Smart Cities. Omgaan met onzekerheid. Heleen Weening. Dit boek gaat over omgaan met onzekerheid in Smart City projecten.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Smart Cities. Omgaan met onzekerheid. Heleen Weening. Dit boek gaat over omgaan met onzekerheid in Smart City projecten."

Transcriptie

1 Eburon Weening :14 Pagina 1 jecten waarbij ICT en online diensten worden ingezet om de sociaal-economische ontwikkeling van steden te stimuleren. Maar Smart City projecten worden bij uitstek gekenmerkt door onzekerheid. Allereerst op organisatorisch gebied: er zijn veel verschillende en wisselende actoren bij Smart City projecten betrokken, actoren die bovendien onderling van elkaar afhankelijk zijn. Daarnaast is op technisch gebied sprake van onzekerheid: Smart City projecten kennen veel verschillende technische componenten, waarbij de interdependentie tussen de dominante onderdelen infrastructuur en diensten kenmerkend is, en daarbij komt dat de technologie In dit boek worden drie cases gepresenteerd die laten zien hoe managers van Smart City projecten op verschillende manieren omgaan met onzekerheid en hoe de betreffende managementstijl doorwerkt op het verloop en de uitkomsten van deze projecten. De Nederlandse casus Kenniswijk laat de effecten zien van de keuze om onzekerheid zoveel mogelijk te benutten. De Canadese casus SmartCapital laat het tegenovergestelde zien: wat gebeurt er als onzekerheid zoveel mogelijk wordt beheerst? De Ierse casus Ennis Information Age Town ten slotte toont de effecten van een gemengde strategie waarbij onzekerheid zowel wordt beheerst als benut. Omgaan met onzekerheid zich razendsnel en onvoorspelbaar ontwikkelt. Smart Cities Dit boek gaat over omgaan met onzekerheid in Smart City projecten. Dit zijn pro- Smart Cities: Omgaan met onzekerheid is van belang voor onderzoekers, (publieke) managers en adviseurs die zich bezighouden met projecten die gekenmerkt worden projecten, en voor iedereen die is geïnteresseerd in het totstandkomingsproces van smart cities. Heleen Weening is programmadirecteur van de Stichting OmslagGroep en is gemeenteraadslid in Den Haag. Daarnaast is zij als toegevoegd onderzoeker verbonden aan de faculteit Techniek Bestuur en Management van de Technische Universiteit Delft. Heleen Weening door organisatorische en technische onzekerheid, zoals PPS- en technisch complexe Smart Cities Omgaan met onzekerheid Heleen Weening

2 Smart Cities Omgaan met onzekerheid Heleen Weening

3 ISBN10: ISBN13: Uitgeverij Eburon Postbus CW Delft Tel.: / Fax: / Omslagontwerp: Studio Hermkens 2006 H.M. Weening. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de rechthebbende(n) H.M. Weening. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without the prior permission in writing from the proprietor(s).

4 Smart Cities Omgaan met onzekerheid Proefschrift ter verkrijging van de graad van doctor aan de Technische Universiteit Delft, op gezag van de Rector Magnificus prof. dr. ir. J.T. Fokkema, voorzitter van het College voor Promoties, in het openbaar te verdedigen op maandag 12 juni 2006 om uur door Helene Margot WEENING doctorandus in de bestuurskunde geboren te Groningen

5 Dit proefschrift is goedgekeurd door de promotor: Prof. dr. mr. J.A. de Bruijn Samenstelling promotiecommissie: Rector Magnificus, voorzitter Prof. dr. mr. J. A. de Bruijn, Technische Universiteit Delft, promotor Prof. dr. G.P.M.R. Dewulf, Universiteit Twente Prof. mr. J. de Jong, Technische Universiteit Delft Prof. dr. A.B. Ringeling, Erasmus Universiteit Rotterdam Prof. dr. M.J.W. van Twist, Radboud Universiteit Nijmegen Prof. dr. R.W. Wagenaar, Technische Universiteit Delft Dr. W.M. Dicke, Technische Universiteit Delft

6 In memoriam Ate Berger ( ) Adel verplicht

7

8 Inhoud VOORWOORD...XI 1 INLEIDING Tussen droom en daad staat onzekerheid Smart cities Onzekerheid in smart city projecten Omgaan met onzekerheid: product en proces De probleemstelling Opbouw van het proefschrift en leeswijzer THEORETISCH KADER Inleiding Onzekerheid: complexiteit en dynamiek Complexiteit Dynamiek Omgaan met organisatorische onzekerheid Beheersen: New Public Management Benutten: netwerkbenadering Omgaan met technisch-inhoudelijke onzekerheid Beheersen: ontwikkelen Benutten: ontwerpen Samenvatting ONDERZOEKSAANPAK Inleiding Analysemodel Omgaan met onzekerheid: keuzes maken Operationalisering competing values op organisatorisch gebied Operationalisering competing values op technisch-inhoudelijk gebied Operationalisering afhankelijke variabele: totstandkomingsproces Onderzoeksontwerp Methode van onderzoek: case study strategie Selectie van cases Dataverzameling en analyse Methoden van dataverzameling Methode van analyse...75 Noten bij hoofdstuk KENNISWIJK: ALLES OF NIETS Inleiding Introductie casus...78 vii

9 4.2.1 Project Proces Uitkomsten Onzekerheidsmanagement in Kenniswijk Keuzes op organisatorische dimensies Keuzes op technisch-inhoudelijke dimensies Samenvattend Concluderende beelden Samenvattend Noten bij hoofdstuk SMARTCAPITAL: NIETS MEER, NIETS MINDER Inleiding Introductie casus SmartCapital Project SmartCapital algemeen Proces Uitkomsten Onzekerheidsmanagement Keuzes op organisatorische dimensies Keuzes op technisch-inhoudelijke dimensies Samenvattend Concluderende beelden Samenvattend Noten bij hoofdstuk ENNIS INFORMATION AGE TOWN: (N)IETS NIEUWS VOOR ALLEN Inleiding Introductie casus Project Ennis Information Age Town algemeen Proces Uitkomsten Onzekerheidsmanagement Keuzes op organisatorische dimensies Keuzes op technisch-inhoudelijke dimensies Samenvattend Concluderende beelden Samenvattend Noten bij hoofdstuk VERGELIJKING EN CONCLUSIES Inleiding Beantwoording onderzoeksvragen Keuzes ten aanzien van onzekerheid Dynamiek Prikkels voor realisatie en innovatie Implicaties onzekerheidsmanagement Handelingsperspectief viii

10 7.3.1 Zuivere strategie is heilloos: tolereer mengvormen Noodzaak tot management van concurrerende waarden NAWOORD: AANBEVELING AAN DE OVERHEID LIJST VAN AFKORTINGEN BIJLAGE SAMENVATTING SUMMARY LITERATUUR CURRICULUM VITAE Overzicht tabellen Tabel 2.1 Varianten van benaderingen van technisch-inhoudelijke onzekerheid...43 Tabel 2.2 Overzicht beheersen en benutten...56 Tabel 3.1 Competing values op organisatorisch gebied...59 Tabel 3.2 Competing values op technisch-inhoudelijk gebied...62 Tabel 3.3 Variabelen en indicatoren realisatie...65 Tabel 3.4 Variabelen en indicatoren innovatie...69 Tabel 4.1 Doelstellingen Kenniswijk...80 Tabel 4.2 Redenen voor selectie Regio Eindhoven...85 Tabel 4.3 Samenvatting strategie onzekerheidsmanagement en uitkomsten Kenniswijk Tabel 5.1 Doelstellingen SmartCapital Tabel 5.2 Selectiecriteria en verklaring waarom SmartCapital daarop uitstekend scoort Tabel 5.3 Samenvatting strategie onzekerheidsmanagement en uitkomsten SmartCapital Tabel 6.1 Doelstellingen EIAT Tabel 6.2 Redenen voor selectie van Ennis Tabel 6.3 Samenvatting strategie onzekerheidsmanagement en uitkomsten EIAT Tabel 7.1 Overzicht keuzes op organisatorische en technisch-inhoudelijke dimensies Tabel 7.2 Vergelijking keuzes op organisatorische dimensies Tabel 7.3 Vergelijking keuzes op technisch-inhoudelijke dimensies Tabel 7.4 Vergelijking keuzes bij start Tabel 7.5 Vergelijking samenhang keuzes organisatorisch en technisch-inhoudelijk Tabel 7.6 Vergelijking samenhang keuzes verschillende coördinerende actoren Tabel 7.7 Vergelijking dynamiek keuzes organisatorisch en technisch-inhoudelijk Tabel 7.8 Vergelijking dynamiek strategie ix

