Dimitri Leue. Het ecologisch theater van. Hoe groen zijn onze politici? Transitiesteden Studenten op stage in Guatemala Low Impact Man

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Dimitri Leue. Het ecologisch theater van. Hoe groen zijn onze politici? Transitiesteden Studenten op stage in Guatemala Low Impact Man"

Transcriptie

1 Mei 2009 #2 Jaargang III Hoe groen zijn onze politici? Transitiesteden Studenten op stage in Guatemala Low Impact Man Het ecologisch theater van Dimitri Leue

2 Themanummer Ecologie 3 Noord-Zuid. Eco-Logisch? Voorwoord 5 Tegen de Lamp Interview Dimitri Leue 7 Hoe groen zijn onze politici? Kopstukkendebat 10 Studenten over Milieu 12 Dossier Man vs Climate Het licht staat op groen Geo-engineering, de snelle oplossing? Kernenergie in België: voor of tegen? De natuur is aangewezen op ons beheer. 16 Recyclage in de wereld Fotoreportage 18 Transitiesteden 20 No a la minería! Studenten op stage in Guatemala 22 Biefstuk met frambozensap 23 Organisatie in de kijker Ecover 24 Ecocampus: milieuzorg hoger onderwijs 25 LOW IMPACT MAN 28 Geen leven zonder water 29 Leestips van een kenner Bram Claeys 30 Van Afrika tot Afvalrika Column ABONNEER JE VOOR SLECHTS 5! Om je te abonneren doe je twee dingen: 1. Stuur een mail met als onderwerp Inschrijven naar en vermeld je naam en adres. 2. Stort 5 op het rekeningnummer met als mededeling Abonnement. Colofon Redactie: Doe Mee! Verrekijkers is op zoek naar enthousiaste studenten. Wij zoeken: Redacteurs Journalisten Layouters Fotografen Mail naar: Tine Bosschaert, Veerle Doossche, Katrin Hertogs, Timothy Hunt, Tobi Lancsweert, Fleur Leroy, Hans Moens, Daan Neels, Dries Rombouts, Charlotte Van Dyck, Monica Van Fleteren, Janus Verrelst, Karolien Vrints, Dieter Wijffels Aan dit nummer werkten mee: Dennis Berckmans, Kristof Blockx, Koen Breemersch, Joost Eens, Nick François, Lisbeth Jaspers, Joris Michielsen, Lies Vandenhende, Julia Van Der Hoeven, Roy Van Handenhove Coverfoto: Pieter Verbruggen Verantwoordelijke uitgever: Janus Verrelst Prinsstraat Antwerpen

3 Noord-Zuid Eco-Logisch? Het milieu is dezer dagen een hot topic op de nieuwsredacties. Vergeef ons de flauwe woordspeling. Op de journaals zie je bijna elke dag wel iets passeren over het milieu. De snelheid waarmee de poolkappen smelten overtreffen zelfs de meest sombere voorspellingen. Met Obama lijkt het alsof ook de Verenigde Staten eindelijk de rol van de menselijke activiteit in de klimaatverandering serieus nemen en een nieuwe koers zullen varen. Zullen we op tijd het tij kunnen keren? Misschien heeft het gebrek aan enthousiasme om drastische maatregelen te nemen wel te maken met de wetenschap dat wij, het rijke Westen, dankzij onze rijkdom en technologie beter in staat zijn om ons aan te passen aan de veranderende omstandigheden. Dit geldt echter niet voor iedereen. Ontwikkelingslanden beschikken niet over de kennis en kapitaal om zich tegen verwoestijning, mislukte oogsten en overstromingen te wapenen. Al te vaak vergeten we dat onze welvaart gewonnen is op de kap van de huidige ontwikkelingslanden. Tot op vandaag roven wij hun grondstoffen en profiteren we van goedkope arbeid om onze winsten te maken. Ook voor onze voedselproductie zijn we aangewezen op het Zuiden. Multinationals palmen grote vruchtbare gebieden in en verdringen de lokale bevolking. Om de zuivel- en vleesproductie op te drijven, worden de dieren bijgevoederd met krachtvoer. Het krachtvoer, voornamelijk sojaschroot, wordt op zeer grote schaal verbouwd in landen als Brazilië ten koste van de eeuwenoude regenwouden. De lokale bevolking heeft hier geen profijt van en wordt van hun grond verjaagd. Hierdoor moeten de boeren hun toevlucht nemen tot het regenwoud, waar ze zelf bomen kappen om landbouwgrond te winnen. Aan het einde van het plantseizoen besloegen de sojaplantages in het Amazone-gebied maar liefst hectare. Dat is meer dan vier keer Luxemburg. Reken daarbij nog eens de gigantische CO2-uitstoot die gepaard gaat met het platbranden van het woud en de milieukost van het transport naar Europa. In 2005 importeerde Europa 39 miljoen ton soja, vooral uit Brazilië. Dat komt overeen met een uitstoot van 877 miljoen ton CO2. Eén ding staat als een paal boven water: wie in deze ecologische crisis nog gelooft in de illusie van netjes afgebakende grenzen tussen ons en zij zal waarschijnlijk de geschiedenisboeken ingaan als de grootste genocidair van de 21ste eeuw. Maar voor zij die wel een positieve bijdrage willen leveren is het nog niet te laat. Dimitri Leue vertelt hoe hij probeert onze theaterzalen wat groener te maken. Onder invloed van de sterke nucleaire lobby beginnen politiekers hun eigen beslissingen over het sluiten van de verouderde kerncentrales in vraag te stellen, maar op lokaal vlak zie je bewogen burgers zelf het heft in handen nemen. Zij denken na over een leven zonder olie. Maar ook op de campus kun je heel wat doen om een deel te zijn van de oplossing in plaats van het probleem. En binnenkort krijgen we in het stemhokje een kans om onze politiekers te tonen dat we graag gezond oud willen worden op deze aarde. Waarom ruimtetoeristen worden als er nog zoveel moois te ontdekken is op deze planeet? Dennis Berckmans, Joost Eens en Kristof Blockx studeren milieuwetenschappen.

4 Van knotsgek tot doodverlegen: afgelopen jaren speelde theatermaker Dimitri Leue de meest uiteenlopende karakters. In Don Kyoto viel vooral zijn bevlogenheid op in de manier waarop hij zijn publiek meetrekt in zijn eigen ecologisch onderzoek. Tegen de Lamp is de nieuwste stap in zijn ecologisch onderzoek en meteen ook de titel van een nieuwe voorstelling waarmee hij deze herfst door Vlaanderen trekt. 4 Verrekijkers

5 Tegen de Lamp: Dimitri Leue en zijn nieuwste ecologisch theater Vorig jaar speelde u Don Kyoto, een groene theatervoorstelling. Weet u hoe groen de gemiddelde theatervoorstelling is? Totaal niet. Er hangen altijd een paar spots van 5 kilowatt. We spelen in grote zalen, die heel veel energie nodig hebben om warm te worden. Om goed te renderen op ecologisch vlak, moet een theaterzaal altijd vol zijn. Daarnaast is het transport van het decor tussen de verschillende theaterzalen ook heel milieubelastend want dat gebeurt altijd met zwaar beladen camions die al snel 2500 km afleggen. Dat decor wordt na de voorstelling de vuilbak in geflikkerd want theater is juist originaliteit. Dat zijn gigantische investeringen Een echt ecologisch theater bestaat nog niet. Of er zouden passieve theaters gebouwd moeten worden. Sommige organisaties zijn zich wel bewust van de milieubelasting van theater en proberen daar iets aan te doen. Binnen het VTI (het Vlaams Theater Instituut) bijvoorbeeld wordt er momenteel een nota over ecopodia opgesteld. Hebt u vanuit dat idee Don Kyoto, uw eerste groene theatervoorstelling, gemaakt? Ten tijde van Don Kyoto was ik erg bezig met ecologie. Dat betekent nog niet dat ik het al door en door kende. Ik ben het nog aan het leren. Om er meer over te weten te komen, wou ik er een voorstelling over maken. Kan dat: ecologisch theater? Of is het te moeilijk en is dat één van de redenen waarom het niet gebeurt? Ik heb voor Don Kyoto 2200 km gefietst met een bakfiets van 135 kg. Dat was echt wel zwaar. Voor mij was die bakfiets goed genoeg. Maar zo kan je slechts één voorstelling maken. Als je een tweede voorstelling maakt, moet je laten zien dat er nog meer mogelijk is. Je kan niet elke keer hetzelfde trucje toepassen en elke voorstelling met zo weinig mogelijk licht, decor en verstaanbaarheid werken. Gaat u in uw nieuwe voorstelling Tegen de lamp een stapje verder? Het is een nieuwe stap in het onderzoek. Deze keer werk ik samen met drie andere acteurs en we laten zien dat het niet met de fiets hoeft. Het kan ook met een camionette. Die rijdt dan wel op koolzaadolie. Daarom zaaien we in maart zelf ons veldje koolzaad in, oogsten het in augustus en vertrekken er vanaf september mee op tournee. Het decor weegt bijna niets zodat de bestelwagen niet te veel verbruikt. We maken ook gebruik van twee energiefietsen. Voor de voorstelling begint, laden we daarmee energie op zodat we tijdens de voorstelling kunnen spelen. Die koolzaadolie brengt ons bij het dubbele kantje van biobrandstof. Sceptici beweren dat meer soja- en biobrandstofplantages onder andere minder regenwoud betekent. Onze koolzaadolie komt van een veldje dat wij zelf inzaaien bij een boer die in koolzaadolie doet. We helpen die mens zijn broodwinning dus niet om zeep. Op grote schaal zou deze oplossing niet haalbaar zijn maar het is ook maar een tweede stap in het onderzoek. Ik hoop dat er nog vele stappen komen en dat ik niet de enige zal blijven. Op dit moment zetten ook andere theatergezelschappen zich in voor het milieu. Time Circus bijvoorbeeld werkt met zonnepanelen die ze gebruiken om een machine in gang te zetten. Compagnie Marius speelt alleen bij daglicht om het probleem van de spots te counteren. Je merkt inderdaad dat er steeds meer mensen ecologische initiatieven ondernemen. Wat heeft het meeste nut volgens u: die persoonlijke initiatieven zoals Don Kyoto of overheidsinitiatieven zoals subsidies? Het belangrijkste lijkt mij dat alle stadsschouwburgen goed geïsoleerd zijn. Wat nu niet zo is. Soms regent het daar zelfs binnen. Regen is dan nog niet het ergste, denk bijvoorbeeld aan alle warmte die wegvliegt in slecht geïsoleerde gebouwen. De stadsschouwburgen zouden ook allemaal op groene energie moeten draaien, of toch zeker werken met maatschappijen die groene energie leveren. Er zou ook een systeem moeten Onze koolzaadolie komt van een veldje dat wij zelf inzaaien. uitgevonden worden waardoor decors hergebruikt kunnen worden. Een gezamenlijk depot is een goed alternatief. Goede fietsbergingsystemen zouden ook niet mogen ontbreken, want dan zijn mensen sneller geneigd om met de fiets te komen. U probeert dus niet alleen een boodschap over te brengen naar uw publiek maar ook naar de zalen waarin u speelt? In dit geval is Steven Vromman mee, Low Impact Man. Wij stellen elk cultureel centrum voor om Steven hun zaal te laten doorlichten en hem een ecologische workshop te laten geven aan het personeel. Sommige stadsschouwburgen zeggen resoluut neen. Meestal betekent dit dat ze zelf een beleid hebben dat al ver staat. Het maakt voor Mei

