Twee generaties over energie.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Twee generaties over energie."

Transcriptie

1 Twee generaties over energie.

2

3 en &Twee generaties over energie.

4 Inhoud 4 Nils en Michael Persson 8 Wim en Sanne Turkenburg 12 Michael en Mark Wisbrun 16 Marc en Jill Cornelissen 20 Maus en Anne van Loon 24 Maurits, Mare en Julia Groen 28 Florian en Cunie Minderop - van Woudenberg 32 Donald en Anneli Pols 36 Stientje van Veldhoven en Jan van der Meer 40 Ewoud en Tim Goudswaard 44 Liesbeth in t Hout en Willem Flinterman 2 EN-EN

5 Introductie Generaties lang staat energie al hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Onze vooruitgang hebben we voor een belangrijk deel te danken aan betaalbare energie die altijd beschikbaar was. Enkele decennia geleden drong het besef door dat we niet eindeloos op onze fossiele energiebronnen kunnen teren. Het belang van duurzame opwekking van energie staat sindsdien op gelijke hoogte met beide andere voorwaarden voor een robuuste energievoorziening. De vereniging Energie-Nederland wil een stuwende kracht zijn achter een duurzame transitie van de Nederlandse energievoorziening en de integratie van Nederland in een goed functionerende Noordwest Europese energiemarkt. Deze rol impliceert ook inzicht in opvattingen buiten de sector en een open relatie die kennisuitwisseling en dialoog stimuleert met andere belanghebbenden. Ter gelegenheid van haar eerste conferentie heeft Energie- Nederland mensen buiten de sector, die ieder hun op eigen manier bezig zijn met energie, uitgenodigd voor een gesprek met hun ouder of kind. Twee generaties over hoe thuis over energie werd gesproken en hoe opvattingen verschuiven. EN-EN. Door mensen die ieder voor zich veel mensen ontmoeten die ook met energie bezig zijn. En die allemaal invloed hebben op de beeldvorming rond energie in hun omgeving. Hoe dacht de generatie van direct na de oorlog over energievragen en wat is er van hun verwachtingen terecht gekomen? Hoe verhouden hun opvattingen zich tot de mening van de generatie die vandaag nadenkt over de energie voor morgen? En wat kan de energiesector daar van leren? Laat u inspireren door elf kleurrijke dubbelinterviews met waardevolle meningen van vaders en zonen, moeders of dochters, over ambities, frustraties, wensen, lessen voor de sector en positieve verwachtingen. Twee generaties over energie 3

6 4 EN-EN

7 We moeten allemaal met minder tevreden zijn. De schilderijen met haventaferelen en heldhaftige scheepsacties verraden een relatie met de nabije Rotterdamse haven. Nils Persson ontvangt ons met gulle glimlach. Zoon Michael is er nog niet, maar dat weerhoudt hem niet tijdens het delen van koffie en koek al van wal te steken. Twee generaties over energie 5

8 Nils Persson is gepensioneerd loods en enthousiasmerend verhalenverteller. Nils: Wij wonen al meer dan 40 jaar in dit huis. Het is meegegroeid met ons gezin. Al die jaren hebben we het ook aangepast om slimmer met energie om te gaan. Extra dakisolatie bij de verbouwing van de zolder na gezinsuitbreiding 40 jaar geleden met honderden guldens subsidie van de staat. Toen al. Onze glas-in-lood ramen hebben voorzetramen, we gebruiken spaarlampen. En al jaren staat de thermostaat maar op 17 graden. Michael is aangeschoven: Er was niet echt aandacht voor energiebesparing of klimaat. Deur sluiten. Licht uit. Verwarming tot de klik. Dat deed je meer uit fatsoen dan uit actief bewustzijn. We hadden geen angst over de toekomst van de wereld, al kenden wij natuurlijk het campagnebeeld van de aarde die als kaars langzaam opbrandt. De bange benadering zou bij mij en mijn broers en zus ook niet zijn aangeslagen. Als een onderwerp te zwaar wordt, kun je het alleen met ironie te lijf gaan. Als een onderwerp te zwaar wordt, kun je het alleen met ironie te lijf gaan. Nils: Het was wel even slikken voor ons toen Michael na een studie en interne Shell opleiding besloot daar weg te gaan. Geen ideaal carrièrepad maar freelance de journalistiek in. Ik ben trots op wat hij doet. Hij schrijft goed. Hij pakt zinvolle thema s aan en heeft het naar zijn zin. Ophemelen doe ik mijn kinderen niet snel, maar toch vertel ik bij gelegenheid enthousiast over hem en zijn artikelen. Ik vind het goed dat hij soms ook gevreesd wordt omdat zijn analyses in het verleden zelfs tot kamervragen hebben geleid. Michael: Wij waren thuis gretige krantenlezers. Ik herinner me dat ik als jonge tiener bij de voordeur al het AD lag te lezen. Die krant was zo groot dat ik hem daar op de grond moest uitspreiden. Het was misschien niet de heftigste luis in de pels, maar wel een klassieke krant. Ik vind dat ik nu ook als journalist de macht kritisch moet volgen. Nils: Mijn waardering voor de kritische pers is gegroeid. Vroeger was ik daar niet zo van. Ik kom uit de scheepvaart, was ooit stuurman en de laatste tientallen jaren loods. Dat was een autoritaire cultuur. Een kapitein of een loods is op een schip als onze lieve heer. Jouw woord is wet en er wordt gehoorzaamd. Deze houding bracht je ongemerkt natuurlijk ook mee naar huis, maar daar wisten mijn vrouw en kinderen dan wel raad mee. Michael: Mijn vader was streng, maar consistent en altijd redelijk. Dat heb ik nooit als vervelend ervaren. Hij was dan misschien 6 EN-EN

9 wat autoritair, maar hij raadde mij tegelijkertijd op mijn twaalfde af voor de marine te kiezen toen een opgevraagd informatiepakket op de deurmat viel. Dat was te stijf en te hiërarchisch voor me. Padvinderij daar moest hij ook niets van hebben. Zo hielp hij ons een eigen weg te vinden en altijd zelf ook goed na te denken. Michael: Ik heb niet echt voor het thema energie of klimaat gekozen, maar ben daar nu wel journalistiek diep in betrokken geraakt. Ik hou er niet van het mezelf te gemakkelijk te maken. Dat deed ik niet tijdens mijn studie, dat doe ik niet in mijn werk. Natuurlijk kom ik ook weerstand tegen. Ik heb geleerd dat de weerstand voor een groot deel te overwinnen is als je op enig niveau verstand van de materie hebt. Dat dwingt respect af en dan praten mensen graag met je over wat hun allemaal bezig houdt. De echte weerstand om journalistiek mee te werken komt dan vaak pas als je aangeeft wat je met de informatie gaat doen en hoe het dus in de krant terecht komt. Nils: Mijn generatie groeide op direct na de Tweede Wereldoorlog. We hadden niet veel, maar we kenden eigenlijk alleen maar een stijgende welvaartslijn. Dat is nu wel anders. Ik denk dat volgende generaties in het Westen, mijn kleinkinderen en achterkleinkinderen, wel bedreigingen op hen af zien komen. Alle oplossingen weet ik niet. In ieder geval denk ik dat iedereen veel kritischer moet zijn op zijn gebruik van grondstoffen en energie. En dat we allemaal met minder tevreden moeten zijn. Michael: Als wereldburger zie ik dat we in het Westen voorlopig onze mooiste tijd wel hebben gehad. We krijgen nog meer last van het broeikaseffect als er niet veel meer gebeurt. En onze grondstoffen raken op. Meer dan genoeg te doen voor de energiesector als je het mij vraagt. Als journalist ben ik niet heel veroordelend, zelfs niet over zaken waar ik logisch op tegen ben. Mijn werk moet brandstof geven voor discussies. Op basis van de juiste argumenten. Die wil ik over het voetlicht krijgen. Ik heb onlangs een artikel geschreven dat mensen ook zonder overheidssubsidie in zonnepanelen investeren. Ik wist toen ik het schreef dat de minister dit verhaal boven zijn bed kon hangen. Michael Persson is afgestudeerd Lucht- en Ruimtevaart ingenieur en journalist voor De Volkskrant. Weerstand is te overwinnen als je op enig niveau verstand hebt van de materie. Twee generaties over energie 7

10 8 EN-EN

11 Het is erg lastig om te weten wat juist en verantwoord is. Klimaatverandering en Duurzame Energietransitie zijn bij de familie Turkenburg vaker onderwerp van gesprek dan in menig ander Nederlands gezin. De kopie van de Nobelprijs voor de Vrede 2007 op het kantoor van Turkenburg Sr. is daarvan letterlijk het tastbare bewijs: The credit for this prestigious award goes to you and other colleagues who have contributed so admirably to the work of the IPCC. Twee generaties over energie 9

12 Sociale media en internet; iedereen deelt zijn mening. Maar of ze daar gehoord worden? Wim: Duurzaamheid is voor mij leidend voor de toekomst van onze energievoorziening en de manier waarop we naar nieuwe technologie moeten kijken. Neem bio-energie. Ik was geen groot voorstander van de eerste generatie biobrandstoffen, maar ben dat wel voor tweede. Die draagt werkelijk bij aan een lagere CO 2 - uitstoot. Bij kernenergie noemen tegenstanders mij voorstander, en voorstanders van kernenergie vinden mij tegen. Wonderlijk. Ik ben niet principieel tegen, maar vooral voor kernenergie die inherent veilig is en veel minder tot misbruik leidt van bijvoorbeeld plutonium door schurken en schurkenstaten. Sanne: Mijn vader is rond de Fukushima-ramp hard aangevallen door fervente voorstanders uit de Elsevier en GeenStijl-hoek. Ik heb me heel kwaad gemaakt toen Simon Rozendaal een radio actieve banaan at. Ik zei toen tegen Wim dat zo n actie vergelijkbaar is met een bosbrand die op je afkomt of je huis dat in de fik staat en Sanne Turkenburg runt een eigen filmproductie bedrijf en is jonge vader. dat iemand je dan gaat uitleggen dat het vlammetje van een theelichtje echt niet gevaarlijk is. Wim gebruikt deze metafoor nu in zijn presentaties. Heb ik hem toch iets mee kunnen geven. Wim: Ik acht het onmogelijk, maar wel wenselijk, om in 2050 onze energie voor honderd procent uit hernieuwbare energiebronnen te halen. Dat wordt eerder En tegelijkertijd vind ik het schandelijk dat minister Verhagen in de Tweede Kamer zegt, ik ben het helemaal eens. In 2050 gaan we 100 procent duurzaam. Maar helaas hebben we voor die tijd andere opties nodig en dus ga ik voluit voor kernenergie. Ondertussen doet de overheid te weinig aan hernieuwbare energie en aan energiebesparing. Sanne: Eens. CCS wordt nu als argument gebruikt om kolencentrales te bouwen. Volgens mij is die techniek nog niet helemaal rond. Mijn angst is dat we nieuwe technieken enkel als excuus gebruiken om op oude voet door te gaan. Misschien is dat omdat er nu weinig te verdienen valt met duurzame energie. Ik ben sowieso cynisch over de transitie van fossiel naar hernieuwbaar. Waarom zouden mensen een waardevolle schat aan olie of gas in de grond laten zitten? Wim: Daarom is de ontwikkeling en toepassing van CCS zo belangrijk. Sanne: Het is ook erg lastig om te weten wat juist en verantwoord is. Ik rijd nu in een Prius. Kort na mijn aankoop kocht Wim een dieselauto met 1-op-21. En is hij energiezuiniger dan ik. 10 EN-EN

13 Wim Turkenburg is Hoogleraar Natuurwetenschap en Samenleving aan de Universiteit Utrecht. Hij wordt vaak gevraagd het publiek energievraagstukken uit te leggen, zoals over de gevolgen van de tsunami op de kerncentrales bij Fukushima, Japan. Wim: Nu roepen ik voed mijn elektrische auto met windstroom is onzin. De windenergie die nu de benzine verdringt kunnen we niet gebruiken voor andere toepassingen. En die moet dus nog steeds met fossiele bronnen worden gemaakt. Dus win je eigenlijk niks. Er is veel meer nodig om echt te verduurzamen. Sanne: Je kunt daar wel negatief over doen, maar ik kraak de elektrische auto niet af. Het is goed dat de auto-industrie langzaam ontdekt hoe het met andere energie kan rijden. Zal best dat dit niet meteen winstgevend is. Op termijn wordt het dat heus wel. Dit lange termijn voordeel moet ook bij spaarlampen worden uitgelegd. Wim: Het heeft uiteindelijk nauwelijks zin om mensen te vertellen dat ze de lamp uit moeten doen of de gordijnen dicht. Gedragsverandering kun je wel op een vriendelijke manier afdwingen, door strenge energie- en emissienormen of door uitfasering van bijvoorbeeld gloeilampen. Het moet structureel worden, zoals de glasbak. Sanne: Mijn generatie is misschien wel wat lakser om zich voor een betere wereld in te zetten dan die van mijn vader. Sociale media en internet; iedereen deelt zijn mening. Maar of ze daar gehoord worden? Vijftigduizend mensen op de Dam zijn toch indrukwekkender dan honderdduizend losse tweets. Het lijkt moeilijker om mensen te mobiliseren. De maakbare samenleving, waar de oude generatie in geloofde, dat ziet de huidige generatie heel anders. Dat geldt niet voor mijzelf. Als er een manifestatie is voor zaken waar ik voor sta, dan is bij mij ingebakken dat ik daar best naar toe wil. Joelend op de Dam, samen met mijn zoontje. Wim: Op de schouders bij papa. Net als bij de demonstratie tegen kruisraketten toen jij op mijn schouders zat. Bij kernenergie noemen tegenstanders mij voorstander, en voorstanders van kernenergie vinden mij tegen. Wonderlijk. Twee generaties over energie 11

14 12 EN-EN

15 Wij weten vaak het fijne niet van de zogeheten vervuiling. Buiten klinken de straalmotoren van landende en vertrekkende vliegtuigen. Door het kantoorraam in het gebouw van Air France KLM Cargo zien we hoe de Boeing 747 cargotoestellen worden klaargemaakt voor vertrek. Twee generaties over energie 13

16 Michael Wisbrun was tot voor kort directeur van Air France KLM Cargo. Sinds 1 juni is hij Managing Director van Skyteam, met dertien samenwerkende luchtvaartmaatschappijen, de op één na grootste luchtvaartalliantie ter wereld. Investeren in schoon werpt vruchten af, zowel gemeten in geld als in goodwill. Mark: We hebben thuis gesprekken over persoonlijke energie, over werk waar je energie uit put en zo. Niet over de vraag of mijn vader slapeloze nachten heeft omdat hij mede verantwoordelijk is voor zoveel vervuiling. Ik neem aan dat hij zijn best doet om zo schoon mogelijk te vervoeren, zonder dat hij zijn concurrentievoordeel verliest. Ik zelf gooi geen kauwgum op straat en doe het licht uit als ik de kamer verlaat. Maar als ik goedkoop naar Londen kan vliegen dan ga ik niet principieel doen. En, nee, ik compenseer mijn CO 2 -voetafdruk niet Jij wel? Mooi. Ik weet niet eens of jij een auto uitzoekt met een groen label? Oh, toch wel. Nou dat valt me dan weer mee. Michael: Wij staan nummer één op de Dow Jones Sustainability Index. En dat al sinds vier jaar. Daar moet je echt wel wat voor doen. Mijn vak is verbinden: zo efficiënt en verantwoord mogelijk. Ik heb geleerd dat investeren in schoon vruchten afwerpt, zowel gemeten in geld als in goodwill. Je moet ook zelf logisch blijven nadenken. Kenia produceert 80 procent van alle rozen die wij hier op de markt brengen. Die moeten per vliegtuig worden vervoerd. Ik dacht: dit moet stoppen. Totdat ik liet uitrekenen wat het verbouwen van rozen in ons land aan CO 2 -uitstoot oplevert. En wat bleek: het is schoner om rozen natuurlijk te laten groeien en vervolgens te vervoeren dan de rozen in eigen land te produceren. Wij weten vaak het fijne niet van de zogeheten vervuiling. Je moet de hele keten onder de loep leggen en dan afwegingen maken. Maar dat gebeurt zelden. Mark: Maar voorlopig worden jullie vooral afgerekend op euro s en niet op milieuvriendelijkheid. Ik ben zelf heel pragmatisch, dus ik snap jullie wel. Intussen gaat de consument toch steeds meer eisen stellen aan de leverancier als het gaat om milieubewustzijn. Hoe ga je dat oplossen? Michael: Als je schoon probeert te vervoeren kun je niet alleen rustiger slapen, maar je leert je processen effectiever te maken terwijl je intussen op natuurlijke wijze je klanten selecteert. Louis Vuitton en Hermes, bijvoorbeeld, vervoeren met ons omdat we én schonere toe- 14 EN-EN

17 stellen hebben gekocht én de efficiency hebben verbeterd. Zolang we geen mondiale afspraken kunnen maken zal het stapvoets beter gaan met de balans tussen steeds meer vervoer en milieu. Ik denk dat er een grote ramp moet gebeuren voordat we met z n allen echt wakker worden. Mark: Zoiets als de kernramp in Japan bedoel je? Ik denk dat die vermeden had kunnen worden, dat daar teveel risico s zijn genomen qua ligging en bouw. Ik ben overigens niet voor kernenergie zolang niet duidelijk is wat er met het afval gebeurt Mark Wisbrun is senior consultant bij Nolan, Norton & Co, een strategisch adviesbureau. Michael: Wat mij met de ramp in Japan opviel is de verwevenheid van politiek, economie en energie. Toyota lag plat, GM lag stil, onderdelen voor Boeing konden niet geleverd worden. Als de wereld dit echt gaat snappen, dan zal er misschien een duurzame oplossing komen voor het energievraagstuk. Duurzaam, betaalbaar en onder een mondiale regie. Anders blijven we in Europa weliswaar voorlopers maar ook roependen in de woestijn. Mark: En ik vind ook dat we afmoeten van die aflaatmentaliteit: wel vliegen en dan compenseren? Ik zou zeggen, neem de trein, blijf wat vaker thuis. Dat helpt meer dan je geweten afkopen. Wat mij met de ramp in Japan opviel, is de verwevenheid van politiek, economie en energie. Twee generaties over energie 15

18 16 EN-EN

19 Biedt kennis aan, laat mensen zien en ervaren. Ze moeten wel zelf kiezen. Alleen dan beklijft gedragsverandering. Diep in het groene hart van Nederland, aan de rand van het Rotterdams havengebied, hebben we afgesproken bij Marc en Jill Cornelissen thuis. In de rustige woonwijk doet niets vermoeden waar de aimabele poolreiziger met zijn vrouw en dochter woont. Binnen treffen we een avonturier die langzaam weer het normale leven oppakt na een bijzonder bezoek aan het hoge Noorden. Twee generaties over energie 17

20 Jill Cornelissen is 11 jaar. Ze wil hersenschirurg worden, ook al schat ze dan tot haar 40e te moeten studeren om echt goed te worden. Marc: Ik ben net terug van een unieke week in Groenland. Samen met onze kroonprins, vertegenwoordigers van het bedrijfsleven, de wetenschap en het Wereld Natuur Fonds hebben we van gedachte gewisseld over de toekomstperspectieven van het poolgebied. Over energie gesproken. In vier dagen veel kennis gedeeld over wat er met ons klimaat aan de hand is. De ijskap was prachtig, maar kon niet tippen aan het indrukwekkende gesprek met een aantal Groenlanders waaronder ook de premier. Worstelen we niet allemaal met het schijnbaar paradoxale dilemma van onze wens naar vooruitgang en de noodzaak om onze We worstelen allemaal met het dilemma tussen vooruitgang en de noodzaak om onze natuurlijke bronnen goed te beheren. natuurlijke bronnen goed te beheren? De voordeur knalt dicht. Jill stapt de woonkamer binnen, gespitst op de vragen die komen gaan. Hij is best vaak weg. Ik vind dat niet altijd leuk, maar volgens mij is hij heel gelukkig op de Noordpool. We praten niet veel over de dingen die hij onderzoekt. Thuis wijst papa me vaker dan mijn moeder op dingen als het licht uitdoen, de computer uitzetten, enzo. Ik sta daar niet bij stil en vind het ook niet echt belangrijk. We hebben het nooit over duurzaamheid en energie in de klas. In de klas van mijn vriendinnetje hebben ze het er wel over. Het staat ook zeer zeker niet in de Cito. Marc: Onderwijs is cruciaal. We moeten onze zorg over de toekomst echter niet opdringen aan de volgende generatie. Op Jill s geboortekaartje stond dat ze moet zorgen dat ze wordt wie ze wil zijn. Daar zal ik me voor blijven inzetten, zonder directief of dwangmatig te worden. Sommige inzichten landen pas op een bepaalde leeftijd en bij bepaalde mensen, bij andere mensen nooit. Dat geldt voor onze houding naar de Groenlanders, en dat geldt voor scholieren of medewerkers in bedrijven. Het is het uitgangspunt voor mijn missies: biedt mensen kennis aan, laat ze zien en ervaren. Maar ze moeten zelf kiezen. Alleen dan beklijft gedragsverandering. Jill: Het is stoer om een vader te hebben die avonturier is. Hij komt binnenkort ook weer bij ons in de klas vertellen wat hij heeft gedaan met de prins. Hij moet me echter niet zoals 18 EN-EN

21 toen ik in de tweede zat als kleedpop gebruiken en me 8 lagen kleding laten aantrekken om te laten zien hoe koud het is op de Noordpool. Ik schaamde me dood en het was bloedheet. Marc: Kleding is erg belangrijk. Discipline nog meer. Ik heb dat op de bruutste manier geleerd toen ik een paar jaar geleden werd aangevallen door een ijsbeer die op jacht was voor zijn ontbijt. Ik was een paar stappen weg van ons kamp. Ik voelde dat er iets niet in de haak was en toen ik mij omdraaide stond er een ijsbeer achter mij. Mijn boosheid over zoveel domheid en het beeld van mijn dochter hebben me toen geholpen juist te handelen. Dankzij de hulp van gealarmeerde reisgenoten heb ik met een scheurtje in mijn jas mijn vege lijf gered. Later bleek dat we midden in een leefgebied zaten. Slecht geïnformeerd dus. Jill: Ik weet dat nog goed, want het voelde toen vreemd in huis. Zonder dat ze wisten van het gevaar, hadden mijn moeder en mijn vaders vriend een naar gevoel over de missie. Door de negatieve energie van de aanval wist mijn moeder gewoon dat er iets echt fout zat. Jill: Ik hoef die avonturen niet zo nodig en ga ook veel liever naar Italië dan naar Groenland. Ik vind het wel leuk om buiten te zijn maar we gaan niet vaak kamperen. We komen al jaren op hetzelfde vakantieadres, ik heb het gevoel dat ik er vandaan kom. Marc: Zo n gevoel had ik in het hoge Noorden. Het Arctisch gebied is voor mij de kanarie in de kolenmijn als het gaat om klimaatverandering. Als onderzoekend avonturier, en architect, weet ik dat we de opwarming kunnen dempen door wereldwijd onze energie-infrastructuur om te bouwen naar klimaatneutrale decentrale opwekking. Ik denk dat energiebedrijven daar veel meer aan kunnen doen. Ik mis innovatieve proposities. Marc: En, voordat je het vraagt, ik heb zelf geen zonnepanelen. Die zou ik plaatsen als ik wist of ik hier zou blijven wonen. Als ik van een energiebedrijf echter op een incourant stuk land zou kunnen investeren in panelen voor eigen opwekking, dan zou ik daar direct voor tekenen. Ach, misschien moet ik dat wel helpen organiseren. Marc Cornelissen is afgestudeerd architect, professioneel avonturier en mede-eigenaar van een bureau voor strategisch advies en verbetertrajecten ten behoeve van verduurzaming. Door de negatieve energie van de aanval wist mijn moeder gewoon dat er iets echt fout zat. Twee generaties over energie 19

22 20 EN-EN

23 Zorg dat de overheid alleen richtlijnen geeft en niet de invulling dicteert. Vader en dochter Van Loon genieten samen van een kop koffie in het futuristische Atlas gebouw van de Universiteit Wageningen. Beide generaties hebben ieder op hun eigen manier de dimensies van het thema energie leren kennen. Gesprekstof te over. Twee generaties over energie 21

24 De gemiddelde Nederlander denkt en handelt anders als hij meer van een onderwerp weet. Anne: Ik zit niet in de energiesector, maar hoor wel van Noorse collega s dat er in Noorwegen bijvoorbeeld een direct verband is tussen droogte en energie. Een stuwmeer is natuurlijk erg afhankelijk van de waterhuishouding en bovendien heeft een dam zelf ook enorme invloed op het systeem. Op het continent is er ook een relatie tussen water en energie. Het gebruik van koelwater uit rivieren komt bijvoorbeeld in gevaar bij droogte, zoals er zich dit voorjaar een voordoet. We moeten zuinig zijn energie, zuinig zijn met onze grondstoffen. Dat is beter voor alles en iedereen, volgens mij. Maus: De eerste stap naar duurzaamheid is mijns inziens altijd energiebesparing. En laten we onze aandacht dan vooral richten op de warmtevoorziening in huizen. We hoeven daarbij echt niet alleen naar futuristische technologie te kijken om veel te winnen. Pluk eerst maar eens het laaghangend fruit. Kijk maar eens naar de energiezuinige bouwstijlen uit de 18e eeuw, zoals ons huis in Frankrijk. Daar plaatste men geen ramen aan de noordzijde van woningen vanwege de heersende wind en bouwden ze Maus van Loon, voormalig bestuursvoorzitter van Electrabel in Nederland, is nu directeur van Oldhorst Advies en Management. extra dikke muren om s zomers de hitte buiten te houden en s winters de warmte binnen. Anne: Ik ben het over veel dingen met m n vader eens. Besparing is heel belangrijk op weg naar een volledig duurzame energievoorziening. Tot we volledig duurzaam zijn, moeten we verstandig omspringen met fossiele brandstoffen. Nieuwe technologieën kunnen daar een onderdeel van zijn. Ik snap dat alles wat ik wil niet direct kan en ik besef ook dat ik soms wat idealistisch ben als ik vind dat de verduurzaming wel wat sneller mag. Maus: Het kan ook wel sneller. Daarvoor is nodig dat er duidelijkheid van de overheid over de langetermijndoelstellingen komt. Het is mijn overtuiging dat energiebedrijven bereid zijn een duurzame leveranciersverplichting te accepteren op basis van een harde doelstelling. Onvermijdelijk moet je rekening houden met de internationalisering van de energiemarkt, of je nu wilt of niet. De internationale bedrijven maken hun afweging op basis van kosten, risico s en rendementen. Als wind in Nederland technisch het beste lijkt, maar er is onzeker beleid, dan is het reëel dat het ergens anders gebouwd wordt. Dat zie je nu in de praktijk. Als er daarentegen consistent beleid is het liefst Europees-, dan gaat er echt wat gebeuren. Met andere woorden: politieke doelstellingen in reactie op korte termijn situaties bijstellen is funest. 22 EN-EN

25 Anne: Door de gesprekken met mijn vader over dit onderwerp merk ik dat ik veel meer van de nuances weet dan mensen om mij heen. Ik ben ervan overtuigd dat de gemiddelde Nederlander anders zou denken, en ook anders zou handelen, als hij/zij meer van een onderwerp zou weten. CO 2 -opslag bijvoorbeeld. Ik denk dat er over dit onderwerp in de informatievoorziening naar burgers nog veel te winnen valt. Maus: De vereniging kan daar een goede rol in spelen. Politici worden vaak wel geïnformeerd, maar het publiek dat zij vertegenwoordigen niet. Er zit veel emotie bij de mensen. In het geval Barendrecht zou het goed zijn geweest als een onafhankelijke partij naast de vele en bekende negatieve verhalen ook objectief de andere, meer positieve kanten, had benadrukt. Deze zaak heeft opnieuw aangetoond hoe belangrijk goede communicatie is. Vroeger vervulde de overheid die rol vaak, maar de overheid als onafhankelijke en waardevrije verschaffer van informatie wordt door de burger in Nederland vaak niet meer zo gezien. Anne: Het zal altijd ruiken naar public relations als informatie over ontwikkelingen en voor- en nadelen van projecten en technologie van een marktpartij komt. Maus: Wij hebben vanwege de vooral intern gerichte discussie over de splitsing van energiebedrijven jarenlang nauwelijks discussie gevoerd over onderwerpen als CO 2 -opslag, opwekkingstechnologie of nieuwe manieren om besparing te stimuleren. We hadden het te druk met interne discussies en ieders eigenbelang. We waren immers geliberaliseerd. De gefuseerde vereniging Energie-Nederland kan dit weer oppakken nu de markt zich meer en meer heeft gestabiliseerd. Anne van Loon is als promovendus bij de Leerstoelgroep Hydrologie van Wageningen University bezig met water in de atmosfeer, op en onder het aardoppervlak, in het bijzonder de ontwikkeling van neerslagtekort naar hydrologische droogte. Anne: Aangezien die gezamenlijke informatievoorziening dus achterwege is gebleven, zijn burgers op internet gaan zoeken naar informatie. De tegenstrijdige spookverhalen die daar te vinden zijn, dragen natuurlijk niet bij aan een goed beeld van de Nederlandse energiesector. Maus: Bedrijven en verenigingen zullen nog actiever moeten worden in de internetarena. Het is goed dat de belangenbehartiging van de sector weer één geheel is. Het vormt een krachtig blok dat kan zorgen dat de overheid (minister en parlement) zich blijft richten op de langetermijndoelstellingen en niet op de uitvoering daarvan. Laat dat aan de energiebedrijven en andere betrokken (markt)partijen over. Leg politieke doelstellingen voor een lange termijn vast en laat de uitvoering aan anderen over. Twee generaties over energie 23

26 24 EN-EN

27 Denk na en je komt vanzelf bij verantwoord energiebeleid uit. Het sfeervolle huis van de familie Groen staat aan de stadsvaart in Haarlem. Gekakel van kippen in de ren onderstreept de rust en gemoedelijkheid. Het monumentale pand is opgeknapt van G naar B-label. Zonnepanelen uit het ZonVast programma worden binnenkort geïnstalleerd. De energierekening is gedaald met 85 procent. Twee generaties over energie 25

28 Maurits Groen is al 30 jaar voorvechter van duurzaamheid. Hij helpt steeds vaker ondernemers om hun duurzame technologie aan de man te brengen. Julia: De stekker van onze TV is er altijd uit. Wij doen dat ondertussen ook wel, zeker nu ik op mijzelf woon. Ik word ook boos als mensen de afwas laten draaien voor twee vorken. Dat is gewoon echt onnadenkend! Anthony Burgmans van Unilever belde 15 jaar geleden het WNF: Hallo, u spreekt met kapitein Iglo. Ik wil een soort FSC-keurmerk opzetten voor vis. Maurits: Ze hebben hun eigen keus. Ik denk na over waarom ik dingen wel of niet doe. Mijn acties komen dus voort uit overtuiging. De zendeling uithangen is vaak vervelend en werkt eerder contraproductief. We zijn niet van de duurzaamheidkerk. Denk na bij wat je doet en dan kom je volgens mij vanzelf op duurzaam beleid uit. Julia: We hadden vorige week een college over milieu met de directrice van Greenpeace. Mensen om mij heen hadden zoiets van, Woow, gebeurt dat? Kan dat? Waarom doen we dat dan niet? Ik merk dat verantwoord gedrag om mij heen niet echt ingebed is. We missen informatie en er is maar een klein actief groepje. Mare: Er wordt te veel gekeken naar wie en hoe de boodschap wordt verkondigd. En niet naar de inhoud. Hoe iets wordt gebracht en door wie is natuurlijk ook belangrijk, maar de boodschap is minstens zo belangrijk. Veel mensen van mijn leeftijd kijken niet verder dan de presentatie en daarom kraken ze dingen vaak te snel af. Julia: Het is ingewikkeld en ongrijpbaar. Je weet niet waar je het voor doet als je het licht uit doet. Je kunt het niet aantonen. Ik hoop dat bedrijven van de negatieve gedachte over duurzaam afkomen en snappen dat ze er ook echt wat mee kunnen winnen. Maurits: Dat gebeurt ook wel in het bedrijfsleven. Niet in Den Haag, daar lijken velen collectief in slaap gevallen te zijn. Grote bedrijven moeten beseffen dat ze over 20 jaar alleen nog bestaan als ze hun supertanker nu de duurzame richting uit sturen. Simpel. Het gaat natuurlijk niet alleen over energie, maar ook over andere grondstoffen. Anthony Burgmans van Unilever belde 15 jaar geleden het WNF: Hallo, u spreekt met kapitein Iglo. Ik wil een soort FSCkeurmerk opzetten voor vis. Ze wilden nu en morgen namelijk nog vis verkopen. Mare: Ik weet nog niet bij wie ik later wil werken. Je moet volgens mij werk kiezen waar je gelukkig en enthousiast van wordt. Het wordt 26 EN-EN

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte Jongelui! Jullie denken wellicht: wat schijnt daar? Welnu, dat ben ik. Wat een licht, nietwaar! Hoezo, dat valt vies tegen! Jongeman, daar, op dat

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace 2. NOORDPOOL OPDRACHT 1 Bekijk het filmpje: 1. Welke landen liggen rondom de Noordpool? 2. In welke zee ligt de Noordpool? Bernd Roemmelt / Greenpeace

Nadere informatie

Verbeter de aarde. Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013

Verbeter de aarde. Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013 Verbeter de aarde Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013 Lees hoe je door eenvoudige acties kunt meewerken aan het welzijn van de aarde. Bekijk de aardevriendelijke producten en campagnes

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

De energie van Zeewolde. Help mee Zeewolde de groenste gemeente van Nederland te maken!

De energie van Zeewolde. Help mee Zeewolde de groenste gemeente van Nederland te maken! De energie van Zeewolde Help mee Zeewolde de groenste gemeente van Nederland te maken! De energie van Zeewolde Als jongste gemeente van Nederland zijn we al goed bezig als het om duurzaamheid gaat! De

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Ronald van Peperstraate. Voormalig algemeen directeur, Joulz

Ronald van Peperstraate. Voormalig algemeen directeur, Joulz Ronald van Peperstraate Voormalig algemeen directeur, Joulz Het leiden van een groot bedrijf Ik kom zelf uit de bouwsector. Hier werd ik aangesteld om van Joulz een aannemersbedrijf te maken. Maar ik wilde

Nadere informatie

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen.

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen. Investeren in duurzaamheid In de samenleving is er steeds meer aandacht voor duurzaamheid en energiebesparing. We gaan de komende jaren actief inzetten op duurzaam beheren. Energiezuinig wonen. Niet alleen

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Dankdag voor gewas en arbeid Liturgie Voorzang LB 448,1.3.4 Stil gebed Votum Groet Zingen: Gez 146,1.2 Gebed Lezen: Johannes 6,1-15 Zingen: Ps

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Lancering NVDE Question & Answers

Lancering NVDE Question & Answers Lancering NVDE Question & Answers Q: Waarom is NVDE opgericht? A: Met de oprichting van de NVDE is er nu een brede brancheorganisatie die de slagkracht van de sector zal vergroten. Negen verschillende

Nadere informatie

Openingsgebeden INHOUD

Openingsgebeden INHOUD Openingsgebeden De schuldbelijdenis herzien Openingsgebeden algemeen Openingsgebeden voor kinderen Openingsgebeden voor jongeren INHOUD De schuldbelijdenis herzien De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Johan Vosbergen Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Johan Vosbergen... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Johan,

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Gemeente in Christus,

Gemeente in Christus, meditatie voor 3 mei 2015 thema geloof EN wetenschap Gemeente in Christus, Misschien heb je wel eens gehoord van de film The Matrix, of misschien heb je m zelfs wel eens gezien. De film gaat over een kleine

Nadere informatie

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS ZONSTATION GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS Amsterdam staat aan de vooravond van een energietransitie. Van vieze

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 HOE ZIEN HERSENEN ERUIT? VRAAG WIE KAN VERTELLEN WAT HERSENEN ZIJN? VRAAG HEBBEN KINDEREN KLEINERE HERSENEN DAN GROTE MENSEN? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE?

Nadere informatie

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje ENERGIE Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje Zoek meer informatie op de computer en bekijk filmpjes over het onderwerp (achterin deze lesbrief staan websites en links voor filmpjes) Overleg

Nadere informatie

Antwoordenmodel. Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1. Oefening 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009. 255 euro per maand 272 euro per maand

Antwoordenmodel. Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1. Oefening 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009. 255 euro per maand 272 euro per maand Antwoordenmodel Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1 Oefening 1 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009 255 euro per maand 272 euro per maand 182.000 studenten 200.000 studenten 5.800 Nederlandse

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Van warme douche, autorit en vliegvakantie tot het verwarmen van ons huis: alles wat we in ons dagelijks leven doen, leidt tot uitstoot van broeikasgassen.

Nadere informatie

DUURZAME ENERGIE IS OOK TOOLKIT: KLIMAAT & ENERGIE

DUURZAME ENERGIE IS OOK TOOLKIT: KLIMAAT & ENERGIE DUURZAME ENERGIE IS OOK TOOLKIT: KLIMAAT & ENERGIE GP/Til GP/Beentjes Deze toolkit is voor alle Greenpeace-vrijwilligers. Hij staat vol tips en ideeën om met de onderwerpen klimaat & energie aan de slag

Nadere informatie

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten.

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten. Helaas Wanneer besloot Bert om Lizzy te vermoorden? Vreemd. Hij herinnert zich het niet precies. Het was in ieder geval toen Lizzy dat wijf leerde kennen. Dat idiote wijf met haar rare verhalen. Bert staat

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt.

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij kunt geen mensen haten en doet geen ander zeer misschien ben jij het wapen waarmee ik liefde leer.

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion Het Rosie Pr0ject in makkelijke taal Graeme Simsion Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen 1 Mijn naam is Don Tillman. Ik ben professor op een universiteit in Australië. Daar werk ik al tien jaar.

Nadere informatie

Practice what you preach

Practice what you preach Beste lezer, In deze nieuwsbrief staat het volgende centraal: Wat leeft er onder de medewerkers van VHL Leeuwarden & Velp als het om duurzaamheid gaat. Daarnaast is de huidige stand van zaken omtrent zonnepanelen

Nadere informatie

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO DEEL 1 DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 In Nederland wordt veel wetenschappelijk onderzoek gedaan. Maar wie bepaalt wat er onderzocht wordt? In het voorjaar van 2015 hebben Nederlanders

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Energie besparen Werkblad Les Energie besparen Werkblad Stel je voor dat fossiele brandstoffen morgen bijna op zouden zijn. De huizen zouden koud blijven. Er zou geen energie

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Spaar energie! Wat is energie? Zelf aan de slag. Waarom energie besparen? Sommige centrales die elektriciteit. Stijn Dekelver

Spaar energie! Wat is energie? Zelf aan de slag. Waarom energie besparen? Sommige centrales die elektriciteit. Stijn Dekelver Stijn Dekelver De maand oktober is al enkele jaren de maand van de energiebesparing. De overheid roept dan alle mensen in Vlaanderen op om zuinig om te gaan met energie. Sommige centrales die elektriciteit

Nadere informatie

5 manieren om je eigen pad te bewandelen

5 manieren om je eigen pad te bewandelen 5 manieren om je eigen pad te bewandelen Hierbij het nieuwe artikel met als onderwerp: 5 manieren om je eigen pad te bewandelen. Het is geschreven door wandelcoach Tineke Franssen. Tineke wandelt al een

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel Veertien leesteksten Leesvaardigheid A1 Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek Ad Appel Uitgave: Appel, Aerdenhout 2011-2016 Verkoopprijs: 1,95 Ad Appel Te bestellen via www.adappelshop.nl

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING HAVO/VWO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING De mens maakt op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen. Dit zijn bijvoorbeeld aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

Ria Massy. De taart van Tamid

Ria Massy. De taart van Tamid DE TAART VAN TAMID Ria Massy De taart van Tamid De taart van Tamid 1 Hallo broer! Hallo Aziz! roept Tamid. Zijn hart klopt blij. Aziz belt niet zo dikwijls. Hij woont nog in Syrië. Bellen is moeilijk in

Nadere informatie

De droom. De sneeuw dwarrelt in de ruimte.

De droom. De sneeuw dwarrelt in de ruimte. De droom Hassan droomt dat het sneeuwt. De sneeuw dwarrelt in het donker. Hij valt niet naar beneden, want er is geen beneden. En er is geen boven. Hij valt niet van de hemel naar de aarde, want er is

Nadere informatie

De Powerwords. Woorden die beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij

De Powerwords. Woorden die beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij Het volgende dat de bouwblokjes zijn van de yes set waar we zo direct nog even een inductie mee gaan doen. Gisteren zijn we begonnen met de yes set. Maar hoe kan je hem nog effectiever maken? Als je koppelwoorden

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

de Beste Studiekeuze Aanpak

de Beste Studiekeuze Aanpak de Beste Studiekeuze Aanpak Welk pad kies jij? Zelkennis is vaag pagina 3,4 Waar sta jij nu? Ontdek jouw volgende stap pagina 5,6 Hoe kom ik erachter wat ik wil? 3 bronnen voor zelfkennis pagina 7 Concreet

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING LESMODULE VMBO LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 WAT ZIJN HERSENEN? VRAAG WAT ZIJN HERSENEN PRECIES? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE? DENKOEFENING WAAR- VOOR GEBRUIK JE OP DÍT MOMENT JE HERSENEN? DENKOEFENING KUN

Nadere informatie

- Waarschuwing- dit is een pittige les!

- Waarschuwing- dit is een pittige les! - Waarschuwing- dit is een pittige les! Herken je de volgende situatie: Je vraagt aan je partner (heb je deze niet denk dan even terug aan de tijd dat je deze wel had) of hij de vuilniszak wilt buiten

Nadere informatie

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein ctie produ Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein lesboekje02.indd 1 20-11-2015 13:20 Welkom in de Groene Top Trein! Het gaat deze trein voor de wind, want deze trein rijdt op wind.

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3.

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3. Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. CO₂ uitstoot (ton per jaar ) Investeringen

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram,

Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram, Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram, mijn kleine broer Dat is niet van mij mama Dan zegt ze

Nadere informatie

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet.

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Bezoek op kantoor Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Ton en Toya hebben wat problemen thuis.

Nadere informatie

Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen?

Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen? Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen? Visie tafelleider: Met minder geld hetzelfde of misschien zelfs meer doen. Dat is de grote uitdaging

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Praktische tips voor klimaat en portemonnee. Klimaatsparen

Praktische tips voor klimaat en portemonnee. Klimaatsparen Praktische s voor klimaat en portemonnee Klimaatsparen CO 2 en geld besparen De gemiddelde Nederlander stoot per jaar 12.000 kg CO 2 uit (28.000 kg CO 2 per huishouden). De meeste kilo s gaan op aan verwarming,

Nadere informatie

Stop met vergelijken. Je bent uniek

Stop met vergelijken. Je bent uniek Stop met vergelijken. Je bent uniek Deze week schrijft Tineke Franssen, een van de wandelcoaches van Het Coach Bureau, het artikel. Vlak voor de zomer rondt zij het wandelcoachtraject af met Hanneke (43).

Nadere informatie

Burn-out: een geluk bij een ongeluk

Burn-out: een geluk bij een ongeluk Burn-out: een geluk bij een ongeluk Als ik Els (39) voor het eerst spreek, is zij al bijna een jaar thuis vanwege een burn-out. Ze werkt zeven jaar als communicatiemedewerker voor een sportbond wanneer

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGE 1 A4 BLADEN THEMA S BIJLAGE 2 DOMINO EMOTIES BIJLAGE 3 MATCHING OEFENING GEVOELENS BIJLAGE 4 VRAGENLIJST FILM BIJLAGE 5 VRAGENSTROOKJES HOEKENWERK BIJLAGE 6 ANTWOORDENBLAD

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES VMBO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES VMBO DE ACTIES VMBO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren te belonen. Zij krijgen een subsidie van vijfhonderd euro. Dit levert in totaal een

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS DE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE REGERING De regering beloont mensen als hun koophuis minder warmte verliest (isoleren). De -meter daalt met 5 punten. Het kost 1500 euro. : -1500

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Kom erbij Tekst: Ron Schröder & Marianne Busser Muziek: Marcel & Lydia Zimmer 2013 Celmar Music / Schröder & Busser

Kom erbij Tekst: Ron Schröder & Marianne Busser Muziek: Marcel & Lydia Zimmer 2013 Celmar Music / Schröder & Busser Kom erbij Kom erbij, want ik wil je iets vertellen, het is heel bijzonder, dus luister allemaal. Ik ken honderdduizend prachtige verhalen, maar dit is echt het mooiste van allemaal. Het gaat over twee

Nadere informatie