11 Tabel 7.9 Vergelijking uitkomsten Tabel 7.10 Vergelijking prikkels en belemmeringen voor realisatie en innovatie Overzicht tekstboxen Tekstbox 2.2 Theoretisch onderscheiden variant ontwerpen gericht op beheersing...44 Tekstbox 2.2 Theoretisch onderscheiden variant ontwerpen gericht op beheersing...45 Overzicht figuren Figuur 2.1 Locatie Kenniswijk...79 Figuur 5.1 Locatie SmartCapital: Ottawa Region Figuur 5.2 SmartCapital in breder beleidskader Figuur 5.3 Structuur SmartCapital Figuur 5.4 Overzicht SmartCapital Figuur 6.1 Locatie Ennis Figuur 7.1 Dynamiek strategie in drie cases Figuur 7.2 Paden van realisatie en innovatie in drie cases Figuur 7.3 Strategieën ten aanzien van onzekerheid: vier archetypen Figuur 7.4 Concurrerende waarden in de twee benaderingen van onzekerheid x

12 Voorwoord Promoveren is een boeiend proces dat je pas werkelijk waardeert als je het product hebt afgerond. Dat product is er nu, in de vorm van dit boek. Zes jaar geleden begon ik aan mijn promotietraject vanuit het verlangen naar intellectuele uitdaging en vrijheid. In beide ben ik niet teleurgesteld. Het waren waardevolle jaren waarvan ik mij, naast de soms onvermijdelijke frustratie, vooral de euforische momenten van overwinning op mijzelf en de inhoudelijke complexiteit zal herinneren. Promoveren doe je niet alleen. Gedurende mijn promotietraject heb ik de steun en inspiratie van velen ervaren. Allen die op de één of andere manier hebben bijdragen aan de totstandkoming van dit boek dank ik hier dan ook van harte. Een aantal van hen wil ik graag in het bijzonder bedanken. Allereerst dank aan alle respondenten uit de cases die centraal staan in dit boek. Zonder hun bereidheid hun ideeën en ervaringen met mij te delen en antwoord te geven op al mijn vragen, zou ik niet tot het empirisch inzicht zijn gekomen waarop dit proefschrift berust. In het bijzonder dank ik de volgende personen. Jan Wester en zijn wervelende Kenniswijkteam van DGTP die mij in de gelegenheid stelden een aantal maanden met hen mee te lopen en mij op het spoor van Smart Cities brachten. Jeffrey Roy, Chris Wilson en Youssef Berbash van de University of Ottawa en Paul Wilker van OCRI voor hun hartelijke ontvangst, persoonlijke contact en ondersteuning in Ottawa. Michael Byrne en Helen McQuillan van EIAT Ltd. voor de gastvrijheid en ondersteuning, respectievelijk de prettige gesprekken van onderzoekers onder elkaar in Ennis. Mijn promotor Hans de Bruijn en begeleider Willemijn Dicke wil ik danken voor de prettige en leerzame samenwerking. Hans, dank voor je tijd en energie en je coulance ten aanzien van mijn altijd overoptimistische planningen. Ik heb waardering voor jouw helderheid en het vermogen tot het creëren van betekenisvolle beelden en ben blij dat ik daarmee mijn voordeel heb kunnen doen. Willemijn, dank voor je commentaar op mijn stukken, je academische inbreng en de tijd die je altijd nam om even te sparren als ik daaraan behoefte had. Daarnaast wil ik mijn collega s van de sectie Beleidskunde/Organisatie en Management danken voor de bijzonder inspirerende en plezierige omgeving waarin ik de afgelopen jaren heb mogen werken. In het bijzonder dank aan mijn kamergenoot Mark de Bruijne. Mark, ik heb het als bijzonder ervaren om onze ervaringen ten aanzien van het promoveren zo goed met elkaar te kunnen delen. Ook mijn andere peers van TBM wil ik danken voor het delen van ervaringen en voor de vele kritische en vruchtbare discussies die wij hadden. Alexander, Leon, Linda, Maura, Mirjam, Ruben en Sonja, ik vond het prettig, samen met jullie in de boot van het promoveren. Dank aan de twee personen die bereid waren mijn manuscript door te nemen, Kees Hoede en Loes Tromp. Kees, ergens ben ik voor jou één van je laatste promovendi. Jij bent voor mij de eerste die mij interesseerde voor de wetenschap. Ons onderzoek was aanleiding tot mijn wens om te promoveren, ondanks mijn gebrek aan zitvlees. Daarvoor en voor je betrokkenheid bij de totstandkoming van dit proefschrift dank. Loes, dank voor je aanmoediging, je enthousiaste verzoek om een intellectuele uitdaging en je commentaar op mijn hoofdstukken. Hier is dan eindelijk je feestje! xi

13 Voorwoord Mijn vrienden en familie wil ik danken voor hun bemoediging, afleiding en relativering. Sanne, dank dat je je jaren hebt laten chanteren en mijn paranimf wilt zijn. Ook Thirza, Marrit en Mabel, dank voor jullie afleiding van dit veredeld afstuderen. Quérine, dank voor je verrassendheid en je bewondering, die houdt me scherp. Harm, dank dat je als paranimf deel wilt uitmaken van mijn profane ritueel en voor onze geestverheffende gesprekken door de jaren heen. Mijn ouders zijn eigenlijk de enigen voor wie geldt: zonder jullie was dit proefschrift er nooit geweest. José, dankzij jou werd het promoveren geen taboe. Dat waardeer ik. En ook dat je me steeds weer richt op wat echt belangrijk is. Dank ook voor al die jaren sinterklaasgedichten met harten onder de riem voor die vermeende keren laatste loodjes. André, natuurlijk ben ik mede geworden wat jullie er in hebben gestopt en of het nu een koffie- of een theepot is geworden, is gelukkig om het even. Dank voor jouw trots die mij stimuleert. Keet, ik vind het leuk jou ondanks Feerwerd dichtbij te hebben. Ons contact geeft me energie, de humorvolle en vertrouwde momenten samen hebben me de afgelopen jaren vaak de nodige afleiding van het proefschrift bezorgd. Dank daarvoor. Tot besluit mijn liefste Petra, je doet je naam eer aan. Daarvoor, en voor al het andere: dank. Heleen Weening Den Haag, 1 mei 2006 xii

14 1 Inleiding 1.1 Tussen droom en daad staat onzekerheid Digitale snelwegen zijn de nieuwe handelsrivieren (Eger, 1994:8). Zoals in een vroeger tijdperk steden verrezen langs rivieren, handelswegen, spoorwegen en autowegen, zullen succesvolle steden van de toekomst sterk afhankelijk zijn van een intelligent gebruik van informatiesnelwegen, informatie- en communicatietechnologie en de ontwikkeling van informatieproducten en elektronische diensten. In steden die langs deze nieuwe, postindustriële infrastructuur zijn gelegen, leven mensen ongebonden door plaats en tijd in onderlinge verbondenheid. Stel je voor Je woont in een huis dat is voorzien van informatie- en communicatietechnologie die het dagelijkse leven veraangenaamt. De koelkast communiceert met je winkelwagentje om te waarschuwen dat de melk bijna op is en het vlees de uiterste houdbaarheidsdatum bereikt, of rechtstreeks met de supermarkt waarna je boodschappen aan huis worden bezorgd. De magnetron is op afstand bedienbaar met je mobiele telefoon en de wasmachine selecteert zelf het programma op basis van de kleding die erin zit. Je hoeft niet meer samen met alle anderen in de file naar het werk; werken doe je vanaf huis via de digitale snelweg. Het straatbeeld is daardoor anders, er is minder autoverkeer en de luchtkwaliteit is goed. Voor medische zaken hoef je de deur niet meer uit; via de digitale snelweg kun je de huisarts consulteren en eventueel noodzakelijke regelmatige gezondheidscontroles zijn ook via die weg mogelijk. Alle diensten van de overheid zijn vanaf huis beschikbaar evenals andere zakelijke dienstverlening. Zo kun je je bezighouden met belangrijker zaken. Zoals communiceren met je familie en vrienden, direct deelnemen aan politieke besluitvorming over zaken die je dagelijks leven beïnvloeden, of gewoon een biertje drinken met de buurman op het plein Je bent in een slimme stad, een smart city, beland. Maar niet heus; er zijn in werkelijkheid nog geen steden van een dergelijk kaliber gerealiseerd, ondanks menige poging daartoe. Vanaf de jaren 90 van de vorige eeuw worden er op uiteenlopende locaties in de wereld projecten geïnitieerd om informatie- en communicatietechnologie (ICT) in de dagelijkse leefomgeving te implementeren. Singapore heeft een project geïmplementeerd waarmee het in 2010 een intelligent island wil zijn. Daartoe is s werelds eerste nationale breedbandnetwerk gerealiseerd: SingaporeONE. Japan heeft zijn project Teletopia met 150 gemeenten die zich gaan transformeren tot cyber cities. Maleisië wil in 2020 tot de ICT-voorhoede in de wereld behoren met het plan Vision Als onderdeel van het project wordt in Kuala Lumpur de Multimedia Super Corridor gerealiseerd met onder andere Cyberjaya. In de Verenigde Staten en Europa bestaan vergelijkbare projecten, zij het met een wat beperktere ambitie. Amerika 1

15 Hoofdstuk 1 kent Blacksburg Electronic Village die claimt the most wired community in the world te zijn en San Diego, City of the Future. In Europa zijn zeven gemeenschappen het project aangegaan om zich tot Infoville te ontwikkelen. Nederland kent Cyburg in het Amsterdamse stadsdeel Zeeburg, en Kenniswijk in de regio Eindhoven, een project dat als casus in dit proefschrift uitgebreid aan de orde zal komen. Al deze projecten hebben een publiek aspect. Dit komt tot uiting in de motivatie voor het initiëren van smart city projecten: het stimuleren van innovatie op verschillende niveaus en zowel voor de individuele burgers als voor de gemeenschap wordt beschouwd als maatschappelijk belang. Overheden willen innovatie stimuleren door smart cities te realiseren die sociaal-economische ontwikkeling bevorderen. In de praktijk blijkt deze ambitie lastig te verwezenlijken. Ofwel er vindt geen realisatie van de smart city plaats, ofwel de ambitie wordt zo naar beneden toe bijgesteld dat niet meer van innovatie kan worden gesproken. Dit is bijvoorbeeld het geval in Kenniswijk. Dit project kenmerkt zich door een torenhoge ambitie. Lange tijd blijft realisatie echter uit. Pas als de ambitie naar beneden toe wordt bijgesteld, is realisatie mogelijk maar er kan dan niet meer worden gesproken van echte innovatie. Dat realisatie en innovatie lastig te verwezenlijken zijn, is niet zo verwonderlijk gezien de technische intensiteit die dit soort projecten kenmerkt. De techniek is complex, nieuw en dynamisch. De opgave waarvan bij dit type projecten sprake is, is niet eenvoudig en evenmin overzichtelijk. Het gaat vaak om nieuwe technologie in een nieuwe toepassing; smart city projecten hebben vaak een uniek en experimenteel karakter. Onderdelen van het technische systeem, het ICT-netwerk waarover elektronische diensten worden aangeboden, zijn sterk afhankelijk van elkaar. Bovendien verandert de technologie razendsnel. Illustratief is het volgende voorbeeld. Bijna tien jaar geleden al, bevatte een Nintendo spelcomputer evenveel rekenkracht als de supercomputers die vroeger het verdedigingssysteem van Amerika controleerden (Micklethwait en Wooldridge, 1996:111). Algemeen geldt: de technologie van vandaag is morgen misschien verouderd. Dit levert technisch-inhoudelijke onzekerheid op. Daar komt ook nog eens een multi-actor aspect bij: er zijn veel, uiterst verschillende partijen betrokken, wat noodzakelijk is gezien de hoge ambitie en de grote investeringen die met smart city projecten gepaard gaan. Zo zijn er financiers nodig, dienstenontwikkelaars, internet service providers, infrastructuurbouwers, juristen, bevoegde overheden, et cetera. Deze partijen zijn van elkaar afhankelijk voor het realiseren van hun eigen doelen en de gemeenschappelijke doelstelling. Dat vereist commitment van elk van hen aan het project, evenals onderlinge (publiek-private) samenwerking. Hun onderlinge interactie en besluitvorming worden net als de technologie gekenmerkt door complexiteit, interdependentie en dynamiek, wat vanuit organisatorisch perspectief onzekerheid oplevert. Met deze technisch-inhoudelijke en organisatorische onzekerheid moeten managers van smart city projecten omgaan. Vaak is er niet één manager, maar zijn er meerdere actoren die verantwoordelijkheid voor het project dragen. In dit proefschrift worden deze managers coördinerende actoren genoemd. Daaronder worden die actoren verstaan die formeel zijn belast met de organisatie en het management van het project, dat kan zowel bij de planvorming als bij de uitvoering zijn. De centrale vraag in dit proefschrift is: hoe gaan coördinerende actoren in 2

16 Inleiding smart city projecten om met deze onzekerheid en welke implicaties heeft dat voor het totstandkomingsproces van deze projecten? In 1.2 wordt het fenomeen smart city nader beschreven. In 1.3 wordt de onzekerheid in smart city projecten geschetst. In 1.4 wordt een eerste indruk gegeven van verschillende manieren van omgaan met deze onzekerheid. Dit gebeurt aan de hand van een schets van twee dominante rationaliteiten die vaak kunnen worden onderscheiden in complexe projecten als smart city projecten. In 1.5 wordt de probleemstelling gepresenteerd. Het hoofdstuk wordt in 1.6 afgesloten met een kort overzicht van de opbouw van het proefschrift dat dient als leeswijzer. 1.2 Smart cities Smart cities, zoals de bovengenoemde projecten, zijn een redelijk nieuw fenomeen. Zij stammen uit het begin van de jaren 90. In de literatuur doemen vanaf het eind van de jaren 80 uiteenlopende metaforen op ter karakterisering van steden in een nieuw tijdperk, waarin ICT een belangrijke rol speelt: teletopia (Piorunski, 1991), de invisible city (Batty, 1989), de Flexicity (Hillman, 1993), telecity (Fathy, 1991), de intelligent city (Latterasse, 1992), de informational city (Castells, 1989), de virtual community (Rheingold, 1994) en Cyberville (Von Schuber, 1994). Dit zijn slechts enkele voorbeelden uit de lijst van metaforen van Graham en Marvin (1996:9). Wat in al deze varianten van de slimme stad centraal staat, is de relatie tussen telecommunicatie en de stad. Hoe deze relatie wordt beoordeeld, hoe deze precies wordt gezien en welke betekenis en waarde eraan wordt gehecht, loopt sterk uiteen en varieert afhankelijk van het perspectief dat men hanteert ten aanzien van deze relatie. Smart city projecten projecten die erop gericht zijn een slimme stad tot stand te brengen door op grote schaal ICT in de stad te implementeren worden vaak geïnitieerd vanuit technologisch deterministisch en utopischfuturistisch perspectief. Vanuit het technologisch deterministisch perspectief wordt er van uit gegaan dat nieuwe telecommunicatietechnologie directe stedelijke veranderingen teweeg brengt. De relatie tussen telecommunicatie en de stad wordt als onproblematisch beschouwd, als een eenvoudige en lineaire verzameling van technologische oorzaken en stedelijke effecten. Zoals Graham en Marvin (1996:80) stellen: Electronic spaces are seen to impact on the physical form and socioeconomic development of urban places. De vergelijking van digitale snelwegen met handelsrivieren uit de eerste alinea van dit hoofdstuk past in dit technologisch deterministisch perspectief. Het utopistisch- futuristisch perspectief gaat een stap verder: in dit perspectief staan niet de huidige effecten van telecommunicatie centraal, maar de toekomstige. De speculaties van dit perspectief neigen een relatief optimistische blik te hebben op de impact van telecommunicatie op steden en het dagelijkse leven in de stad. Graham en Marvin (1996:85) stellen over dit perspectief: The proliferation of electronic spaces and networks are often seen to have very positive effects for both the physical aspects of cities and for urban life more widely. ( ) 3

17 Hoofdstuk 1 Often, these commentaries are breathless and excited, offering tantalizing future glimpses of how remarkable advances in new technologies will determine future lifestyles that are incalculably better than those today. Het gedachte-experiment uit de tweede alinea van deze inleiding is een typisch voorbeeld van het ideaal van de electronic cottage (Toffler, 1981) uit dit utopisch-futuristisch perspectief: onze huizen veranderen revolutionair, zij worden de centra van de maatschappij wat een geheel nieuw productiesysteem mogelijk maakt en een golf van revolutionaire veranderingen voor de maatschappij impliceert. Door elektronische huizen met elkaar te verbinden ontstaan slimme steden. En aldus, zo stellen Graham en Marvin (1996:93): ( ) we move from predictions of the smart home to the smart highway and the intelligent city where ( ) electronic spaces are seen to offer the clear, simple and uncontentious answer to any problems that are currently identified. Waar smart city projecten overeenkomen wat betreft de centrale plaats voor de relatie tussen telecommunicatie en de stad en het perspectief op deze relatie van waaruit zij worden geïnitieerd, verschillen zij sterk wat betreft inhoud en focus. In de literatuur zijn twee dominante typen van smart cities te identificeren; die waarin diensten centraal staan en die waarin infrastructuur centraal staat. De eerste categorie bestaat uit projecten gericht op het ontwikkelen van elektronische diensten die via een portal, worden aangeboden aan de inwoners van een stad. Een goed voorbeeld uit deze categorie is de digital city zoals Couclelis (2004:5) die beschrijft: the digital city is a comprehensive, web-based representation, or reproduction of several aspects or functions of a specific real city, open to nonexperts. In de engste en meest directe zin, zo stelt zij (2004:6), is een digital city een zeer grote software applicatie. Deze heeft informatieve en interactieve en participatieve diensten die via een portal, een centrale website, worden aangeboden. Voorbeelden van informatieve diensten die zij noemt, zijn diensten gericht op (real time) informatieverschaffing over bijvoorbeeld een specifiek gebied in de stad (door middel van plattegronden, overzichten van culturele activiteiten, beschikbare hotelkamers, et cetera) of over het weer of vertrektijden van bussen en treinen, e-commerce diensten en online gemeentelijke dienstverlening die mogelijkheden bieden voor het aanvragen van vergunningen en verklaringen. Als voorbeelden van interactieve en participatieve diensten, diensten die zich onderscheiden van informatieve diensten omdat individuen via deze diensten op enigerlei wijze invloed uitoefenen op anderen of gebeurtenissen, noemt zij diensten gericht op sociale contacten en communicatie zoals nieuwsgroepen, discussiefora en mailinglijsten en diensten die zijn gericht op participatieve besluitvorming. Een andere representant van deze eerste categorie van projecten waarin elektronische diensten centraal staan, vormen de community networks van Schuler (1996). Hij omschrijft gemeenschapsnetwerken als computergebaseerde patronen van communicatie en relaties in een gemeenschap (1996:25). Deze gemeenschapsnetwerken hebben volgens hem als doel: ( ) to help revitalize, strengthen, and expand existing peoplebased community networks much in the same way that previous civic innovations have helped communities historically. Hier is het verlangen herkenbaar om het sociale kapitaal dat volgens auteurs als Putnam (2000) in de moderne samenleving zo schrijnend ontbreekt, via elektronische weg een nieuwe impuls te geven. Dat is kenmerkend voor deze categorie projecten: zij zijn gericht op het stimuleren van sociaal-maatschappelijke en culturele ontwikkeling. Zij zijn vaak gericht op het versterken van de relaties tussen mensen in een 4

18 Inleiding gemeenschap, het bevorderen van emancipatie en empowerment van bepaalde groeperingen en op het bevorderen van participatie van (bepaalde groepen) burgers. Elektronische diensten staan daarbij centraal. Daarnaast is er een categorie projecten gericht op het ontwikkelen van ICT-infrastructuur. Een goede representant van deze categorie vormen de wired cities (Dutton c.s., 1987). Beamish (1995) noemt de volgende kenmerken van wired cities : zij zijn gericht op de stad (als geheel), zij hebben een fysieke component (het gaat om fysieke verbindingen), zij hebben een economisch element (gericht op het bedrijfsleven) en zij zijn geïnitieerd door publiek-private partnerschappen. Vooral de focus op de stad als geheel, de fysieke en de economische component onderscheiden de wired city van het gemeenschapsnetwerk. Hier gaat het om wat Couclelis (2004:10) de intelligent city noemt, een stad die is uitgerust met uitgebreide ICTinfrastructuur. Dit is het fysieke netwerk waarover data worden getransporteerd. De transportmodaliteit varieert van koper (de oorspronkelijke telefoonlijnverbinding) en coax (de televisiekabel), tot glasvezel en kan ook een draadloze techniek, zoals GPRS (General Packet Radio Service) of UMTS (Universal Mobile Telecommunications System) zijn. De wired city heeft primair als doel om economische ontwikkeling en werkgelegenheid te stimuleren. Bijvoorbeeld door met de gerealiseerde infrastructuur hightech industrie en andere investeerders aan te trekken (à la Silicon Valley). Of ook door bestaande economische activiteiten te ondersteunen door lokale ondernemers te voorzien van aansluiting op het netwerk en andere ICT-faciliteiten. Meer algemeen, zo stelt Gold (1990:22), kan de economie door de aanleg van ICT-infrastructuur floreren omdat kosten kunnen worden gereduceerd en beter gebruik kan worden gemaakt van de totale beroepsbevolking (inclusief degenen die vanwege familie redenen of een handicap anders niet aan de arbeidsmarkt kunnen deelnemen). Dit laat zien dat er geen scherpe grens is tussen sociaal-maatschappelijke en economische doelen. Het gaat er om waar de nadruk op wordt gelegd. Bij projecten die zich richten op de infrastructuur ligt de nadruk primair op economische ontwikkeling. In dit proefschrift gaat de interesse specifiek uit naar projecten die als doel hebben sociaaleconomische ontwikkeling te stimuleren door zowel ICT-infrastructuur als elektronische diensten te ontwikkelen. Voor deze projecten is in dit proefschrift de term smart city project gereserveerd. In dit proefschrift wordt de volgende definitie gehanteerd: een smart city project is een project waarbij een stad wordt voorzien van ICT-infrastructuur en elektronische diensten om sociaaleconomische ontwikkeling te bevorderen. In het onderstaande worden de begrippen uit deze definitie kort toegelicht. Allereerst is sprake van een stad. De reden voor de aanhalingstekens is dat het bij een smart city niet per definitie om een stad in de enge zin van het woord gaat. Een smart city is een vaak geografisch afgebakend gebied dat verschillende vormen kan hebben: het kan gaan om een wijk, een stadsdeel, een stad of dorp, een provincie of een heel land. Bovendien hoeft het geografisch afgebakende gebied niet overeen te komen met bestuurlijke grenzen; het kan ook gaan om een regio die bestuurlijke grenzen overschrijdt. Wel gaat het per definitie om een fysiek, plaatsgebonden, gebied waar mensen wonen, werken en recreëren. Dat gebied varieert in schaalgrootte. Een tweede element in de definitie dat kort toelichting behoeft, is ICT-infrastructuur. Hieronder wordt het fysieke netwerk verstaan waarover datatransport plaatsvindt. Zoals 5