6 ons eigenlijk niet uit of culturele centra ingaan op onze aangeboden dienst. We hebben nog altijd onze voorstelling s avonds en we willen de mensen vooral meenemen in ons verhaal. Denkt u dat onze maatschappij ooit ecologisch verantwoord zal worden? Zullen we ooit de 1.6 ha verbruik per persoon halen die nodig is om de aarde leefbaar te houden? Amaai, dan moet ik mezelf al een paar stevige stampen onder mijn gat geven. Volgens Steven Vromman zal het moeten, hé. Het zal met harde hand gebeuren als we zo verder doen. Nu hebben we allemaal nog de kans om vrijwillig aanpassingen te maken en op zoek te gaan naar de beste oplossing. Over x aantal jaar zal het gedwongen zijn. Ik wil niet de pessimist uithangen, maar ik denk dat er misschien een ramp nodig is om politieke maatregelen doorgeduwd te krijgen. Het is wel positief dat op dit moment alle partijen een groen programmapunt hebben, en sommige zelfs meerdere. De ecologiehype is een vrij westerse hype maar hebt u tijdens het waarvoor u naar andere continenten trok, enig milieubewustzijn gemerkt? Dat is daar nog niet aan de orde. In Mali heeft iedereen een ecologische voetafdruk die kleiner is dan 1.6. Die verbruiken niets, want ze hebben geen verwarming of auto. Die leven met de natuur. Dat komt ook in de voorstelling naar voor: als er een ramp zou gebeuren, hebben wij heel wat te leren van wat we nu de derde wereld noemen. China is een land in groei. Het is dan wel één van de grootste vervuilers maar we mogen niet vergeten dat de gemiddelde Chinees nog altijd een ecologische voetafdruk heeft die drie keer kleiner is dan die van de gemiddelde Ik denk dat er misschien een ramp nodig is om politieke maatregelen doorgeduwd te krijgen. Belg. Dat is een onwaarschijnlijk groot verschil. Chinezen gebruiken wel nog altijd steenkool. Die zullen ook wel bijdraaien maar dat is de vreselijke betekenis van we hebben misschien nog eens een ramp nodig. We hopen allemaal dat iedereen beseft dat we moeten ingrijpen voordat er een ramp gebeurt. Ik denk dat er al sneller verbeteringen zullen komen met een Obama in Amerika dan met een Bush. Bij de voorbereiding van de nieuwe voorstelling hebben we allerlei films bekeken. Bijvoorbeeld Meat the thruth is nog zo n heftige film. Het gaat over de vleesindustrie die voor 18,5% bijdraagt aan de opwarming van de aarde. Dat is meer dan alle verkeer van auto s en vliegtuigen samen. Als iedereen één dag in de week geen vlees zou eten, zou dat hetzelfde effect hebben als auto s in Vlaanderen die van de baan gaan. Komt dat louter door die biogassen? Het heeft verschillende redenen. De dieren zelf laten winden en boeren en scheiden mest uit. Verder worden er voor hun voedsel wouden omgehakt. In Amazonegebied komen sojaplantages voor dieren. Die velden worden met pesticides behandeld. Ook het transport wordt meegerekend in die 18,5%. Wat ik wel niet goed vind aan die berekening is dat het transport ook wordt meegerekend bij de auto s die rijden. Op die manier wordt heel veel dubbel geteld. Maar los daarvan spreken we nog steeds over gigantische aantallen. Bent u gestopt met vlees eten? Of heeft u uw levensstijl op andere manieren aangepast sinds u met Don Kyoto bent begonnen? Ik ben inderdaad gestopt met vlees eten. Ik vind alleen dat je daar niet radicaal in mag zijn. Als je mama vlees heeft klaargemaakt, vind ik dat je dat moet eten. Daar gaat het ook niet om. Hier thuis kopen wij gewoon geen vlees meer. Maar ik ben geen vegetariër. Het geld dat we over hadden nadat we dit huis kochten, hebben we gebruikt om ecologische investeringen te betalen zoals een condensatieketel en dubbele beglazing. We willen verder gaan dan enkel het theater ecologischer te maken. Voor die boodschap hebben we dan ook Steven Vromman aangetrokken. Het is sowieso geloofwaardiger dat het uit zijn mond komt want hij ís Low Impact Man. Ik moet het nog een beetje spelen. Veel theaters zeiden me: Niet nog eens een ecologische voorstelling. We hebben vorig jaar al zo n voorstelling geprogrammeerd, die kopen we nu niet meer. Ik heb daar op geantwoord: En toneelstukken over oorlog of over liefde die programmeer je elk jaar opnieuw? Tekst: Charlotte Van Dyck flickr.com/photos/pieterverbruggen 6 Verrekijkers

7 Hoe groen zijn onze politici? Op 7 juni mogen we onze vertegenwoordigers in Vlaanderen en Europa kiezen. De economische crisis overheerst uiteraard alle debatten, maar tegelijkertijd worden we overstelpt door onheilsberichten over de onherstelbare schade die we onze planeet toebrengen. Hoog tijd voor actie van onze politici dus, maar valt ecologie te verzoenen met economische groei? Verrekijkers peilde naar het groene geweten van de Antwerpse lijsttrekkers. In 2002 keurde de federale regering de kernuitstapwet goed die bepaalt dat de oudste kerncentrales in 2015 gesloten moeten worden en de laatste in Verdedigt u de kernuitstapwet? Kris Peeters (CD&V) Ik ben tegenstander van de kernuitstapwet. Het is een valse voorstelling van feiten alsof kernenergie en alternatieve energie zoals zonne- en windenergie tegengesteld zouden zijn. Voor onze elektriciteitsbehoefte hebben we nood aan voldoende basislastcapaciteit. Hiervoor zijn eigenlijk maar twee energiebronnen geschikt: kernenergie en kolencentrales. In mindere mate ook biobrandstoffen. Deze basislastcentrales kunnen dan aangevuld worden met alternatieve energie die gekenmerkt worden door een variabel en niet te plannen aanbod. Om vraag en aanbod aan elektriciteit dan in evenwicht te brengen heb je piekcentrales nodig die snel kunnen opstarten en ook uitgeschakeld worden. Daarvoor zijn gasmotoren en gascentrales het meest aangewezen. Bart De Wever (N-VA) De N-VA streeft naar een evenwichtige energiemix die maximaal rekening houdt met het milieu, zekerheid biedt inzake bevoorrading, ons minder afhankelijk maakt van buitenlandse leveranciers en betaalbaar is voor gezinnen en bedrijven. Wie de ambitieuze CO 2 -doelstellingen van Europa onderschrijft, kan niet om het feit heen dat het huidige scenario van de kernuitstap onrealistisch is. Het terugdraaien van de kernuitstap mag echter geen rem zijn op een beleid rond rationeel energiegebruik en hernieuwbare energie. Onze partij heeft bijvoorbeeld een wetsvoorstel ingediend om meer middelen uit het Synatomfonds (dat door de nucleaire producenten wordt gespijsd) te reserveren voor hernieuwbare energie. Nog belangrijker is dat de huidige energiemarkt effectief wordt geliberaliseerd. Samen met het herzien van de beslissing inzake de kernuitstap mag elke energiespeler in de elektriciteits- en gasmarkt nog slechts 45% marktaandeel bezitten. Daarom heeft de N-VA in haar Vlaams verkiezingsprogramma de oprichting van een eigen Vlaamse energiemaatschappij voorgesteld dat komaf moet maken met het huidige monopolie van Electrabel. Caroline Gennez (sp.a) Kernenergie kan nooit een definitieve oplossing zijn. We willen investeren in toekomstgerichte energie en in rationeel energiegebruik. Kernenergie is ten eerste niet eeuwig. In 2060 zijn de uraniumvoorraden uitgeput. Niks lange termijn dus. Maar er is ook geen veilige methode om van kernafval af te raken. Bovendien zijn er voldoende alternatieven, zoals windenergie, om het verlies aan productie op te vangen. We moeten investeren in energiebesparing, in hernieuwbare energie en in het efficiënter opwekken van energie uit fossiele brandstoffen. Op al die vlakken heeft een land als België een enorm potentieel. Investeren in deze alternatieven levert bovendien veel jobs op. Mieke Vogels (Groen!) Ik vind het vooral onaanvaardbaar dat we toekomstige generaties opzadelen met de problemen van het kernafval. Het is trouwens een mythe dat in 2015 het licht zal uitgaan. Vandaag hebben we al genoeg alternatieven om de eerste kerncentrales te sluiten. We zijn nog niet zover dat we alle kerncentrales kunnen sluiten. Maar als we vasthouden aan de kernuitstapwet, creëren we een sense of urgency die ervoor zal zorgen dat we eindelijk eens echt gaan investeren in hernieuwbare energie. Anke Van dermeersch (Vlaams Belang) De kernuitstapwet is één van de meest dwaze en rampzalige beslissingen die de laatste tien jaar werden genomen. Een kernuitstap zal tot gevolg hebben dat de energieprijzen drastisch zullen stijgen, dat ons land afhankelijk zou worden van energiebevoorrading Mei

8 vanuit het buitenland en dat we veel meer fossiele brandstoffen zullen moeten gaan gebruiken. De oplossing ligt volgens ons bij de kerncentrales van de vierde generatie, waar zeer beloftevolle ontwikkelingen op stapel staan. Anderzijds moeten we het onderzoek naar propere alternatieve energiebronnen zo veel mogelijk stimuleren. Om een geïntegreerd beleid op dat vlak te kunnen voeren, is een volledige bevoegdheidsoverdracht naar de gewesten in alle geval noodzakelijk. Dirk Van Mechelen (Open Vld) Open Vld trekt resoluut de kaart van hernieuwbare energie. Onze doelstelling is ambitieus: op termijn moet ons land streven naar een CO 2 -neutrale samenleving. Voor Open Vld betekent dit dat er dus geen ideologische taboes zijn wat betreft de samenstelling van de energiemix. Kernenergie is duidelijk geen hernieuwbare energie. Alleen is het vandaag niet realistisch om morgen meteen alle energienoden op te vangen met hernieuwbare energie. Daarom geloven we sterk dat er een overgangsperiode nodig is. Tijdens deze periode moeten we maximaal investeren in onderzoek naar alternatieve energiebronnen die wel duurzaam zijn. Ook onderzoek naar nieuwe generaties kerncentrales is nodig. Welke maatregelen zou u voorstellen in het Vlaamse Parlement om fijn stof tegen te gaan? Dirk Van Mechelen Open Vld pleit voor de invoering van een Vlaamse schrootpremie. De invoering van een schrootpremie moet ervoor zorgen dat we oude, vervuilende wagens uit het verkeer halen en vervangen door milieuvriendelijke exemplaren. Bovendien moet ook het wagenpark van de overheid volledig vervangen worden door milieuvriendelijke voertuigen. Ook wil Open Vld de verkeersbelastingen vergroenen. Die is vandaag nog onvoldoende afgestemd op het milieu. Via slimme kilometerheffingen kunnen de verkeersbelastingen vergroenen: hoe minder CO 2 en andere schadelijke stoffen een auto uitstoot, hoe minder de chauffeur moet betalen. Caroline Gennez Een versterkt aanbod aan openbaar vervoer, een stijging van de binnenvaart en de roetfilterpremies hebben het fijn stof nu al beperkt. De nieuwe Europese normen voor wagens zullen ervoor zorgen dat nieuwe dieselwagens minder fijn stof uitstoten. Maar we moeten verder gaan. We pleiten voor een kilometerheffing op vuile vrachtwagens. Deze heffing moet hoger zijn voor vuile vrachtwagens. Het bezit van zuinige en schone wagens kunnen we nog meer stimuleren door belastingvoordelen. Ook het gebruik van fiets, trein, tram en bus willen we verder aanmoedigen. Anke Van dermeersch Die voorstellen zijn al gedaan en besproken in een resolutie die eind vorig jaar werd gestemd in het Vlaams parlement. Onze fractie kon zich achter de meeste van deze voorstellen scharen, maar had wel bedenkingen bij de sterke klemtoon die in die resolutie werd gelegd op de autofiscaliteit om de fijnstofproblematiek aan te pakken. Eerder dan te bestraffen via fiscale maatregelen, zou men beter belonen, bijvoorbeeld via de betoelaging van roetfilters. Bart De Wever De N-VA wil werk maken van een milieuvriendelijke autofiscaliteit die niet domweg autobezit belast, maar de focus legt op de milieukenmerken van een voertuig en het gebruik van een wagen. Daarnaast moeten we een halt toeroepen aan de verdieselijking van ons wagenpark. Niet alleen fiscaal, maar ook door eindelijk voluit te gaan voor de roetfilter. Even belangrijk is een filebeleid want niets is zo schadelijk in het fijn stofdebat als stilstaand verkeer. Dynamisch verkeersmanagement en onze wegen intelligenter maken is onze prioriteit. Tot slot moeten we in het kader van de bestrijding van de geluidsoverlast nagaan hoe geluidsschermen een absorberende functie kunnen krijgen voor fijn stof. Kris Peeters Als minister van leefmilieu heb ik een fijnstofplan uitgewerkt met de leefmilieuadministratie. Zo is de stofuitstoot door bedrijven en bij opslagplaatsen reeds fors verminderd. Het verkeer is het probleem dat we nog niet voldoende onder controle hebben. Hier kiezen we voor een radicale stimulering van de vernieuwing van voertuigmotoren. Hier kiezen we voor een radicale stimulering van de vernieuwing van voertuigmotoren. Via een aangepaste voertuigfiscaliteit willen we het overstappen naar milieuvriendelijker motoren stimuleren. Mieke Vogels Het heeft geen enkele zin om te morrelen in de marge zoals de Vlaamse regering nu doet met haar roetfilterpremies. In Nederland is de premie voor het plaatsen van een filter 600 en daar zijn er ondertussen al roetfilters geplaatst op zwaar vervuilende vrachtwagens. In Vlaanderen is dat er welgeteld één. In feite moeten we in Vlaanderen resoluut een andere richting uit met onze economie. De Vlaamse politici uit de meerderheid dromen ervan dat elke container Europa binnenkomt via Antwerpen of Zeebrugge. Maar door te investeren in Vlaanderen-transitland krijg je steeds meer verkeer en dus ook meer fijn stof. Op sommige plaatsen hebben we nu al de jaarwaarden overschreden en we zitten nog maar half april. En het zijn kinderen die daar het meeste last van hebben. Volgens onderzoek hebben kinderen die in Antwerpen wonen 250% meer kans om met puffertjes groot te worden dan plattelandskinderen. Ziet u mogelijkheden voor een groene New Deal? Gelooft u dat daar keuzes in gemaakt moeten worden ten nadele van investeringen in andere industrietakken? Anke Van dermeersch Dat is een partijpolitieke vraag, waarin mij gevraagd 8 Verrekijkers

9 wordt of ik het eens ben met het partijprogramma van de Europese zogenaamde groenen en of ik dat wil uitvoeren. Dat is uiteraard niet het geval want dan zou ik lid zijn van die partij. Ik denk dat we ons niveau van welvaart en welzijn moeten trachten te verzoenen met de zorg voor ons leefmilieu. Want laten we wel wezen: in een democratische staat is het niet mogelijk om het welzijn, de welvaart en dus de werkgelegenheid in de industrie, terug te schroeven ten voordele van een drastisch milieubeleid. Dat heeft geen enkel draagvlak bij de bevolking en is daarom politiek gesproken niet realistisch. Dirk Van Mechelen De omschakeling naar een groene economie is één van de centrale thema s in het Open Vld-programma voor de Vlaamse verkiezingen. De economische crisis die nu wereldwijd om zich heen grijpt is paradoxaal genoeg een enorme kans voor de vergroening van onze economie. Ons centrale uitgangspunt is dat groen en groei geen tegenpolen, maar bondgenoten zijn. Bedrijven die investeren in ecologische innovatie verdienen daarom een duwtje in de rug en moeten kunnen rekenen op Vlaamse ecosubsidies. En om energiezuinigheid te promoten willen we de premies voor bouwers koppelen aan de energiezuinigheid van de woning. Mieke Vogels Volledig in de lijn van Vlaanderen-transitland heeft de Vlaamse regering besloten om de crisis te bestrijden door versneld te investeren in grote infrastructuurwerken. Zo liggen er vandaag twintig betonprojecten klaar, waaronder het verbreden van de Brusselse ring en de Lange Wapper in Antwerpen. Wij pleiten ervoor om dat geld te investeren in het isoleren of renoveren van woningen of gebouwen per jaar. Dan creëer je jobs in de bouw en voor gezinnen heb je de CO 2 -uitstoot én de energiefactuur gehalveerd. Maar dat is absoluut niet ons enige voorstel. Agoria, de koepel van technologiebedrijven, heeft berekend dat investeren in hernieuwbare energie, zonnepanelen, windmolens, et cetera tegen nieuwe jobs zou kunnen genereren. De tijd dat je investeert in economie en met de economische groei je afval opruimt is voorbij. Ecologie moet in de economie vervat zitten, anders gaan we onze milieudoelstellingen nooit halen. Kris Peeters Ik geloof inderdaad dat we bij onze economische ontwikkeling moeten inzetten op toekomstsectoren zoals alternatieve energieopwekking en optimaal materiaalbeheer. Maar ook verbeteringen in klassieke industrieen kunnen interessant zijn. Ik verwijs bijvoorbeeld naar de mogelijkheden van bio-plastics en biopolymeren maar ook in de textielsector heb je de terugkeer naar natuurlijke vezels als basisgrondstof. Wat we zeker niet mogen doen is het verwaarlozen van onze klassieke industriële sectoren: voeding, bouw, textiel, metaalconstructie en chemie. Ook hier moeten we investeren omdat zij produkten maken die de mensen ook morgen nodig zullen hebben. Daarnaast moet je zien dat je mee bent in de nieuwe groeisectoren. We moeten de kennis in onze universiteiten weten te valoriseren door onze bedrijven. De universiteiten moeten dus voldoende mogelijkheden krijgen om naast het aanbieden van kwaliteitsvol onderwijs evenzeer zich te kunnen ontplooien als kenniscentra die innoverend wetenschappelijk onderzoek verrichten. Bart De Wever Nu al merken we dat ondernemingen enorme inspanningen leveren om milieuvriendelijk te produceren, ook en vooral in de traditionele industrietakken. Het is belangrijk dat we onze traditionele industrieën koesteren. Ze zijn immers vaak voortrekkers van nieuwe, meer duurzame toepassingen en beschikken daarvoor ook over meer ruimte dan traditionele kmo s. We moeten echter vooral werk maken van inspanningen in het verkeer en bij gezinnen om tot een echte groene New Deal te komen waarbij iedereen betrokken is. Caroline Gennez Onze economie heeft nood aan extra zuurstof. Als we als overheid investeren, doen we dit best op een slimme manier. We kunnen de crisis aangrijpen om de noodzakelijke verandering van onze economie door te voeren. Het is niet zo dat investeringen in duurzame oplossingen ten koste gaan van de economische groei. Integendeel, studies tonen aan dat er extra jobs zullen gecreëerd worden, als we de groene kaart durven trekken. Als we er bijvoorbeeld voor kiezen om massaal te investeren in het openbaar vervoer, zal dit een groei van jobs in die sector teweegbrengen. De bouw van een Noordzeering, een windmolenpark in de Noordzee, is een ander voorbeeld. Het zou voor hernieuwbare energie zorgen en tegelijk voor honderdduizenden jobs. Tekst: Tobi Lancsweert Mei

10 Ben je bezorgd om het milieu? Studenten Michael Boeynaems (Tweede Ba HIB) Ja. Vroeger meer dan nu. Ik let er op dat ik geen vuil op straat gooi. Op mijn waterverbruik probeer ik ook te letten, maar dat is wat moeilijk omdat ik vaak een douche neem. Na het sporten bijvoorbeeld. Ik heb mijn rijbewijs en rijd met de auto van mijn moeder. Daarbij denk ik dan aan de CO 2 en andere broeikasgassen. Ik denk er wel vaak aan, maar dat betekent dan niet dat ik er effectief iets aan doe. Sofie Vandecasteele (Eerste Ba SEW) In de actualiteit hoor ik vaak dat er problemen zijn. Ik vraag me dan af hoe het nu verder moet. Maar ik denk er zeker niet voortdurend aan. Ik ben me er wel bewust van, maar ik denk dat ik er te weinig rekening mee houd, omdat ik zie dat andere mensen daar wel heel veel inspanningen voor doen. Als ik moet kiezen tussen drie kwartier met de fiets, of tien minuutjes met de auto, zal ik de auto kiezen. Er is maar één aarde. Ik wil mijn kinderen niet laten opgroeien zonder proper water, in vervuilde lucht met heel veel kans op astma. Mijn vader is erg bezorgd om het milieu. Wij eten minder vlees, omdat er veel landbouwoppervlakte en graslanden verloren gaan naar koeien die dan ook nog schadelijke gassen uitstoten. Thuis vangen we ook regenwater op om de plantjes water te geven. Ja, absoluut. We zitten met heel veel maatschappelijke problemen die te maken hebben met milieu. Ik probeer ermee bezig te zijn door niet te veel water te gebruiken, het licht uit te doen, de verwarming af te zetten als ik een raam opendoe... Er is ook nood aan een goed beleid dat de mensen verplicht om meer bewust om te gaan met het milieu. Dit kan door maatregelen te treffen, zoals verhoging van belastingen op bepaalde dingen. Laura De Cleen (Eerste Ba HI) Wat is volgens jou de belangrijkste oorzaak voor de opwarming van de aarde? Wouter Stuer (Ma SEW) Willem Staes (Eerste Ba PW) Dat dit enkel zou liggen aan de cyclus die de aarde doorloopt, is belachelijk. Er zijn duizend wetenschappelijke studies die duidelijk aantonen dat de mens de oorzaak is. Ook in de politiek negeerden ze deze problemen veel te lang. Twintig jaar geleden waren Agalev radicale gekken. Maar veel van hun groene ideeën van toen, zoals bijvoorbeeld gescheiden huisvuilomhaling, worden nu wel overgenomen door andere partijen. De Open VLD liet zich op haar laatste congres bijna profileren als de groenste partij van Vlaanderen. Dat wil ik nog wel eens zien! Groen! blijft de enige echte groene partij. Zeer zeker de mens. We moeten er absoluut aan werken. Binnenkort zal alles nog slechter gaan, we kunnen dat dus maar beter voorkomen. Er worden veel te veel schadelijke gassen uitgestoten door de mens. Met wat de aarde ons geeft, moeten we veel bewuster omgaan! Er is een cyclus van warmere en koudere periodes van de aarde, zo zijn er ooit ijstijden geweest. Maar ik denk dat de mens door de uitstoot van broeikasgassen en andere dingen, dat effect versnelt of versterkt. Wat we in het verleden gedaan hebben, heeft een groot effect op de natuur. Als we zo verder blijven doen, zou het wel eens slecht kunnen aflopen. Maar de oorzaak ligt zeker niet alleen bij de mens. Dorien Everaert (Eerste Ba Ndl TFL) Ve rb r u i ke n we te veel? Laura De Cleen Samuel Carpentier (Tweede Ba Geschiedenis) We moeten anders gaan leven. Zo is bijvoorbeeld ons wegennetwerk gebaseerd op het oude systeem van dieselgebruik. Om over te schakelen op een nieuw systeem is er een oorlog nodig. Als alle steden verwoest zijn, kunnen we ze op een betere manier heropbouwen door bijvoorbeeld gebruik te maken van magneetvelden om met auto s te rijden. Er zullen mensen moeten sterven voor onze aarde. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij een tsunami, het is heel erg dat er mensen sterven, maar zo dicht en met zoveel mensen bij de kust wonen, is echt niet veilig.

11 over Milieu Is het mogelijk om volledig over te schakelen op hernieuwbare energie? Je hebt nu de Perzische Golf: het Mekka van de olie-industrie. Zoals je weet zijn we hier vandaag heel afhankelijk van. Onze huidige energiebronnen zijn namelijk voor een groot stuk afhankelijk van olie. Maar er is aangetoond dat een windmolenpark in de Noordzee, in samenwerking met alle Noordzeelanden meer energie kan produceren dan de Perzische Golf, en dat op een milieuvriendelijke manier! Maar men zal eerder geloof hechten aan de gevestigde waarden van het liberalisme en het huidige kapitalistische systeem, dan aan een groene beweging. Deze bestaat nog maar sinds de jaren tachtig en is dus nog heel jong Dat is mogelijk. Daar moeten impulsen voor komen, want dat gaat niet uit zichzelf gebeuren. Er zit heel veel toekomst in, mits een goed beleid. Er is een mentaliteitsverandering nodig, dat moet vanuit de politiek komen. Omdat het een mondiaal probleem is, is er eigenlijk ook een mondiale aanpak nodig. Dat is heel moeilijk, niet alle landen stoten even veel broeikasgassen uit. Willem Staes Wouter Stuer Ik denk dat het echt niet mogelijk is. Die alternatieve energiebronnen zijn heel kostelijk. Het voordeel van kerncentrales is dat zij ons van het meeste energie kunnen voorzien, maar dan wel niet op een duurzame manier met lage kosten. Ik ben niet voor of tegen kerncentrales, maar met zonne- en windenergie zullen we die hoeveelheid nooit kunnen produceren. Ik geef mijn voorkeur aan zonne-energie. Dat is het gemakkelijkste. Dat kan individueel op daken van huizen geplaatst worden. Tegen 2012 zou onze overheid subsidies voor zonnepanelen voor individuen afbouwen. Dat vind ik echt een heel slecht idee. De technologie wordt wel goedkoper, maar dat is geen reden om de stimulans te stoppen! Het is niet alleen mogelijk, maar ook nodig. Mogelijk omdat we er al mee bezig zijn en er steeds beter in worden. Zo zullen de zonnepanelen en windmolens steeds beter worden. Het is ook nodig. We kunnen niet blijven leven op olie, dat raakt op termijn op. Sofie Vandecasteele Samuel Carpentier Michael Boeynaems Moeten wij inspanningen leveren, terwijl we weten dat andere landen dat weinig of niet doen? Als de olielanden willen meedoen wel. Want zij werken nog altijd de technologieën tegen die alternatieve energievoorzieningen mogelijk maken. Denk niet meer aan de oliedollars, maar wel aan onze aarde! Om mensen daartoe aan te zetten, zal er een oorlog nodig zijn. Dan zitten de mensen in zo n diepe put, dat ze bijna niet anders kunnen. Tijdens alle vorige oorlogen zijn er altijd goede uitvindingen geweest. Een natuurramp alleen kan maar voor een korte periode besef aankweken. Laura De Cleen Wij zijn ook in ontwikkeling geweest en hielden geen rekening met het milieu. Nu dat wij beseffen dat we dat wél moeten doen, moeten wij wel aan het milieu bijdragen. Landen zoals China zullen ook tot dat besef komen. China is nu ook al bezig met groene energie. We moeten zien dat zij daar ook niet sneller in worden dan ons. Wij zijn er traag mee bezig en China zou ons best wel eens kunnen inhalen. Dat zou ons wat belachelijk maken. Michael Boeynaems Tekst en beeld: Hans Moens

12 Dossier Man vs Climate Het licht staat op groen Om onze honger naar energie te stillen, zijn we vandaag vooral afhankelijk van de verbranding van fossiele brandstoffen en het splijten van uranium. Dat het ene proces de broeikasgassen in de lucht aanzienlijk verhoogt en het andere gevaarlijk radioactief afval achterlaat, lijkt zelfs in het licht van een mogelijke apocalyps slechts bijzaak. Ondertussen is de productie van duurzame energie wel aan een kleine opmars bezig. Ecologisch denken wint langzaam maar zeker terrein, een trend die niets te vroeg komt... Oude gewoonten Ondanks de talrijke en veelal spectaculaire rampscenario s over de gevolgen van klimaatopwarming, halen we nog steeds een groot deel van onze energie uit fossiele brandstoffen als aardolie, aardgas en steenkool. Zoals geweten komt bij de verbranding van deze grondstoffen CO 2 vrij, waardoor het broeikaseffect versterkt wordt. In bepaalde streken op aarde zijn intense droogtes, onvoorspelbare regenval en overstromingen trouwens geen voorspellingen van doemdenkers meer, maar een alledaagse realiteit. Bovendien beschikt niet iedereen over fossiele brandstoffen in zijn bodem of de mogelijkheid tot het ontginnen ervan. Dit leidt nu al tot internationale spanningen en deze beloven alleen maar toe te nemen naarmate de reserves schaarser worden. Daarnaast werpt kernenergie zich op als grote speler op de energiemarkt en profileert zich als milieuvriendelijk alternatief. De CO 2 -uitstoot bij kerncentrales ligt inderdaad beduidend lager en er is ook een hoger rendement dan bij de klassieke energiecentrales. Toch is het laatste woord over het voortbestaan van deze energievorm nog lang niet gezegd. De controverse draait voornamelijk rond het gevaarlijke radioactief afval dat zich opstapelt. En net zoals de fossiele brandstoffen is uranium evenmin onuitputbaar. Wetenschappers zijn daarom voortdurend op zoek naar nieuwe methoden om veilige en duurzame energie op te wekken. Zo zijn de biobrandstoffen op en weer afgevoerd, volgen geo-engineeringprojecten (hoogtechnologische uitvindingen die de strijd aangaan met de klimaatopwarming) elkaar op en loopt er uitgebreid onderzoek naar kernfusie of het samensmelten van atoomkernen. Verder groeit tegenwoordig overal de belangstelling voor hernieuwbare energiebronnen als wind, water, zon en biomassa. Deze bronnen zijn niet uitputbaar en hebben als energieleverancier weinig of geen schadelijk effect op het milieu. Ook voor warmtekrachtkoppeling (WKK) of de gelijktijdige opwekking van warmte en elektriciteit - waardoor heel wat energie gerecupereerd kan worden neemt de interesse toe. De meest efficiënte oplossing voor het energievraagstuk zou natuurlijk een radicale vermindering van het energieverbruik zijn. Goede voornemens De meest efficiënte oplossing voor het energievraagstuk zou natuurlijk een radicale vermindering van het energieverbruik zijn. Maar omdat dit voorlopig allerminst een optie lijkt - zeker met snel groeiende economische markten als China en India die ook in hun energiebehoeften moeten voorzien - kunnen we er maar beter voor zorgen dat de energie die we produceren zo duurzaam mogelijk is. En dan is momenteel de groene technologie met zijn windmolenparken, waterkrachtturbines, zonnepanelen, biomassaverbrandingsovens en WKK-centrales de beste leerling van de klas. De energiemarkt in België begint alvast wat te vergroenen. Energieproducenten investeren met hulp van de overheid in hernieuwbare energie en milieubewuste consumenten schakelen over op het groene aanbod. De Vlaamse overheid heeft zich voorgenomen om tegen 2010 een vierde van het totale elektriciteitsaanbod op een duurzame manier te produceren. Klimaatconferentie Kopenhagen De huidige economische groei in ontwikkelingslanden gaat gepaard met een enorme energievraag. Als deze opkomende industrielanden blijven draaien op de verbranding van fossiele brandstoffen (wat voor hen het goedkoopst is), zullen ecologische inspanningen van een land als België snel teniet gedaan worden. Rijke landen moeten dus niet alleen hun eigen uitstoot van broeikasgassen beperken, maar ook elders investeren in de productie van hernieuwbare energie. Eind dit jaar vindt in Kopenhagen een nieuwe klimaatconferentie van de Verenigde Naties plaats, die duidelijke mondiale engagementen moet opleveren. Het bestaande Kyotoprotocol loopt af in 2012 en de nood aan een goede internationale samenwerking blijft cruciaal. Een globaal probleem als klimaatopwarming vereist immers een al even globale oplossing! Tekst: Timothy Hunt 12 Verrekijkers

13 Dossier Man vs Climate Geo-engineering, de snelle oplossing? Spiegels in de ruimte, sulfer in de atmosfeer, artificiële bomen, het lijken wel scenario s voor goedkope sciencefiction. Toch zijn het ideeën die wetenschappers wereldwijd bezighouden. De klimaatopwarming neemt apocalyptische proporties aan maar de groene revolutie blijft voorlopig uit. Waarom dan geen plan B? Onderzoekers bestuderen een reeks grootschalige projecten, onder de verzamelterm geo-engineering, die onze problemen voorgoed uit de wereld moeten helpen. Tijd voor de easy way out. Weapons of Mass Destruction De geo-ingenieurs zijn al een tijdje aan het werk. Net zoals de ruimtevaart, het internet of nucleaire energie, was geo-engineering eerst een militair geheim. In de wapenwedloop van de Koude Oorlog hebben de Amerikanen de natuur ingezet als een bondgenoot. Ze boekten in de jaren 50 succes met wolkenzaaiers ; grote hoeveelheden jodiumkristallen die de lucht in werden geschoten om de neerslag en stormen te bevorderen. De Sovjets, van hun kant, konden niet wachten op de klimaatopwarming en zagen in een warmer klimaat de sleutel om van Siberië de nieuwe graanschuur te maken. Zij hadden eveneens het idee om een gigantische dam in de Beringenstraat aan te leggen om warm water over te pompen van de Grote Oceaan naar de Noordelijke Ijszee. Ook wilden ze de hele Noordpool elk jaar bedekken met een zwarte stof. Dit zou als gevolg hebben dat de zon niet meer wordt gereflecteerd en de atmosfeer opwarmt. Over de vorderingen van de Sovjets is weinig geweten, maar over de Amerikaanse regering weten we dat die miljoenen investeerde in onderzoek. Sluitende resultaten bleven echter uit. Toen bleek dat de Amerikanen met hun wolkenzaaiers de Vietcong wilden uitregenen, strandde het onderzoek onder druk van de publieke opinie. Eureka! Nu de gevolgen van de klimaatopwarming gevaarlijk dichtbij komen, voelen wetenschappers de noodzaak om het onderzoek terug op te nemen. Allerhande nieuwe voorstellen passeerden de revue. Sommigen werden al snel afgedaan als onrealistisch, zoals de enorme artificiële bomen die een ton CO 2 per dag uit de lucht kunnen halen. Leuk idee maar één probleem: waar blijf je met al die CO 2? Zonnespiegels in de ruimte was een ander voorstel. De zonnespiegels die dan gemaakt zouden worden, zouden een fabrieksruimte vereisen ter grootte van België. Naast artificiële bomen en zonnespiegels zijn sulferdioxiden in de atmosfeer die het afkoelend effect van een vulkaanuitbarsting simuleren ook geen optie. Zwaveldioxide is namelijk dodelijk voor de ozonlaag. Maar er zijn ook haalbare kaarten. Zo wordt er volop geëxperimenteerd met zeebemesting: zeewater wordt op bepaalde plekken aangelengd met ijzer om de groei van algen te stimuleren. Deze nemen namelijk gemakkelijk CO 2 op. De superfijne reflecterende partikels die in een baan rond de aarde onze atmosfeer moeten afkoelen, zijn in klimaatmodellen gewikt en goed bevonden. Ten slotte zouden we ook schepen kunnen bouwen die, aangedreven door windenergie, fijne straaltjes zeewater in de lucht schieten om wolken aan te maken. Levensgevaar De onderzoekers blijven echter zeer voorzichtig. Wanneer de mens ingrijpt in complexe systemen als het klimaat en de oceanen, brengt dit grote risico s met zich mee die niet aan de hand van modellen te voorspellen zijn. De huidige klimaatopwarming is hier het beste voorbeeld van. Geo-engineering is nog steeds heel controversieel en de meeste wetenschappers beschouwen het als een gevaarlijke symptoombestrijding. Een groene revolutie lijkt dus nog steeds de only way out Tekst: Dries Rombouts Illustratie: Lies Vandenhende Februari

14 Dossier Man vs Climate Kernenergie in België: voor of tegen? Het debat over kernenergie komt weer volop aan bod in de media. Dit debat is al jaren gaande, maar blijft vooral door de schommelingen in de olieprijs actueel. De hoop wordt al snel op kernenergie gevestigd om de afhankelijkheid van de olieproducerende landen te verminderen. Ook nam de Belgische regering in 2002 een kernuitstapwet aan, waarin ze verkondigde dat 40 jaar na de ingebruikname de kerncentrales gedeactiveerd moeten worden. Concreet betekent dit dat de huidige centrales in Doel en Tihange al gesloten moeten worden in De andere volgen in Was dit besluit terecht? Moet men dit proces versnellen of vertragen? Of zelfs teniet doen? Omdat veel mensen niet weten wat de problematiek precies inhoudt, zetten we de argumenten voor u op een rijtje. Ook het Nucleair Forum, waarvan u wellicht de campagne heeft opgemerkt, pretendeert dit te doen. Van ons krijgt u alvast een niet-gesponsord overzicht. Een groot deel van de problemen met kernenergie draait rond afval. Want hoewel men vaak beweert dat kernenergie een propere energie is, levert ze schadelijke radioactieve stoffen op. Deze stoffen blijven in extremis nog duizenden jaren schadelijk. In België is wat te doen met dit afval één van de hamvragen. Een tweede tegenargument is het verband tussen kernenergie en nucleaire wapens. Deze nucleaire wapens zijn massavernietigingswapens die voornamelijk als dreigmiddel worden gebruikt. Mocht het ooit tot een kernoorlog komen, betekent dit hoogstwaarschijnlijk het einde voor de aarde. Ook in het licht van het terrorisme kan men dit verband aanhalen. Herinnert u zich de Verenigde Staten die Irak binnenvielen onder het mom van de zoektocht naar massavernietigingswapens? Ook een ongeluk zoals in Chernobyl kan je nooit volledig uitsluiten. Ten derde is kernenergie, omwille van de nodige splijtstoffen niet volledig onuitputbaar. Onderzoek wijst uit dat men nog voldoende uranium heeft voor 100 jaar. Al spreken verschillende bronnen elkaar wel tegen. Een vierde nadeel is de oorsprong van het veelgebruikte uranium. Uranium komt op veel plaatsen voor, maar niet overal in hoge concentraties. Bepaalde regio s, zoals de Verenigde staten, Australië, Namibië en Congo, hebben wel die grotere concentratie. Vooral Congo levert problemen op, want net als bij bloeddiamanten en coltan komt het uranium uit conflictregio s. Congo heeft ook een grote rol gespeeld bij de ontwikkeling van kernenergie. Het uranium voor de eerste atoombommen was trouwens afkomstig uit Congo en verhandeld door België. In ruil voor uranium zouden zij bevoorrechte toegang krijgen tot niet-militaire, commerciële kennis. We moeten wel toevoegen dat men voor uranium minder afhankelijk is van één of enkele grote Vooral Congo levert problemen op, want net als bij bloeddiamanten en coltan komt het uranium uit conflictregio s. mogendheden, zoals men bij olie grotendeels afhankelijk is van de OPEClanden en voor gas van Rusland. Het eerste en belangrijkste voordeel is de goedkope stroom die kerncentrales leveren. Een zeer kleine hoeveelheid uranium levert zeer veel stroom, zeker in vergelijking met de productie van energie uit fossiele brandstoffen. Al moet men wel in beschouwing nemen dat een kerncentrale een veel hogere initiële kost geeft ten opzichte van bijvoorbeeld een stookoliecentrale. Ook bij groene stroom, zoals windenergie, ziet men dat windmolenparken een hele investering zijn. Hier is er ook een grote fluctuatie in stroomspanning, waardoor een aanpassing in het stroomnet noodzakelijk is. Dat neemt niet weg dat er geen kosten voor grondstoffen zijn. Ten tweede is er de uitstoot van CO 2, die beduidend lager ligt dan bij de verbranding van fossiele brandstoffen. Men kan dus de invloed op de opwarming van de aarde verminderen door middel van kernenergie. Het is echter wel zo dat, omwille van de hoge opstartkosten, wereldwijd slechts een klein percentage van de nodige energie opgewekt wordt door kernenergie. Om een echt verschil te maken in de klimaatopwarming is een enorme investering nodig. Het opwekken van groene stroom daarentegen veroorzaakt eveneens geen uitstoot van broeikasgassen, is bovendien onuitputbaar, veroorzaakt geen gevaarlijk afval en lijkt dus een beter alternatief. Als derde argument kan men aanhalen dat als we in België op korte termijn de uitstap maken, we voor een groot deel afhankelijk worden van buitenlandse elektriciteit, waardoor België een stuk van zijn autonomie verliest. Kernenergie blijft een moeilijke discussie, waar veel verschillende meningen en al evenveel politieke standpunten aan te pas komen. Nu is het aan u om te concluderen wat ons land nodig heeft. Tekst: Daan Neels 14 Verrekijkers

15 Dossier Man vs Climate De natuur is aangewezen op ons beheer. De hele carrière van UA-prof Patrick Meire staat in dienst van water. Wat in de jaren 80 begon als een doctoraat in de diepte over de effecten van de stormvloedkering in de Oosterschelde is uitgegroeid tot een zeer breed onderzoeksveld. Zo is Meire met zijn werkgroep Ecosysteembeheer betrokken bij het Vlaamse overstromingsplan SIGMA, bij uitvoerig onderzoek in de moerasgebieden van Polen en bij projecten in Zuid-Afrika. Mijn specialiteit is nu vrijwel alles wat met water te maken heeft, met name het herstel van waterrijke gebieden, rivieren en mondingen. Het herstel van waterrijke gebieden U botst in uw onderzoek dus ook op de gevolgen van de klimaatswijziging? Als je over water spreekt, word je inherent met klimaatswijziging geconfronteerd. We krijgen een versterking van extremen: enerzijds gaan we meer overstromingen krijgen, anderzijds hebben we ook potentieel de toename van droogte. In Vlaanderen hebben we het SIGMA-plan, dat is een coherent plan tegen overstromingen en voor de bevordering van natuurlijke habitats. Dit plan houdt nu al rekening met een zeespiegelstijging van 60 centimeter. Dat buiten beschouwing gelaten, zal ook de aanvoer van zoetwater sterk verminderen, waardoor een groot deel van Vlaanderen met watertekorten geconfronteerd kan worden. Is climate change zo drastisch dat de natuur niet meer in staat is zichzelf te herstellen? Eerst en vooral heb ik het in dit geval liever over global change. Global change is veel breder en omvat aan de ene kant climate change en aan de andere kant een hele wijziging van landsgebruik, die bijzonder belangrijk is. Met een achteruitgang van de diversiteit, verdwijnen een aantal gevoelige soorten. Door onze overdadige aanwezigheid is de natuur als het ware aangewezen op ons beheer. Dat is een contradictio in terminis. Er is al zo lang een natuur en die heeft zich nooit door de mens laten beheren. Met beheer bedoel ik dan ook dat we eigenlijk natuurlijke processen gaan simuleren, bijvoorbeeld door het aanleggen van corridors tussen natuurgebieden die de migratie van diersoorten bevorderen. Vindt u het terecht dat de industrielanden in het gevecht tegen de klimaatswijziging veel meer inspanningen leveren dan de landen in het Zuiden, toch ook vervuilers? Het is niet onrechtvaardig dat het Noorden daarin het voortouw neemt. Onze schuld aan de derde wereld is, Er zijn berekeningen die vaststellen dat de totale economische waarde van ecodiensten gelijk is aan drie keer het brutomondiaal product. door het nietsontziende grondstoffengewin, nog steeds torenhoog. We moeten die schuld afbetalen maar wat doen we? We maken die alleen groter, want de gevolgen van de klimaatswijziging zullen zich zeker in tropische regio s en ontwikkelingslanden nog veel sterker voordoen dan bij ons. Dat terwijl zij, als vaak zonovergoten landen, in een groene economie een competitief voordeel hebben. Zonnepanelen in woestijngebieden storen niemand maar kunnen een land heel wat opbrengen. Economie en ecologie het lijken twee onverzoenbare vakken. Hoe zien de groene economen de toekomst? In economische kringen groeit nu het idee om ecosystemen te vertalen in ecodiensten. Er zijn ontzettend veel natuurlijke processen die door de mens gebruikt worden zonder dat we het eigenlijk beseffen. Maar met de klimaatswijziging wordt de schaarste ervan duidelijk. Waarom geen geld voor die diensten vragen en zo de natuur beschermen? Er zijn berekeningen die vaststellen dat de totale economische waarde van ecodiensten, zoals de zuiverende werking van natuurlijke habitats bij rivieren, gelijk is aan drie keer het brutomondiaal product. Dat is heel wat! Dit concept van groene economie brengt de ecosysteemdiensten maximaal in rekening en helpt ons met respect om te gaan met onze omgeving, anders betalen we. Zo zijn we verplicht met de natuur mee te werken Tekst: Dries Rombouts Mei

16 Recyclage in de wereld Marktverkopers in Kinshasa maken kleine kunstwerken van wegwerpmaterialen. Inge Goossenaerts Een mens kan al eens creatief uit de hoek komen als het nodig is. Deze fantastische creaties leren ons wat thinking out of the box kan opleveren. Misschien niet helemaal wat wij in gedachten hebben als we spreken over recyclage, maar als voorbeelden van hergebruik kunnen deze pareltjes wel tellen. Een originele dam in Peshkopia (Albanië). frederikbuyckx.wordpress.com

17 Een Afrikaanse voetbal uit plastic zakjes. Erik Hersman Een flipperkast in Togo - Adam Cohn Gewichtheffen in Ethiopië. Een omheining kan je van alles maken wat er beschikbaar is: in Niger zijn dat deksels van olievaten. iez Thiry - Wodaabemannen gebruiken giftige chemicaliën uit batterijen als make-up tijdens hun traditionele dansen. iez Thiry -

18 TRANSITIE Transitiesteden zijn een internationale beweging die streeft naar minder olieafhankelijkheid en daarmee ook naar een verbetering van het klimaat en een meer veerkrachtige en verbonden lokale gemeenschap. Deze filosofie is gebaseerd op principes uit de permacultuur, natuurfilosofie en het gezond verstand. Ook in Vlaanderen begint deze beweging tot leven te komen met als voortrekker Gent. Enkele voortrekkers proberen in Antwerpen deze filiosofie te introduceren. Een van hen is Frank Buelens. Wat zijn nu juist de basisgedachten van de transitiefilosofie? De transitiegedachte baseert zich op twee kernelementen, namelijk piekolie en klimaatverandering. Met piekolie wordt gewezen op het moment dat de vraag naar olie groter zal zijn dan het aanbod. Elke oliebron heeft een piek waarna het ontginnen van de olie die dan nog in de grond zit zoveel moeite en middelen gaat kosten dat ze niet meer rendabel is. Aangezien onze samenleving momenteel zeer afhankelijk is van fossiele brandstoffen kan deze oliepiek dus enorme gevolgen met zich meebrengen. De klimaatproblematiek is een meer gekend kernelement van transitie dat zijn weerklank in de maatschappij al wat meer en langer heeft dan piekolie. Deze twee kernelementen zijn nauw met elkaar verbonden. Ons gebruik van olie hangt samen met de klimaatproblematiek, maar ook met vele andere crisissen zoals het verlies aan biodiversiteit, waterstress, gat in de ozonlaag, hongersnood Wat zijn de oorzaken van deze verschillende crises? Deze problemen zijn allemaal ontstaan met het opkomen van de industriële maatschappij. Deze opkomst hangt nauw samen met de ontginning van aardolie, waardoor er steeds meer niet hernieuwbare energie vrijkwam. Sindsdien is onze maatschappij zich volledig gaan richten op productie, consumptie, prestatie en dit allemaal om zoveel mogelijk groei te bekomen. Deze groei brengt een ongelooflijke hoeveelheid aan afval met zich mee die de aarde niet kan verwerken. Ook de industriële landbouw baseert zich op deze vraag naar groei en zorgt daarmee nog eens voor een heel aantal andere rampen zoals bodemerosie, uitputting van de aarde, verdwijnen van soorten, Bovendien is ons geldsysteem op deze filosofie van de groei gebaseerd. Als je geld leent moet je steeds meer geld terugbetalen dus kan je niet anders dan meegaan in de beweging van groei die deze maatschappij overheerst. Dit zal echter zeer problematisch worden wanneer er minder olie zal zijn. Deze groei heeft geen inhoud. Het is geen groei van geluk of gezondheid, maar een van het materiële, van geld dat alleen nog meer geld kan voortbrengen. Wat is dan een andere manier om naar de maatschappelijke werkelijkheid te kijken? Een ander nadeel van de moderne wetenschap is dat ze de werkelijkheid voortdurend opdeelt in verschillende entiteiten. Ze maakt abstractie van de onderlinge verbanden tussen al deze objecten. Hiertegenover plaatst de transitiebeweging de Levende Systementheorie waarin de relaties tussen objecten belangrijker zijn dan de losstaande objecten op zich. Een object is maar resistent in de mate dat het samenwerkt met andere objecten. Het gaat niet om het oplossen van afzonderlijke problemen, maar om het zien en aanpakken van een globaal probleem. Door bijvoorbeeld terug meer aan lokale voedselproductie te doen, maken we ons niet enkel minder afhankelijk van de industriële landbouw, maar zorgen we ook voor een verbeterde bodemkwaliteit, ondersteunen we de biodiversiteit en hebben we terug gezond voedsel. 18 Verrekijkers

19 STEDEN De stichter van de transitiebeweging is Rob Hopkins, een docent permacultuur aan de universiteit van Kinsale (Ierland). Wat is dat juist, permacultuur? Permacultuur was oorspronkelijk een theorie waarbij de principes volgens dewelke het ecosysteem van een bos functioneert, werden toegepast op de productie van voedsel. Een bos heeft een natuurlijke gelaagdheid, zorgt zelf voor herstel en evenwicht in geval van een onevenwicht, heeft een enorme rijkdom aan soorten,. Bij het toepassen van deze principes op bijvoorbeeld de landbouw of op de maatschappij gaat het er steeds om de natuurlijke processen zoveel mogelijk hun gang te laten gaan. Alles begint dus met een goede observatie van die processen voor we zelf interageren. Door deze processen hun gang te laten gaan zorgen we voor een zeer hoge, gediversifieerde opbrengst die niet zo veel inspanning vraagt en al zeker geen monotone inspanningen zoals het wieden van hectaren vol gewassen. Wat voor oplossingen voor deze algemene crisis ziet de transitiebeweging? Door weer meer zelfvoorzienend te worden en terug echt te gaan samenwerken met elkaar kunnen we ook weer meer vertrouwen krijgen in onze eigen inzichten en gevoelens. Het is van belang dat er een beweging is die groeit vanuit de mensen zelf, want iedereen kan iets veranderen. Als wij laten zien dat we het anders willen en dat we daar zelf mee bezig zijn dan zal de politiek daar ook in volgen. Op dit moment gebeurt meestal het tegenovergestelde en laten wij ons leiden door de politiek. Zelfs het zorgen en verzorgen van elkaar hebben we overgegeven aan de maatschappij. Welke concrete projecten probeert de transitiebeweging uit te werken? Het is van belang dat er een beweging is die groeit vanuit de mensen zelf, want iedereen kan iets veranderen. In Engeland, waar ze al het verste staan in het ontwikkelen van transitie-initiatieven, is er een gemeenschap die zijn eigen geld drukt om op die manier de lokale economie te ondersteunen. Dit kan ook het uitbouwen van gemeenschappelijke tuinen zijn of het inrichten van workshops om bepaalde vaardigheden zoals repareren, koken, groenten verbouwen of kleren maken terug aan te leren. Ook het stimuleren van ruil kan een onderdeel zijn. Dit zijn geen initiatieven die meteen voor de hele maatschappij van toepassing moeten zijn. Het is net door dingen op kleine schaal uit te bouwen dat het mogelijk is aan te tonen dat er ook van beneden uit iets kan gebeuren. Hoe gaat de opstart van een lokale transitiebeweging in zijn werk? Hiervoor is een stappenplan uitgeschreven, dat er in grote lijnen op neerkomt dat je een groep vormt met gemotiveerde personen uit eenzelfde buurt. In eerste instantie is het belangrijk elkaar te leren kennen en samen na te denken over transitie. Dit is het stadium waarin de groep in Antwerpen zich nu bevindt. In een volgend stadium is het belangrijk de juiste contacten te leggen met mensen die invloed hebben op het beleid. Afhankelijk van het aantal geïnteresseerden worden er groepen per thema opgericht zoals rond energie, voeding, water, onderwijs, jeugd, gezondheid. Elke groep stelt een toekomstvisie en actieplan op. Er kan ook een algemeen Minder Energie Plan worden opgesteld met daarin de lijnen om als lokale gemeenschap minder energieafhankelijk te worden. Er wordt steeds op een zeer democratische manier gewerkt. Ieder heeft een even belangrijke stem. Voor meer informatie over transitiesteden: transitiontowns.org Tekst: Fleur Leroy Beeld: Fabienne Winkworth Februari Mei

20 No a la minería! Enkele maanden terug, toen de beursaanvraag nog maar net op tijd was ingediend, leek onze afreis naar het verre Guatemala voor het onderzoek naar duurzame mijnbouw nog iets utopisch. Desondanks zitten we hier nu, met zijn drieën in een gezellig huisje op het Guatemalteekse platteland bij kaarslicht wat thesiswerk te verrichten... Paradijs onder vuur Het prachtig bergachtige land telt een natuurlijke rijkdom die voor ons Belgen alleen van televisie of foto s gekend is, maar net in deze rijkdom schuilt ook het gevaar voor dit land. De metalen die in de bodem aanwezig zijn zorgen ervoor dat steeds meer buitenlandse mijnbedrijven hun weg naar dit land vinden. Ook een beleid dat buitenlandse investeringen aanmoedigt, zorgt er voor dat de kleine gemeenschappen opgezadeld worden met bedrijven die geen rekening houden met hun noden en cultuur. De pracht van het land wordt al duidelijk bij een eerste rit van de luchthaven naar Antigua, een stadje aan de voet van enkele vulkanen. Menig bergklimmer zou zich kunnen uitleven in dit land, maar ook het alsmaar groeiende aantal toeristen kan zijn plan trekken in de talrijke historische steden en archeologische sites die deel uitmaken van de rijke Mayacultuur. Guatemala is echter 20 Verrekijkers een land van extremen, want waar op de ene plek natuur en cultuur terug te vinden zijn, zit de 36-jarige burgeroorlog, die in 1996 beëindigd werd, nog vers in het geheugen. Daarnaast krijgt de huidige hoofdstad van het land, Guatemala-ciudad, door sommigen de bedenkelijke titel gevaarlijkste stad in Latijns-Amerika toegeschreven. Een kortstondige doorreis door deze stad was voor ons echter onvermijdelijk aangezien bussen van hieruit vertrokken richting San Marcos, een stad in de gelijknamige provincie in het westen van het land. San Marcos toont al meer het typische beeld van Guatemala en dat houdt in dat toeristen en blanke mensen uit het rijke noorden, gringos, hier zeldzaam zijn. Giechelende schoolmeisjes begroeten ons, de twee mannen van de groep, maar al te graag. Terwijl de jonge dame van onze groep door menig man wordt nagekeken. San Marcos is naast dit amusant tafereel ook de thuisbasis van de ngo die ons verblijf zal omkaderen en waar we de volgende dag, samen met een groep studenten uit de Verenigde Staten, een presentatie rond de mijnbouw in het nabijgelegen gebied bijwonen. Eén vrouw uit deze groep vertelt ons na de presentatie hoe de studenten de dag ervoor in het mijngebied toeschouwer waren van een hevige ruzie. Een vrouw was in opstand gekomen tegen de mijn, die gigantische elektriciteitspalen vlakbij haar huis wou zetten. Een arbeider had met een machete het huis van de vrouw betreden en was in het aanzien van de hele groep beginnen bekvechten met haar. We waren door het doornemen van de literatuur al op de hoogte van dit soort conflicten. Maar het verschil tussen iets lezen op je veilige studentenkot en zo n verhaal horen van een getuige, is op zijn minst angstaanjagend te noemen. La minería Na een gesprek met de coördinator van de ngo trokken we naar San Miguel Ixtahuacan. Daar hebben we nu ons optrekje in een aangenaam huisje van een Belg die in deze streek microkredieten verleent aan de plaatselijke bevolking. Omdat deze woonst dicht tegen het mijnbouwgebied gelegen is, zal dit onze uitvalbasis worden voor het verdere verloop van ons onderzoek. Twee dagen na onze aankomst hebben we een gesprek met Eric Gruloos, een uiterst sympathieke Belgische pater van de plaatselijke parochie, die ons bij een heerlijk kopje van zijn zelfgemaakte thee informeert over de situatie in de omgeving. Hij hamert erop dat we ons onderzoek ook vertalen in het Spaans, zodat het de plaatselijke bevolking kan sterken in zijn strijd tegen het Padre Eric

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er?

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er? Kraak je energiekosten Wat denk jij over klimaat en energie 2 Flauwekul. Opwarming van de aarde Mijn probleem niet, maar die van de volgende generatie. Bekommerd! Ik wil mee m n steentje bijdragen zodat

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

The Day After tomorrow... Waarom wachten

The Day After tomorrow... Waarom wachten The Day After tomorrow... Waarom wachten als we vandaag kunnen reageren? The Day After Tomorrow, de film van Roland Emmerich (Godzilla en Independence Day), verschijnt op 26 mei 2004 op het witte doek.

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche 1 OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche http://www.vlaamsenergiecongres.be/ Als iemand 100 jaar of ouder wordt en dat komt gelukkig steeds vaker voor wordt vaak

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg)

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) 10/12/2010 Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) Vlaams minister van Energie Freya Van den Bossche vind koppigheid een slechte eigenschap voor een regering en gaat in op het voorstel van de sector

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT RESOLUTIE. betreffende de verzoening van de behoeften aan energie en aan zuivere lucht in onze maatschappij

VLAAMS PARLEMENT RESOLUTIE. betreffende de verzoening van de behoeften aan energie en aan zuivere lucht in onze maatschappij VLAAMS PARLEMENT RESOLUTIE betreffde de verzoing van de behoeft aan ergie aan zuivere lucht in onze maatschappij Het Vlaams Parlemt, gelet op de Verkningsnota voor het ergiedebat in het Vlaams Parlemt,

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Spaar energie! Energieverbruik op hol. Waarom besparen? Hugo Vanderstraeten. steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12%

Spaar energie! Energieverbruik op hol. Waarom besparen? Hugo Vanderstraeten. steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12% Hugo Vanderstraeten Energieverbruik op hol steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12% (Bron: CREG). Energie besparen = geld sparen. 3/4 van onze energie komt uit fossiele brandstoffen. De verbranding van

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Wie ben ik? Mijn naam is Graham Degens Ik heb >30 jaar in de olie industrie gewerkt, om olie en gas optimaal

Nadere informatie

Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen

Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen Fijn stof kost de Vlaming tot 3 gezonde levensjaren. Vlaanderen zal ook in de toekomst moeite hebben om aan de Europese fijn

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid De uitdagingen in het energiebeleid CD&V voorzitter Jo Vandeurzen CD&V-studiedag, Vlaams Parlement 29 april 2006 Als ik zeg dat onze moderne westerse samenleving

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?)

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Toelichting op de opdracht In deze opdracht gaan jullie kijken naar grensoverschrijdende problemen. Dit doen jullie

Nadere informatie

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie:

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: ENERGIE Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: energie kan noch ontstaan, noch verdwijnen (kan enkel omgevormd worden!) Energie en arbeid:

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS DE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE REGERING De regering beloont mensen als hun koophuis minder warmte verliest (isoleren). De -meter daalt met 5 punten. Het kost 1500 euro. : -1500

Nadere informatie

My statement paper: Nodige veranderingen voor efficiënt energie gebruik in de toekomst.

My statement paper: Nodige veranderingen voor efficiënt energie gebruik in de toekomst. My statement paper: Nodige veranderingen voor efficiënt energie gebruik in de toekomst. Dries Bex &Pieter Bronzwaar! In de hedendaagse wereld is energie levensnoodzakelijk geworden. We gebruiken zelfs

Nadere informatie

Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck

Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck De potentiële verbetering van de energie- en milieuprestaties van gebouwen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is

Nadere informatie

Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie

Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie Een leader in windenergie in België We houden momenteel 53 windmolens draaiende. In 2004 bouwde Luminus haar eerste windmolenpark in Villers-le-Bouillet.

Nadere informatie

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte Jongelui! Jullie denken wellicht: wat schijnt daar? Welnu, dat ben ik. Wat een licht, nietwaar! Hoezo, dat valt vies tegen! Jongeman, daar, op dat

Nadere informatie

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace 2. NOORDPOOL OPDRACHT 1 Bekijk het filmpje: 1. Welke landen liggen rondom de Noordpool? 2. In welke zee ligt de Noordpool? Bernd Roemmelt / Greenpeace

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje ENERGIE Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje Zoek meer informatie op de computer en bekijk filmpjes over het onderwerp (achterin deze lesbrief staan websites en links voor filmpjes) Overleg

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren,

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW, ZEEVISSERIJ EN PLATTELANDSBELEID 24 februari 2011 WKK Electrabel EON - Degussa Mevrouw

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Samenvatting voor beleidsmakers

Samenvatting voor beleidsmakers Road book towards a nuclear-free Belgium. How to phase out nuclear electricity production in Belgium? rapport door Alex Polfliet, Zero Emissions Solutions, in opdracht van Greenpeace Belgium Samenvatting

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM De maatschappelijke discussie over klimaatverandering wordt onvoldoende scherp gevoerd. Er wordt nauwelijks nagedacht over de ernst van de problematiek

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

VERANDEREN VAN KLIMAAT?

VERANDEREN VAN KLIMAAT? VERANDEREN VAN KLIMAAT? Tropisch klimaat, gematigd klimaat, klimaatopwarming, klimaatfactoren...misschien heb je al gehoord van deze uitdrukkingen. Maar weet je wat ze echt betekenen? Nova, wat bedoelen

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Esther Loozen Atze Boerstra (Stanley Kurvers) NvvA Symposium 2010 1 Programma Introductie door Esther Loozen Korte inleiding over duurzaamheid+ MVO door Atze

Nadere informatie

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke?

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? GROENE TEST Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? O Afkoeling van het klimaat O Meer vulkaanuitbarstingen O Zure regen O Zoete regen 2. Waarvoor dienen

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Dia 1 Klimaatverandering Onomstotelijk wetenschappelijk bewijs Deze presentatie geeft een inleiding op het thema klimaatverandering en een (kort) overzicht

Nadere informatie

Kernuitstap en nucleaire energie

Kernuitstap en nucleaire energie Kernuitstap en nucleaire energie Groen! heeft een zeer goed uitgewerkt en volledig programma op het vlak van kernenergie en wil de wet op de kernuitstap onverkort doorvoeren. sp.a verwerpt het akkoord

Nadere informatie

Het Regenwoud in Amazonië

Het Regenwoud in Amazonië Het Regenwoud in Amazonië A. Situering B. Klimaat en vegetatie Warm en altijd nat. Tropisch regenwoud 1. Kenmerken van het tropisch woud Woudreuzen: 40 m hoog en kunnen vrij van de zon en lucht genieten.

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven

Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven 31 maart 2011 Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven 1. Inleiding: samenstelling energiefactuur In de verbruiksfactuur van de energieleverancier zijn de kosten van verschillende marktspelers

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water R * ** ** ** ** ** ** ** * S ** * ** ** * P Q LAND ZEE T

Nadere informatie

klimaatcasino Stellingenspel

klimaatcasino Stellingenspel Stelling 1 Dat een klein land als België z n CO 2 -uitstoot terugdringt, helpt niks. De grote landen moeten het doen. Stelling 2 Acties rond de opwarming van het klimaat zijn niet meer nodig omdat iedereen

Nadere informatie

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 Agenda Welkom door de Schepen Lode Dekimpe Inleiding SEAP door Kim Rienckens (provincie Oost-Vlaanderen) Nulmeting en uitdagingen

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID?

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID? Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM BOUWEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb De meeste mensen in Nederland hebben het goed voor elkaar. We hebben genoeg eten, we hoeven niet bang te zijn voor oorlog en we zijn dan ook tevreden met ons leven. Maar dat is niet overal op de wereld

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland Tropisch Nederland 1. Aanzetten 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Donderdag 22 maart 2012 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Wereldwaterdag - Basisschool Heiende, Lokeren Geachte directeur en leerkrachten, Geachte burgemeester

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES VMBO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES VMBO DE ACTIES VMBO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren te belonen. Zij krijgen een subsidie van vijfhonderd euro. Dit levert in totaal een

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

5 jaar Kyoto. Wat of wie is KYOTO? Verandert ons klimaat? Auteur: Lieve Hoet

5 jaar Kyoto. Wat of wie is KYOTO? Verandert ons klimaat? Auteur: Lieve Hoet Auteur: Lieve Hoet Wat of wie is KYOTO? Kyoto is een stad in Japan. In 1997 werd daar een belangrijke milieutop gehouden. De leiders van 181 landen tekenden toen het 'Verdrag van Kyoto'. Daarin staat dat

Nadere informatie

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen.

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Open klimaatlezingen 2009 Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Hans Bruyninckx De eerste stappen in internationaal klimaatbeleid 1979: 1ste World Climate Conference

Nadere informatie

Zo lang er nog mensen honger lijden, zal Cuba zich blijven verzetten tegen het omzetten van voedingsstoffen tot brandstof. Cuba blijft weigeren de

Zo lang er nog mensen honger lijden, zal Cuba zich blijven verzetten tegen het omzetten van voedingsstoffen tot brandstof. Cuba blijft weigeren de Zo lang er nog mensen honger lijden, zal Cuba zich blijven verzetten tegen het omzetten van voedingsstoffen tot brandstof. Cuba blijft weigeren de middelen voor biobrandstof te produceren. Cuba neemt wereldwijd

Nadere informatie

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 03 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52494 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie