DUURZAAN KRANT BEWAAR EXEMPLAAR. De pionierstatus voorbij. Duurzaam Zaanstad kijkt naar de toekomst. Groene revolutie kent alleen maar winnaars!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DUURZAAN KRANT BEWAAR EXEMPLAAR. De pionierstatus voorbij. Duurzaam Zaanstad kijkt naar de toekomst. Groene revolutie kent alleen maar winnaars!"

Transcriptie

1 D November 2012 De pionierstatus voorbij. Duurzaam Zaanstad kijkt naar de toekomst. BEWAAR EXEMPLAAR PAGINA 9 EN 10 PAGINA 13 PAGINA 17 PAGINA 19 Warm wonen dankzij de woningcorporaties Plastic bomen? Uitvindingen voor duurzame toekomst Groene revolutie kent alleen maar winnaars! HoogTij - nieuwe energie voor het bedrijventerrein

2 P 03 Daarom deze Duurzaan Krant Colofon Uitgave in opdracht van de Gemeente Zaanstad, verzorgd door: ETT Media Postbus 70112, 9704 AC Groningen. Telefoon Internet Idëeen en realisatie: Mireille Bedeschi, Matty van Ewijk, Tom Groot, Tijmen Keesmaat, Jan Schreuder, Enneke Vlaanderen, Rob Westerhuis, Gijs van Wijk Deze Duurzaan-krant kwam tot stand dankzij inzet van Paul Bakkum, Yvonne van den Berg, Damir Dulovic, Erna van Gils, Roel Hart (ZON), Simon Lubach (TU Eindhoven), Wil Maarsman, Annemiek Meijer (HVC) en Esther de Wilde. Teksten: Vincent Westzaan (redactie en eindredactie), Sander Kooistra en Jeanine Schaart. Fotografie: Mike Bink, Jolanda Hoogendoorn, Anton van Daal en Dick Riesmeijer (Beeldbank Zaanstad). Concept en realisatie: ETT Media en Geografisch BV Drukker: Hoekstra Boom Offset Rotatie BV, Emmeloord Oplage: exemplaren Overname van de artikelen en verspreiding is toegestaan. Zaanstad en ETT Media waarderen het als u de bron vermeld. Deze krant is met de grootst mogelijke zorg samengesteld. Zowel ETT Media als de Gemeente Zaanstad zijn niet aansprakelijk voor fouten en/of omissies in deze krant. Mailen kan naar Meer informatie: Hoe maak je van duurzaamheid iets wat bij iedereen als het ware in de genen zit? People, Planet, Party! zegt Trude Buitenhuis, directeur van Sustainable Dance Club. Zij heeft het volgens mij goed begrepen. Maak er een feestje van, dans met elkaar op een duurzame dansvloer, en wek automatisch energie op! In deze krant treft u veel andere leuke, haalbare en betaalbare ideeën aan, om mee aan de slag te gaan... thuis of met uw bedrijf! Duurzaamheid is geen politiek trucje, aldus wethouder Linnekamp. Gezamenlijke inspanningen brengen ons allemaal verder; niet alleen een schonere planeet, ook een lagere energierekening. Energie is steeds meer iets van ons zelf, iets waar we invloed op uit kunnen oefenen. Wat brengt ons de wind? Een nieuwe Gouden Eeuw zoals op de Zaanse Schans? En de toekomst? Leven we dan in lanen met plastic bomen en repareren we onze wasmachine met een 3D printer? Ik hoop dat we u met deze krant inspireren. Wij willen u laten zien dat er veel mooie en creatieve mogelijkheden zijn; nu en in de toekomst. Als we dit samen oppakken kunnen we heel ver komen! Mireille Bedeschi Programmamanager Klimaat Gemeente Zaanstad Duurzaamheid is een sport Binnenkort opent Emmy Bootsman met haar man Hans de Vries vinotheek Allemanja in Zaandijk. Emmy en Hans hebben de zaak vanaf de grond duurzaam opgebouwd. Duurzaamheid, dat is voor Emmy vooral doen. Gewoon in je dagelijks leven beginnen met kleine dingen en steeds wat bijleren. Voor ons is het een sport geworden! Mijn man en ik kochten het pand aan de Guisweg een paar jaar geleden. Het was een gatenkaas, moest volledig gerenoveerd. We willen er wonen en werken. Toen alle vloeren open lagen, brachten we het buizenstelsel voor de WarmteTerugWininstallatie aan. Kantoor, winkel en opslag mogen koel blijven. Maar wonen willen we slim en comfortabel. De woonkamer ligt nu op het zuiden, dat scheelt licht en verwarming. Het woonhuis is geïsoleerd, alle warmte blijft daar. Met HR++-ramen, zonnepanelen, een zonneboiler, spouwmuurisolatie en lage temperatuur vloerverwarming besparen we op energieverbruik. Uit de vorige woning van onze ouders haalden we de kurkvloer voor het kantoor en de winkel beneden en ook drie hardhouten deuren. De binnenmuren lieten we eromheen bouwen. In de winkel ligt straks deels parket, dat komt weer ergens anders vandaan. Duurzaamheid begon voor ons klein, met afval scheiden. Van daaruit is onze interesse in duurzaam hergebruik verder gegroeid. Familie en vrienden doen meer en meer mee. Wat we niet gebruiken, geven we onderling door. In januari openen we de vinotheek. Die levert biologische wijn uit de regio, producten komen van maximaal kilometer van Amsterdam. We wonen boven de winkel, wat verkeer scheelt. Enveloppen, briefpapier en visitekaartjes komen van een drukkerij die 60% minder chemicaliën gebruikt dan normaal. Duurzaam wonen, werken en leven is voor ons een sport geworden. We worden er steeds beter in! Emmy Bootsman werkt ook bij de gemeente Zaanstad als facilitair manager

3 P 05 ROBERT LINNEKAMP. WETHOUDER MILIEU VAN ZAANSTAD: Duurzaamheid is de pioniersstatus voorbij Zaanstad wil in 2020 klimaatneutraal zijn, en dat is met nog acht jaar te gaan een stevige ambitie. Toch houdt de gemeente vast aan de deadline die ze zichzelf heeft opgelegd. Wat doet ze eraan om op tijd over de streep te komen? En gaat het lukken? Wethouder Milieu Robert Linnekamp: Als we allemaal onze bijdrage leveren, overheden, bewoners en ondernemers, gaan we het voor elkaar krijgen. mensen een energiescan van hun woning aan te bieden en mogelijkheden om te besparen. En op de website klimaat staan allerlei manieren waarop huishoudens en bedrijven kunnen verduurzamen. Zaanstad heeft zichzelf niet voor niets de duimschroeven aangedraaid, aldus Robert Linnekamp: Je kunt ook zeggen: laten we in 2040 klimaatneutraal zijn, maar ik vind dat je scherpe grenzen moet stellen. Dan zien mensen beter de noodzaak in en ontstaat een gevoel van urgentie. Geen trucje De wethouder benadrukt echter dat het geen politiek trucje is: Duurzaamheid is hard nodig. De signalen zijn verontrustend. De poolkappen smelten in een hoog tempo, de koraalriffen in het Caribisch gebied zijn aan het verdwijnen, oogsten in de Verenigde Staten mislukken. En wat te denken van de enorme prijsstijging van fossiele energie? Die trend zet zich alleen maar door. Waarom zouden we zoveel geld betalen voor iets dat we gratis uit de lucht kunnen plukken? windturbines en elektrisch vervoer. Zelf bijdragen Zaanstad wil binnen Nederland koploper zijn op het gebied van duurzaamheid. De gemeente levert de voorzitter van het nationale klimaatverbond en van het internationale kennisproject e-harbours. Gemeenten komen advies inwinnen hoe ze duurzaamheidvraagstukken moeten oppakken. Zelf draagt de gemeente ook bij, onder meer met een duurzaam stadhuis. Het is goed geïsoleerd en krijgt zijn energie via een WKO-installatie. Binnenkort worden zonnepanelen op het dak gemonteerd. Verder elektrificeert het wagenpark geleidelijk aan. En onlangs heeft de gemeente een contract met een energieleverancier afgesloten die gespecialiseerd is in groene energie. zich aan of nemen zelf het initiatief. Duurzaamheid is de pionierstatus voorbij, aldus Linnekamp: De ontwikkelingen gaan nu echt snel. Ontzorgen Samenwerking is er ook met bewoners. Linnekamp: We bieden bewoners bijvoorbeeld de mogelijkheid om deel te nemen aan de collectieve inkoop van zonnepanelen. We ontzorgen mensen, door de wijken in te gaan, Met z n allen En gaan we deadline halen? Linnekamp: Op een aantal terreinen liggen we goed op schema, bijvoorbeeld bij de winning van zonne-energie. Als het om windenergie gaat hebben we nog een flinke slag te maken. Of we onze doelstellingen halen, hangt ook van de omgeving af. In ons eentje redden we het niet. Als we er met z n allen aan werken, overheden, bewoners en ondernemers, is Zaanstad in 2020 klimaatneutraal. Vliegwiel Dat is meteen het mooie van duurzame energie, want we kunnen er allemaal veel mee winnen. Een schonere planeet maar ook lagere energielasten. Bovendien is duurzaamheid een economische katalysator Linnekamp: Dat de Duitse economie het zoveel beter doet dan de Nederlandse, is onder meer te danken aan het feit dat onze oosterburen zo ver zijn met duurzame energieopwekking. Ook in Nederland kan duurzaamheid een vliegwiel voor economische groei zijn. Denk bijvoorbeeld aan zonnepanelen. De bouw kampt met grote problemen, maar in de productie en installatie van zonnepanelen zit veel werk. Hetzelfde geldt voor Samenwerking Maar duurzaamheid doe je met z n allen en dus zoekt de gemeente de samenwerking op. Via het platform Duurzaam Samenwerken bijvoorbeeld, waar kennis wordt verzameld en gedeeld en nieuwe samenwerkingsverbanden worden aangegaan. Er zijn duurzaamheidscoaches die bedrijven maatgesneden adviezen geven en de gemeente initieert en ondersteunt innovatie ontwikkelingen, zoals elektrisch rijden en slimme netten. Ook met partijen op de energiemarkt - producenten, netbeheerders, leveranciers en eindgebruikers - wordt ingezet op nieuwe samenwerkingsvormen. De strategie slaat aan. Steeds meer bedrijven sluiten Wethouder Linnekamp is, samen met Henk van den Bosch, trots op elektrische veegwagen voor de binnenstad. WAT IS DAT, KLIMAATNEUTRAAL? Een klimaatneutrale stad is een schone en leefbare stad, waar het goed wonen en werken is. Zaanstad werkt er hard aan dat in 2020 de hoeveelheid gebruikte energie duurzaam- en zoveel mogelijk lokaal is opgewekt. Om dit voor elkaar te krijgen, moet de stad minder energie verbruiken en meer duurzame energie opwekken. Energiereductie en productie is alleen mogelijk door middel van innovatie. En dat zijn dan meteen de drie pijlers van het Zaanse energiebeleid: reductie, productie en innovatie. De Gemeente Zaanstad werkt met overheid, bedrijfsleven en onderwijsinstellingen, die drie pijlers uit in allerlei activiteiten.

4 P 07 ELEKTRISCH RIJDEN VOOR BEWONERS Wie kiest er nou voor een elektrische auto? Een auto die maar 150 kilometer kan rijden met een volle tank, die aan het stopcontact moet en ook nog eens duurder is dan een normale auto in dezelfde klasse. Je moet wel gek zijn om tot over aankoop te gaan! Toch rijden er sinds juli dit jaar al elektrische auto s in Nederland. En dit cijfer stijgt opzienbarend snel; eind 2012 zal dit verdubbeld zijn. De toename in verkoop is vooral te danken aan twee nieuwelingen op de markt: de Opel Ampera en de Chevrolet Volt. Deze volledig elektrisch aangedreven auto s hebben een zogenaamde rangeextender. Deze wordt na 80 kilometer rijden ingeschakeld om de elektromotor met elektriciteit te voeden. Dit vergroot de actieradius van de elektrische auto naar meer dan 500 kilometer. De voordelen van elektrisch rijden? Opvallend is het rijcomfort. Volledig geruisloos en met enorm veel trekkracht rijd je bij het stoplicht elk ander type auto eruit. Je geniet rustig van je radio want er is geen ronkende verbrandingsmotor die lawaai maakt. En dan de brandstofkosten: die worden geschat op ongeveer 3 per 100 km. Een schijntje vergeleken met de brandstofauto, die twee tot drie keer zoveel kost. Dat voordeel wordt alleen maar groter: de benzineprijs staat nu op het hoogste punt ooit. We mogen aannemen dat prijzen alleen maar verder zullen stijgen, met name door de toenemende schaarste in fossiele brandstoffen en de onzekere politieke situatie in het Midden-Oosten. Als laatste - maar zeker niet het minste voordeel - noemen we de milieuwinst. Auto s zijn in Nederland verantwoordelijk voor 22% van de CO2 uitstoot. Dat is met elektrisch rijden een stuk minder! Tegenover de elektrische auto s staan nu nog brandstof auto s. Maar de ontwikkelingen gaan pijlsnel. Op veel plaatsen in de wereld wordt gewerkt aan het verbeteren van de batterijen en de oplaadtechnologie, waardoor het bereik van de elektrische auto wordt vergroot. China sluit vanaf 2020 alle steden voor benzine- en dieselauto s. De verkoop van elektrische auto s zal stijgen, waardoor de prijs automatisch daalt. Kortom: de vaart zit erin! Veilig kraanwater voor iedereen! Dat is de droom van Join the Pipe. Sinds de oprichting in 2008 van dit sociaal netwerk van kraanwaterdrinkers hebben zich er duizenden mensen, honderden bedrijven, tientallen universiteiten, steden, scholen en restaurants bij aangesloten. Join the Pipe heeft daardoor meer dan 160 tappunten in Nederland gerealiseerd en net zoveel water- en sanitatieprojecten in Afrika en Azië. Geraldo Vallen is mede-oprichter van Jointhepipe.org. Via zijn werk voor de drinkwatersector werd hij zich ervan bewust dat wij dagelijks 70 liter drinkwater gebruiken om de w.c. door te spoelen, terwijl elders op de wereld 1 miljard mensen geen schoon drinkwater hebben. Waarom dan niet de Nederlandse expertise inzetten in ontwikkelingslanden? Vallen liet hippe flesjes ontwerpen van duurzaam plastic, karaffen, watertappunten voor openbare ruimtes en tappunten voor festivals en restaurants. De opbrengst van deze producten gaat naar waterprojecten in Azië en Afrika. Mooie bijkomstigheid: dit dringt de plastic afvalberg terug en vermindert de CO2 uitstoot van productie en transport van bronwaterflessen. Er zijn in Nederland dankzij de samenwerking met de waterleidingbedrijven nu meer dan 160 tappunten, van Leeuwarden tot aan Roermond. Zelfs in Duitsland, Singapore, Canada en Australië hoopt Joint the Pipe binnenkort te openen. Ook in Zaanstad is er één te vinden: op het ANWB Groenplein, in het Rosariumpark in Krommenie. Het watertappunt was een cadeau van het Zaans Natuur en Milieu Centrum aan de Gemeente Zaanstad. Join the Pipe heeft nog plenty plannen. Zo wordt het project kraanwater met een verdienmodel uitgerold in de horeca. Met de Richard Krajicek Foundation wordt samengewerkt om tappunten op alle Playgrounds te krijgen. Dat stimuleert het drinken van kraanwater tijdens het sporten, wat obesitas tegengaat. Verder is de organisatie in gesprek met de NS om op alle stations tappunten geplaatst te krijgen. Wie mee wil doen, als particulier, organisatie of bedrijf, kan alle informatie vinden op

5 P 09 Corporaties hebben bewoners nodig voor verduurzamen MEEWERKEN AAN EEN LAGERE ENERGIEREKENING Het gerenoveerde complex de Bloemkorf De drie grote Zaanse woningcorporaties, Parteon, Rochdale en ZVH, proberen alle drie op hun eigen wijze het energieverbruik van hun huurwoningen terug te dringen. Deels om hun eigen duurzame doelstelling te realiseren maar vooral ook om huurwoningen in de toekomst betaalbaar te houden. De ambities waren hoog, maar door de extra kosten die de corporaties vanuit het Rijk k rijgen opgelegd, zijn ze niet meer in staat om grootscheeps te investeren in duurzame renovaties of nieuwbouw. Kleine huurverhogingen, zonder dat de totale woonlasten stijgen, zijn vaak de enige oplossing. Corporaties willen graag het energieverbruik van hun woningen terugdringen. Om hun eigen duurzaamheidsdoelstellingen te halen, maar ook om de woonlasten zo laag mogelijk te houden. De woonlasten worden o.a. bepaald door belastingen en verzekeringen maar vooral door de huur en de energierekening. Door de stijgende energieprijzen zal de energierekening een steeds groter deel van de woonlasten gaan vormen. Sommige deskundigen verwachten zelfs dat de energierekening uiteindelijk hoger zal uitvallen dan de huur! Het omlaag brengen van het energieverbruik van een woning is dus óók en vooral in belang van de huurder, want die moet het energiebedrijf betalen. Voor het terugdringen van het energieverbruik zijn vaak bouwkundige ingrepen nodig, zoals dubbel glas of isolatie. De corporaties kunnen dat niet allemaal uit eigen zak betalen, een deel zal uit extra huurverhogingen moeten komen. Dan moeten huurders het daar wel mee eens zijn! En daar zit m nu net de kneep: de meeste mensen willen niet meer huur betalen, ook al krijgen ze dat geld weer terug door een lagere energierekening. In dit artikel vertellen de drie grootste woningcorporaties uit Zaanstad wat ze aan verduurzaming doen en tegen welke dilemma s ze aanlopen. Moraal van het verhaal: om de energierekening omlaag te brengen, is de medewerking van de huurders noodzakelijk! De kosten voor energie blijven stijgen. De gasprijs is de afgelopen 10 jaar meer dan verdubbeld. Zonder energiebesparende maatregelen worden de energiekosten van veel oudere huurwoningen hoger dan de huur. Projectleider Jolanda Koster van ZVH: Voor enkele van onze huurwoningen is dat nu al het geval is, al ligt dat ook aan de lage huur bij mensen die al heel lang in een oude woning wonen. De corporaties willen samen met gemeente en huurders kijken hoe ze kunnen investeren in energiebesparende maatregelen, zonder dat de woonlasten voor de huurders stijgen. Wat doen de corporaties op gebied van energiebesparing? Flip van de Pitte, Parteon: Wij proberen de komende jaren alle woningen op basiskwaliteit (energielabel D) te brengen. Dus woningen voorzien van HR++glas, spouwmuurisolatie en een HR-ketel. In een aantal gevallen bieden we de huurder de keuzemogelijk om te renoveren naar energielabel B. Huurders kunnen dan tegen een kleine huurverhoging kiezen voor onder andere dak en vloerisolatie. De huurverhoging verdient de huurder uiteindelijk weer terug in extra energiebesparing en comfort. In speciale gevallen kunnen we wat extra s doen, zoals bij de renovatie van de 28 appartementen in de Bloemkorf in Poelenburg. Daar is het energielabel van G (zeer onzuinig) naar A (zeer energiezuinig) gegaan. Voor deze duurzame prestatie heeft de gemeente dit project bekroond met een stimuleringsbijdrage Duurzaam Bouwen Poelenburg. Bij de 96 appartementen in het complex aan de Heukelsstraat/Wachterstraat gaan we volgend jaar hetzelfde doen. Rochdale pakt het op een vergelijkbare manier aan. Projectleider Anneke Haringa: Wij proberen de komende vijf jaar alle woningen met energielabel F/G te renoveren. In de eerste helft van 2013 beginnen we met het complex aan de Suringarstraat/ E.Heimansstraat. De gevel krijgt een nieuw aanzien met een nieuwe entree en een meer open en beter verlichte plint. Door het aanbrengen van extra isolatie, tochtwering, nieuwe HR-ketels en verbeterde ventilatie, stijgt het wooncomfort van de woningen en de energielabels gaan van E/F naar B. Dit levert een gemiddelde energiebesparing op van 400 per jaar. We zijn met de bewoners/ projectcommissie in gesprek Suringarstraat om in ruil hiervoor een kleine huurverhoging door te voeren. Daarnaast proberen we de bewoners van dit complex energiebewuster te maken. We delen bijvoorbeeld op bijeenkomsten energieboxen uit, met spaarlampen, energiemeters en waterbesparende douchekop. ZVH doet naast renoveren nog meer. Projectleider Jolanda Koster: In de Kleurenbuurt in Zaandam, waar zich zo n tien procent van ons bezit bevindt, hebben we

6 P 10 P 11 vervolg van paina 09 acht energiecoaches opgeleid. Dit zijn mensen die zelf in de buurt wonen, een student, een jonge moeder, een energiebewuste bewoner en een bewoner van Turkse komaf. Zij geven huisaan-huis energiebesparingsadvies en reiken energieboxen uit. Hierin zitten doordrukstekkers, standby-killers en waterbespaarders. De energiecoaches richten zich vooral op gedragsverandering, want met de geadviseerde maatregelen kunnen bewoners al zo n 10 per maand besparen. Daarnaast hebben ze geprobeerd om de bewoners tegen een kleine huurverhoging enthousiast te maken voor dubbel glas en individuele warmtemeters. Helaas worden hiervoor te weinig mensen bereikt en bereid gevonden. De energieadviezen zijn goed ontvangen en daar gaan we in elk geval mee door in andere ZVH-complexen. Zonnepanelen Van de huurders wil 86% graag zonnepanelen op het dak. Dat blijkt uit een onderzoek van de Woonbond onder ruim 500 huurders. Besparen op de energierekening is de belangrijkste reden voor hun interesse. Minder belasten van het milieu geldt als andere belangrijke reden. Ruim een kwart van de huurders noemt zonnepanelen de toekomst. Zonnepanelen kunnen nu al rendabel worden toegepast op zowel eengezinswoningen als op sommige flatgebouwen. Toch stuit het plaatsen van zonne panelen op huurwoningen op lastige regelgeving: een mooie taak voor het nieuwe kabinet om deze belemmeringen, met name voor flatgebouwen, weg te nemen, zodat de toepassing van zonnepanelen kan worden versneld. Hoe staan de corporaties hier tegenover? Anneke Heringa van Rochdale: Wij richten ons voorlopig op de woningen met de slechtste energielabels. Bij deze woningen is het rendabeler om te investeren in isolatie van gevel, dak en vloer en het aanbrengen van HR++glas, dan het plaatsen van zonnepanelen. We krijgen wel verzoeken van huurders en beraden ons op dit moment hoe we daar mee om moeten gaan. Flip van de Pitte van Parteon: We wachten even de ontwikkelingen af, tot de overheid de hobbels in de regelgeving heeft weggenomen. Jolanda Koster van ZVH: Bij renovatie en nieuwbouw passen wij zoveel mogelijk zonnepanelen toe. Interne organisatie In de eigen organisaties wordt ook energie bespaard. Flip van de Pitte van Parteon: Wij sluiten een aantal kantoren, waardoor we een hoop energie zullen besparen. Verder rijden we met auto s met A-label en gebruiken we fsc-papier. Bij Rochdale en Parteon gebruiken ze groene stroom voor de eigen organisatie en in de collectieve ruimtes van complexen. In de pers wordt betwijfeld of de grote woningcorporaties in Nederland wel zo krap bij kas zitten, want er is wel geld voor torenhoge bonussen voor bestuurders. ZVH: Binnen onze organisatie bestaan geen (hoge) bestuurdersbonussen en we zijn hard bezig om de organisatie efficiënter op te zetten, zodat we meer geld hebben om in te zetten voor onze maatschappelijke taak. Kruiswoordpuzzel Duurzaan Zaanstad KOEPELCONVENANT ENERGIEBESPARING GEBOUWDE OMGEVING, 28 JUNI De overheid heeft een convenant gesloten met de koepelorganisaties voor ontwikkelaars, bouwers, installateurs, corporaties, huurders, energiebedrijven en beleggers. Hierin zijn onder meer de Wat brengt ons de wind? Oké, dit is een tikje gedramatiseerd, maar veel scheelt het niet. We moeten daarom nu iets doen om onze toekomstige leefkwaliteit veilig te stellen. Zaanstad zet vooral in op lager energiegebruik. Daarnaast koersen we op productie van energie. Zonneenergie is gelukkig door een grote groep omarmd. Ook afval kunnen we hergebruiken. Maar de écht grote stap wordt gezet met windenergie. Het Rijk wil in % van de energie duurzaam opwekken. Daarom wil het kabinet de capaciteit van windenergie de komende jaren fors verhogen. Ook Zaanstad investeert daarin, evenals andere partijen. Gebaseerd op het aantal inwoners volgende afspraken gemaakt: Alle 2,4 miljoen corporatiewoningen hebben in 2021 gemiddeld energie label B, en ten minste C. Dat komt neer op een energiebesparing van 33% ten opzichte van Over een jaar of is het zover. Dan slurpt een eenzame jaknikker het laatste beetje olie uit de bodem, zijn alle gasbellen leeg en perst een automobilist de laatste liter uit de pomp. En dan is het gebeurd met de fossiele grondstoffen. en bedrijven hebben we in Zaanstad 32 windturbines nodig. Een moderne windmolen levert energie voor gemiddeld huishoudens. Grotere windturbines zijn met buurman Schiphol niet praktisch. Huurders krijgen de mogelijkheid om zelf energie op te wekken, bijvoorbeeld met zonnepanelen. Woonlastenwaarborg: garantie voor huurders dat de woonlasten ondanks Uit landelijke studies blijkt dat het draagvlak voor windenergie zeer groot is. Er zijn echter ook tegenstanders, die de windturbines maar lelijke dingen vinden, die de horizon vervuilen en lawaai maken. Zaanstad vindt dan ook dat windturbines niet zomaar ergens neergezet moeten worden. In de Ruimtelijke Structuurvisie Zichtbaar Zaans heeft de gemeente geschikte plekken aangewezen: langs het Noordzeekanaal, op bestaande bedrijventerreinen of dichtbij snelwegen. Nu horen wij u denken: kunnen ze niet in zee? Daarin ziet het kabinet op korte termijn niet zo veel. Dat is veel duurder, volgens het Rijk zijn windparken op land veel rendabeler. In Zaanstad onderzoeken het Rijk en gemeente in gezamenlijkheid de lastige praktijk van de inpassing van windturbines op land. eventuele huurverhoging door energiebesparende maatregelen gemiddeld voor het hele complex zullen dalen. Extra leencapaciteit voor energiebesparende maatregelen. Zaanstad stuurt ook hier op innovaties: we staan open voor nieuwe bronnen van duurzame energie. Wat dat betekent voor de komst van de windmolens? En wat gaan aardwarmte en biomassa ons opbrengen? We kunnen het in deze dynamische wereld (nog) niet voorspellen Win 33 HORIZONTAAL 1 NIET DONKER 3 WORDT NOG VOLOP GEWONNEN IN SLOCHTEREN 7 PHOTO VOLTAISCH (afk.) 9 VERMOGENSEENHEID VAN EEN ZONNEPANEEL 11 HIERVOOR STAAT DE EERSTE P IN PPP 12 APENSTAARTJE 13 EUROPEES PARLEMENT (afk.) 15 LICHTSEIN OP OPEN WATER, ROOD HOOFD 18 DOE DICHT! 19 NATUURLIJK MATERIAAL 20 HIERMEE BEGINT DE DAG ENERGIEK 21 LUCHTIGE VORM VAN ENERGIE 23 INFORMATIE TECHNOLOGIE (afk.) 24 ZUINIGE LAMP OF TV 25 MEESTAL ELEKTRISCH VERVOER 27 MUNTEENHEID 28 OPENBAAR VERVOER 29 IEDER 31 MOET JE ZIJN VOOR DAM-TOT- DAM-LOOP 32 ZELDEN GOED 33 OUDSTE INDUSTRIEGEBIED TER WERELD Uitgepuzzeld? Combineer de letters die voortkomen uit de gearceerde vakken. Mail de uitkomst naar VERTICAAL 2 IS DIT ALLES? (afk.) 4 GROENE BRANDSTOF 5 ENERGIEPRESTATIECOEFFICIENT (afk.) 6 ZET ZONLICHT OM IN WARM WATER 7 HIERVOOR STAAT DE TWEEDE P IN PPP 8 DOORSLAGGEVENDE STEM 9 DUUR WOORD VOOR WINDMOLENS 10 TYPE WILG 16 GOEDE MANIER OM THUIS ENERGIE TE BESPAREN 14 HIERVOOR STAAT DE DERDE P IN PPP 22 DORP IN ZAANSTAD 27 KEURMERK 26, COOL, GAAF! 28 PROEF 30 TYPE BRANDSTOF De eerste 100 inzenders met het goede antwoord krijgen het Burgermeesterboek - Lokaal en duurzaam innoveren voor iedereen thuisgestuurd. Burgemeesterboek Iedere tijd vraagt om zijn eigen manier van innoveren. Onze tijd vraagt om burge(r)meesters: bijzondere burgers met lef die een heldere visie hebben op de toekomst. Het Burge(r)meesterboek maakt duidelijk hoe deze burge(r)meesters samen met bestuurders, beleidsmedewerkers, ondernemers en inwoners aan een duurzaam Nederland kunnen werken. Een boek over en voor bijzondere, betrokken burgers en beleidsmakers. Een boek over en vooral voor bijzondere, betrokken burgers, beleidsmakers én burgervaders, die samen de slag om morgen willen winnen voor de nieuwe generaties. Met veertien portretten van Burge(r)meesters door Debora Timmerman en fotografie van Jan-Jaap Heine. Over de auteurs Pepik Henneman en Derk Loorbach beschrijven een methode waarbij initiatieven en ideeën van koplopers uit het bedrijfsleven, overheid en samenleving verbonden worden tot een gezamenlijke visie en aanpak. Deze benadering is gebaseerd op de laatste inzichten uit transitiemanagement, co-creatie en ervaringen met diverse succesvolle lokale pioniersprojecten en helpt gemeentes, provincies en lokale pioniers om samen innovatieprocessen te versnellen. (220 pagina s, verschenen in 2012)

7 P 12 P 13 Energie besparen = geld besparen Wie zijn woning isoleert, bespaart niet alleen energie maar ook geld! De investering verdient u terug via de lagere energierekening. Een woning verliest warmte via ramen en muren, via het dak en via de vloer van de begane grond. Isolatie van deze oppervlakten vermindert het warmteverlies. Daarmee verbetert het comfort in uw huis, verlaagt u de energierekening en spaart u het milieu. Onderstaande tabel geeft een goed beeld van de mogelijke besparingen op energiegebruik door het (beter) isoleren van uw woning. Trends voor de toekomst TRENDS VOOR DE NIEUWBOUW Ondanks de recessie staan de duurzame ontwikkelingen in de bouw niet stil. Vrijwel iedereen die bij nieuwbouw betrokken is, heeft weet van ontwikkelingen als warmtepompen en zonneboilers. Zonnepanelen op daken van nieuwbouwwoningen worden steeds gewoner, traditionele gasaansluitingen steeds zeldzamer. Ook de manier van bouwen verandert. Niet langer stapelen we stenen en zetten we spouwmuren op. Houtskeletbouw blijft duurzaam, staalframebouw is lichter en biedt andere isolatiemogelijkheden voor woningen. Wel moet steeds beter aan ventilatie worden gedacht. Andere trends: Kleine windmolens op het dak. Geen visuele hinder en in Noord-Holland waait het hard genoeg; Met meer senioren krijgen we meer behoefte aan duurzame liften. De nieuwe generatie liften onderscheidt zich door lager energieverbruik, hoger ritcomfort, nieuwe designs en verbeterde maatvoering; Groene parkeerhavens in de wijk bieden natuurlijk oplaadpunten voor elektrisch auto s en fietsen. Nieuw is dat de laadpalen lokaal opgewekte duurzame energie geleverd krijgen door bewoners en/of een ernaast staande stadswindmolen; Dat dakisolatie ook mooi kan zijn, bewijzen de zgn. groene daken. Eén van de vernieuwende dakproducten bestaat uit twee lagen. De eerste laag werkt drainerend waardoor water wordt geabsorbeerd. De tweede laag bestaat uit sedum - verschillende vetplantjes en mossoorten - die er bovenop wordt uitgerold. Het weegt weinig, is snel toepasbaar en biedt direct resultaat: een groen dak. Bron: duurzaamgebouwd.nl Isolatie van... Gemiddelde Besparing gasbesparing/ energiekosten/ jaar jaar Schuin dak onverwarmde zolder 795 m Schuin dak verwarmde zolder 980 m Zoldervloer onverwarmde zolder 760 m Vloer begane grond onderzijde vloer 325 m Spouwmuren 870 m Buitenzijde gevel 1100 m Binnenzijde gevel voorzetwand 1040 m Vervanging enkel glas door gewoon dubbel glas (20 m 2 ) 260 m Vervanging enkel glas door HR++ glas (20m 2 ) 430 m Naden en kieren (dichtmaken) 80 m 3 45 Uitgangspunten: gemiddeld huishouden (hoekhuis) Bron: milieucentraal.nl Hoe kunt u energie besparen? Voor meer informatie over energie besparen en ook voor algemene duurzaamheidstips kunt u een kijkje nemen op themas/energie-besparen Op kunt u zeer concrete aanwijzingen krijgen om het energieverbruik Energieke Wijk Woningen verduurzamen met de buren In 2012 startte gemeente Zaanstad met de actie Energieke Wijk. Woningeigenaren kunnen tegen gereduceerd tarief een energiescan laten doen. En samen met bewoners uit de wijk verbetermaatregelen toepassen. Zo kan gemiddeld tot 600,- bespaard worden op de energierekening. Bewoners krijgen tijdens Energieke Wijk ondersteuning in de vorm van een energieregisseur van het bedrijf Susteen. Deze regisseur voert tegen gereduceerd tarief een energiescan uit op de woning. Met deze scan weten bewoners welke maatregelen voor hun SUBSIDIE DUURZAME ENERGIE Gemeente Zaanstad stelt regelmatig subsidie open voor duurzame energiemaatregelen. Bijvoorbeeld voor maatregelen op of aan het eigen huis, zoals muur-, dak- en vloerisolatie, zonnepanelen, zonneboilers, etc. Kijk voor meer informatie op woning geschikt zijn. Te denken valt aan spouwmuur- en vloerisolatie, dakisolatie en/of de toepassing van zonnepanelen of een zonne-boiler. Dankzij de scan krijgen deelnemers ook inzicht in wat zij kunnen besparen met de voorgestelde maatregel. van uw woning omlaag te krijgen. Op deze website staat een energiescan die de bespaarmogelijkheden in beeld brengt. Ook de beschikbare subsidies worden meteen genoemd en u vindt er bedrijven in uw buurt die de maatregelen kunnen uitvoeren. Bent u daar uw energie in elk geval niet aan kwijt! Energieregisseur De Energieregisseur geeft niet alleen advies, hij voorziet bewoners ook van offertes van bedrijven. De bewoners kunnen uit verschillende leveranciers kiezen. Via de energieregisseur kunnen buren zelfs gezamenlijk inkopen en laten installeren. Energieke Wijk startte in 2012 met Krommenie-west als eerste wijk om de woningen te verduurzamen. Andere wijken volgen later. Meer informatie is te vinden op energiekewijk. Dankzij allerlei verrassende en spannende innovaties wordt duurzaam leven steeds eenvoudiger. Op deze pagina s een paar interessante ontwikkelingen en trends. Subsidies verdwijnen - collectieven ontstaan De Nederlandse overheid verstrekt steeds minder subsidies voor duurzame maatregelen. In Duitsland zijn echter genoeg voorbeelden die laten zien dat investeren zonder overheidssteun ook heel rendabel kan zijn. Voorwaarde is wel dat je volume maakt. Maar onze buren krijgen dan ook een veel betere teruglever-vergoeding (in de vorm van een garantieprijs). In Nederland komen grote investeringen in duurzame energie langzaam maar zeker van de grond. Zoals het oprichten van collectieven. Samen met de buren isoleren of zonnepanelen groot inkopen en leasen aan familie en vrienden, zijn hiervan voorbeelden. Zo kennen we in Nederland windvogel.nl, waarbij je investeert in een deel van een windmolen. Het rendement op je inleg wordt jaarlijks op je rekening gestort. Of het Zaanse initiatief 1miljoenwatt.nl dat bewoners zonder geschikt dak toch de mogelijkheid biedt zonnepanelen in een grootschalig zonne-energieproject te kopen. Deze zonnepanelen worden niet op het eigen dak geïnstalleerd maar samen met andere panelen op een groot dak elders. Lekker handig: bij elke verhuizing gaat je zonneenergie gewoon mee! Niet hebben - wel gebruiken De sharing economy is in opmars. Het gaat niet langer om het bezit van de zaak maar om de toegang tot het gebruik. Dat is soms gratis, soms uitgeruild en een andere keer weer tegen betaling. Dankzij Twitter kent iedereen #durftevragen (#dtv). Kennis, talent en spullen worden door dagelijks meer dan twitteraars uitgewisseld. Een ander zinvol collectief is repaircafe.nl, waar kapotte spullen worden gerepareerd. Dat kan gaan om meubilair, maar ook om kledingstukken. Per ongeluk te veel gekookt? Of juist niets in huis? Via thuisafgehaald.nl wordt eten in de buurt gedeeld. Scheelt afval en levert contact op met buurtgenoten. Leden van peerby.nl of spullendelen.nl delen meubilair, sportartikelen en grasmaaiers met buren, familie en kennissen. Dat bespaart geld en energie en verkleint de afvalberg. Wie het aandurft om zijn auto te verhuren, kan dit doen via snappcar.nl. Huren kan natuurlijk ook, verzekerd en wel. Samen delen van energie In de sharing economy past ook het concept van energie delen: decentraal duurzaam opgewekte energie wordt in een collectief gebruikt. Voor bewoners misschien nog lastig voor te stellen, maar binnen de gemeente Zaanstad al gebruikelijk. De restwarmte van het stadhuis wordt gebruikt voor de verwarming van winkelketens in de binnenstad. De zonnepanelen op het dak van het Fietsenpakhuis verlichten ook de stad en laden het wagenpark van de gemeente op. Slimme netwerken (smart grids) verdelen de energie die over is naar plekken waar energie wordt gevraagd. Dit is geen afval In de cradle-to-cradle gedachte bestaat er, net als in een biologische kringloop, een technische kringloop. Alle gebruikte materialen zouden na hun leven in het ene product, nuttig kunnen worden ingezet in een ander product. Hierbij zou geen kwaliteitsverlies mogen zijn en alle restproducten moeten hergebruikt kunnen worden of milieuneutraal zijn. Het cradle-to-cradle (C2C) gedachtegoed bestaat al langer. De toepassingen worden steeds concreter en diverser. Denk maar aan de inzameling van plastic door Plastic Heroes, de zuilen van Blipvert waarmee kapotte CD s, lege cartridges, batterijen, mobiele telefoons en lampen ingezameld worden. Ook LED lampen en oud elektronica dat ingeleverd wordt in de milieustraat krijgt een nieuw leven. DUURZAAM KRANT Je wasmachine repareren dankzij de 3D-printer Als een klein onderdeeltje van onze stofzuiger of wasmachine het begeeft, moeten we vaak het hele apparaat weggooien. Het kapotte onderdeel is óf niet te bestellen is óf zo duur dat een nieuwe machine goedkoper is. In de toekomst printen we zo n onderdeeltje in 3D, waardoor de wasmachine of stofzuiger nog een kans krijgt. Apparaten kunnen zo veel langer meegaan, omdat we ze eenvoudig en goedkoop op kunnen lappen. Beter dan echt: plastic bomen Toegegeven, het klinkt onnatuurlijk en niet-duurzaam: onderzoeker Klaus Lackner en zijn collega s van de Columbia University in New York hebben een plastic ontwikkeld dat net als bomen in staat is om CO2 op te nemen. Alleen dan duizend keer meer. Bovendien gebruikt de kunstmatige boom de CO2 niet voor eigen energiebehoeften, maar stelt het ter beschikking aan de mens. De boom verbruikt een beetje energie om CO2 op te slaan, maar al met al levert de boom meer energie op. De gevangen CO2 kan bijvoorbeeld worden gebruikt om frisdrank te maken of algen te laten groeien voor biobrandstof. Zo kan de boom zichzelf terugverdienen. Doe de Bamboe! Bamboe is een bijzondere grondstof. Het groeit zo ongelofelijk hard dat er bijna niet tegenaan te kappen valt. Bovendien kan bamboe op duurzame wijze gekapt en verwijderd worden, zonder schade aan te brengen aan omliggende begroeiing. Bamboestammen van maximaal 4 of 5 jaar oud zijn al heel bruikbaar. In vergelijking: eikenhout kost 80 tot 120 jaar om te groeien en tropisch hardhout vaak nog langer. Omdat bamboe zo snel groeit, legt het veel CO2 vast - genoeg om te compenseren wat er bij de fabricage en het transport wordt geproduceerd. (Met dank aan: ode.nl, futuras.nl, nudge.nl. secondsight.nl, ASN bank) Zelf initiatieven voor Zaanstad? Laat het ons weten:

8 P 14 P 15 MARJAN MINNESMA: INTERVIEW Klimaat? Eerst maar eens geld verdienen! Zaanstad kan een voorbeeldfunctie vervullen SAMEN SNELLER DUURZAAM Marjan Minnesma, geboren en getogen Zaanse, is al haar hele leven gefascineerd door duurzaamheid. Na haar studie bedrijfskunde ging ze bij Shell werken, vanuit de hoop dat ze de wereld van binnenuit kon veranderen. Dat ging vanuit die positie niet snel genoeg, vond ze, dus volgde ze een studie milieurecht en ethiek. Vervolgens maakte ze een duurzame carrière, onder ander als campagnedirecteur bij Greenpeace. Zes jaar geleden werd Urgenda opgericht, waarvan zij directeur werd. De actieorganisatie die Nederland sneller duurzaam wil maken, samen met bedrijven, overheden, maatschappelijke organisaties en particulieren, zoals de website meldt. Dat typeert haar insteek: Ik wil niet met een bestraffend vingertje wijzen, maar andere partijen helpen sneller duurzaam te worden. Als ze over duurzaamheid praat, verkondigt Marjan Minnesma graag een blijde boodschap, maar aan het begin van het interview trekt er een schaduw over haar gezicht. Ik zeg het niet graag, maar ik maak me zorgen. We gaan de goede kant op, maar lang niet snel genoeg. De uitputting van de grondstoffen, de klimaatverandering. Als we er niet nu wat aan doen maar het aan onze kinderen overlaten, is het te laat. Investeren in duurzame energie en een circulaire economie; daar ligt de oplossing volgens de directeur van Urgenda. In een circulaire economie heeft de consument het genot van duurzaam geproduceerde gebruiksgoederen maar niet het bezit, legt ze uit. Je koopt geen lamp maar lichturen. Ben je je lamp zat, dan gaat hij terug naar de fabriek en koop je nieuwe lichturen. De lamp blijft het eigendom van de fabrikant, die dus alle belang heeft bij duurzame productie die hergebruik mogelijk maakt. Philips verwacht binnen nu en 20 jaar op die manier te werken. Producten zijn dan niet langer wegwerpartikelen maar mini grondstoffenpakketjes. Bruto Nationaal Geluk Maar hoe zit het dan met onze welvaart, die gebaseerd is op economische groei? Minnesma: Het volume van vroeger zullen we niet meer halen, maar is dat zo erg? We hebben meer tijd voor onszelf en tijd voor elkaar. De kwaliteit van leven gaat vooruit. Misschien moeten we onze welvaart niet afmeten aan Bruto Nationaal Product maar aan Bruto Nationaal Geluk. Ook in een circulaire economie komen nieuwe producten en nieuwe diensten op de markt. Dat gebeurt nu al: bijvoorbeeld zonnepanelen, windmolens en watermanagement. Waarom denk je dat de economie van Duitsland zo goed gaat? Daar zijn door duurzaamheid honderdduizenden banen gecreëerd. Trend Gevraagd naar de trend van het moment, noemt ze decentralisatie. Power to the people. Consumenten verenigen zich in kleine collectiefjes en nemen het heft in eigen hand. Mensen die samen investeren in zonnepanelen bijvoorbeeld. Goed idee, want je kunt beter daar je geld in steken dan het op de bank zetten, het rendement is veel groter. Er bestaan al tientallen energiecoöperaties en er zijn honderden in oprichting. Texel wil in 2020 zelfvoorzienend zijn en is daar al heel ver mee. Wat ik tot mijn spijt wel constateer, is dat de Nederlandse wet- en regelgeving dit soort ontwikkelingen bemoeilijkt en de investeringen van het Rijk in duurzame energie achterblijven. Ooit liepen we in de Europese voorhoede, nu sukkelen we ergens achteraan. Hierdoor mist Nederland, en ook het bedrijfsleven, enorme kansen. Regiospinners Urgenda wil duurzaamheid versnellen. Er is een langetermijnvisie maar ook een concreet actieplan tot En er zijn icoonprojecten die gericht worden ondersteund, zoals Texel. Ook Zaanse ondernemers kunnen een beroep doen op de expertise van Urgenda. Een voorbeeld van een onderneming die met de hulp van Urgenda verduurzaamt, is de CONO kaasfabriek (Beemster kaas). Urgenda adviseert het bedrijf in de volle breedte, maar haalt er ook Nederlandse topexperts bij. CONO betaalt deels zelf, de overheid betaalt een deel, maar veel diensten die Urgenda levert zijn gratis. We doen altijd meer, omdat we er met ons hart in zitten, niet voor het geld. Ook werkt Urgenda met regiospinners. Die brengen duurzame koplopers bij elkaar, zodat ze elkaar kunnen helpen en van elkaar kunnen leren. Zo n groep stelt zelf een mini-urgenda op: een routekaart naar vooraf vastgestelde duurzame doelen. Maandelijks komen de ondernemers bij elkaar. In de Zaanstreek is ook zo n groep actief, onder de naam DOINH (Duurzaam Ondernemen In Noord-Holland). Marjan Minnesma vindt dat Zaanstad al behoorlijk aan de weg timmert. De gemeente maar bijvoorbeeld ook Forbo, dat de uitstoot probeert terug te dringen en met recyclebare grondstoffen tracht te werken. De Zaanstreek is een geïndustrialiseerd gebied met een grote milieuopgave. Zo zijn er meer in de wereld. Als het hier lukt, zou de Zaanstreek een voorbeeldfunctie kunnen ver vullen. Ondernemer in duurzaam licht Jordi Bron (24 jaar) is een jonge Zaanse ondernemer die laat zien dat je geld kunt verdienen met duurzaamheid. Zijn onderneming Led s Refresh helpt bedrijven met het verduurzamen van hun verlichting. Conventionele verlichting zoals gloeilampen en halogeenspots worden vervangen door led-lampen. Wat doet Led s Refresh precies? Ik adviseer ondernemers op het gebied van led-verlichting. Het unieke aan mijn concept is dat het bedrijf geen investering hoeft te doen, de verlichting wordt namelijk terugbetaald uit de energiebesparing. De terugverdientijd is gemiddeld genomen twee á drie jaar. De investering nemen wij voor onze rekening, en wij worden dan weer terug betaald uit de besparing. Deze loopt soms wel op tot 80 á 90% ten opzichte van de oude verlichting. Hoe ben je begonnen? Ik ben gewoon de straat opgegaan en heb voorbijgangers gevraagd naar hun mening over led-verlichting. Daaruit kwamen eigenlijk twee punten naar voren: Led is lelijk en led is duur. Mijn missie is om deze twee misvattingen recht te zetten. Mijn eerste klant was mijn oude werkgever bij het Westend Snooker in Zaandam. Via mond-totmond reclame ging het steeds beter lopen. De laatste tijd kom ik ook vaak bij klanten op industrieterreinen. Met name door het vervangen van conventionele verlichting in grote fabriekshallen kunnen ze een enorme winst behalen. Hoe zie je de toekomst op het gebied van led-verlichting? De technologie achter ledverlichting is bijna uitontwikkeld. Zuiniger dan dit wordt het niet. De echte innovatie gaat plaatsvinden door dynamische verlichting, waarbij het licht zich aanpast aan de omgeving. Vanuit welk motief wordt je gedreven: duurzaamheid of ondernemingsdrang? Led s Refresh is natuurlijk een commercieel bedrijf, maar ik vind duurzaamheid erg belangrijk. Ik wil bedrijven helpen om groen te ondernemen. Elk bedrijf wil verduurzamen, maar het mag eigenlijk niets kosten. Daar ligt mijn uitdaging. De grote energiegebruiker van Nederland is de industrie en het bedrijfsleven. Steeds meer bedrijven zijn zich hiervan bewust, maar het blijft wat onwezenlijk, die hoeveelheid CO2. We merken er maar weinig van: er drijven geen losgeslagen ijsschotsen door de Zaan en eigenlijk is zo n warmere zomer best prettig! Voor veel bedrijven is het bovendien geen geschikte tijd om te investeren in duurzaamheid. Het kost al voldoende moeite om het je bedrijf draaiende te houden. Laat staan dat je je bezighoudt met het klimaat. Bovendien is er een gebrek aan kennis, vooral bij het MKB. Dan is het lastig de eerste stap te zetten, want waar begin je? In Zaanstad startte daarom het afgelopen jaar de werkgroepen Duurzaamheid op de drie grootste bedrijventerreinen, bij Achtersluispolder, Molletjesveer Noorderveld en Westerspoor. Zij worden geïnformeerd over passende maatregelen. De doelstelling is om bedrijven in te laten zien dat investeren in duurzame toepassingen al snel lonend kunnen zijn. Neem verlichting; door het vervangen van conventionele verlichting door led-verlichting verdient een bedrijf de investering met ongeveer drie jaar terug. Ook door slimmer om te gaan met verlichting, denk Links naar rechts: Jack Butter (INSTACOM) en Maurice Huijsman (Jansens en Dieperink). links naar rechts: Mark Geertman (Ballast Nedam), Peter Beudeker (Peter Beudeker Makelaardij) en Frenk Clemens ( Sturm BV). aan aanwezigheidsdetectors op plekken waar vaak geen mensen zijn, kan flink bespaard worden op de energierekening. Wie met zijn bedrijf nog mee wil doen, kan zich aanmelden bij een van deze werkgroepen of contact opnemen met de duurzaamheidscoach van de gemeente. Timmerfabriek Visser heeft er ondertussen een soort wedstrijdje van gemaakt: elke middag even kijken hoeveel kilowattuur de zonnepanelen nu weer hebben opgebracht. Ook bij bedrijven als Erdi B.V. en De BedrijvigeBij zorgen zonnestralen ervoor dat machines en computers blijven draaien. Een gezonde, duurzame ontwikkeling, die in Zaanstad meer en meer op gang komt. Meer weten over duurzaamheidsmaatregelen voor uw bedrijf? Neem contact op met Zaanstad s Duurzaamheidcoach. Mail naar

9 P 17 RUUD KOORNSTRA OVER DE GROENE ECONOMIE: We hebben alle kennis om de overstap te maken We staan aan de vooravond van een groene revolutie. Een vlinderrevolutie, die alleen maar winnaars zal kennen. Ondernemer Ruud Koornstra is even enthousiast als stellig. Hoe sneller we de energietransitie oppakken, hoe kleiner de schade zal zijn. Maar van doemscenario s wil hij niets weten: We moeten weer durven dromen over een mooiere toekomst. We kunnen het paradijs op aarde krijgen. Koornstra is een succesvol ondernemer, iemand met de gave om alles wat hij in handen krijgt in goud te veranderen. Maar na de verkoop van zijn goed draaiende televisieproductiebedrijf in 1999 raakte hij in een morele crisis. Overal om zich heen zag hij destructie: elke zes seconden een kind dat de hongerdood sterft, de manier waarop we met onze ouderen omgaan, de bioindustrie, de uitputting van de aarde Dat was het moment dat hij veranderde in een groene revolutionair. Proletenbak Samen met Frans Otten en Friedwart Barfod bouwde hij een groen imperium op, Tendris geheten. Tendris is de moeder van een tiental groene bedrijven en merken. Motto: Energie besparen zonder in te leveren op kwaliteit. Koornstra rijdt dan ook in een elektrische auto, maar wel in een Fisker. Fisker? Dat is de naam van een Deense auto-ontwerper die enkele van werelds meest spraakmakende designs op zijn naam heeft staan. Ook Fisker is een man met een missie. Hij besloot zich op de elektrische auto te storten, kreeg daarvoor binnen de gangbare merken geen ruimte en startte zijn eigen studio en carrosseriebedrijf. Overheid en private partijen investeerden 1 miljard in zijn initiatief, en binnen een recordtijd van 40 maanden was de nieuwe auto klaar voor productie. Eigenlijk een vreselijke proletenbak, geeft Koornstra toe over zijn elektrische model, waar hij kilometer (!) per jaar mee rijdt. Volgens mijn zoon ben ik helemaal old school. Bezit is uit, we gaan naar een economie waarin je toegang krijgt tot gebruik. Dijkdoorbraak Koornstra zet zich in voor een paradigmawijziging in ons bewustzijn, voor het inzicht dat als we stoppen met verspillen op alle niveaus, we een paradijs op aarde krijgen. Zo n paradigmawijziging werkt als een dijkdoorbraak, zo meent hij. Op dit moment zie ik het water aan alle kanten over de dijk sijpelen. Binnen een paar jaar komt het moment dat de dijk het begeeft. De groene golf wordt nog geremd door gevestigde belangen, een conservatieve wetenschap en angst voor de toekomst. Uitstel van executie, volgens Koornstra, want de consumenten pikken het niet langer, iedereen wil een duurzame samenleving. Ook de top van het bedrijfsleven beseft dit. Iemand als Paul Polman, CEO van Unilever, weet dat zijn bedrijf de omwenteling zal moeten maken, wil hij niet op termijn genadeloos afgestraft worden door de consument. Ideale proeftuin De geschiedenis leert ons dat perioden van transitie worden gekenmerkt door veranderingen in energie en communicatie, aldus Koornstra. In deze tijd is dat de overgang naar duurzame energie en de introductie van internet. En zoals dat gaat met een revolutie, komen de veranderingen van onderaf, van kleine bedrijfjes. We hebben alle kennis om de overstap te maken. Zeker in Nederland. We zijn niet meer dan een grote stad en daarom een ideale proeftuin. Er is zo veel ondernemerschap en zo veel kennis in dit land. In denk dat Nederland betrokken is bij zo n 65% van de duurzame innovaties. We zullen niet meer groeien in de economische zin van het woord, maar we kunnen wel een rijker leven krijgen. Wat we nodig hebben, is lef en doorzettingsvermogen. Duurzaamheid houdt voor veel ondernemers op bij de eerste vier letters, terwijl als je naar de Total Cost of Ownerschip kijkt er wel degelijk kansen liggen. Heb je wel eens het rendement uitgerekend van een investering in led-lampen? Ga het doen, reken het uit, ervaar het. Als je dat soort principes eenmaal begrijpt, ligt de weg voor je open en krijg je als ondernemer vleugels.

10 P 19 KANSEN VOOR HOOGTIJ Energie uitwisselen met de buren ENERGIE IN EUROPA De Europese Unie houdt rekening met grote veranderingen in de energiemarkt. Europa moet schoner, zuiniger en minder afhankelijk worden van fossiele brandstoffen. Hoe kunnen we obstakels in duurzame doelstellingen wegnemen? Hoe krijgen we de grootgebruikers in de industriële sector mee? Zaanstad participeert in e-harbours, een Europees praktijkonderzoek, samen met een internationaal gezelschap van universiteiten, het bedrijfsleven en andere overheden. De eerste bevindingen: doelbewust inrichten en automatiseren van bedrijfsprocessen leidt tot efficiënter omgaan met duurzame energiebronnen én tot aanzienlijke kostenbesparing. Voor de meeste ondernemers zijn de kosten van energie een gegeven. Als zij kijken naar mogelijkheden voor het vergroten van de winstmarge, wordt vrijwel meteen gedacht aan loon kosten. Maar energie biedt veel meer ruimte om de winstmarge te vergroten. Door zelf energie te produceren en restwarmte van de buren voor eigen gebruik in te zetten, kan de rekening flink omlaag. Zaanstad onderzoekt deze mogelijkheden voor HoogTij. Bij het zelf produceren van energie kan een bedrijf denken aan zonnepanelen of misschien een eigen windmolen. Maar ondernemers kunnen voorbij hun eigen productieprocessen kijken. Misschien is het afval van een ander bedrijf wel te gebruiken voor het opwekken van energie. Bijvoorbeeld buren die restwarmte uitwisselen. Een mooi voorbeeld is de restwarmte van Afvalzorg Nauerna, die de kassen verwarmt van bromeliakwekerij Corn. Bak in Assendelft. Andere ruimtelijke indeling Als je zo naar de energieproductie kijkt, gaan hele andere factoren een rol spelen bij de ruimtelijke indeling van een bedrijventerrein. Zet bedrijven dicht bij elkaar die van elkaars afval kunnen profiteren, en iedereen wordt er beter van. Onderzoek Op HoogTij onderzoekt procesmanager Paul Bakkum van Zaanstad met TU-student Simon Lubach of het mogelijk is om zelf energie te produceren en onderling uit te wisselen. Lubach zal in zijn onderzoek de minimale energiebehoefte van bedrijven in kaart brengen. Ook interessant is na te gaan welk deel van de vraag flexibel is en waar de piekvraag naar beneden kan worden gebracht. Er zijn immers momenten waarop vraag en aanbod van duurzame energie niet met elkaar in evenwicht zijn. s Nachts bijvoorbeeld produceren windturbines wel energie, maar de meeste productieprocessen liggen stil. Op dat moment kunnen elektrische auto s opladen. BALANCEREN IS ALLES Kennis van eigen energieverbruik en uitkienen wat uitgesteld kan worden. Daar draait het om bij balanceren. Alle kennis wordt geautomatiseerd in smart grids, slimme netwerken die bepalen waar de beschikbare energie heen gaat. Productie gaat altijd voor, uw afnemers rekenen immers op levering. Maar secundaire processen die energie vragen, kunnen worden uitgesteld of anders ingericht. Energiegebruik wordt gebalanceerd; het komt beschikbaar op de momenten die het meest voordelig zijn. Bron van inkomsten De gemeente ziet echter nog meer kansen voor de ondernemers die het avontuur op HoogTij aandurven. Naast de lagere energiekosten is er zelfs een kans om winst te maken, bijvoorbeeld als er meer energie wordt geproduceerd dan lokaal wordt verbruikt. Dan kan een zonnig paasweekend met weinig bedrijvigheid ineens een bron van inkomsten zijn! En dat spreekt ondernemers vast wel aan EIGEN ENERGIE EN DAT VAN DE BUREN Zelf energie produceren geeft u een onderhandelingspositie ten opzichte van uw energieleverancier, dat is één. Bovendien kan uw bedrijf met zelf opgewekte duurzame energie zowel de consumptie als de productie balanceren. Uw eigen energie is handelswaar, wat u minder afhankelijk maakt van de grillen van de energiemarkt! Het voordeel van een bedrijventerrein als HoogTij is dat er meerdere energieproducenten bij elkaar zitten. Afval van de een is de energie van de ander. Flexibele en samenwerkende bedrijven kunnen in de nabije toekomst hun energiekosten flink drukken. Meer informatie of ideeën uitwisselen? Mail naar o.v.v. de titel van het artikel.

11 P 20 P 21 NANCY KABALT VAN LIANDER : INTERVIEW Het faciliteren van de energietransitie is de belangrijkste uitdaging Duurzame innovaties komen van bedrijven Nieuwe vormen van zelf energie opwekken, stroom terugleveren aan het net, smart grids, elektrisch vervoer. Het is geen toekomstmuziek, het gebeurt nu al. Voor netbeheerder Liander heeft dit soort innovaties grote gevolgen. Nancy Kabalt vertaalt als directeur van Klant en Markt de nieuwe vragen van consumenten, bedrijven en overheden naar nieuwe producten en diensten. We moeten midden in de maatschappij staan. Dit doe je niet vanuit een hoofdkantoor, maar door decentraal, kleinschalig en regionaal te werken. In Nederland is een achttal netbeheerders verantwoordelijk voor beheer, onderhoud en nieuwbouw van de gas- en elektriciteitsnetten. In de regio Zaanstad is Liander aan zet. Het faciliteren van de energietransitie ziet Kabalt als de belangrijkste uitdaging. Onze klanten zijn op allerlei manieren bezig met duurzaamheid: met besparen en met opwekken, individueel en in collectieven. Daar moeten we ruimte aan bieden. Pilots In Noord-Holland en in Zaanstad investeert Liander stevig in vervanging en uitbreiding van het gas- en elektriciteitsnet; in 2012 gaat het in totaal om een slordige 78 miljoen. Naast deze business as usual participeert Liander in pilots. Zo neemt het bedrijf in Zaanstad deel aan een innovatie in e-harbours die tot doel heeft vraag en aanbod van duurzame energie op elkaar af te stemmen. Zodat de pieken en dalen van energieaanbod niet langer een probleem vormen. Verder investeert Liander in de ontwikkeling van smart grids. En met een groot bedrijf als Cargill kijkt Liander welke rol ze kan spelen in het stroomlijnen van hun energiebehoefte en oplossen van duurzaamheidsvraagstukken. Slimme meters Interessant is de uitrol van slimme meters. In 2012 worden er geplaatst, waarvan een aantal versneld in Zaanstad. In de Amsterdamse wijk Osdorp heeft Liander een intelligent middenspanningsnet met slimme meters geïmplementeerd. In een dergelijk net zijn makkelijker zon- en windenergie in te passen en bovendien zijn storingen snel opgespoord. Liander voert momenteel de eerste gesprekken om deze innovatie ook industrieel toe te passen. Vraagsturing Nancy Kabalt noemt de opkomst van elektrisch vervoer als een voorbeeld van een ontwikkeling die momenteel snel gaat. Je ziet steeds meer middenklasse auto s op de markt komen, wat tot een verveelvoudiging van de verkopen zal leiden. We moeten daarop anticiperen. Kabalt denkt dat het net de grote extra vraag naar elektriciteit zal aankunnen. Voorlopig wel. Het is wel belangrijk dat de vraag meer gestuurd gaat worden, bijvoorbeeld dat mensen s nachts gaan opladen met windenergie die anders verloren zou gaan. De consument is en blijft hier in control, maar je kunt door prijsprikkels de vraag enigszins reguleren, bijvoorbeeld door opladen goedkoper te maken als er veel aanbod is en duurder in geval van schaarste. Flexibel net De vraag is wat al deze ontwikkelingen betekenen voor de prijs. Huishoudens en bedrijven zullen steeds meer energie zelf gaan produceren. Transport over grote afstanden is dan niet of minder noodzakelijk. Nu vormt het beheer en onderhoud en de uitbreiding van het net liefst 20% van onze energierekening. Kan dat dan in de toekomst niet omlaag? Nancy Kabalt geeft toe dat hier een interessant discussiepunt ligt. Liander wil ervoor zorgen dat klanten het net kunnen gebruiken tegen zo laag mogelijke maatschappelijke kosten. Tegelijkertijd benadrukt ze dat het netwerk als back up altijd een belangrijke rol zal hebben en dat Liander moet investeren in innovaties. We schrijven het net nu af in 40 jaar, maar misschien moet dat wel terug naar 20 jaar. Daarover zijn we in gesprek met de overheid. Het is zaak een flexibel net te ontwikkelen, dat mee kan groeien met de technologische innovaties. We kunnen niet in de toekomst kijken, maar maken keuzes die zo veel mogelijk toekomstvast zijn, waarbij we alle beschikbare expertise aanwenden. Dat doen we al 100 jaar. Vergeet niet dat het Nederlandse net tot de top vijf van Europa behoort. Dat geeft wel aan dat we er goed in zijn. Duurzaamheid verandert van bühne-thema tot iets waarin bedrijven serieus in willen investeren. Het besef dringt door dat we het verplicht zijn aan de omgeving, aan onze kinderen. De Rabobank heeft, net zoals andere grote bedrijven in de regio, een voorbeeldfunctie. Onze financiële armslag maakt het mogelijk iets te doen. Ik zie ook veel bedrijven die het moeilijk hebben. Dan is investeren in duurzaamheid of innovatie lastig. Aan de andere kant moeten ondernemers meegaan met de tijd en investeren in duurzame oplossingen. Omdat je er geld mee kan verdienen. Als coöperatieve bank hebben wij de agrarische sector groot gemaakt. Die staat bekend als een grootverbruiker van energie. Wij zien juist dat deze be drijven meer en meer verduurzamen. Aardwarmte in kassen, gebruik van zonne-en windenergie. Allemaal investeringen die direct opleveren, er worden enorme stappen gemaakt. Inzicht en zelf opwekken Alleen door scherp inzicht in energieverbruik kunnen mensen doeltreffend besparen. Greenchoice Rabobank Zaanstreek investeert in duurzaamheid Intern dringen we papierverbruik verder terug. Van gemiddeld een boom per medewerker per jaar, is dat nu al 30% minder. Heel simpel, alle inkomende post wordt gescand en digitaal verspreid. Printers werken dubbelzijdig. Digitale klant dossiers zijn in alle locaties opvraagbaar. Geen dikke papieren dossiers voor één Duurzame energie levert veel op Sinds juni van dit jaar levert Greenchoice groene stroom en gas aan de gemeente Zaanstad. Algemeen directeur Richard Klatten: We zijn trots op de samenwerking met Zaanstad. De ambities die Zaanstad heeft op het gebied van duurzaamheid passen perfect bij onze visie op een schonere wereld. Dat bleek ook uit de heldere aanbesteding die de gemeente deed hiervoor. Duurzaamheids doelen bereiken we alleen door grootschalig in te zetten op energie besparing en door zelf energie op te wekken. Gemeenten spelen hierin een cruciale rol en samenwerken geeft hieraan een krachtige impuls. maakt het energieverbruik over alle grote en kleinere aansluitingen helder. Vervolgens gaat Greenchoice samen met vergadering, maar alles op de ipad. Onze stroom is 100% groen, centraal in gekocht via Rabobank Nederland. Onze lease regeling houdt rekening met de CO2-uitstoot en we hebben een fietsenplan. Zaanstad maar ook met bedrijven en particulieren, op zoek naar structurele oplossingen om energie te besparen. Dit gaat vaak makkelijker dan mensen denken. Hetzelfde geldt voor het zelf opwekken van energie. Zaanstad hecht grote waarde aan een schone productie van energie en maakt dat eenvoudig door onder meer advies en Accountmanagers rijden naar klanten in elektrische auto s Twee Nissan Leafs, ze bevallen heel goed. Jammer dat we ze niet eerder hebben aangeschaft. De actieradius is prima, onze meeste ritjes zijn tussen de 30 en 40 kilometer. We hebben alleen nog geen oplaadpalen vóór onze kantoren. Ik kijk uit naar lokale automobielbedrijven die de handen ineen slaan en zeggen: Dat pakken wij op. Voor dat soort duurzame initiatieven ligt een wereld aan kansen open. Hans Leenstra is directeur bedrijfs- en risicomanagement bij Rabobank Zaanstreek subsidies. Door in te zetten op natuurlijke energiebronnen zoals zon, wind en duurzame koudewarmte technieken wordt iedere Zaanse burger minder afhankelijk van fossiele brandstoffen. Zelf opwekken gaat ook uitstekend samen met respect voor ieders leefomgeving. Daar helpen wij de gemeente bij. Greenchoice Daar krijg je energie van!

12 P 22 P 23 ANWB gaat voor elektrisch rijden De zonzijde van belastingvoordeel Het matchen van vraag en aanbod van duurzame energie Het elektrisch rijden heeft de toekomst, daarvan is de ANWB overtuigd. De komende decennia zullen we met elektrische voertuigen op een goedkope, schone en comfortabele manier van A naar B reizen. De bond heeft de afgelopen tijd haar activiteiten op dit gebied uitgebreid. Onbekend maakt onbemind vindt Guido van Woerkom, hoofddirecteur ANWB. We willen zoveel mogelijk mensen kennis laten maken met het fenomeen elektrisch rijden. Daarom organiseert zijn bedrijf De Grootste Elektrische Proefrit van Nederland. Leden van de ANWB testen samen met hun vrienden, bekenden en familie verschillende elektrische auto s. Hun bevindingen en reacties leggen zij vast op video met de smartphone en delen die via social media met hun achterban. Die het weer delen met hun achterban etc. Op die manier verspreiden de ervaringen zich, als een olievlek. Stap ook over op elektrisch rijden! U denkt na over de aanschaf van een elektrische auto voor uw bedrijf? Elektrisch rijden heeft veel voordelen: het is schoon, stil en zuinig. Voorstanders vinden het fantastisch rijden! U hebt erover nagedacht maar loopt tegen de hoge aanschafwaarde aan? Dan is hier uw kans. De gemeente Zaanstad heeft momenteel een subsidieregeling elektrische auto s voor ondernemingen. Met de regeling wil Gemeente Zaanstad bijdragen aan een prettige leefomgeving; door elektrisch rijden wordt de CO2- uitstoot beperkt, en komen er minder schadelijke stoffen als fijn stofdeeltjes en stikstofoxiden (NOX) in de lucht vrij. De markt van elektrisch auto s is volop in beweging maar is nog in de beginfase. Onder andere de hoge aanschafprijs van elektrisch auto s is een drempel voor bedrijven. Zaanstad heeft nadrukkelijk een stimulerende rol in de ontwikkeling van elektrisch vervoer. De subsidie haalt deze drempel weg. Het subsidiebedrag bedraagt 50% van de aanschafkosten tot maximaal 7.500,-. Koopt u een Renault Twizy t.w.v ,- dan is de subsidie 4.250,-. Bij een Opel Ampera (vanaf Snel laden Nu er in Nederland steeds meer elektrische auto s in het straatbeeld verschijnen, stijgt ook de vraag naar een gedegen en dekkende laadinfrastructuur. De ANWB wil de elektrische rijders de beschikbaarheid van laadpalen garanderen en ervoor zorgen dat storingen snel worden verholpen. Zowel de Alarmcentrale als de Wegenwacht spelen een rol bij het opvangen van deze storingen. De ANWB voert sinds 2012 dergelijke activiteiten uit voor de Stichting E-laad.Naast het snellaadnetwerk dat geopend is bij de servicecentra in de Randstad, is er nu ook de ANWB Oplaadservice ,-) of Nissan Leaf (vanaf ,-) bedraagt de subsidie 7.500,-. Voorwaarde is dat uw bedrijf gevestigd is in Zaanstad en dat de auto voornamelijk haar kilometers binnen de gemeente maakt. Daarmee zal de ANWB laadpunten en -passen aanbieden voor elektrische auto s. De laadpunten zijn er voor zowel consumenten als bedrijven. Omdat 95% van het opladen thuis gebeurt, of op het werk, moeten elektrische rijders daar beschikken over laadmogelijkheden. De ANWB gaat die leveren. Met de ANWB-laadpas kunnen elektrische rijders op nagenoeg alle openbare laadpunten in Nederland hun auto opladen. Meer weten over De Grootste Elektrische Proefrit van Nederland? Naast de praktische voordelen biedt een elektrische auto ook veel belastingvoordelen. Zo betaalt u geen aanschafbelasting (BPM), motorrijtuigenbelasting (MRB) en bijtelling in de lease. De subsidie is niet bedoeld voor een oplaadpunt. Dit moet uw bedrijf zelf op eigen terrein realiseren. Wel bieden de meeste autoleveranciers (Opel, Nissan, Renault) een laadpunt aan bij de aanschaf van een elektrische auto. Voor meer informatie, voorwaarden en het aanvraagformulier gaat u naar (voor bedrijven> Subsidies). Of u mailt naar Steeds meer bedrijven in Nederland plaatsen zonnepanelen op hun dak om zelf elektriciteit op te wekken. Eigen elektriciteit opwekken is leuk, het pakt de interesse van andere bedrijven en op deze manier draag je bij aan een duurzame energievoorziening. Echter een veel gehoord nadeel is dat zonnepanelen te duur zouden zijn. Voor bedrijven zijn er juist voordelen waardoor de investering in sommige gevallen 80% lager uitvalt. De afgelopen jaren zijn door verbetering van de techniek en door vergroten van de productie wereldwijd de prijzen van zonnepanelen gedaald met meer dan 50%. Ook acties waarin particulieren en bedrijven collectief zonnepanelen aanschaffen, zorgden voor een verlaging van de prijs. Door het dalen van de prijs en verschillende subsidiemogelijkheden kan voor particulieren met een normaal kleinverbruiktarief de terugverdientijd richting de 5 jaar gaan. En dat is gunstig gezien het feit dat zonnepanelen meer dan 25 jaar mee kunnen gaan. Bedrijven hebben veelal het nadeel dat zij minder voor hun elektriciteit betalen waardoor de terugverdientijd langer is. Daar staan weer fiscale voordelen tegenover voor ondernemingen. Door regelingen als de Klein schaligheidsinvesterings Aftrek (KIA), de Energie- InvesteringsAftrek (EIA) en natuurlijk de normale afschrijving worden de investeringskosten verlaagd. Het totale voordeel dat hiermee behaald kan worden is afhankelijk van factoren zoals de ondernemingsvorm en belastingtarieven. Maar in gunstige gevallen kan de investering 80% lager uitvallen. Zo betaalt u uiteindelijk maar een klein deel van de investering. Als u als MKB-er ook nog het kleinverbruiktarief voor uw elektriciteit heeft, gaat de terugverdientijd nog verder omlaag. Op zondernemer vindt u meer informatie en een rekenvoorbeeld. De gemeente Zaanstad heeft zestien elektrische bedrijfsauto s rondrijden. Die moeten ook kunnen worden opgeladen als de zon niet schijnt of als de wind niet waait, zonder dat gebruik wordt gemaakt van grijze stroom uit een kolencentrale. De gemeente heeft daarom het bedrijf EnergyGO uit Alkmaar gevraagd om een slim systeem te ontwikkelen dat het aanbod van stroom uit zonnepanelen en windenergie zo goed mogelijk afstemt op de stroomvraag van elektrische auto s. Het systeem koppelt weersvoorspellingen (wanneer is er zon, wanneer is er wind?) aan het autoreserveringssysteem. Deze informatie, samen met en meetgegevens (hoe lang is de auto weg, hoeveel km wordt gemiddeld gereden?) kunnen wij bepalen wanneer de auto s geladen moeten worden en wie welke auto mee krijgt, vertelt EnergyGO directeur Marcel Elswijk. Degene die de auto heeft gereserveerd merkt hier niets van. De bestuurder kan op het gereserveerde tijdstip gewoon wegrijden met een volle accu. Het systeem van EnergyGO kan nog veel meer. Doordat wij de meetgegevens analyseren kan de gemeente zien hoeveel CO2 uitstoot er vermeden is, vertelt Elswijk. Daarnaast kunnen we de beheerders van de auto s en de zonnepanelen waarschuwen via een berichtje op hun smartphone als er een storing is. Op dit moment moeten ze dat nog zelf controleren. Het systeem kan voor elk soort apparaat of machine de stroomvraag en -aanbod op elkaar afstemmen. Daardoor is het niet alleen interessant voor de autovloot van gemeenten, maar ook voor tal van toepassingen in kantoorgebouwen, supermarkten en datacenters. In Zaanstad bouwt EnergyGO het autoreserveringssysteem in overleg met het Europese project e-habours. E-Harbours is een samenwerking tussen de Europese havensteden Zaandam, Amsterdam, Antwerpen, Hamburg en Malmö. De havensteden hebben een gemeenschappelijk doel: het stimuleren van innovaties en toepassingen van nieuwe en hernieuwbare energie voor stroom en transport in havengebieden. Daarbij wordt ook gekeken naar het optimaliseren van energieproductie en -verbruik. Meer informatie over e-harbours: klimaat > Voor bedrijven > e-harbours

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden Energie Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden De gemeenten in de regio Drechtsteden werken samen aan klimaat- en energiebeleid. Ingezet wordt op energiebesparing en toename van gebruik

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Lekker wonen, lagere lasten

Lekker wonen, lagere lasten Lekker wonen, lagere lasten Lees hoe u energie kunt besparen met het energiepakket van Woonservice. Het energiepakket Een huishouden is gemiddeld 150,- per maand kwijt aan energie. Dat is een kwart van

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS DE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE REGERING De regering beloont mensen als hun koophuis minder warmte verliest (isoleren). De -meter daalt met 5 punten. Het kost 1500 euro. : -1500

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO DE ACTIES HAVO/VWO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 500 subsidie te verlenen aan 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren. Dit levert in totaal een afname van 5 -units uitstoot

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen Thuis Slim Advies Haal meer winst uit energie Zon Wind Water Gratis tips om energie te besparen Gratis tips om energie te besparen. Haal meer winst uit energie Voorwaarden van verspreiding Je mag dit E-book

Nadere informatie

Energiebesparing. Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties

Energiebesparing. Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Energiebesparing Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Eerste druk, november 2007 ENERGIEBESPARING Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Eerste druk, november 2007 2007, Nederlandse

Nadere informatie

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen.

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen. Investeren in duurzaamheid In de samenleving is er steeds meer aandacht voor duurzaamheid en energiebesparing. We gaan de komende jaren actief inzetten op duurzaam beheren. Energiezuinig wonen. Niet alleen

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Huis & Erf steekt energie in uw woning. Isolatiemaatregelen

Huis & Erf steekt energie in uw woning. Isolatiemaatregelen Huis & Erf steekt energie in uw woning Isolatiemaatregelen Huis & Erf steekt energie in uw woning Huis & Erf steekt energie in uw woning in de vorm van een compleet isolatiepakket voor uw hele woning.

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

Stadsdialoog particuliere woningverbetering

Stadsdialoog particuliere woningverbetering Stadsdialoog particuliere woningverbetering Jasper van der Wal, Hiske de Ridder en Rob van Beek 6 oktober 2013 14.30 uur Opening 14.35 uur Terugkoppeling resultaten van de stadsenqûete 14.45 uur Nadere

Nadere informatie

aurostep plus zonneboiler

aurostep plus zonneboiler aurostep plus zonneboiler Veel warm water dankzij zonne-energie 01-09 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Meer comfort terwijl u energie bespaart Duurzaam verzekerd van veel warm water Open de

Nadere informatie

Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride.

Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride. minimaal 50% minder co 2 -uitstoot door halvering van uw gasverbruik Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride. Verwarm uw huis zoals u altijd gedaan heeft. Maar

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Een huis kopen? Een slim moment om aan energiebesparing te denken

Een huis kopen? Een slim moment om aan energiebesparing te denken Een huis kopen? Een slim moment om aan energiebesparing te denken 2 Een huis kopen? Een nieuwe woning, een nieuwe start. Misschien hebt u al wat op het oog of bent u nog aan het rondkijken. Hoe dan ook

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort

aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort aurostepplus Meer comfort terwijl u energie bespaart Duurzaam douchen en baden dat kan met de aurostepplus zonneboiler. De aurostepplus van Vaillant zorgt

Nadere informatie

Energiescan.nu info@energiescan.nu www.energiescan.nu. Naam: Adres: Postcode Factuurnr.: Boekel, 6 januari 2016,

Energiescan.nu info@energiescan.nu www.energiescan.nu. Naam: Adres: Postcode Factuurnr.: Boekel, 6 januari 2016, Energiescan.nu info@energiescan.nu www.energiescan.nu Naam: Adres: Postcode Factuurnr.: Boekel, 6 januari 2016, Beste, Bedankt voor het invu llen van de Energiescan. Voor u ligt het adviesrapport. Op basis

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES VMBO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES VMBO DE ACTIES VMBO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren te belonen. Zij krijgen een subsidie van vijfhonderd euro. Dit levert in totaal een

Nadere informatie

Zon in de Kop! Wees slim en investeer in zonnepanelen. Zon in de Kop

Zon in de Kop! Wees slim en investeer in zonnepanelen. Zon in de Kop Zon in de Kop Wees slim en investeer in zonnepanelen Zon in de Kop! Zon in de Kop is een samenwerkingsverband van de gemeenten met HVC, Ontwikkelingsbedrijf NHN, Millennium Comité Schagen en de Noordhollandse

Nadere informatie

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis Energiebesparingswijzer STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012 Geld besparen met handige energietips voor thuis Energie besparen, snel verdiend! Ieder jaar betaal je veel geld voor een warm huis,

Nadere informatie

Oosterhout Nieuwe Energie

Oosterhout Nieuwe Energie Oosterhout Nieuwe Energie Wat willen wij bereiken met ONE Oosterhout 100% Duurzame Energie Betaalbaar Lokaal opgewekt Met lokale ondernemingen Oftewel:. samen met inwoners van Oosterhout, op het grondgebied

Nadere informatie

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Samen besparen we ons rijk Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS ZONSTATION GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS Amsterdam staat aan de vooravond van een energietransitie. Van vieze

Nadere informatie

U kunt energie besparen. De belangrijkste en meest urgente verbeterpunten worden in onderstaande tabel weergegeven.

U kunt energie besparen. De belangrijkste en meest urgente verbeterpunten worden in onderstaande tabel weergegeven. Dhr. Jansen Voorbeeldstraat 26 9411 VR Voorbeeldstad Beilen: 11 april 2014 Uw adviseur: Floris van Dijk Geachte heer Jansen, Op 2 april 2014 is uw woning door mij onderzocht om de mogelijkheden voor het

Nadere informatie

Jaarverslag 2013. Van pionieren naar realiseren

Jaarverslag 2013. Van pionieren naar realiseren Jaarverslag 2013 Van pionieren naar realiseren 1 1.1 1.2 1.2.1 1.2.2 2 2.1 2.2 2.3 Inhoudsopgave 1. Bestuur ECD Het bestuur van de ECD, in 2013 bestaande uit dhr. D.A. van Steensel (HVC) en dhr. H.P.A.

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Welkom Energie besparen en opwekken met PV panelen ECOPARK DE LIMES, ALPHEN AAN DEN RIJN, 16 JULI 2015

Welkom Energie besparen en opwekken met PV panelen ECOPARK DE LIMES, ALPHEN AAN DEN RIJN, 16 JULI 2015 Welkom Energie besparen en opwekken met PV panelen ECOPARK DE LIMES, ALPHEN AAN DEN RIJN, 16 JULI 2015 Een beter klimaat begint bij jezelf! Erik de Ruijter, Coöperatie EnergiekAlphen SAMEN, LOKAAL EN DUURZAAM

Nadere informatie

Investeer slim in uw woning met energiebesparende maatregelen. Aantrekkelijke rente - boetevrij aflossen

Investeer slim in uw woning met energiebesparende maatregelen. Aantrekkelijke rente - boetevrij aflossen Investeer slim in uw woning met energiebesparende maatregelen Aantrekkelijke rente - boetevrij aflossen Slim besparen 2 Slimme investeerder Familie Roubos: We wonen in een hoekhuis met veel ramen en hebben

Nadere informatie

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen.

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Energie besparen en meer wooncomfort Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

De energie van Zeewolde. Help mee Zeewolde de groenste gemeente van Nederland te maken!

De energie van Zeewolde. Help mee Zeewolde de groenste gemeente van Nederland te maken! De energie van Zeewolde Help mee Zeewolde de groenste gemeente van Nederland te maken! De energie van Zeewolde Als jongste gemeente van Nederland zijn we al goed bezig als het om duurzaamheid gaat! De

Nadere informatie

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd Regelingen en voorzieningen CODE 5.1.4.22 Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd bronnen vraag en antwoord ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I), 23.2.2011, www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Samen Besparen we ons Rijk

Samen Besparen we ons Rijk Samen Besparen we ons Rijk Voor iedere geïnteresseerde bewoner van de Rivierenwijk deel 1 te Deventer DE BEWONERSCOMMISSIE ZET ZICH VOOR U IN! Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door de

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Betaalbaarheid en duurzaamheid

Betaalbaarheid en duurzaamheid Bijlage 1 Advies Bewoners Advies Groep Betaalbaarheid en duurzaamheid Juli 2009 John van Veen Senioradviseur WKA Inleiding In de maanden mei en juni is een groep betrokken huurders van Nijestee in een

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014 Energiecafé BECO 16 Oktober 2014 Programma Welkom Introductie Presentatie Voorzitter BECO Peer Verkuijlen Waarom BECO? Gemeente Bernheze wethouder Wijdeven Energiemarkt in beweging DE Unie Rense van Dijk

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje ENERGIE Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje Zoek meer informatie op de computer en bekijk filmpjes over het onderwerp (achterin deze lesbrief staan websites en links voor filmpjes) Overleg

Nadere informatie

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptips die watt opleveren samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptip 1 Waterbesparende douchekop (max. 8L per minuut doe de emmerproef om dit te testen) ± 90 p.j. De groenste

Nadere informatie

Gas geven voor duurzame energie

Gas geven voor duurzame energie Gas geven voor duurzame energie Programma Programma Thema Thema Workshops Workshops Lokatie Lokatie Gelders Gelders netwerk netwerk voor voor duurzame duurzame energie energie Uitnodiging Netwerkbijeenkomst

Nadere informatie

Nefit SolarLine Zonneboilers. Nefit houdt Nederland warm. SolarLine. Zonneboilersystemen

Nefit SolarLine Zonneboilers. Nefit houdt Nederland warm. SolarLine. Zonneboilersystemen Nefit SolarLine Zonneboilers Nefit houdt Nederland warm SolarLine Zonneboilersystemen Eindeloos profiteren van Duurzame energie, duurzame kwaliteit Het Nederlandse merk Nefit bracht als eerste ter wereld

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

Nefit SolarLine Zonneboilers. Nefit houdt Nederland warm

Nefit SolarLine Zonneboilers. Nefit houdt Nederland warm Nefit SolarLine Zonneboilers Nefit houdt Nederland warm SolarLine Zonneboilers Eindeloos profiteren van Duurzame energie, duurzame kwaliteit Het Nederlandse merk Nefit bracht als eerste ter wereld de succesvolle

Nadere informatie

Een huis kopen? Een slim moment om aan energiebesparing te denken Bespaar energie én bespaar op uw woonlasten

Een huis kopen? Een slim moment om aan energiebesparing te denken Bespaar energie én bespaar op uw woonlasten Een huis kopen? Een slim moment om aan energie te denken Bespaar energie én bespaar op uw woonlasten Een nieuwe woning, een nieuwe start. Misschien hebt u al wat op het oog of bent u nog aan het rondkijken.

Nadere informatie

geotherm hybride systeem

geotherm hybride systeem geotherm hybride systeem Duurzaam comfort door slimme samenwerking 01-08 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Volop comfort Verwarmen, koelen én heerlijk warm water Met het geotherm hybride systeem

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Bespaar op energie én uw woonlasten samen met Woonpartners

Bespaar op energie én uw woonlasten samen met Woonpartners ENERGIE ZUINIGER WONEN! Bespaar op energie én uw woonlasten samen met Woonpartners 1 Energiebesparingsproject Energie besparen is een zaak van iedereen. Daarom investeert Woonpartners samen met haar huurders

Nadere informatie

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Samenvatting Ruim zeven op de tien Leidenaren is van mening dat het klimaat de laatste tien jaar aan het veranderen is. Dit is iets minder dan vorig jaar. Qua belangrijkheid

Nadere informatie

Nieuws onder de zon. Onderwerpen. Handicom Solar. december 2013. Haal het zonnetje in huis

Nieuws onder de zon. Onderwerpen. Handicom Solar. december 2013. Haal het zonnetje in huis Contents 1 Chapter... 1.1 paragraph... 1.2 paragraph... 1.2.1 sub paragraph... 1.2.2 sub paragraph... 1.3 paragraph... Nieuws onder de zon Haal het zonnetje in huis december 2013 Onderwerpen 1. Energie

Nadere informatie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie 2 Bosch Solar Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag

Nadere informatie

Het Heijmans Bright House is een concept van Heijmans in samenwerking met Van Helmond Zuidam Architecten en AERspire. Uitgangspunt van het concept is

Het Heijmans Bright House is een concept van Heijmans in samenwerking met Van Helmond Zuidam Architecten en AERspire. Uitgangspunt van het concept is Het Heijmans Bright House is een concept van Heijmans in samenwerking met Van Helmond Zuidam Architecten en AERspire. Uitgangspunt van het concept is dat comfort en energiezuinigheid hand in hand moeten

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

Duurzaamheid. Complex Duinstate

Duurzaamheid. Complex Duinstate Duurzaamheid Complex Duinstate Kaatsheuvel Maart 2010 Leerling Hans van Ierland Casade Woondiensten 09-03-2010 Docent Ellen Venhuizen Wijkwerk niveau 3 fase 3 helicon opleidingen 1 Inhoud Bladzijde: Inleiding

Nadere informatie

Energie besparen doen we samen! 18 november 2014 Ilse Hoenderdos Brabantse Milieufederatie

Energie besparen doen we samen! 18 november 2014 Ilse Hoenderdos Brabantse Milieufederatie Energie besparen doen we samen! 18 november 2014 Ilse Hoenderdos Brabantse Milieufederatie Brabantse Milieufederatie Stichting, non-profit maatschappelijke belangenorganisatie Natuur, milieu, landschap

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Nefit SolarLine Zonneboilers. Nefit houdt Nederland warm. SolarLine Zonneboilersystemen

Nefit SolarLine Zonneboilers. Nefit houdt Nederland warm. SolarLine Zonneboilersystemen Nefit SolarLine Zonneboilers Nefit houdt Nederland warm SolarLine Zonneboilersystemen Eindeloos profiteren van de zon Duurzame energie, besparing op uw gasrekening Thermische zonne-energie is noodzakelijk

Nadere informatie

Energiezuinig wonen. GEDRAG en GEBOUW Cothen 18 december 2012 Corina Onderstijn & Arno Harting

Energiezuinig wonen. GEDRAG en GEBOUW Cothen 18 december 2012 Corina Onderstijn & Arno Harting Energiezuinig wonen GEDRAG en GEBOUW Cothen 18 december 2012 Corina Onderstijn & Arno Harting 1)Waarom energie besparen? 2)Hoe kunt u energie besparen? 3)En de volgende stap! 1) Het klimaat verandert!

Nadere informatie

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen Hier vergelijk je de verschillende producten van de verschillende energieleveranciers. Zo kun je zien wat

Nadere informatie

Energie besparen in uw huis

Energie besparen in uw huis > www.vrom.nl Energie besparen in uw huis Met energiepremie en EPA-advies Energie besparen in uw huis Een comfortabel huis en toch een lagere energierekening? Dat kan prima als u energiebesparende maatregelen

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Veel gestelde vragen Over zonnepanelen

Veel gestelde vragen Over zonnepanelen A. Opbrengsten zonnepanelen Hoeveel brengen de zonnepanelen op en kunnen jullie dat garanderen? De te verwachten opbrengst van een installatie is een indicatie. De werkelijke opbrengst kan iets hoger of

Nadere informatie

Mening inwoners over energiebesparing en duurzame energie Omnibusonderzoek 2011. Gemeente s-hertogenbosch

Mening inwoners over energiebesparing en duurzame energie Omnibusonderzoek 2011. Gemeente s-hertogenbosch Mening inwoners over energiebesparing en duurzame energie Omnibusonderzoek 2011 Gemeente s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek&Statistiek Januari 2012 Samenvatting In het Omnibusonderzoek van 2011 onder bewoners

Nadere informatie

Hoe denken Schiedammers over bepaalde duurzame maatregelen en in hoeverre dragen zij zelf bij aan een duurzaam Schiedam?

Hoe denken Schiedammers over bepaalde duurzame maatregelen en in hoeverre dragen zij zelf bij aan een duurzaam Schiedam? Hoe denken Schiedammers over bepaalde duurzame maatregelen en in hoeverre dragen zij zelf bij aan een duurzaam Schiedam? Kenniscentrum MVS november 2015 oud papier gescheiden aanbieden textiel gescheiden

Nadere informatie

www.pletteinstallaties.nl Bosch Solar zonne-energie

www.pletteinstallaties.nl Bosch Solar zonne-energie 1 Bosch Solar zonne-energie 2 Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag uit. Huishoudelijke apparaten,

Nadere informatie

Startadvies Energiebesparing

Startadvies Energiebesparing Startadvies Stephanusplein 1, 7772 BR Hardenberg Startadvies : Op basis van de besparingscheck (zie bijlage) heeft uw woning een indicatief energielabel F. Het energielabel voor woningen loopt van A tot

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

nergiebespaar Concept

nergiebespaar Concept nergiebespaar Concept Totaalpakket - Warmtepomp Zonneboiler CV-ketel Iets meer investeren, veel meer besparen: Zeer hoge energiebesparing! Zeer hoge subsidie! Zeer veel comfort! Waarom duurzaam? Drie redenen

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Besparen met zonne-energie

Besparen met zonne-energie Besparen met zonne-energie De zonnige besparing! Voor niks gaat de zon op. Waarom zouden we er dan geen gebruik van maken? Steeds meer Nederlanders ontdekken de voordelen van zonne-energie. En we hebben

Nadere informatie

Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013

Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 Welkom allemaal! Om te beginnen fantastisch dat we met zo n grote groep en uit diverse geledingen hier bij elkaar zijn

Nadere informatie

Deventer Digipanel Energiebesparend gedrag Juni 2013

Deventer Digipanel Energiebesparend gedrag Juni 2013 Deventer Digipanel Energiebesparend gedrag Juni 2013 Uitgave : Team Kennis en Verkenning Naam : Jaap Barink Telefoonnummer : (0570) 693369 Mail : j.barink@deventer.nl 2 Introductie Team Kennis en Verkenning

Nadere informatie

Spaar energie! Wat is energie? Zelf aan de slag. Waarom energie besparen? Sommige centrales die elektriciteit. Stijn Dekelver

Spaar energie! Wat is energie? Zelf aan de slag. Waarom energie besparen? Sommige centrales die elektriciteit. Stijn Dekelver Stijn Dekelver De maand oktober is al enkele jaren de maand van de energiebesparing. De overheid roept dan alle mensen in Vlaanderen op om zuinig om te gaan met energie. Sommige centrales die elektriciteit

Nadere informatie

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen KLIMAATGARANT Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen De energie van morgen vandaag in huis Project in Rijswijk Een energieneutrale woning: het kan! Binnenkort start de verkoop van

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1, vmbo Duurzame stroom in het EcoNexis huis Vooraf Er zijn steeds meer mensen op de wereld. En die hebben gemiddeld ook steeds meer geld te besteden. Daarom is er steeds meer energie nodig.

Nadere informatie

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 DE KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 Er gaat niets boven Groningen. En niets mag boven de veiligheid van de Groningers gaan. Daarom moet de gaskraan dit jaar nog fors dicht. Naar maximaal

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie!

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! voorbeeld van mogelijke besparingen Een huishouden is jaarlijks zo n q 2.000 kwijt aan gas en licht. En daar kunt u tot wel 30% op besparen. Dat begint

Nadere informatie

Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat.

Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat. Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat. Een nieuwe, zuinige ketel? Denk er nu al over na! Is uw ketel oud aan het worden? Wacht niet totdat hij stuk

Nadere informatie