19 Hoofdstuk 1 gezegd, kan dit netwerk worden gevormd door (een combinatie van) verschillende toegangstechnologieën: koperdraad, coaxkabel, glasvezel en draadloze technologie. Het belangrijkste verschil tussen deze modaliteiten is hun bandbreedte. Die komt tot uiting in de snelheid waarmee informatie over de infrastructuur kan worden getransporteerd en wordt weergegeven in aantallen Megabits (Mb) per seconde. De ene toegangstechnologie is breedbandiger dan de andere. Breedband is een betwist (contested) en gepolitiseerd begrip. Men hanteert verschillende minimum aantallen Megabits die per seconde over de modaliteit moeten kunnen worden getransporteerd voordat over breedband kan worden gesproken. Bovendien is de definitie van breedband onder druk van de zittende telecomaanbieders lange tijd zo geformuleerd dat (coax)kabel buiten de definitie viel. Tegenwoordig is het gangbaar om te spreken van smalband, midband en breedband (Burgmeijer, 2005). Smalband heeft een capaciteit van maximaal 128 Kbps en daaronder vallen de gewone oude telefoonkabel (POTS, Plain Old Telephone System) en ISDN (Integrated Services Digital Network). Midband heeft een capaciteit van 128 Kbps tot 10 Mbps. Hieronder vallen de huidige ADSL (Asymmetric Digital Subscriber Line) en bestaande kabelnetwerken (Hybrid Fibre Coax). Breedband heeft een capaciteit van meer dan 10 Mbps. Toegangstechnologieën die deze bandbreedte leveren zijn VDSL (Very high-bit rate Digital Subscriber Line) en ADSL2+ (beide zijn snellere varianten van ADSL), ethernet via de kabel (een techniek die grote snelheden via de kabel mogelijk maakt) en glasvezel. Momenteel voorziet alleen Fibre to the Home (FttH), een glasverbinding inclusief de zogenaamde last mile tot in het huis (vanuit de gebruiker geredeneerd ook wel first mile genoemd), in een bandbreedte van 1 Gigabit (Gb) per seconde. Naast deze vormen van vaste infrastructuur, zijn er ook verschillende generaties mobiele infrastructuur zoals GPRS, satelliettechnologie, UMTS en meer recent WiFi (Wireless Fidelity). In dit proefschrift wordt echter in het bijzonder gekeken naar smart cities waarin vaste ICTinfrastructuur wordt gerealiseerd. Daarbij dient te worden opgemerkt dat ten tijde van het empirisch onderzoek vooral werd ingezet op vaste infrastructuur, en glas in het bijzonder, als zijnde breedband. Tegenwoordig is dit steeds minder het geval omdat opgewaardeerde kabel en ADSL en nieuwe draadloze technieken als WiFi steeds breedbandiger internettoegang bieden. Dat laat onverlet dat deze technieken de bandbreedte die glasvezel biedt bij lange na niet kunnen evenaren. Overigens, de bovenstaande beschrijving van toegangstechnologieën is uiteraard een sterk versimpelde weergave van de werkelijkheid. Voor technische details wordt verwezen naar diverse publicaties in IEEE Communications Magazine (zoals Kwok, 1997; Velez en Correia, 2002; Ohmori c.s., 2000). Ten derde wordt in de definitie van smart city projecten gesproken van elektronische diensten. Daaronder worden tal van diensten verstaan die via het fysieke netwerk worden aangeboden aan bewoners van de smart city. Welke feitelijke diensten worden aangeboden varieert van systeem tot systeem, maar er is wel een aantal typen elektronische diensten te onderscheiden. In de literatuur komen verschillende typologieën van elektronische, of telecommunicatiediensten voor (Tiggelaar, 1999; Kwok, 1995; Velez en Correia, 2002; Couclelis, 2004). Een indeling die in de literatuur dominant is, is een indeling op basis van functies van elektronische diensten. Ook de indeling van Couclelis (2004) uit het voorgaande is hiervan een voorbeeld. In de kern bestaat deze standaardindeling uit de volgende categorieën: informatie-, interactie- en transactiediensten. Informatiediensten zijn gericht op het centraal aanbieden van informatie via elektronische weg. Via het internet kunnen bezoekers zich 6

20 Inleiding bijvoorbeeld laten informeren over nieuws, achtergronden, inhoudelijke zaken, et cetera. Via portals van organisaties kunnen bezoekers informatie verzamelen over de diensten en producten van de betreffende bedrijven of instanties. Er zijn vele voorbeelden van informatiediensten te geven variërend van elektronische encyclopedie tot zoekmachines en van commerciële onroerend-goedsites tot de gemeentelijke informatiedienst met online informatie over de vuilophaaltijden. Ook de talrijke internet- of nieuwsgroepen zijn voorbeelden van informatiediensten. Interactiediensten zijn gericht op het tot stand brengen van interactie tussen (groepen) mensen en organisaties onderling of met elkaar. In de literatuur worden deze diensten ook wel contactdiensten (Tiggelaar, 1999) of communicatiediensten (Aichholzer c.s., 1998) genoemd. Voorbeelden van interactiediensten zijn , discussiefora, bulletinboards, et cetera. Transactiediensten ten slotte, zijn gericht op het totstandkomen van overeenkomsten tussen gebruikers (particulieren en organisaties onderling en met elkaar). Transactiediensten maken het mogelijk via elektronische weg zaken te doen op een manier die we uit het normale (real-life) handelsverkeer kennen. Het verrichten van betalingen is hiervan een belangrijk onderdeel. Transactiediensten maken het bijvoorbeeld mogelijk om elektronische cursussen te volgen, online te beleggen, een boek te bestellen, je stem uit te brengen voor het gemeentelijke referendum, of bijvoorbeeld via het internet een reis te boeken. Het laatste element uit de definitie is sociaal-economische ontwikkeling. Hieronder wordt de combinatie van sociaal-maatschappelijke en economische ontwikkeling verstaan zoals al kort besproken in het bovenstaande. Kort gezegd gaat het bij het sociale element om het stimuleren van emancipatie of empowerment, sociale cohesie en integratie en participatie. Bij het economische element gaat het om het stimuleren van aantrekkingskracht van de locatie op investeerders, werkgelegenheid en internationale uitstraling ter versterking van de (inter)nationale concurrentiepositie. Deze focus op de combinatie van sociale en economische ontwikkeling en de combinatie van infrastructuur- en dienstenontwikkeling staat centraal in de definitie van smart city projecten zoals in dit proefschrift wordt gehanteerd. Met name de combinatie van diensten en infrastructuur is wat smart city projecten onderscheidt van projecten die erop gericht zijn digitale steden, netwerkgemeenschappen, wired cities of slimme steden met andere veelbelovende namen te realiseren. Binnen de bovenstaande definitie is echter nog steeds een grote variëteit mogelijk. Smart cities verschillen bijvoorbeeld wat betreft de locatie waar zij tot stand gebracht worden, het type diensten dat wordt ontwikkeld, de toegankelijkheid van deze diensten (zijn de diensten alleen toegankelijk voor bewoners vanaf hun computer thuis, of ook op locaties in de stad), het type infrastructuur dat wordt ontwikkeld, de schaal van het fysieke netwerk, et cetera. Deze verschillen zijn interessant; zij illustreren de mate waarin doelen van het smart city project zijn gerealiseerd en er kan worden gesproken van innovatie. Als zodanig worden zij geacht gerelateerd te zijn aan onzekerheid die smart city projecten kenmerkt en aan de wijze waarop sturende actoren in smart city projecten met deze onzekerheid omgaan. In de volgende paragraaf wordt nader ingegaan op deze onzekerheid, om daarna in 1.4 in te gaan op verschillende manieren van omgaan met onzekerheid. 7

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe

Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe reading committee: prof. dr. B. Greskovits dr. O.H Holman prof. dr. J.E. Keman dr. S. Shields prof. dr. R. Van Tulder Arjan

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Dynamic and Stochastic Planning Problems with Online Decision Making A Novel Class of Models. Maria Lucia Arnoldina Gerarda Cremers

Dynamic and Stochastic Planning Problems with Online Decision Making A Novel Class of Models. Maria Lucia Arnoldina Gerarda Cremers Dynamic and Stochastic Planning Problems with Online Decision Making A Novel Class of Models Maria Lucia Arnoldina Gerarda Cremers Publisher: University of Groningen Groningen The Netherlands Printed by:

Nadere informatie

Grafentheorie voor bouwkundigen

Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen A.J. van Zanten Delft University Press CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag Zanten, A.J. van Grafentheorie voor bouwkundigen /

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen m * * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden L E X I C O N van arbeidsrecht en arbeidsverhoudingen ** k EUR op ir EUROPESE STICHTING TOT VERBETERING VAN DE LEVENS- EN

Nadere informatie

eerste in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //re-volution 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend limited edition

eerste in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //re-volution 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend limited edition GESELECTEERD EN VERZORGD DOOR info@optilox.com 078 6170707 eerste in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //re-volution 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend limited edition XS4 RE-VOLUTION

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis s-gravenhage, 2015 Omslagfoto Het voorbereiden van renovatiewerkzaamheden

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

Een evaluatie-onderzoek

Een evaluatie-onderzoek Het aanbod van onderwijsverzorging Een evaluatie-onderzoek A.J. Koster RION Monografieën onderwijsonderzoek 21 CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG Koster, A.J. Het aanbod van onderwijsverzorging.

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

EERSTE in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //RE-VOLUTION. 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend LIMITED EDITION

EERSTE in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //RE-VOLUTION. 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend LIMITED EDITION GESELECTEERD EN VERZORGD DOOR info@optilox.com 078 6170707 EERSTE in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //RE-VOLUTION 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend LIMITED EDITION XS4 RE-VOLUTION

Nadere informatie

Welkom. Informatie avond over Breedband in het hele Land van Cuijk. # Voor alle kernen, bedrijventerreinen en buitengebieden

Welkom. Informatie avond over Breedband in het hele Land van Cuijk. # Voor alle kernen, bedrijventerreinen en buitengebieden Welkom Informatie avond over Breedband in het hele Land van Cuijk Met de hele familie tegelijk online Aanleiding Strategische visie Een toekomstvast en open breedbandnetwerk tot in de haarvaten van de

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19116 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19116 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19116 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Dartel, Hans van Title: Naar een handelingsgericht ethiekbeleid voor zorgorganisaties

Nadere informatie

SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP TRIO SMC. De nieuwste tactieken en de mogelijke impact op uw business in 2013 Uniformboard & Trio SMC

SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP TRIO SMC. De nieuwste tactieken en de mogelijke impact op uw business in 2013 Uniformboard & Trio SMC 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te

Nadere informatie

Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004

Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004 Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004 Hoofdrapport Samenstelling: Dr. L. Broersma & Drs D. Stelder, Sectie Ruimtelijke Economie, FEW, RuG Prof. Dr. J. van Dijk, Faculteit der Ruimtelijke Wetenschappen,

Nadere informatie

Handleiding Sonus Communicator voor Rion NL-22 - NL-32

Handleiding Sonus Communicator voor Rion NL-22 - NL-32 versie: V1.0 projectnummer: 04023 datum: oktober 2004 Postbus 468 3300 AL Dordrecht 078 631 21 02 2004, Dordrecht, The Netherlands Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd,

Nadere informatie

Aan de leden van Provinciale Staten. Nr.: 2003-20.133/47/A.20, EZ Groningen, 20 november 2003

Aan de leden van Provinciale Staten. Nr.: 2003-20.133/47/A.20, EZ Groningen, 20 november 2003 Aan de leden van Provinciale Staten Nr.: 2003-20.133/47/A.20, EZ Groningen, 20 november 2003 Behandeld door : Schouwstra, P. Telefoonnummer : (050) 3164080 Antwoord op : Bijlage : Onderwerp : digitale

Nadere informatie

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012 N W O Fase A Z Jij de Baas Gids voor de Starter Versie 1.2: november 2012 2012 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 School De school Inleiding 2 Doelen 3 Middelen 4 Invoering 5 Uitvoering 6 Jij de Baas:

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

The extremely resorbed mandible: a comparative, prospective study of three treatment strategies

The extremely resorbed mandible: a comparative, prospective study of three treatment strategies The extremely resorbed mandible: a comparative, prospective study of three treatment strategies The research project described in this thesis was performed at the Department of Oral and Maxillofacial Surgery

Nadere informatie

Hoe smart is t Stad?

Hoe smart is t Stad? Hoe smart is t Stad? Dat internet, computers en vele andere technologieën een belangrijke invloed hebben op onze samenleving is onweerlegbaar. Ook steden zijn steeds meer bezig met het toepassen van technologie.

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie)

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Januari 2012 Hanzehogeschool Groningen Colofon Titel Co-makership rond Leven

Nadere informatie

RESULTAATGERELATEERDE

RESULTAATGERELATEERDE erde OVER NO CURE NO PAY RESULTAATGERELATEERDE BELONING Resultaatgerelateerde beloning Over no cure no pay OVER NO CURE NO PAY RESULT AATGERELATEERDE BELONING RESULTAATGERELATEERDE BELONING 02 Resultaatgerelateerde

Nadere informatie

voor Kiki van Rijk Reiki voor Dieren door Wanda Bijster en Adelheid van Driel met tekeningen van Elias

voor Kiki van Rijk Reiki voor Dieren door Wanda Bijster en Adelheid van Driel met tekeningen van Elias voor Kiki van Rijk Reiki voor Dieren Reiki voor Dieren door Wanda Bijster en Adelheid van Driel met tekeningen van Elias Hoi! Mijn vader is de baas van een dierenasiel. Daarom ben ik heel vaak tussen de

Nadere informatie

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3 N W Fase B O Z Entree Leerstijlen Versie 0.1: januari 20]3 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Indeling 4 Strategie 6 Leerstijl Ieder mens heeft zijn eigen leerstijl. Deze natuurlijke

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING uitwerkingen Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

Ricardo Krikke. Agenda. Wat is Kenniswijk? Ontwikkelingen in Internet. De rol van Kenniswijk hierin. Welke mogelijkheden biedt het u?

Ricardo Krikke. Agenda. Wat is Kenniswijk? Ontwikkelingen in Internet. De rol van Kenniswijk hierin. Welke mogelijkheden biedt het u? Ricardo Krikke Agenda Wat is Kenniswijk? Ontwikkelingen in Internet De rol van Kenniswijk hierin Welke mogelijkheden biedt het u? Wat is Kenniswijk Project van overheid Missie: realiseren van consumentenmarkt

Nadere informatie

Eerste uitgave: maart 2015-03-14 Copyright 2015 Saskia Steur Druk: www.drukzo.nl

Eerste uitgave: maart 2015-03-14 Copyright 2015 Saskia Steur Druk: www.drukzo.nl Eerste uitgave: maart 2015-03-14 Copyright 2015 Saskia Steur Druk: www.drukzo.nl Hoewel deze uitgave met zorg is samengesteld aanvaardt de auteur geen enkele aansprakelijkheid voor schade ontstaan door

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

7 aug. 2006 Snelstart document Thecus N2100 Y.E.S.box BlackIP Versie 1.0

7 aug. 2006 Snelstart document Thecus N2100 Y.E.S.box BlackIP Versie 1.0 Setup Wizard MET DHCP-server: 1. NA de installatie van de software welke zich op de CD bevindt krijgt u het volgende te zien: 2. V ervolgens gaat de softw are op zoek naar de Thecus Y.E.S.box welke is

Nadere informatie

Projectmanagement met Creatiemacht

Projectmanagement met Creatiemacht Projectmanagement met Creatiemacht Projectmanagement met Creatiemacht Robertjan uijl Hans Licht scriptum management Copyright 2015 Scriptum, Schiedam All rights reserved. No part of this book may be reproduced

Nadere informatie

Leidraad inbrengwaarde

Leidraad inbrengwaarde Leidraad inbrengwaarde Leidraad inbrengwaarde drs. ing. F.H. de Bruijne RT ir. ing. T.A. te Winkel RT ISBN: 978-90-78066-47-7 NUR 820-823 2010, Instituut voor Bouwrecht Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

RISICOMANAGEMENT BIJ WONINGCORPORATIES

RISICOMANAGEMENT BIJ WONINGCORPORATIES Together you make the difference RISICOMANAGEMENT BIJ WONINGCORPORATIES Deel 1 van een drieluik over het belang van goed risicomanagement in de corporatiesector Auteur Drs. Frank van Egeraat RC. Frank

Nadere informatie

MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY OVERZICHT

MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY OVERZICHT MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY OVERZICHT INTRODUCTIE De Motives, Values, Preferences Inventory () is een persoonlijkheidstest die de kernwaarden, doelen en interesses van een persoon in kaart brengt.

Nadere informatie

Nederlands voor Arabisch taligen A0 A1/A2

Nederlands voor Arabisch taligen A0 A1/A2 Auteur boek: مو لف الكتاب: Vera Lukassen Titel boek: Nederlands voor Arabisch taligen كتاب : الھولندي للناطقین باللغة العربیة المستوى Niveau A0 A2, A0 A2 2015, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl

Nadere informatie

November 2014. FAQ: Breedband, eigenschappen en aanleg

November 2014. FAQ: Breedband, eigenschappen en aanleg November 2014 FAQ: Breedband, eigenschappen en aanleg ALGEMENE VRAGEN Wat is breedband? Breedband is de verzamelnaam voor snelle infrastructuur die het mogelijk maakt aan te sluiten op het internet (wereldwijde

Nadere informatie

Scan Leefkwaliteit op en om bedrijventerreinen : een beknopte reflectie.

Scan Leefkwaliteit op en om bedrijventerreinen : een beknopte reflectie. Kenniscentrum Leefomgeving Scan Leefkwaliteit op en om bedrijventerreinen : een beknopte reflectie. ISSN: 1872-4418-22 Copyright 2013 by Saxion University of Applied Sciences. All rights reserved. No part

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

Georges Dockx JUISTE MARKETING. Voor kmo s en zelfstandigen die meer resultaat willen met minder budget

Georges Dockx JUISTE MARKETING. Voor kmo s en zelfstandigen die meer resultaat willen met minder budget Georges Dockx DE JUISTE MARKETING Voor kmo s en zelfstandigen die meer resultaat willen met minder budget Uitgegeven door Georges Dockx in samenwerking met BOEK MAKERIJ.be D/2015/Georges Dockx, auteur-uitgever

Nadere informatie

Overview. HP - Horti Productie. Microsoft Dynamics NAV. 2009 dvision Automatiseringsbureau.

Overview. HP - Horti Productie. Microsoft Dynamics NAV. 2009 dvision Automatiseringsbureau. Microsoft Dynamics NAV HP - Horti Productie Overview 2009 dvision Automatiseringsbureau. All Rights Reserved. No part of this document may be photocopied, reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted,

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Niveau 4 P Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de kostencalculatie Niveau 4 (P) Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Intake Formulier Opleidingen

Intake Formulier Opleidingen Intake Formulier Opleidingen CommVault Afdeling: Opleidingen Documentnummer: I-CV-01_training Contactgegevens Betrokkenen Naam Email Telefoonnummer DataManagement Professionals (Trainer) Naam Email Telefoonnummer

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 ISBN: 978-90-817910-7-6 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Van aardgas naar methanol

Van aardgas naar methanol Van aardgas naar methanol Van aardgas naar methanol J.A. Wesselingh G.H. Lameris P.J. van den Berg A.G. Montfoort VSSD 4 VSSD Eerste druk 1987, 1990, 1992, 1998, licht gewijzigd 2001 Uitgegeven door: VSSD

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

Kansen Monitor. Hier komt de naam van uw bedrijf. en hier de foto of logo van uw bedrijf

Kansen Monitor. Hier komt de naam van uw bedrijf. en hier de foto of logo van uw bedrijf Kansen Monitor Hier komt de naam van uw bedrijf en hier de foto of logo van uw bedrijf Het copyright van dit document berust bij De Keizer Kennismakelaar s Graveland NL All rights reserved. Neither the

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 Deze handleiding is onderdeel van Dubbelklik, een lesmethode Technologie, ICT/ Loopbaanoriëntatie en Intersectoraal Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

CORPORATE MEDIA GOVERNANCE

CORPORATE MEDIA GOVERNANCE CORPORATE MEDIA GOVERNANCE corporate authority 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Cover Foto: Associated Press/Reporters/Gerald Herbert Vormgeving en opmaak: Brigitte van Loon, anima mia, Rotterdam, Nederland Eindredactie:

Nadere informatie

Turbulentie en strategisch vermogen

Turbulentie en strategisch vermogen A Turbulentie en strategisch vermogen Strategievorming bij het ministerie van Defensie Dr. W.N.A. van Brouwershaven-Hoeke Eburon - Delft - 1999 Inhoud Voorwoord xii 1 Ontwikkelingen met betrekking tot

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Visio 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: maart 2012

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Visio 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: maart 2012 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Visio 2010 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: maart 2012 ISBN: 978-90-817910-1-4 Dit boek is gedrukt op een papiersoort die niet

Nadere informatie

Functionele Modules. Document versie: 1.0 Datum: Juni 2010. Copyright 2010, PRIDIS

Functionele Modules. Document versie: 1.0 Datum: Juni 2010. Copyright 2010, PRIDIS Functionele Modules Document versie: 1.0 Datum: Juni 2010 Copyright 2010, PRIDIS Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE... 1 1. INTRODUCTIE... 2 1.1 INDELING MODULES... 2 2. FLORIN BASIS (TEM)... 3 2.1 KOSTENRAPPORTEN...

Nadere informatie

De toekomst van consultancy

De toekomst van consultancy De toekomst van consultancy Course Assignment Management Consulting 5 oktober 2013 Teska Koch 2518936 Teska.koch@hotmail.com Word count: 1.510 Een kijkje in de glazen bol: Wat is de toekomst van consultancy?

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

Projectgroep Gemeentesupport

Projectgroep Gemeentesupport Projectgroep Gemeentesupport Samenwerking tussen Stedenlink en het esociety Platform Nederland Dick van Schooneveld, voorzitter Slimme Steden, verhalen uit de praktijk Amsterdam, 6 februari 2013 Waar loopt

Nadere informatie

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1 Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1.1 De Zorgbalans beschrijft de prestaties van de gezondheidszorg In de Zorgbalans geven we een overzicht van de prestaties van de Nederlandse gezondheidszorg

Nadere informatie

Raadsvragenuan het raadslid de heer M. Houben inzake breedbandontwikkelingen

Raadsvragenuan het raadslid de heer M. Houben inzake breedbandontwikkelingen gemeente Eindhoven Dienst Stedelijke ontwikkeling en Beheer Raadsnummer 07. R2082. OOI Inboeknummer o7bstoo733 Beslisdatum B%W aq april 2007 Dossiernummer 7I7.I53 Raadsvragenuan het raadslid de heer M.

Nadere informatie

Regie uit een andere Branche. Hoe om te gaan met de vraag en de levering. Facto Magazine Congres 12 mei 2009. www.quintgroup.com

Regie uit een andere Branche. Hoe om te gaan met de vraag en de levering. Facto Magazine Congres 12 mei 2009. www.quintgroup.com Regie uit een andere Branche Facto Magazine Congres 12 mei 2009 Hoe om te gaan met de vraag en de levering THIS DOCUMENT CONTAINS PROPRIETARY INFORMATION, WHICH IS PROTECTED BY COPYRIGHT. ALL RIGHTS RESERVED.

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Yvonne van de Voort

Nadere informatie

Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine)

Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag in beroep en bedrijf Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in

Nadere informatie

Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety

Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety Uitgave in de RGOc-reeks, nummer 12 Copyright 2006 Peter C.A.M. den Boer, Groningen Cognitive self-therapy. A contribution

Nadere informatie

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Preadviezen voor de Vereniging voor Bouwrecht Nr. 38 Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet prof. mr. J.M.

Nadere informatie

Ontwikkeling netwerken: waar gaan we naartoe?

Ontwikkeling netwerken: waar gaan we naartoe? Ontwikkeling netwerken: waar gaan we naartoe? Arjen van Dalsum Key Business Partner Manager arjen.vandalsum@kpn.com 06-53161614 Leusden, 3 november 2011 Agenda Introductie Visie strategie KPN Ontwikkelingen

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Periodeafsluiting Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole Sociale media hebben individuen meer macht gegeven. De wereldwijde beschikbaarheid van gratis online netwerken, zoals Facebook,

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding Homeplanner

www.dubbelklik.nu Handleiding Homeplanner www.dubbelklik.nu Handleiding Homeplanner Deze extra opdrachten zijn onderdeel van Dubbelklik, een lesmethode Technologie, ICT/ Loopbaanoriëntatie en Intersectoraal Alle rechten voorbehouden. Niets uit

Nadere informatie

www.thesishulp.nl onderdeel van www.nexttalent.nl

www.thesishulp.nl onderdeel van www.nexttalent.nl Inhoudsopgave: 1. Inleiding 1.1 Een vervelende ervaring of de kroon op je studie? 1.2 Hoe dit boekje te gebruiken 2. Het begin 2.1 De gouden basisregels 2.2 Het kiezen van een onderwerp 3. Onderzoeksopzet

Nadere informatie

Een navel met een starre blik (Proud Christ) [2002], 300 x 200 cm

Een navel met een starre blik (Proud Christ) [2002], 300 x 200 cm a p a g a n e t h o s Een navel met een starre blik (Proud Christ) [2002], 300 x 200 cm (l) Gamestalking [2002], 200 x 150 cm (r) Adequate Food Supplies [2002], 200 x 150 cm (collectie De Nederlandsche

Nadere informatie

De ontwikkeling van een gebouwbeheersysteem

De ontwikkeling van een gebouwbeheersysteem De ontwikkeling van een gebouwbeheersysteem Een afstudeeropdracht elektrotechniek Auteurs: R. Hulzebos S.H. de Lange Opleiding: Hanzehogeschool faculteit techniek De ontwikkeling van een gebouwbeheersysteem

Nadere informatie

Westfield. Digital signage stimuleert dynamisch winkelen IN HET KORT: www.scala.com

Westfield. Digital signage stimuleert dynamisch winkelen IN HET KORT: www.scala.com Westfield Digital signage stimuleert dynamisch winkelen IN HET KORT: Op twee na grootste winkelcentrum in Groot-Brittannië 350 digitale schermen Modules met één scherm, videowalls en verplaatsbare schermen

Nadere informatie

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas schaalrekenen PROJECT aardrijkskunde en wiskunde 1 vmo-t/havo naam klas Auteurs Femke Trap José Spaan Bonhoeffer College, Castricum 2006 EPN, Houten, The Netherlands. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet

Nadere informatie

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 Ontwikkeling en groei van binnenuit We leven niet in een tijdperk van veranderingen, maar in een verandering van

Nadere informatie

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI)

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het zelfbeoordelingsformulier Het doel van deze evaluatie is om u te helpen bij het bepalen van de belangrijkste aandachtsvelden van uw leidinggevende

Nadere informatie

Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)?

Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)? Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)? Chris Aalberts Internet en sociale media hebben de wereld ingrijpend veranderd, dat weten we allemaal. Maar deze simpele waarheid zegt maar weinig

Nadere informatie

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties Benefits Management Continue verbetering van bedrijfsprestaties Agenda Logica 2010. All rights reserved No. 2 Mind mapping Logica 2010. All rights reserved No. 3 Opdracht Maak een Mindmap voor Kennis Management

Nadere informatie

MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY

MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY O V E R Z I C H T INTRODUCTIE De Motives, Values, Preferences Inventory () is een persoonlijkheidstest die de kernwaarden, doelen en interesses van een persoon meet.

Nadere informatie

INSPECTIE BRANDBEVEILIGING Vakbekwaamheid en ervaring

INSPECTIE BRANDBEVEILIGING Vakbekwaamheid en ervaring INSPECTIE BRANDBEVEILIGING Versie : 2.0 Publicatiedatum : 1 september 2012 Ingangsdatum : VEILIGHEID DOOR SAMENWERKEN VOORWOORD Inspectie Brandbeveiliging Pagina 2/18 Het CCV is de beheerder van de CCV

Nadere informatie

Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties. Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007

Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties. Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007 Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007 Inhoud van de presentatie Waarom dit onderzoek? Opzet van het onderzoek

Nadere informatie

Installatiehandleiding. Installatiehandleiding voor de ODBC-driver

Installatiehandleiding. Installatiehandleiding voor de ODBC-driver Installatiehandleiding Installatiehandleiding voor de ODBC-driver van UNIT4 Multivers (Accounting) Online 8.1 Copyright 2013 UNIT4 Software B.V., Sliedrecht, The Netherlands Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Betrokkenheid van onderzoekscholen bij het ontwikkelen van onderzoeksgerichte masteropleidingen

Betrokkenheid van onderzoekscholen bij het ontwikkelen van onderzoeksgerichte masteropleidingen Een groot aantal ingevulde vragenlijsten is per 15 augustus 2003 (de deadline) geretourneerd. Een rappel leverde nog eens een aantal ingevulde vragenlijsten op. Uiteindelijk hebben 29 decanen en 22 directeuren

Nadere informatie

Professioneel facility management. Competenties en veranderstrategieën om waarde toe te voegen aan het primaire proces

Professioneel facility management. Competenties en veranderstrategieën om waarde toe te voegen aan het primaire proces Professioneel facility management Competenties en veranderstrategieën om waarde toe te voegen aan het primaire proces Inhoud Voorwoord Professionele frontliners 1. Theoretisch kader 2. Competenties en

Nadere informatie

Colofon. Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet. Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4

Colofon. Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet. Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4 Colofon Titel Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet Auteur Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4 Uitgever InCT Postbus 33028 3005 EA Rotterdam www.inct.nl uitgever@inct.nl Vormgeving en

Nadere informatie

SYLLABUS VEILIGHEIDSBEWUSTZIJN SECURITY TRAINING

SYLLABUS VEILIGHEIDSBEWUSTZIJN SECURITY TRAINING 20/11/2012 TRIO SMC SYLLABUS VEILIGHEIDSBEWUSTZIJN SECURITY TRAINING Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de volledige inhoud Trio SMC

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie