandigheid, privacy, een eigen mening en eigen verantwoordelijkheid toe. Men staat in deze leeftijdsfase 6

7 kritischer ten opzichte van volwassenen. Daarnaast sluit men zich meer aan bij leeftijdsgenoten en worden normen en gewoontes van leeftijdsgenoten belangrijker. Het maken van vrienden en vriendinnen is in deze periode van wezenlijk belang. Kinderen zijn op deze leeftijd erg gevoelig voor het gedrag van hun leeftijdsgenoten en voor hun beoordeling. Kinderen willen erg graag aanvaard worden door de groep en daarvoor gaan ze proberen te voldoen aan de waarden die in de groep heersen. Tegelijker wil het kind ook zijn anders-zijn onderstrepen. Op die manier willen ze zich onderscheiden van de groep. Dit duurt voort in de puberteit en is belangrijk voor het vormen van een eigen identiteit. De intrede van de puberteit en de veranderingen die daarbij horen, kunnen voor een verminderd zelfvertrouwen zorgen. Hierdoor is extra aandacht gewenst voor het zelfbeeld en het omgaan met gevoelens die voortkomen uit de lichamelijke veranderingen die gepaard gaan met de aanvang van de puberteit; uit de relatie met leeftijdsgenoten en dan vooral het erbij willen horen; en de druk van schoolkeuze en de mogelijkheden en beperkingen op schools vlak. 7

8 3. Samen spelen Samen spelen is erg belangrijk voor de ontwikkeling van kinderen, en vooral voor de ontwikkeling van sociale vaardigheden. Voor kinderen tot ongeveer zes jaar kan het nog moeilijk zijn om goed samen te spelen. Hiervoor moet je immers kunnen inschatten wat de ander wil en hierop inspelen, samen delen, op je beurt wachten, Er zijn dus veel sociale vaardigheden nodig om goed te kunnen samenspelen. Deze vaardigheden moeten op de leeftijd van zes jaar meestal nog geleerd worden. Dit betekent niet dat kinderen van zes jaar beter niet samen spelen. Integendeel! Door het samenspel kunnen zij deze vaardigheden leren. Via het spel leert het kind met anderen omgaan, wedijveren, rekening houden met de mening van anderen, zich aan afspraken houden, het accepteren van leiderschap van anderen, meningsverschillen bijleggen, Tijdens het spel krijgt het kind kansen om te leren omgaan met frustraties, kansen om boos te zijn, ruzie te maken en het bij te leggen, te leren winnen en verliezen, 8

9 Dit leerproces zal niet vlekkeloos verlopen en vele ruzies zijn hierbij niet vreemd. Maar ook dat is belangrijk voor de ontwikkeling van de genoemde vaardigheden. Ruzies tijdens het samenspelen en het niet tegen zijn verlies kunnen zijn normaal voor kinderen in de lagere school. Als kinderen moeilijk tegen hun verlies kunnen, helpt het beter om mee te leven dan om ze ervan te overtuigen dat dit niet erg is. Voor het kind is dit namelijk wel erg. De meeste kinderen hopen immers het spel te winnen en als ze dan verliezen is dit een ontgoocheling. Best is om mee te leven met je kind als zij/hij verliest. Laat merken dat je begrijpt dat hij/zij daar moeite mee heeft. Als je kind wegloopt bij verlies, probeer dan uit te leggen dat weglopen tijdens een spel wel helpt tegen de boosheid maar niet om te leren winnen. Je kunt iets dat niet lukt beter nog eens proberen. Zo heb je opnieuw een kans om wel te winnen of om het beter te doen. Vertel ook dat ieder mens wel ergens goed in is. De één kan goed kaarten, de ander kan goed sporten, Laat je kind even afkoelen en probeer hem/haar daarna toch weer aan het spel te krijgen. 9

10 4. Ruzies en conflicten Het belang van ruzies Net zoals samen spelen, is ruzie maken ook belangrijk voor de ontwikkeling van sociale vaardigheden. Door ruzies leren kinderen te onderhandelen, leren ze hoe ze hiermee kunnen omgaan, leren ze wanneer ze té ver gaan, Kinderen zullen in hun leven ongetwijfeld nog in aanraking komen met conflicten. Het is dus niet aan te raden dit uit de weg te gaan, ook al zijn ruzies en conflicten erg lastig. Ruzies en conflicten grijpt men best aan als oefenmomenten voor het omgaan ermee. Dit geldt zowel voor conflicten tussen kinderen onderling als voor conflicten tussen volwassenen en kinderen. Ruzies zijn daarnaast ook een goede oefening in het opkomen voor zichzelf. Door ruzie te maken, geeft je kind aan het met iets niet eens te zijn. Dit is belangrijk voor zijn/haar weerbaarheid of assertiviteit. Zo kan het kind ook opkomen voor zichzelf als hij wordt gepest, als hij wordt benadeeld, Je kind mag dus kibbelen en ruzie maken. Dit gaat meestal gepaard met kwaad zijn. Je kind is boos en zijn gezicht spreekt boekdelen. Ook zul je het aan de taal horen. Er worden verwijten gemaakt, gescholden en soms zelfs getrokken of 10

11 geslagen. Nadien volgt er meestal huilen. Het is een hele ontlading. Er wordt gereageerd en soms ontploft. Indien dit niet zou gebeuren, zouden de frustraties zich opstapelen. Dit wreekt zich vroeg of laat en dat is voor niets goed. Als ouder moet je dus nooit verbieden dat je kinderen ruzie maken, aangezien dit een belangrijk leerproces is. Dit wil echter niet zeggen dat je daarbij alles kunt toelaten. Er moeten hierbij grenzen gesteld worden. Zo kun je bijvoorbeeld reageren als er scheldwoorden worden gebruikt. Vooral als die worden gebruikt met de bedoeling te kwetsen. Ook kom je als ouder best tussen als er geweld wordt gebruikt. Je komt dan tussen met de boodschap dat geweld geen problemen oplost. Hou er rekening mee dat desondanks deze tussenkomsten, het de volgende keer weer op dezelfde manier kan verlopen. Het leren omgaan met ruzies en conflicten is een leerproces dat een tijdje duurt. Hoe omgaan met kinderruzies? Ruzies zijn belangrijk voor de sociale ontwikkeling van kinderen. Het is ook belangrijk dat kinderen leren om zelf een ruzie op te lossen. Onderschat de eigen vaardigheid van kinderen bij het bedenken van oplossingen niet. Wacht af en grijp alleen in als je merkt dat het de kinderen niet lukt om het conflict goed 11

12 op te lossen of als de ruzie wordt opgelost ten koste van de zwakste partij. Los dus niet steeds de ruzies zelf op, maar wacht af en kijk of ze er zelf in slagen dit op te lossen. Hou hierbij wel in het oog dat het niet steeds dezelfde is die het pleit wint. Probeer daarnaast bemerkingen als jij bent de oudste, jij moet de wijste zijn te vermijden. Hiermee geef je aan dat de jongere kinderen telkens hun zin moeten krijgen. Maar ook jongere kinderen moeten leren hun ongelijk te aanvaarden of toe te geven. Als de kinderen er niet in slagen hun conflict zelf op te lossen, kan je tussenbeide komen en hen stimuleren om tot een oplossing te komen. Je wacht hiervoor beter enige tijd af, en onderbreekt hen best niet meteen. Het geven van goedbedoeld advies, oplossingen, kritiek, beoordelingen doe je beter niet. Als de ruzie echter al in geweld ontaardde, kan je beter eerst de kinderen laten afkoelen, vooraleer de situatie op te lossen. Wat als kinderen er zelf niet uit geraken? Als kinderen zelf niet tot een oplossing komen, kan je kinderen helpen overleggen. Belangrijk is om eerst elk kind zijn eigen verhaal te laten vertellen, zonder onderbrekingen door de ander. Sta toe dat het kind zijn gevoelens uit, ook boosheid. Ontladen van gevoelens 12

13 geeft ontspanning bij het kind. Het serieus nemen van de gevoelens, gedachten en verlangens van het kind is belangrijk voor het ontwikkelen van een positief zelfbeeld. Voorbeeld: Jan (10) en Piet (8) maken voor de zoveelste keer ruzie om wie het eerst op de computer mag. Ze roepen beiden om hulp en verwachten beiden dat de ouder zal zeggen dat zij het eerst mogen. Ouder: Het lijkt heel moeilijk voor jullie om tot een oplossing te komen over wie het eerst op de computer mag. Ik zal naar jullie beiden eerst luisteren. Als de ander aan het woord is, verwacht ik wel dat er geluisterd wordt en niet onderbroken wordt. Jan: Ik was het eerst. Altijd als ik op de computer wil, moet hij natuurlijk ook zo nodig. Hij moet mij altijd nadoen. Ik ben dat beu. Kan hij zelf niet eens iets zoeken om te doen in plaats van mij altijd na te doen. Piet: Jan loopt altijd direct naar de computer zodat hij de eerste is. Hij denkt dat hij het meest recht heeft op de computer omdat hij de oudste is. Ik moet ALTIJD wachten, het is altijd hij die het eerst moet spelen. Luister goed naar de verhalen van de kinderen en breng de specifieke gevoelens en gedachten van elk kind onder 13

14 woorden. Hiermee accepteer je de gevoelens van het kind en dat lucht al op voor het kind. Zo hoeft het kind geen angst te hebben voor zijn eigen gevoelens en hoeft hij niet te overschreeuwen of zich af te reageren. Door de gevoelens van de kinderen serieus te nemen, kan je er iets mee doen. Let wel op dat je de gevoelens van één of beide kinderen niet ontkent of kleineert. Ouder: Jan, ik hoor dat jij het niet leuk vindt dat je broer graag hetzelfde wil doen als jij. Je zou liever eens op je gemak alleen spelen, zonder je kleine broertje bij je. En bij Piet hoor ik dat hij denkt dat hij anders geen kans zal krijgen om eens als eerste te mogen spelen. Naast het luisteren naar het verhaal en het onder woorden brengen van het probleem en de daarbij horende gevoelens van elk kind, is het belangrijk om geen partij te kiezen en geen oplossingen op te leggen. Beschrijf het probleem eenvoudig en vraag de kinderen met eigen oplossingen voor de dag te komen tot ze het beiden daarover eens zijn. Ouder: Dat is lastig. Jij wil graag als eerste alleen spelen, zonder dat jouw broer naast je zit te wachten maar jouw broer 14

15 wil ook graag eens als eerste spelen. Hebben jullie een idee hoe jullie dit kunnen oplossen? Bespreek de oplossingen en de voor- en nadelen ervan, tot je tot een oplossing komt die voor beiden aanvaardbaar is. Als de kinderen zelf op geen oplossingen kunnen komen, kan je er zelf voorstellen. Jan: Ja, voor mij mag hij ook wel eens als eerste spelen, als hij dan maar niet naast mij gaat zitten als ik speel. Piet: Ik hoef niet naast jou te zitten als ik zeker weet dat ik ook aan de beurt kom en dat het niet altijd jij bent die het eerst begint. Ouder: Hoor ik dan goed dat jullie willen afwisselen wie het eerst op de computer mag? Aan de andere kant hoor ik ook dat degene die begint te spelen op tijd dient te stoppen. Piet: Ja, want Jan maakt altijd problemen als hij moet stoppen en de afspraak was nochtans een half uur. Jan: Ik wil wel op tijd stoppen, als ik de kans krijg om op mijn gemak te spelen, zonder iemand die naast mij op de klok zit te kijken. Ouder: Dus jullie wisselen mooi af, de ene dag mag Jan beginnen, de andere dag mag Piet beginnen. Jullie laten elkaar 15

16 alleen en stoppen mooi als de tijd om is. Fijn dat jullie dit zo goed kunnen oplossen! Deze manier van omgaan met ruzie tussen kinderen, doet een beroep op hun eigen verantwoordelijkheid. Ook geeft het hen een positief gevoel en stimuleert het hen om samen te werken. Hoe omgaan met conflicten tussen ouder en kind? Als je een oplossing wil vinden voor een conflict met je kind, kan je er eveneens voor kiezen om te overleggen met je kind. Door conflicten samen op te lossen, en als ouder niet autoritair de wetten te gaan stellen, leert je kind hoe hij problemen moet oplossen. Hij leert samenwerken en respect opbrengen voor de mening van anderen. Verder neemt je kind op die manier ook een stuk verantwoordelijkheid op en zal hij/zij minder geneigd zijn om in opstand te komen. Een oplossing heeft ook meer kans op slagen als iedereen er mee akkoord gaat. Als ouder hoef je echter niet over alles te onderhandelen. Sommige zaken staan nu eenmaal niet ter discussie (bijvoorbeeld uur van slapengaan tijdens de week). Wel kun je steeds over meningsverschillen praten. Je kunt je mening 16

17 toelichten maar probeer je kind niet te overtuigen van je gelijk. Anders begin je aan een discussie zonder einde. Als je conflicten of vervelend gedrag van je kind wil bespreken, is het belangrijk dat je niet in de jij-vorm spreekt maar in de ikvorm. Zeg dus niet jij zou beter eens wat beter luisteren naar mij of je zou beter eens doen wat ik je vraag. Deze zinnen zijn beschuldigend en zullen ervoor zorgen dat je kind in de verdediging gaat en geen oren zal hebben naar het samen zoeken naar een oplossing. Een ik-boodschap vertelt hoe jij je voelt als je kind iets doet wat je niet acceptabel vindt. Voorbeeld: Ik vind het niet fijn als ik steeds maar weer alles op zijn plaats moet zetten. Op die manier zal je kind eerder begrip opbrengen voor jouw standpunt. Als je met je kind overlegt over een meningsverschil, is het best om eerst het probleem te verwoorden. Wat is het probleem, wat wil iedereen? Voorbeeld: In het gezin Pieters is er al een hele tijd conflict omwille van het uur van slapen gaan. Elke avond opnieuw geeft zoonlief tegen de bedtijd aan dat hij nog niet moe is, verder naar zijn programma wil kijken of nog één laatste spelletje op de computer wil spelen. De familie besluit om eens rond de tafel te zitten. 17

18 Moeder steekt van wal: Kijk, ik wil vandaag graag eens met je praten over het uur van slapen gaan. Elke avond hebben we hier discussie over en daarom denk ik dat we er beter samen eens over praten, om die discussies te verminderen. Ik zou graag hebben dat jij iedere avond om acht uur gaat slapen, zodat je s morgens fit bent om op school op te letten. Jij zou liever wat langer opblijven, hoor ik je telkens zeggen. Na het verwoorden van het probleem en wat iedereen wil, kan men samen oplossingen gaan bedenken. Bij het bedenken van oplossingen, bekijk je elke oplossing afzonderlijk en wordt elke oplossing waar één van de partijen zich niet in kan vinden, verworpen. Je zoekt naar een oplossing die voor beide partijen aanvaardbaar is. Moeder: Kunnen we eens kijken of er ergens oplossingen te vinden zijn voor ons probleem, zodanig dat we niet meer elke avond met elkaar hoeven te discussiëren. Voor mij zou een oplossing bijvoorbeeld kunnen zijn dat je eenmaal in de week een half uurtje langer mag opblijven, op voorwaarde dat je de rest van de week direct gaat slapen, zonder zeuren. Lijkt jou dat iets of kan jij je daar niet in vinden? Jan: Ik kijk elke dinsdag en donderdag heel graag naar een programma op TV dat duurt tot half negen. Als ik maar 18

19 eenmaal in de week iets langer mag opblijven, mis ik het nog de helft van de keren. Dat lijkt mij niets. Moeder: Wat is dan jouw voorstel? Jan: Mijn voorstel is dat ik zowel dinsdag als donderdag wat later mag opblijven, zodat ik mijn programma kan zien. En dan ga ik maandag en woensdag zonder problemen naar bed. Moeder: Dat vind ik wel wat moeilijk. Ik vrees dat je dan moe zal zijn op school. Ik wil het wel overwegen, als je dan maandag en woensdag een half uur vroeger in je bed gaat als normaal, zodoende mis je je programma niet maar heb je nog altijd evenveel slaaptijd op je week. Jan: Ok, dat lijkt me redelijk. Belangrijk is de oplossing concreet en duidelijk te verwoorden. Geef aan wat er precies verwacht wordt en wat de gevolgen zullen zijn als men zich niet aan de afspraak houdt. Moeder: Prima, dan zijn we daarmee akkoord. Op maandag en woensdag ga jij zonder mopperen om half acht gaan slapen; en op dinsdag en donderdag mag je tot half negen opblijven. Als het niet lukt om op maandag en woensdag op tijd naar bed te gaan, zonder mopperen, zullen we opnieuw moeten bekijken of het opblijven tot half negen zal kunnen blijven doorgaan. 19

20 Na het uitvoeren van de oplossing, kan je ze ook achteraf evalueren. Evalueer of iedereen tevreden is en of er nog aanpassingen dienen uitgevoerd te worden. 20

21 5. Ontwikkeling van sociale vaardigheden stimuleren Het leren omgaan met conflicten, is een erg nuttige sociale vaardigheid. In het omgaan met anderen, worden we hier immers mee geconfronteerd. Naast het kunnen omgaan met ruzies en conflicten, zijn er nog andere zaken van belang bij het omgaan met anderen. Belangrijk is dat je je eigen gevoelens onderkent en uit, zo kan je immers ook pas de gevoelens van een ander leren kennen en kan je erin slagen hiermee om te gaan. Dit draagt bij tot het kunnen inleven in een ander. Verder zijn ook een gesprek kunnen voeren en het kunnen luisteren belangrijke vaardigheden voor het omgaan met anderen. Hieronder bespreken we hoe je deze vaardigheden kan bevorderen bij je kind. 21

22 a. Kinderen leren omgaan met eigen gevoelens en gevoelens van anderen Vooraleer een kind de gevoelens van een ander kan leren kennen - en er mee kan omgaan - dient het eerst zijn eigen gevoelens te leren kennen. Hoe meer we openstaan voor onze eigen gevoelens, hoe beter we de gevoelens van de ander kunnen aanvoelen. Hieronder beschrijven we hoe je kinderen kan leren omgaan met hun eigen gevoelens en de gevoelens van anderen. Neem de gevoelens van kinderen serieus en accepteer het uiten van hun gevoelens. Dikwijls wordt er over de gevoelens van kinderen heen gewalst. Men gaat al gauw zeggen kom op, het is zo erg niet. Een kind dat huilend naar je toekomt met de mededeling 'Mijn vinger doet pijn' is echter niet gebaat met de reactie: 'Toe wees eens een flinke jongen. Om zo'n klein schrammetje huil je toch niet.' Met zo'n reactie geven we aan het kind de boodschap dat hij zijn gevoelens beter voor zich houdt want dat ze toch niet serieus genomen worden. Kinderen die vaak zo n reacties krijgen, zullen hun gevoelens verbergen. Na verloop van tijd weten ze met hun gevoelens geen raad. Beter is de gevoelens 22

23 van het kind te erkennen: Ai, dat kan pijn doen. Dat is niet leuk. Op die manier erken je de gevoelens van het kind en kan het met zijn gevoelens bij je terecht. Hetzelfde geldt voor boosheid. Ook boosheid is een gevoel en gevoelens mogen er zijn. Geef het kind ook de ruimte om zijn boosheid te uiten, om te ontladen door bvb te huilen, te stampvoeten en dergelijke. Hierbij dien je echter wel grenzen aan te geven. Kinderen mogen boos zijn, maar mogen niet slaan, zaken kapot maken, Als kinderen boos zijn omdat ze hun zin niet krijgen, kan je dit ook aangeven: Ik begrijp dat je boos bent omdat je niet meer naar televisie mag kijken, maar toch blijft de TV uit. Probeer de gevoelens van je kind onder woorden te brengen Door de gevoelens van je kind onder woorden te brengen, help je hen er zich van bewust te worden. Je kan dit zowel doen bij positieve als negatieve gevoelens. Voorbeeld: Ik zie dat je blij bent met je goed rapport. Ikzelf ben er ook heel blij mee en ik ben erg trots op je. Je vindt het erg hé, dat je niet naar het verjaardagfeestje van Lien mag. 23

24 Praten over gevoelens doe je best door open vragen te stellen, je kind niet te dwingen om te spreken als het daar nog niet aan toe is, stiltes niet vol te praten, de gevoelens van je kind niet te bekritiseren of te ontkennen en actief te luisteren. Stimuleer je kind met gevoelens van anderen rekening te houden Dit kunnen we doen door de gevoelens van anderen en het effect van het gedrag van je kind op anderen te verwoorden. Voorbeeld: Nu is je zus verdrietig en boos, omdat ze niet met je mag meespelen. Of Kijk eens hoe blij je zus is dat jij haar helpt. Daarnaast kan je je kind bekrachtigen als je ziet dat ze rekening houden met de gevoelens van anderen. Voorbeeld: Ik vind het erg lief van je, dat je met je zus mee naar boven ging toen je merkte dat ze wat bang was. Steek je eigen gevoelens niet onder stoelen of banken. Je hoeft niet altijd je eigen gevoelens weg te steken voor je kinderen. Het verwoorden van wat het gedrag van je kind bij 24

25 jou uitlokt, kan het inlevingsvermogen van kinderen bevorderen. Het leert hen omgaan met gevoelens van anderen. Ook kan je op die manier laten zien hoe jij je gevoelens en wensen duidelijk maakt. Dit doe je best door een ik-boodschap. Spreek vanuit de ik-vorm. Voorbeeld: Ik word erg boos als je zo tegen me praat. 25

26 b. Inlevingsvermogen van kinderen bevorderen Je kunnen inleven in een ander is een belangrijke sociale vaardigheid. Als je in de huid van een ander kan kruipen, ben je beter in staat om de ander te begrijpen en rekening met hem te houden. Belangrijk in het bevorderen van het inlevingsvermogen van je kinderen, is verwoorden waarom je zelf doet wat je doet. Zo maak je je overwegingen duidelijk en zichtbaar voor je kinderen. Voorbeeld: Ik heb jullie iets langer laten opblijven dan ik van plan was, omdat jullie zo fijn aan het spelen waren. Ook is het belangrijk om je kind te bekrachtigen als het inlevingsvermogen laat zien. Voorbeeld: Ik vind het erg goed van je dat je zo stilletjes naar beneden komt zodat je jouw zus niet stoort terwijl ze aan het studeren is. 26

27 c. Gespreksvaardigheden van je kind bevorderen door te praten met je kind Door dagelijks met je kind te praten leer je je kind hoe het een gesprek moeten voeren. Je kind leert zo het belang van luisteren kennen en leert zijn eigen gevoelens en gedachten uit te drukken. Weten hoe je met iemand anders moet praten is erg belangrijk. Door met je kind te praten, kom je te weten wat er in je kind omgaat. Probeer niet alleen te praten over zaken die je zelf belangrijk vindt zoals school en studeren maar praat ook over leuke zaken. Daarnaast is het belangrijk dat je kind met zijn problemen bij je terecht kan. Als je kind ergens mee zit moet hij het gevoel hebben dat je interesse hebt in wat hij vertelt en dat hij bij jou terecht kan. Je geeft hem dit gevoel door te luisteren, door begrip te tonen, mee te denken, een aantal dingen te herhalen, af en toe om meer uitleg te vragen, Wat je best niet doet is evalueren, direct je mening geven en ongevraagd advies geven. Dit verkleint de kans dat je kind in de toekomst nog veel zal vertellen. 27

28 Tips om goed te luisteren: - Maak tijd voor het verhaal van je kind. Lukt het niet om tijd te maken op het moment dat je kind bij jou komt, zeg dit dan en spreek een moment af waarop je wel kan luisteren. - Neem zijn/haar verhaal en de gevoelens die hij/zij ervaart serieus. Erken wat je kind voelt en geef geen opmerkingen als er zijn toch ergere dingen in het leven. Minimaliseer zijn problemen niet, anders zal het kind zich minder begrepen voelen. - Leef je in het verhaal in, laat je kind uitpraten en probeer een goede kijk op de situatie te krijgen door vragen te stellen. Stel open vragen: Wat is er toen gebeurd? Hoe voelde je je toen? Wat zei de juf toen? Zo geef je je kind de kans om zijn volledige verhaal te vertellen en breek je het gesprek niet af door een vraag te stellen waar je kind maar een kort antwoord op kan geven. - Laat zien dat je luistert door bevestigend en aanmoedigend te knikken, af en toe hm hm te zeggen of een stukje te herhalen van wat hij/zij zei. - Wissel niet van onderwerp. Je helpt je kind niet vooruit door een verhaal te vertellen over wat jijzelf of iemand anders ooit hebt meegemaakt. 28

29 - Luister zo aandachtig mogelijk. Zo leer je je kind wat luisteren is en zal hij ook beter luisteren als jij hem iets te vertellen hebt. - Leef mee met je kind. Probeer zijn standpunt te begrijpen. Wat je best niet doet is te snel advies geven, het probleem minimaliseren (iedereen heeft dat wel eens) of juist opblazen of de oorzaak van het probleem op tafel gooien. Zo stop je direct het gesprek en kan je kind zijn verhaal niet doen. 29

30 6. Besluit Om goed met anderen om te kunnen gaan, dienen kinderen eerst voldoende zelfvertrouwen en een positief zelfbeeld op te kunnen bouwen. Hiermee hangt samen dat ze zichzelf serieus nemen, hun eigen gevoelens, gedachten en verlangens kennen, hier voor durven uitkomen en ermee om kunnen. Als dit ontwikkeld is, kan men ook de ander serieus nemen, de gevoelens en gedachten van de ander horen en de ander de nodige ruimte geven hiervoor uit te komen. Vanuit deze instelling kun je leren werkelijk samen te spelen en later samen te werken. Zelfvertrouwen krijg je door te leren wat wel goed is, door te horen wat je wel goed gedaan hebt. Als je iets verkeerd gedaan hebt, zul je moeten horen hoe het wel moet. Als een kind enkel hoort wat het niet moet doen, voelt het zich afgewezen en krijgt het een slecht beeld over zichzelf. Als je leert hoe je met ruzie kan omgaan op een positieve manier en je hoort goed zo, dat heb je goed opgelost, dan zul je een goed gevoel over jezelf hebben en je positiever gedragen. 30

31 Als je serieus neemt wat in een kind leeft, draag je bij tot zijn/haar gevoel van zelfvertrouwen. Luister naar het kind, ga in op wat het vertelt en geef de mogelijkheid om te ontladen. Moedig het kind aan om zijn gevoelens en gedachten te uiten. Dit stimuleert het kind om zichzelf en de ander beter te leren kennen. 31

32 Hulp of informatie nodig? Solidariteit voor het Gezin Afdeling Hopon A.&M. Hellinckxstraat Ganshoren Tel.: 02/ Meer lezen? Hier hebben we een aantal kleuter en kinderboekjes geselecteerd die u kunnen helpen te praten over gevoelens, vriendschap, en ruzie maken. Voor kleuters Karen Bryant-Mole en Mike Gordon (2000). Ik ben verlegen. Uitgeverij Kwintessens. Karen Bryant-Mole en Mike Gordon (2000). Helemaal blij. Uitgeverij Kwintessens. Brian Moses en Mike Gordon. (2000). Ik voel me zo alleen. Uitgeverij Kwintessens. Nuria Roca en Rosa Maria Curto (2001). Mijn gevoelens. Van verdrietig zijn tot blij zijn. Uitgeverij Averbode. 32

VROLIJKE VRIENDEN SOCIALE VAARDIGHEDEN KINDEREN MET GEBREK AAN VANUIT WELKE ERVARING POSITIEF OUDERSCHAP: FOCUS OP VERZET TEGEN RIDICULE REGELS

VROLIJKE VRIENDEN SOCIALE VAARDIGHEDEN KINDEREN MET GEBREK AAN VANUIT WELKE ERVARING POSITIEF OUDERSCHAP: FOCUS OP VERZET TEGEN RIDICULE REGELS SOCIALE VAARDIGHEDEN VROLIJKE VRIENDEN Kinderen sociale vaardigheden leren door middel van spel Bewust zijn van je gedrag Goed luisteren Wederkerigheid Goede observeren Non verbale communicatie Verbale

Nadere informatie

Informatie voor ouders

Informatie voor ouders Weerbaarheid Informatie voor ouders Het Centrum voor Jeugd en Gezin ondersteunt met deskundig advies, tips en begeleiding. Een centraal punt voor al je vragen over opvoeden en opgroeien, dat is handig!

Nadere informatie

DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS

DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS WWW.PESTWEB.NL DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS Kinderen en jongeren willen je hulp, als je maar (niet)... Wat kinderen zeggen over pesten Kinderen gaan over het algemeen het liefst met hun probleem naar hun

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Voel jij wat ik voel? Praten over gevoelens met. kinderen en jongeren

Voel jij wat ik voel? Praten over gevoelens met. kinderen en jongeren Voel jij wat ik voel? Praten over gevoelens met kinderen en jongeren Inleiding Praten over gevoelens met kinderen is niet steeds gemakkelijk. Bij kleine kinderen weet men soms niet hoe hier aan te beginnen

Nadere informatie

Leven in een groep. Hoe gaat dat en wat vinden jongeren?

Leven in een groep. Hoe gaat dat en wat vinden jongeren? Leven in een groep bij DHG Hoe gaat dat en wat vinden jongeren? Jij bent belangrijk! Als je thuis woont, is je opvoeding een taak van je ouders. Woon je bij De Hoenderloo Groep, dan zorgen de groepsleiders

Nadere informatie

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden.

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden. Hoe vertel je het de kinderen? Op een gegeven moment moet je de kinderen vertellen dat jullie gaan scheiden. Belangrijk is hoe en wat je hen vertelt. Houd rekening daarbij rekening met de leeftijd van

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie Achtergrondinformatie opdracht 1, module 2, les 7 Vriendschappen Vriendjes spelen een belangrijke rol in het leven van een kind. Kinderen spelen met elkaar en maken plezier. En vriendjes leren van elkaar.

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

Ik ga een grote uitdaging niet uit de weg. Taken die moeilijk zijn, vind ik veel leuker dan eenvoudige taken.

Ik ga een grote uitdaging niet uit de weg. Taken die moeilijk zijn, vind ik veel leuker dan eenvoudige taken. Ik ga een grote uitdaging niet uit de weg. Taken die moeilijk zijn, vind ik veel leuker dan eenvoudige taken. 2 5 Ik hoef niet aangespoord te worden om mijn taken te maken. Niemand hoeft mij te zeggen

Nadere informatie

Pubers opvoeden. Veranderingen in de puberteit

Pubers opvoeden. Veranderingen in de puberteit Pubers opvoeden Pubers opvoeden De puberteit is de ontwikkelingsfase tussen 10 en 18 jaar. Maar die puberteit is er natuurlijk niet opeens. Vanaf ongeveer 9 jaar kan je al merken dat kinderen beginnen

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: Als je verliefd op iemand bent is dat vaak een fijn gevoel. Als de ander dan ook verliefd op jou is, wordt dit gevoel alleen maar sterker. Het is echter niet altijd

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje.

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. 1-1. HET PROBLEEM Pesten en plagen worden vaak door elkaar gehaald! Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. Als je gepest bent, heb je ervaren dat pesten

Nadere informatie

Informatie en advies voor ouders

Informatie en advies voor ouders Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders 1 2 Wist u dat de gevolgen van het zien of horen van geweld in het gezin net zo groot zijn als zelf geslagen worden? Ook als het geweld gestopt

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Inner Child meditatie

Inner Child meditatie De Inner Child meditatie Uit: Je Relatie Helen Een nieuwe weg naar heling van je relatievaardigheid Indra Torsten Preiss De Inner Child meditatie De Inner Child-meditatie is de meditatie bij uitstek om

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Wat gebeurt er als iemand zich in de mindere positie voelt? Meer over het instinct voor zelfbehoud

Wat gebeurt er als iemand zich in de mindere positie voelt? Meer over het instinct voor zelfbehoud Bijlage 3.1. Wat gebeurt er als iemand zich in de mindere positie voelt? Meer over het instinct voor zelfbehoud Het instinct voor zelfbehoud is heel gezond. Als we dat niet hadden, zou niemand van ons

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

De Inner Child meditatie

De Inner Child meditatie De Inner Child meditatie copyright Indra T. Preiss volgens Indra Torsten Preiss copyright Indra T. Preiss Het innerlijke kind Veel mensen zitten met onvervulde verlangens die hun oorsprong hebben in hun

Nadere informatie

Wij werken aan Allemaal Maatjes!

Wij werken aan Allemaal Maatjes! Wij werken aan Allemaal Maatjes! Op school werken wij elke maand aan een ander puntje om Allemaal maatjes te zijn! Zo proberen wij het pesten op onze school te voorkomen. Om het puntje van de maand duidelijk

Nadere informatie

Doelstellingen van PAD

Doelstellingen van PAD Beste ouders, We kozen er samen voor om voor onze school een aantal afspraken te maken rond weerbaarheid. Aan de hand van 5 pictogrammen willen we de sociaal-emotionele ontwikkeling van onze leerlingen

Nadere informatie

GIDS VOOR OUDERS. Zippy s Vrienden. Sociaal-emotioneel leren

GIDS VOOR OUDERS. Zippy s Vrienden. Sociaal-emotioneel leren GIDS VOOR OUDERS Zippy s Vrienden Sociaal-emotioneel leren PARTNERSHIP FOR Good mental health for children - for life www.zippysvrienden.nl Op onze website vindt u uitgebreide informatie over het Zippy

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld.

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Zelfbeeld Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Een kind dat over het algemeen positief over zichzelf denkt, heeft meer zelfvertrouwen.

Nadere informatie

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN Dit thema is opgesplitst in drie delen; gevoelens, ruilen en familie. De kinderen gaan eerst aan de slag met gevoelens. Ze leren omgaan met de gevoelens van anderen. Daarna

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen.

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen. Bijlage 11 Voorbeeld informatie VHT: Bouwstenen voor geslaagd contact Informatie Video - hometraining Belangrijke begrippen initiatieven herkennen volgen ontvangstbevestiging beurt verdelen leidinggeven

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Als je ouders uit elkaar gaan, zit je met heel wat vragen.

Als je ouders uit elkaar gaan, zit je met heel wat vragen. Als je ouders uit elkaar gaan, zit je met heel wat vragen. Kan ik kiezen bij wie ik ga wonen? Is het mijn schuld? Ben ik verplicht om op bezoek te gaan bij papa of mama? Waarom hebben mijn ouders elk een

Nadere informatie

Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram,

Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram, Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram, mijn kleine broer Dat is niet van mij mama Dan zegt ze

Nadere informatie

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk!

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Hoe werk je met een spreekbeurtwerkplan? Het eerste deel bestaat uit vragen. Met een moeilijk woord noemen we dat theoretisch onderzoek. In het tweede deel vind

Nadere informatie

Secretary Management Master

Secretary Management Master Proefles Secretary Management Master Thema: Assertiviteit of krijg meer voor elkaar met lef Door Hanneke Steenbekkers trainer Secretary Management Master www.secretary.nl/master Assertiviteit: krijg meer

Nadere informatie

Nieuwsbrief 3 De Vreedzame School

Nieuwsbrief 3 De Vreedzame School Nieuwsbrief 3 De Vreedzame School Blok 3 Blok 3: We hebben oor voor elkaar Blok 3: Algemeen: In dit blok stimuleren we de kinderen om oor voor elkaar te hebben. De lessen gaan over communicatie, over praten

Nadere informatie

Als je ouders uit elkaar gaan, zit je met heel wat vragen.

Als je ouders uit elkaar gaan, zit je met heel wat vragen. Als je ouders uit elkaar gaan, zit je met heel wat vragen. Kan ik kiezen bij wie ik ga wonen? Is het mijn schuld? Ben ik verplicht om op bezoek te gaan bij papa of mama? Waarom hebben mijn ouders elk een

Nadere informatie

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Veilig Thuis Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Een stukje uitleg Dat je samen met papa/mama, of een andere persoon in dit boekje gaat werken is niet zo maar. Dat komt omdat

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Kinderen, lief maar. Wegwijzer Steenwijk Woensdag 12 november Carolien Boschma en Sjoukje Huisman Centrum voor Jeugd en Gezin

Kinderen, lief maar. Wegwijzer Steenwijk Woensdag 12 november Carolien Boschma en Sjoukje Huisman Centrum voor Jeugd en Gezin Kinderen, lief maar. Wegwijzer Steenwijk Woensdag 12 november Carolien Boschma en Sjoukje Huisman Centrum voor Jeugd en Gezin Opzet van de lezing Welkom Inleiding Theorie, tips en adviezen over opvoeden

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

Assertiviteitstest: kom jij op voor jezelf?

Assertiviteitstest: kom jij op voor jezelf? 1 Assertiviteitstest: kom jij op voor jezelf? Zet een kruisje bij het antwoord dat voor jou passend is - eerder juist indien je meestal op die manier handelt - eerder onjuist indien je slechts zelden op

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week onderbouw Les 1 Online Dit ben ik! Besef van jezelf Forming Ik kan mezelf voorstellen aan een ander. Ken je iemand nog niet? Vertel hoe je heet. Les 2 Online Hoe spreken we dit af? Keuzes maken Norming

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

Cursusspel. GGNet Communicatie

Cursusspel. GGNet Communicatie Cursusspel Bij GGNet worden verschillende dingen (activiteiten) gedaan om mensen te helpen. Bepaalde therapieën (zo word het wel genoemd om je ergens mee te leren omgaan) of cursussen. Denk aan muziektherapie,

Nadere informatie

3/12/2013. Mijn broer heeft ADHD. Mijn broer heeft ADHD. Mijn grote broer heeft ADHD. Het zal je broer maar wezen. Ouders opgepast

3/12/2013. Mijn broer heeft ADHD. Mijn broer heeft ADHD. Mijn grote broer heeft ADHD. Het zal je broer maar wezen. Ouders opgepast Mijn broer heeft ADHD Mijn broer heeft ADHD Ouders hebben twee of meer kinderen Waarvan één (soms ook meerdere) stoorzender(s) Hoe houden we dit gezin in evenwicht? Waar moeten we op letten? Het zal je

Nadere informatie

NASCHOOLSE DAGBEHANDELING. Figaro. Welkom! Waarom kom jij naar de groep? Informatieboekje voor kinderen die komen kennismaken. Dit boekje is van:

NASCHOOLSE DAGBEHANDELING. Figaro. Welkom! Waarom kom jij naar de groep? Informatieboekje voor kinderen die komen kennismaken. Dit boekje is van: NASCHOOLSE DAGBEHANDELING Figaro Welkom! Binnenkort kom je kennismaken op Figaro. In dit boekje leggen we je alvast wat dingen uit. Het boekje is gemaakt voor kinderen die hier voor de eerste keer komen,

Nadere informatie

Voorjaarsnieuwsbrief 2009 Joke Borst InBalance

Voorjaarsnieuwsbrief 2009 Joke Borst InBalance Voorjaarsnieuwsbrief 2009 Joke Borst InBalance www.jokeborst.nl tel. 0226 452891 De inhoud: Februari 2009 V O R I G E NI E U W S B R I E F De decembernieuwsbrief over luisteren ben ik met een persoonlijk

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Peuters: lief maar ook wel eens lastig

Peuters: lief maar ook wel eens lastig Peuters: lief maar ook wel eens lastig Informatie voor ouders Het Centrum voor Jeugd en Gezin ondersteunt met deskundig advies, tips en begeleiding. Een centraal punt voor al je vragen over opvoeden en

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL Stationsstraat 81 3370 Boutersem 016/73 34 29 www.godenotelaar.be email: directie.nobro@gmail.com bs.boutersem@gmail.com HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL 1. Het standpunt van de school: Pesten is geen

Nadere informatie

Schoolkind. Kind op de basisschool. Een rustige ontwikkeling tussen driftige peuter en dwarse puber!?!

Schoolkind. Kind op de basisschool. Een rustige ontwikkeling tussen driftige peuter en dwarse puber!?! Schoolkind Oorspronkelijke tekst Hilde Breet Wilma Poot Illustraties Harmen van Straaten Uitgave: januari 1998 Herziene uitgave: maart 2010 Het is toegestaan deze folder in ongewijzigde vorm te multipliceren

Nadere informatie

Deze gevoelens en emoties blijven bestaan totdat jij er aan toe bent om ze te uiten.

Deze gevoelens en emoties blijven bestaan totdat jij er aan toe bent om ze te uiten. Ik wil EmoKnallen. Sjoelen en uiten van emoties en gevoelens met jongeren en volwassenen. Benodigdheden: een sjoelbak en sjoelschijven. Te spelen op school, in jongeren en opvangcentra, in het gezin, bij

Nadere informatie

TALENTENZOEKTOCHT overzicht van de talenten

TALENTENZOEKTOCHT overzicht van de talenten TALENTENZOEKTOCHT overzicht van de talenten bijlage 1 1 Ik ga een grote uitdaging niet uit de weg 1. Taken die moeilijk zijn, vind ik veel leuker dan eenvoudige taken. 2 Ik hoef niet aangespoord te worden

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Workshop overtuigingen

Workshop overtuigingen Workshop overtuigingen Inleiding Overtuigingen zijn vaak automatische gedachten, die de keuze- en handelingsvrijheid van mensen onnodig beperken. Het zijn vaak algemene, sterk emotioneel geladen ideeën

Nadere informatie

Aan de slag blijven. Schematisch overzicht van thema s, leerdoelen en inhoud

Aan de slag blijven. Schematisch overzicht van thema s, leerdoelen en inhoud Schematisch overzicht van thema s, leerdoelen en inhoud Jezelf presenteren De medewerker moet zichzelf goed presenteren. Bijvoorbeeld door er schoon en verzorgd uit te zien. Zo laat hij/zij een goede indruk

Nadere informatie

Communiceren met kinderen: een andere benaderingswijze M.C. Franken en C. de Sonneville-Koedoot 1

Communiceren met kinderen: een andere benaderingswijze M.C. Franken en C. de Sonneville-Koedoot 1 Communiceren met kinderen: een andere benaderingswijze M.C. Franken en C. de Sonneville-Koedoot 1 Deel I: Het kind bevestigen Dit document bestaat uit twee delen. In dit eerste deel wordt uitgelegd hoe

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

De cliënt vult dit eventueel samen met de jobcoach in Maak er werk van

De cliënt vult dit eventueel samen met de jobcoach in Maak er werk van Wat? Voor wie? Soort tool? Hoe gebruiken? Bron? Dit document peilt naar de moeilijkheden die de cliënt ervaart op vlak van sociale interactie en communicatie, flexibiliteit in denken en handelen en de

Nadere informatie

Bijlage 1 Thema 1. De helppagina van een tijdschrift

Bijlage 1 Thema 1. De helppagina van een tijdschrift 98 De helppagina van een tijdschrift Bijlage 1 Thema 1 Ik ben een meisje van 10 jaar en zit in groep 6. Wij zijn in nieuwe groepjes gezet en nu zit ik tegenover een meisje waar ik me heel erg aan erger.

Nadere informatie

Waar een wil is, is een Weg!

Waar een wil is, is een Weg! 5 tips om moeiteloos voor jezelf te kiezen en een stap te zetten. Waar een wil is, is een Weg! - Lifecoach http://www.facebook.com/arlettevanslifecoach 0 Je bent een ondernemende 40+ vrouw die vooral gericht

Nadere informatie

Noach bouwt een ark Genesis 6-8

Noach bouwt een ark Genesis 6-8 2 Noach bouwt een ark Genesis 6-8 Het is niet fijn meer op de aarde. De mensen maken ruzie, ze vechten en ze zijn God vergeten. Maar er is één man die anders is. Dat is Noach. Op een dag praat God met

Nadere informatie

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? 1 Advies is vaak iets anders

Nadere informatie

Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen

Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen 1. Kijkt veel naar andere kinderen. 1. Kan speelgoed met andere kinderen 1. Zoekt contact met andere kinderen 1. Kan een emotionele

Nadere informatie

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar OPVOEDEN ZO!!! Algemeen Het opvoeden van kinderen is leuk maar kan soms ook heel zwaar zijn. Bij het opvoeden van je kind komt heel wat kijken. Jij bent tenslotte diegene, die hem het goede voorbeeld moet

Nadere informatie

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen?

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen? Stap 6. Changes only take place through action Dalai Lama Wat ga je doen? Jullie hebben een ACTiePlan voor het experiment gemaakt. Dat betekent dat je een nieuwe rol en andere ACTies gaat uitproberen dan

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 2 Deel 1 Beïnvloeden van gedrag - Zeg wat je doet en doe wat je zegt - 3 Interactie Het gedrag van kinderen is grofweg in te delen in gewenst gedrag en ongewenst gedrag. Gewenst gedrag is gedrag dat we

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders U kunt deze brochure bestellen via www.movisie.nl Juli 2008 MOVISIE, kennis en advies voor maatschappelijke ontwikkeling Auteurs: Bert Vissers

Nadere informatie

Nummer 1 December 2011. Cursusaanbod 2012 Gedeeld verdriet Mindfulness Laat je zelf zien

Nummer 1 December 2011. Cursusaanbod 2012 Gedeeld verdriet Mindfulness Laat je zelf zien Nummer 1 December 2011 Cursusaanbod 2012 Gedeeld verdriet Mindfulness Laat je zelf zien LANDELIJK HEEFT 16% VAN DE JONGEREN PSYCHOSOCIALE PROBLEMEN. Scoop richt zich bij coaching, counseling en training

Nadere informatie

Hoe kunt u voor uw bijzondere kleinkind zorgen? Tips voor opa s en oma s. Foto Britt Straatemeier. Deze brochure werd mogelijk gemaakt door:

Hoe kunt u voor uw bijzondere kleinkind zorgen? Tips voor opa s en oma s. Foto Britt Straatemeier. Deze brochure werd mogelijk gemaakt door: Hoe kunt u voor uw bijzondere kleinkind zorgen? Tips voor opa s en oma s Foto Britt Straatemeier Deze brochure werd mogelijk gemaakt door: Tips voor grootouders Foto Susanne Reuling Als in het gezin van

Nadere informatie

Vragenkaartjes voor kinderen van 4 t/m 6 jaar

Vragenkaartjes voor kinderen van 4 t/m 6 jaar 4 t/m 6 jaar 4 t/m 6 jaar 4 t/m 6 jaar Hoe vraag je aan iemand om met je te spelen? Wat speel je graag op het schoolplein? Jij kan al goed helpen hè. Wie help jij graag? Wat doe je dan? van 4 t/m 6 jaar

Nadere informatie

Mijn nieuwe school, een nieuwe start.

Mijn nieuwe school, een nieuwe start. Mijn nieuwe school, een nieuwe start. Naam: Mijn oude school weerbaar.info Mijn nieuwe school Als je naar het middelbaar onderwijs gaat is alles nieuw. Je klasgenoten, de docenten, de school, de regels

Nadere informatie

Voel je veilig of: je-mag-niet-pesten-protocol. CHR. BASISSCHOOL De Kraanvogel

Voel je veilig of: je-mag-niet-pesten-protocol. CHR. BASISSCHOOL De Kraanvogel Voel je veilig of: je-mag-niet-pesten-protocol CHR. BASISSCHOOL De Kraanvogel Inleiding Pesten is een wezenlijk en groot probleem. Pestgedrag is schadelijk tot zeer schadelijk voor kinderen, zowel voor

Nadere informatie

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren.

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren. Schoolse competenties Competentie 1: Agendagebruik - Je schrijft je huiswerk in je agenda als dit wordt opgegeven. - Je agenda ziet er verzorgd uit. - Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Over peuters en kleuters

Over peuters en kleuters Over peuters en kleuters Even terugdenken aan onze eigen puberteit Stemmingswisselingen Boos worden om niets Ruzie maken over niets Met de deuren slaan voor aandacht Experimenteergedrag Grenzen af tasten

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

ROUW & VERLIES BIJ KINDEREN

ROUW & VERLIES BIJ KINDEREN ROUW & VERLIES BIJ KINDEREN Inleiding Net als volwassenen krijgen ook kinderen te maken met verlies, afscheid en de dood. We mogen daarbij niet vergeten dat ook kinderen rouwen en door een moeilijke periode

Nadere informatie

Didactisch partnerschap

Didactisch partnerschap Didactisch partnerschap Vijf routekaarten om lastige situaties in het samenwerken met ouders te hanteren Het klinkt zo mooi: didactisch partnerschap. Zie daar als leraar maar eens een goede invulling aan

Nadere informatie

Persoonlijke praatkaartjes en gezellige gezinspraatjes

Persoonlijke praatkaartjes en gezellige gezinspraatjes Persoonlijke praatkaartjes en gezellige gezinspraatjes p welke momenten hebben jullie als gezin aandacht voor elkaar? anneer is er tijd om even rustig samen te praten? ijdens het eten aan tafel wisselen

Nadere informatie

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL KINDEREN LEKKER IN HUN VEL 1. Welkom wij zijn Karin Hallegraeff en Noelle van Delden van Praktijk IKKE Karin stelt zich voor en er komt een foto van Karin in beeld. Noelle stelt zich voor en er komt een

Nadere informatie

GRONDHOUDINGEN IN HET OMGAAN MET (KANSARME) MENSEN

GRONDHOUDINGEN IN HET OMGAAN MET (KANSARME) MENSEN GRONDHOUDINGEN IN HET OMGAAN MET (KANSARME) MENSEN We vragen ons vaak af hoe we op een goede manier kunnen omgaan met gekwetste mensen. Dit is een vraag waarop we geen pasklaar antwoord kunnen geven. We

Nadere informatie

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL.

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL. Liefde Ik laat je nooit in de steek. Ik zal je helpen. Jij bent mijn beste vriendin. Het mooiste wat ik heb, geef ik aan jou. Ik ben verliefd... Ik heb alles voor je over. IK HOU VAN JOU! Ik bid voor je.

Nadere informatie

Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen?

Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen? Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen? Samenwerkingsverband NIP-NVO zorg voor mensen met een verstandelijke beperking 2014 1 Inhoud Voorwoord 3 Wat doet de psycholoog of orthopedagoog? 5

Nadere informatie

Vertel aan je kind dat het nodig is de school in te lichten om het pesten te laten stoppen;

Vertel aan je kind dat het nodig is de school in te lichten om het pesten te laten stoppen; Pesten op school Veel gestelde vragen Wat doe je als je kind gepest wordt? Maak voldoende tijd voor een gesprek; laat je kind vertellen wat er zich afspeelt en hoe het zich voelt; Neem het verhaal van

Nadere informatie

De opvoedingsdriehoek. Ann Li Thuisbegeleider bij Feniks www.feniks-opvoeding.org

De opvoedingsdriehoek. Ann Li Thuisbegeleider bij Feniks www.feniks-opvoeding.org De opvoedingsdriehoek Ann Li Thuisbegeleider bij Feniks www.feniks-opvoeding.org Een woord vooraf Wat is normaal? Ieder kind is anders 1 op 4 sociale interacties bij kinderen onder 5j is agressief Ongeveer

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Ouderpraat! Pedagogische begeleiding ondersteuning en training December 2015

Nieuwsbrief. Ouderpraat! Pedagogische begeleiding ondersteuning en training December 2015 Nieuwsbrief www.intenzcoaching.nl / info@intenzcoaching.nl / T:0623552198 Wilma Versteegen Pedagogische begeleiding ondersteuning en training December 2015 In deze nieuwsbrief: Avond ouderpraat in Januari.

Nadere informatie