Ander onderwijs, minder leraren. Marianne Boogaard Henk Blok Edith van Eck Judith Schoonenboom

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ander onderwijs, minder leraren. Marianne Boogaard Henk Blok Edith van Eck Judith Schoonenboom"

Transcriptie

1 Ander onderwijs, minder leraren Marianne Boogaard Henk Blok Edith van Eck Judith Schoonenboom

2 CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG Boogaard, A., Blok, H., Eck, E. van & Schoonenboom, J. Ander onderwijs, minder leraren? Marianne Boogaard, Henk Blok, Edith van Eck, Judith Schoonenboom. Amsterdam: SCO-Kohnstamm Instituut van de Faculteit der Maatschappij- en Gedragswetenschappen, Universiteit van Amsterdam (SCO-rapport nr. 718, projectnummer 44432). ISBN Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, or otherwise, without the prior written permission of the publisher. Uitgave en verspreiding: SCO-Kohnstamm Instituut Wibautstraat 4, Postbus 94208, 1090 GE Amsterdam Tel.: Copyright SCO-Kohnstamm Instituut, 2004

3 Inhoudsopgave Voorwoord 1 Inleiding De onderzoeksvragen Interpretatiekader Leeswijzer Deelstudie I: Leren van een team Begripsbepaling Taakdifferentiatie Functiedifferentiatie Lessen uit praktijk en onderzoek: Nederland Projecten in het primair onderwijs Projecten in het voortgezet onderwijs Schoolsoortoverstijgende projecten Lessen uit praktijk en onderzoek: internationaal Taakdifferentiatie en co-teaching Functiedifferentiatie en de inzet van onderwijsondersteunend personeel Gevolgen voor leraren Gevolgen van taakdifferentiatie Gevolgen van functiedifferentiatie in het primaire proces Mogelijkheden en voorwaarden voor verdere toepassing Voorwaarden op het niveau van de onderwijsinstellingen Voorwaarden op centraal niveau Deelstudie II: Leren van elkaar Begripsbepaling Samenwerkend leren Tutoring...40

4 3.2 Lessen uit praktijk en onderzoek: Nederland Mate van toepassing van samenwerkingsvormen Leerlingen, onderwijstypen en vakkencombinaties Effectiviteit en voorwaarden Taken en vaardigheden van de leraar Ervaringen van leraren en leerlingen Lessen uit praktijk en onderzoek: internationaal Mate en wijze van toepassing van samenwerkingsvormen Effectiviteit en voorwaarden Taken en vaardigheden van de leraar Ervaringen van leraren en leerlingen Gevolgen voor leraren Mogelijkheden en voorwaarden voor verdere toepassing Voorwaarden op het niveau van de onderwijsinstellingen Voorwaarden op centraal niveau Combinaties Deelstudie III: Leren in leergemeenschappen Begripsbepaling Twee voorbeelden Kenmerken van leer(ling)gemeenschappen Lessen uit praktijk en onderzoek: Nederland Leergemeenschappen buiten de school Leergemeenschappen binnen de school Mate van voorkomen, onderwijstypen en effectiviteit Lessen uit praktijk en onderzoek: internationaal Nog enkele voorbeelden en kenmerken van leergemeenschappen Doelgroepen en mate van voorkomen Effectiviteit en voorwaarden Ervaringen van leraren en leerlingen De rol van ict Gevolgen voor leraren Mogelijkheden en voorwaarden voor verdere toepassing...90

5 5 Deelstudie IV: Leren zonder schoolgang Begripsbepaling Afstandsonderwijs Thuisonderwijs Lessen uit praktijk en onderzoek: Nederland Omvang en doelgroepen van het afstandsonderwijs Omvang en doelgroepen van het thuisonderwijs Lessen uit praktijk en onderzoek: internationaal Omvang en doelgroepen van het afstands- en thuisonderwijs Effectiviteit Gevolgen voor leraren Mogelijkheden en voorwaarden voor verdere toepassing Evaluatie Evaluatie van de organisatievormen op basis van de criteria van de Onderwijsraad Inzichten uit de paneldiscussie Combinatiemogelijkheden Samenvatting en conclusies Conclusies leren van een team Conclusies leren van elkaar Peer tutoring Samenwerkend leren Conclusies leren in leergemeenschappen Conclusies leren zonder schoolgang Consequenties voor leraren en het lerarentekort Literatuur Bijlage:Verslag paneldiscussie...161

6

7 Voorwoord 'Minder leraren' is een dreigend toekomstperspectief. Een tekort aan leraren tast de kwaliteit van het onderwijs aan, en dus ook de ontwikkelingsmogelijkheden voor onze kinderen. Het is begrijpelijk dat niemand het zo ver wil laten komen. Het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap voert al jaren beleid om het lerarentekort tegen te gaan. Het is de vraag of dat beleid ook in de toekomst voldoende soelaas kan bieden. Met het oog hierop stelde de Onderwijsraad zich de vraag of het lerarentekort wellicht deels zou kunnen worden ondervangen door het stimuleren van enkele onderwijsvernieuwingen die ook consequenties hebben voor de taak(omvang) van leraren. Het hier gerapporteerde onderzoek, 'Ander onderwijs, minder leraren?', gaat in de op de vraag in hoeverre van enkele belangrijke vernieuwingen mag worden verwacht dat zij een aandeel kunnen leveren in het voorkomen of beperken van het lerarentekort. In dit rapport staan enkele organisatievormen centraal die in het onderwijs sinds enige tijd in ontwikkeling zijn en waarvan bij oppervlakkig beschouwing kan worden verwacht dat zij in mindere mate dan het 'traditionele' onderwijs een beroep doen op de aanwezigheid van een 'traditionele' leraar. We beschrijven de organisatievormen in het licht van het lerarentekort, maar gaan ook in op de onderwijskundige betekenis ervan voor de toekomstige rol en taak van onderwijsgevenden. De looptijd van het onderzoek was kort, de uitvoering heeft plaatsgevonden tussen april en juni 2004, en het onderzoeksterrein was breed. Om deze redenen is het project opgesplitst in vier deelstudies en, als volgt, verdeeld over vier onderzoekers: Leren van een team Edith van Eck Leren van elkaar Marianne Boogaard Leren in leergemeenschappen Judith Schoonenboom Leren zonder schoolgang Henk Blok

8 De resultaten van de deelstudies, de onderwijskundige waarde van de vier beschreven organisatievormen en de (on)mogelijke effecten ervan op het lerarentekort zijn vervolgens besproken met een deskundigenpanel, bestaande uit onderzoekers en andere deskundigen op het gebied van onderwijsvernieuwingen: Pieter Boerman (Onderwijsraad), Marianne Elshout-Mohr (SCO-Kohnstamm Instituut), Gijsbert Erkens (Universiteit Utrecht), Ruben Fukkink (SCO-Kohnstamm Instituut), Sjoerd Karsten (SCO-Kohnstamm Instituut), Guuske Ledoux (SCO-Kohnstamm Instituut), Monique Pijls (ILO, Amsterdam), Monica Robijns (Bestuur & Management Consultants), Anje Ros (KPC-Groep), Wilfred Rubens (IVLOS, Utrecht), Henk Sligte (SCO-Kohnstamm Instituut) en Eva Voncken (SCO-Kohnstamm Instituut). Het onderzoek maakt duidelijk dat de beschreven alternatieve organisatievormen weliswaar belangrijk kunnen zijn voor de verbetering van de kwaliteit van het onderwijs, maar dat er nog veel ontwikkelingswerk en onderzoek nodig is om ze tot grotere bloei te brengen. Het lijkt echter onjuist te verwachten dat deze vernieuwingen de zorgen over het lerarentekort overbodig maken. Enerzijds zijn de vernieuwingen daarvoor nog te nieuw en te weinig in de onderwijspraktijk geïmplementeerd en onderzocht op hun effect. Anderzijds gaat het weliswaar om veranderingen in de rol van 'de leraar', maar zeker niet om minder tijd of om taken die heel eenvoudig ook door andere onderwijsgevenden, zoals ouders, computers of onderwijsassistenten kunnen worden uitgevoerd. De Onderwijs is voornemens de uitkomsten van deze studie te benutten bij zijn advisering in het kader van het Werkprogramma Marianne Boogaard, Henk Blok, Edith van Eck, Judith Schoonenboom Amsterdam, oktober 2004

9 1 Inleiding Het hoofdlijnenakkoord van het kabinet Balkende II Meedoen, meer werk, minder regels stelt dat het terugdringen van het lerarentekort prioriteit heeft. Inspanningen daartoe zullen door overheid én scholen moeten worden verricht. Scholen kunnen bijvoorbeeld door functiedifferentiatie, door het anders organiseren van het onderwijs en/of door het werven van personeel uit andere bronnen de schoolorganisatie minder gevoelig maken voor acute personeelsproblemen. De overheid spant zich in zoveel mogelijk mensen op te leiden voor een baan in het onderwijs, onder meer door het aanbieden van zij-instroomtrajecten en speciale programma s voor herintreders. Ondanks al deze inspanningen lijkt een lerarentekort zij het niet overal en in de volle breedte- zich in de toekomst toch te zullen voordoen. Naast deze zich aankondigende problematiek van het lerarentekort, is er in het onderwijs al enige tijd sprake van een aantal interessante vernieuwingen die erop gericht zijn de kwaliteit van het onderwijs te vergroten. Deze vernieuwingen lijken tevens een verandering van de rol van de leerkracht met zich mee te brengen doordat er meer actieve inbreng van de leerlingen zelf wordt gevraagd. Ook de grotere toegankelijkheid van kennis via internet en de mogelijkheden van ict in het algemeen roepen gemakkelijk beelden op waarin leerlingen de leraar steeds minder nodig zullen hebben. Tegen deze achtergrond gaf de Onderwijsraad het SCO-Kohnstamm Instituut opdracht tot een onderzoek met als kernvraag: op welke wijze kan de kwaliteit, en de doorgang van het onderwijs worden gegarandeerd bij een toekomstig lerarentekort? Uitgangspunt van de voorstudie was het verrichten van een onderwijskundige evaluatie van vier nieuwe onderwijs-/organisatievormen waarbij de begeleiding van leerlingen door docenten wellicht minder intensief hoeft te zijn, of deels door anderen kan worden uitgevoerd. 1

10 Ander onderwijs, minder leraren? De vier onderwijs-/organisatievormen waarnaar de aandacht van de Onderwijsraad uitging werden in het offerteverzoek benoemd als: 1. Individuele organisatievormen (home schooling en (begeleide) zelfstudie of autodidactiek) 2. Samen leren in kleine groepjes (peer methoden, collaboratieve technieken en samenwerkend leren) 3. Leren in kennisgemeenschappen 4. Alternatieve vormen van team teaching De beschrijving en evaluatie van deze onderwijs-/organisatievormen had een tweeledige doelstelling: zowel de onderwijskundige waarde als de mogelijke effecten in het licht van het lerarentekort moesten worden onderzocht en belicht. 1.1 De onderzoeksvragen Wij hebben ons in het onderzoek gericht op de vier onderwijs-/organisatievormen, zij het in een iets andere volgorde en onder iets andere benamingen die echter de oorspronkelijke vormen geheel dekken. De deelstudies die wij hebben uitgevoerd gaan over: 1. Leren van een team 2. Leren van elkaar 3. Leren in leergemeenschappen 4. Leren zonder schoolgang In de volgorde zit een steeds grotere afstand van de momenteel nog gangbare organisatie van het onderwijs opgesloten. Per deelstudie wordt een beschrijving en evaluatie gegeven van de betreffende organisatievorm. Op basis van de deelstudies, en vergelijkingen daartussen beantwoorden we uiteindelijke de volgende twee onderzoeksvragen: a. Bieden deze onderwijs-/organisatievormen mogelijkheden om te werken met minder intensieve docentenbegeleiding dan in het meer traditionele /klassikale onderwijs het geval is? 2

11 Inleiding b. Aan welke voorwaarden moet worden voldaan bij deze onderwijs- /organisatievormen om de onderwijskwaliteit, ondanks de inzet van minder leraren, te waarborgen? In het onderzoek hebben we ons overigens voornamelijk gericht op het primair en secundair onderwijs aangezien het lerarentekort met name in deze sectoren een probleem vormt. 1.2 Interpretatiekader Inzet van de deelstudies is steeds om inzicht te bieden in de onderwijskundige waarde van de organisatievormen, en daarnaast de gevolgen te schetsen voor de taken en de inzet van leraren. Voor alle vier de organisatievormen geldt dat zij voornamelijk zijn voortgekomen uit praktische behoeften of ontwikkelingen, meestal zonder dat er een directe (leer)theoretische grondslag is geformuleerd. Wel zijn alle vormen gericht op verbetering van de onderwijskwaliteit. De onderwijskundige waarde van leren van een team kan dan met name worden bezien in relatie tot de school als lerende organisatie, maar ook in het streven naar overbrugging van de kloof tussen schoolse kennis en de maatschappelijke toepassing ervan, via integratie van vakken. Leren van elkaar en leren in leergemeenschappen ontlenen hun onderwijskundige waarde vooral aan de actieve rol van de leerder, en aan het belang dat wordt gehecht aan interactie en samenwerking. Alledrie deze aspecten zijn bijvoorbeeld terug te vinden in het sociaal-constructivisme. De onderwijskundige waarde van het leren zonder schoolgang ligt met name in de één-op-één onderwijssituatie die een optimale afstemming mogelijk maakt tussen de aangeboden leerstof en de interesse, kennis en vaardigheden van de individuele leerling. In hun programmeringsstudie over de ontwikkeling van ICT in het onderwijs, introduceren Van den Dool cs (1998) hun metafoor van 'het lerend veelvlak' ter vervanging van de klassieke didactische driehoek die in onderwijskundige handboeken wordt gebruikt om de relaties tussen leerkracht, leerstof en leerling uit te drukken. 3

12 Ander onderwijs, minder leraren? "In een lerend veelvlak vormen leerbronnen (leermiddelen, leertools, leerstof), de leerkracht, de leerlingen en de medeleerlingen een leeromgeving, die samen met de leerorganisatie van invloed is op het leer- en instructieproces." Deze metafoor willen wij graag overnemen om in beeld te brengen welke rollen de diverse actoren zouden kunnen vervullen. In aanvulling op de metafoor onderscheiden we bovendien de verschillende taken of functies die docenten vervullen. Daarvoor baseren we ons in de eerste plaats op de rollen en kerntaken van docenten zoals Meelissen en Brandsma (1996, p.108 e.v.) die schematiseren: Didacticus Pedagoog Professional didactisch handelen (lesvoorbereiding, evaluatie kennisverwerving) instructie (lesgevende taken) pedagogisch handelen (observeren, diagnosticeren, remediëren) werken aan pedagogische doelstellingen (zoals het bevorderen van samenwerken en groepsfunctioneren, sociale redzaamheid) lezen van vakliteratuur zelfreflectie Lid van de schoolorganisatie schoolorganisatorische taken (teamlid, beheer, bestuurlijke contacten, contacten met ouders) onderwijsvernieuwing (o.a. taken i.v.m. organisatieontwikkeling) Het gaat hier om de rollen en kerntaken die onderwijsgevenden traditioneel vervullen. In deze voorstudie zullen we nader ingaan op de effecten van de vier organisatievormen op deze rollen en taken en op de vraag of het model wellicht uitbreiding of aanpassing behoeft. 4

13 Inleiding 1.3 Leeswijzer In de vier hierna volgende hoofdstukken vindt de lezer eerst de afzonderlijke deelstudies over leren van een team, leren van elkaar, leren in leergemeenschappen en leren zonder schoolgang. De deelstudies zijn steeds ingericht volgens een vast stramien van (a) een nadere begripsbepaling, (b) een overzicht over de onderzoeksresultaten in Nederland en in de internationale literatuur over de mate van toepassing en de gevonden effecten op leerresultaten, (c) de gevolgen voor leraren en (d) de mogelijkheden en voorwaarden voor verdere toepassing van de organisatievorm. Na de afzonderlijke deelstudies volgt een evaluatie van de beschreven organisatievormen in het licht van vijf toetsingscriteria die de Onderwijsraad hanteert: toegankelijkheid, doelmatigheid, kwaliteit, sociale samenhang en keuzevrijheid. In dit hoofdstuk presenteren we tevens de inzichten die de paneldiscussie heeft opgeleverd. De vijf genoemde criteria zijn in die discussie ook voorgelegd aan de deskundigen. In het slothoofdstuk schetsen we enkele combinaties van organisatievormen zoals ze voortvloeien uit de deelstudies en formuleren we onze conclusies. Daarbij gaan we tevens in op de kansen, risico s en voorwaarden van de beschreven organisatievormen voor de kwaliteit van het onderwijs en het terugdringen van het lerarentekort. 5

14 Ander onderwijs, minder leraren? 6

15 2 Deelstudie I: Leren van een team Onderwijs is lang geassocieerd geweest met een leraar voor een klas, een leraar die vooral praat en leerlingen die vooral luisteren. Het lesgeven was een geïsoleerde bezigheid. Om de onderwijspotentie en pedagogische kwaliteiten van docenten op een bepaald gebied beter te benutten, is halverwege de jaren zeventig gezocht naar vormen waarbij de samenwerking tussen leraren wordt versterkt, en leerlingen onderwijs krijgen van een team docenten. Daarvoor is de term team teaching ingevoerd. Typerend voor team teaching is dat leraren niet meer alleen verantwoordelijk zijn voor alle aspecten van het onderwijs aan hun groep of klas, maar als team verantwoordelijk voor het onderwijs aan vaak grotere groepen leerlingen. Een van de aanleidingen voor het inzetten van team teaching vormt het streven naar vakkenintegratie en interdisciplinair onderwijs, bijvoorbeeld in de vorm van projectonderwijs. In dat geval worden teams gevormd van verschillende vakdocenten. 2.1 Begripsbepaling Een artikel in Egallery (Goetz, 2000) geeft een analyse van mogelijke vormen van team teaching. Er worden twee hoofdvormen onderscheiden. De eerste betreft vormen van samenwerking waarbij twee of meer onderwijsgevenden aan dezelfde studenten op eenzelfde tijd en in eenzelfde ruimte lesgeven. Het tweede cluster gaat om vormen waarin de onderwijsgevenden wel samenwerken, maar niet noodzakelijkerwijs lesgeven aan dezelfde leerlingen dan wel op hetzelfde moment. In de eerste categorie vallen: Traditional Team Teaching waar docenten samen onderwijs geven aan alle leerlingen; Collaborative Teaching waar docenten voor de klas in een dialoog ideeën en theorieën bespreken en uitwisselen; Complementary or Supportive Instruction, waarin een docent de verantwoorde- 7

16 Ander onderwijs, minder leraren? lijkheid neemt voor de inhoud, de andere voor follow-up activiteiten; Parallel Instruction, waarin de klas wordt opgesplitst en elk van de leraren verantwoordelijk is voor het geven van hetzelfde onderwijs; Differentiated Split Class Team Teaching waar meer onderwijs op maat geboden wordt door een of meer klassen over meer docenten te verdelen; Monitoring Teaching, waarbij een docent het onderwijs verzorgt en een andere het monitoren van de voortgang. Bij deze vormen van team teaching gaat het dus om het samenwerken van onderwijsgevenden in de klas, waarbij ze soms verschillende taken verrichten, bijvoorbeeld instructie versus follow-up of monitoring van het leerproces. Er is sprake van taakdifferentiatie of taakspecialisatie. De eerste twee vormen lijken vooral aangewezen om het onderwijs levendiger en realistischer te maken, de overige vier bieden mogelijkheden voor onderwijs op maat, het werken met homogene sub-groepen, het beter bewaken van individuele leerprocessen en dergelijke. In de vormen van teamwerk die Goetz (2000) in de tweede categorie onderscheidt, is veelal sprake van het in teamverband plannen of ontwerpen van het onderwijs, maar het onafhankelijk geven ervan, en van het gezamenlijk opzetten van een bestand van lesmaterialen en bronnen, of het opsplitsen van een onderwerp of leergang in onderdelen die elk door een specialist worden gegeven. Het hiervoor genoemde onderscheid blijkt, zoals Goetz ook zelf signaleert, meer analytisch dan praktisch bruikbaar; uit de literatuur over leren van een team die we in het kader van deze studie hebben bestudeerd komt naar voren dat in de praktijk vooral sprake is van mengvormen. Uit de verrichte searches blijkt dat de term team teaching halverwege de jaren negentig zowel in de wetenschap als in het beleid naar de achtergrond verdwijnt. Termen die opkomen zijn functiedifferentiatie, taakdifferentiatie, zelfsturende teams en in de Engelstalige literatuur cooperative teaching, co-teaching, collaborative teaching, Job 8

17 Deelstudie I: Leren van een team differentiation, allocation of duties, task differentiation, co-facilitation, instructional collaboration, en teaming. Op basis van die termen is gezocht in Eric en Psych Info, in bestanden van digitaal beschikbare documenten via de digitale bibliotheek van de UvA, en in Google en de websites van het Ministerie van OCW, Sectorbestuur Onderwijsarbeidsmarkt en internationale organisaties op het gebied van onderwijs. Verder is digitaal de sneeuwbalmethode toegepast. In deze deelstudie bespreken we twee vormen van samenwerking van onderwijsgevenden die uit de literatuur naar voren komen: samenwerking van leraren in het kader van taakdifferentiatie en samenwerking van verschillende typen functionarissen in het kader van de toenemende functiedifferentiatie binnen onderwijsondersteunende functies. We geven eerst een nadere beschrijving. Vervolgens zullen we ingaan op onderzoek naar het voorkomen van deze vormen van samenwerking van onderwijsgevenden, waarbij aandacht wordt besteed aan vormgeving, en effecten, zowel op niveau van de leerling als van de onderwijsgevenden. 1 Als overkoepelende term voor deze deelstudie hebben we gekozen voor leren van een team. Deze term past beter bij de gedifferentieerde samenwerkingsvormen rondom leren die zowel in Nederland als in het buitenland momenteel in ontwikkeling zijn. Vaak vindt dit leren van een team plaats binnen een context waar voorwaardenscheppende activiteiten ook op nieuwe manieren zijn verdeeld over het schoolteam als geheel. Op al deze elementen van leren van een team heeft dit onderdeel van onze studie betrekking. 1 Een derde invalshoek voor teamvorming binnen onderwijsinstellingen die recent in opkomst is, is de ontwikkeling van teams met als doel het leren van de organisatie en van de mensen die daarbinnen werken te organiseren (zie bijvoorbeeld Verbiest & Vandenberghe, 2002; Little, 2002; Leithwood & Seashore Louis, 1998). Het gaat dan om zogenoemde professionele teams of communities of practice. Omdat deze teams niet direct op het primaire proces gefocust zijn, gaan we daar in deze deelstudie niet verder op in. 9

18 Ander onderwijs, minder leraren? Taakdifferentiatie Er is sprake van taakspecialisatie als leraren in een zelfde functie een verschillend takenpakket krijgen toebedeeld. De in de inleiding genoemde varianten van team teaching zijn daarvan een voorbeeld: het gaat om leraren die samenwerken in de klas, waarbij ze soms verschillende taken verrichten, bijvoorbeeld instructie versus followup of monitoring van het leerproces. Wanneer leraren in een team werken, hoeven ze niet allemaal meer generalisten te zijn; in het team kunnen leraren zich ontwikkelen als specialist in verschillende taken of rollen zoals: instrueren, coachen, trainen, adviseren en toetsen. Deze activiteiten kunnen (deels) ook buiten het klaslokaal plaatsvinden. Aanwijzingen voor de mate waarin in het Nederlandse onderwijs sprake is van taakdifferentiatie kunnen worden afgeleid uit een studie van het IVA (Vermeulen et al, 2000) naar de mate waarin in het onderwijs taakbeleid werd gerealiseerd. Taakbeleid wordt opgezet om een beter inzicht te krijgen in de zwaarte van taken die op scholen naast het lesgeven moeten worden verricht, en om te zorgen dat die taken beter en eerlijker verdeeld worden en dat daarbij meer tegemoet wordt gekomen aan wensen en capaciteiten van individuele leraren. Voor onze studie is met name het taakverdelingsbeleid relevant plus de verdeling van het takenpakket van de school over de leraren. In het IVA-onderzoek is het onderwijsondersteunend personeel niet meegenomen. In alle onderzochte onderwijssectoren wordt in toenemende mate aandacht besteed aan taakbeleid. In het PO is op driekwart van de scholen sprake van taakbeleid, in het VO en de BVE ligt dat aandeel nog hoger. Invoering van taakbeleid heeft tot gevolg, dat een beter inzicht ontstaat in de zwaarte van taken en dat de taken beter en eerlijker verdeeld worden. Ook wordt meer tegemoet gekomen aan wensen en capaciteiten van individuele leraren. Recenter gegevens over taakdifferentiatie zijn te vinden in Werken aan werk (Ministerie van OCW, 2004a). Daarin wordt vermeld dat ruim tweederde van de docenten in 10

19 Deelstudie I: Leren van een team po, vo en bve een of meer specifieke taken heeft. Dit zijn voornamelijk de meer ervaren leraren boven de veertig. In het primair onderwijs gaat het om taken als intern begeleider, ict-coördinator, bouwcoördinator en remedial teacher, in het voortgezet onderwijs om ict-coördinator, jaarlaag- of afdelingscoördinator, remedial teacher, leerlingbegeleider, praktijk/stagebegeleider en sectie/vakgroepleider. De BVE kent taakspecialisaties als coördinator beroepspraktijkvorming, teamleider, beheerder open leercentrum en begeleider nieuwe docenten Functiedifferentiatie Met de invoering van nieuwe onderwijsondersteunende functies is het onderwijs is in toenemende mate sprake van functiedifferentiatie in het primaire proces (Ministerie van OCW, 2003 en 2004a, en Vrieze, Houben en van Kessel, 2003; van Kuijk en van Bergen, 2000). 2 De Verdiepingsstudie Aandachtsgroepenmonitor (Vrieze, e.a., 2003) laat zien dat in alle onderwijssectoren sprake is van een toenemende inzet van onderwijsondersteunend personeel in het primaire proces, het geven van onderwijs. In het primair onderwijs gebeurt dit op 55% van de scholen. Het gaat om onderwijsassistenten, ID-werknemers, en in mindere mate klassenassistenten en leraarondersteuners. Het gaat vooral om formatie die wordt ingezet voor Meer handen in de klas, ten behoeve van de zorg voor leerlingen. De inzet van OOP-ers wordt gebruikt om met kleine groepjes te werken aan lezen of spelling, soms ook voor klassenverkleining. Redenen om onderwijsondersteunend personeel (OOP) in te zetten zijn in afnemende volgorde van relevantie, verminderen werkdruk leraren, meer aandacht voor zorgleerlingen, verhogen van de kwaliteit van het onderwijs, verminderen van het aantal oneigenlijke taken van leraren, meer gedifferentieerd onderwijsaanbod realiseren, een andere onderwijskundige vormgeving van het onderwijs realiseren, leraren meer mogelijkheden bieden om een 2 Ook binnen de functiecategorie leraren is sprake van functiedifferentiatie. Van functiedifferentiatie van leraren is zowel in het po als in het vo op ongeveer 10% van de scholen sprake. In de bve wordt op de meeste scholen onderscheid gemaakt tussen functieniveaus van leraren, soms twee, soms drie (Ministerie van OCW, 2004a). In het kader van deze studie laten we deze vorm verder buiten beschouwing. 11

20 Ander onderwijs, minder leraren? coachende rol te vervullen, oplossen van lerarentekort en kostenbesparing. Gesignaleerd wordt dat de OOP-er steeds meer als volwaardige kracht wordt gezien en dat de werkdruk van de leraar wordt verlegd van werken met de leerlingen naar overleg en samenwerking met collega s. Vrieze e.a (2003) concluderen dat van teamonderwijs, waarbij onderwijsassistenten worden ingezet met eigen taken in het primaire proces, op de meeste scholen nog weinig sprake is. In het voortgezet onderwijs zet 80% van de scholen OOP in voor het primair proces; hier gaat het om klassenassistenten, lerarenondersteuners, technische onderwijsassistenten, en mediathecarissen. De inzet van OOP gaat vaak gepaard met vernieuwingen in de organisatie van het onderwijs. Hierdoor wordt het mogelijk zelfstandig werken en leren van leerlingen in te voeren. OOP wordt ook ingezet om de integratie van ict in het onderwijs te bevorderen en het leraren mogelijk te maken leerprocessen te begeleiden. Voor een kleine groep scholen heeft de beschikbaarheid van OOP geleid tot invoering van een open leercentrum en/of het werken met kernteams, bestaande uit leraren en OOP-ers. De bve-sector heeft verreweg de meeste ervaring met differentiatie bij het lesgeven. Van de bve-instellingen heeft 80% OOP ingezet in het primair proces; te denken valt aan onderwijsassistenten, medewerkers open leercentra, technische onderwijsassistenten (TOA s), instructeurs, praktijkdocenten, tutoren, mediathecarissen en ID-werknemers. Meer dan in po en vo gaat de inzet van OOP in deze sector gepaard met onderwijsorganisatorische veranderingen. In volgorde van belangrijkheid: meer aandacht voor zelfstandig leren en zelfwerkend leren, begeleiding open leercentrum, invoering praktijkwerkplaatsen, ondersteuning bij beroepspraktijkvorming, werken met kleine groepjes, meer handen in de klas, invoering van resultaatverantwoordelijke teams van leraren en OOP, begeleiding van deelnemers bij modulaire onderwijsprogramma s, trajectbegeleiding, werken met kleine computerwerkgroepen. Over onderwijskundige effecten is men in de bve positief, samenwerkingsverbanden van onderwijsgevenden zijn diverser, men kan meer van elkaar leren, de beroepspraktijk wordt meer in de school gebracht. Men werkt met meer mensen en grotere groepen in de 12

21 Deelstudie I: Leren van een team praktijkruimtes; door extra handen in de klas is er meer onderwijs op maat (Vrieze, Houben, en Van Kessel, 2003). In Werken aan werk worden ook aantallen onderwijsondersteuners die in de subsectoren werken, genoemd. In het primair onderwijs gaat dat in 2003 om 4500 onderwijsassistenten met een groei tot 5400 eind 2003, in het voortgezet onderwijs werken 3300 onderwijsondersteuners (Ministerie van OCW, 2004a). 2.2 Lessen uit praktijk en onderzoek: Nederland Nieuwe arrangementen rondom leren In Nederland zien we recent een toename van projecten die tot doel hebben het onderwijsleerproces op een andere manier te organiseren. Daarbij spelen vaak twee typen overwegingen een rol: het verbeteren van de kwaliteit van het onderwijs en het zoeken naar oplossingen voor het lerarentekort door het inzetten van andere functionarissen in het onderwijsproces, dan wel door het weghalen van taken bij onderwijsgevenden, zodat die zich kunnen concentreren op hun onderwijstaak. Voorbeelden hiervan zijn projecten als 'Teamonderwijs op maat' (TOM), en het 'Zuiderzeemodel' in het Primair onderwijs, en 'Lesgeven Anders Organiseren', en 'Slash 21' in het voortgezet onderwijs. Daarnaast zien we ontwikkelingen die verbetering van de kwaliteit van het onderwijs beogen zonder dat ze expliciet andere arrangementen rondom de leerling voorschrijven, maar die wel blijken te leiden tot andere taakafbakeningen, de invoering van nieuwe functies en andere arrangementen rondom het leren. Voorbeelden zijn de klassenverkleining in het PO en de vernieuwingen in de eerste en tweede fase van het voortgezet onderwijs. Ten slotte zijn in dit verband enkele projecten relevant die de kwaliteit van het onderwijs willen verbeteren door de expertise van oudere ervaren docenten beter te 13

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012 N W O Fase A Z Jij de Baas Gids voor de Starter Versie 1.2: november 2012 2012 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 School De school Inleiding 2 Doelen 3 Middelen 4 Invoering 5 Uitvoering 6 Jij de Baas:

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3 N W Fase B O Z Entree Leerstijlen Versie 0.1: januari 20]3 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Indeling 4 Strategie 6 Leerstijl Ieder mens heeft zijn eigen leerstijl. Deze natuurlijke

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Excellente leerkracht basisonderwijs OPTIMUS primair onderwijs 1

Excellente leerkracht basisonderwijs OPTIMUS primair onderwijs 1 Functieomschrijving Excellente Leerkracht basisonderwijs in de groep Salarisschaal : LB Werkterrein : Onderwijsproces Leerkrachten Activiteiten : Verzorgen van het primaire proces Dit profiel vormt de

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

14 april 2008 PO/B&B/2008/9198

14 april 2008 PO/B&B/2008/9198 Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Den Haag Ons kenmerk 14 april 2008 PO/B&B/2008/9198 Onderwerp verlichting leergang bewegingsonderwijs Inleiding

Nadere informatie

Grafentheorie voor bouwkundigen

Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen A.J. van Zanten Delft University Press CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag Zanten, A.J. van Grafentheorie voor bouwkundigen /

Nadere informatie

Excellente Leerkracht SBO, SO/VSO. Stichting Meerkring LC 11 Onderwijsproces -> Leraren 44343 43334 43 43 Marieke Kalisvaart

Excellente Leerkracht SBO, SO/VSO. Stichting Meerkring LC 11 Onderwijsproces -> Leraren 44343 43334 43 43 Marieke Kalisvaart Functie-informatie Functienaam Organisatie Letterschaal CAO Salarisschaal Werkterrein Kenmerkscores SPO-gecertificeerde Stichting Meerkring LC 11 Onderwijsproces -> Leraren 44343 43334 43 43 Marieke Kalisvaart

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Assistenten in het primair onderwijs

Assistenten in het primair onderwijs Assistenten in het primair onderwijs Augustus 2006 6.0905 Inhoudsopgave Na het ROC/MBO aan het werk in het onderwijs! Werken in het Primair Onderwijs Van onderwijsassistent, via lerarenondersteuner naar

Nadere informatie

School- en functieprofiel. Bonhoeffer College. Afdelingsleider bovenbouw Havo/VWO. Bruggertstraat. Enschede

School- en functieprofiel. Bonhoeffer College. Afdelingsleider bovenbouw Havo/VWO. Bruggertstraat. Enschede School- en functieprofiel Bonhoeffer College Afdelingsleider bovenbouw Havo/VWO Bruggertstraat Enschede Enschede, Februari 2015 Bonhoeffer College, locatie Bruggertstraat Organisatie Het Bonhoeffer College

Nadere informatie

SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP TRIO SMC. De nieuwste tactieken en de mogelijke impact op uw business in 2013 Uniformboard & Trio SMC

SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP TRIO SMC. De nieuwste tactieken en de mogelijke impact op uw business in 2013 Uniformboard & Trio SMC 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te

Nadere informatie

Begeleiding nieuwe leraren op de Walvis

Begeleiding nieuwe leraren op de Walvis op de Walvis Inleiding: Binnen de school treden met regelmaat nieuwe leraren in dienst, beginnend of ervaren. Ook komt het voor dat Pabo studenten die in hun LIO-fase zitten -tijdelijk- in de rol van leraar

Nadere informatie

Dr. Ellen Luteijn GZ psycholoog en werkzaam bij Kentalis. NVA Congres 2013

Dr. Ellen Luteijn GZ psycholoog en werkzaam bij Kentalis. NVA Congres 2013 Dr. Ellen Luteijn GZ psycholoog en werkzaam bij Kentalis NVA Congres 2013 Autisme en onderwijs NVA 4 oktober 2013 Ellen Luteijn Inhoud Hoe kan onderwijs passend zijn voor leerlingen met ASS? Passend Onderwijs

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case

Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case Inleiding Binnen de sector ziekenhuizen is leeftijdsbewust personeelsbeleid een relevant thema. De studie RegioMarge 2006, De arbeidsmarkt van verpleegkundigen,

Nadere informatie

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs Tijdschrift voor Didactiek der β-wetenschappen 22 (2005) nr. 1 & 2 53 Oratie, uitgesproken op 11 maart 2005, bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Professionalisering in het bijzonder in het onderwijs

Nadere informatie

Functieboek. Functieboek SPOVenray; maart 2008 1

Functieboek. Functieboek SPOVenray; maart 2008 1 Functieboek Functieboek SPOVenray; maart 2008 1 Functieboek SPOVenray 1 augustus 2008 Inleiding. Sinds 2005 wordt binnen SPOVenray discussie gevoerd over de mogelijkheden en wenselijkheid van de invoering

Nadere informatie

Rollen, verantwoordelijkheden en taken docent-praktijkopleider-werkbegeleider-teamleider (leerafdelingen)

Rollen, verantwoordelijkheden en taken docent-praktijkopleider-werkbegeleider-teamleider (leerafdelingen) Rollenmatrix Rollen, verantwoordelijkheden en taken docent-praktijkopleider-werkbegeleider-teamleider (leerafdelingen) Toelichting vooraf: o Als uitgangsmateriaal zijn de overzichten van taken en verantwoordelijkheden

Nadere informatie

Leraar basisonderwijs LB

Leraar basisonderwijs LB Leraar basisonderwijs LB Functiewaardering: 43343 43333 43 33 Salarisschaal: LB Werkterrein: Onderwijsproces -> Leraren Activiteiten: Beleids- en bedrijfsvoeringsondersteunende werkzaamheden, overdragen

Nadere informatie

Uitkomsten kwaliteitsonderzoek pilot toezicht 2020. Godelindeschool Hilversum

Uitkomsten kwaliteitsonderzoek pilot toezicht 2020. Godelindeschool Hilversum Uitkomsten kwaliteitsonderzoek pilot toezicht 2020 Godelindeschool Hilversum 17 september 2015 Feedbackgesprek De inspectie voert aan het eind van het bezoek graag een gesprek over de kwaliteit van de

Nadere informatie

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen m * * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden L E X I C O N van arbeidsrecht en arbeidsverhoudingen ** k EUR op ir EUROPESE STICHTING TOT VERBETERING VAN DE LEVENS- EN

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

Colofon. Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet. Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4

Colofon. Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet. Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4 Colofon Titel Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet Auteur Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4 Uitgever InCT Postbus 33028 3005 EA Rotterdam www.inct.nl uitgever@inct.nl Vormgeving en

Nadere informatie

FUWA-VO Voorbeeldfunctie docent LD Type 1

FUWA-VO Voorbeeldfunctie docent LD Type 1 FUWA-VO Voorbeeldfunctie docent LD Type 1 Functie-informatie Functienaam Docent LD Type 1 Salarisschaal 12 Functiebeschrijving Context De werkzaamheden worden uitgevoerd binnen een instelling voor voortgezet

Nadere informatie

FUNCTIE PROFIELDOCENT LB SCHOLENGEMEENSCHAP BONAIRE

FUNCTIE PROFIELDOCENT LB SCHOLENGEMEENSCHAP BONAIRE FUNCTIE PROFIELDOCENT LB SCHOLENGEMEENSCHAP BONAIRE FUNCTIE-INFORMATIE Functienaam Docent LB Codering 004 Organisatie Scholengemeenschap Bonaire Salarisschaal 10 Werkterrein Onderwijsproces Docenten Activiteiten

Nadere informatie

Informatie opleidingsstandaard voor de EVC procedure. Onderwijsassistent

Informatie opleidingsstandaard voor de EVC procedure. Onderwijsassistent Informatie opleidingsstandaard voor de EVC procedure Onderwijsassistent Crebonummer: 93500 Niveau : 4 Geldig vanaf: 1 augustus 2012 Deel A: Beeld van de beroepengroep Onderwijsassistent in het kort Je

Nadere informatie

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Naam: School: Daltoncursus voor leerkrachten Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Inleiding: De verantwoordelijkheden van de leerkracht zijn samen te vatten door vier beroepsrollen te

Nadere informatie

COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT

COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT DE SBL competenties COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT De leraar primair onderwijs moet ervoor zorgen dat er in zijn groep een prettig leef- en werkklimaat heerst. Dat is de verantwoordelijkheid

Nadere informatie

arbeidsmarkt- en opleidingsfonds hbo tips voor werving van docenten uit de beroepspraktijk

arbeidsmarkt- en opleidingsfonds hbo tips voor werving van docenten uit de beroepspraktijk arbeidsmarkt- en opleidingsfonds hbo tips voor werving van docenten uit de beroepspraktijk Zestor is opgericht door sociale partners in het hbo: Het is toegestaan om (delen van) de informatie uit deze

Nadere informatie

GROEPSGROOTTE EN PERSONELE INZET IN HET BASISONDERWIJS

GROEPSGROOTTE EN PERSONELE INZET IN HET BASISONDERWIJS GROEPSGROOTTE EN PERSONELE INZET IN HET BASISONDERWIJS GEGEVENS OVER MEI EN OKTOBER 2003 EN TRENDS VANAF 1994-1995 2004-04 INHOUDSOPGAVE VOORWOORD 5 1 INLEIDING 7 1.1 Achtergrond 7 1.2 Opbouw van het rapport

Nadere informatie

Hoe volgt en begeleidt Montessori-Zuid de leerlingen?

Hoe volgt en begeleidt Montessori-Zuid de leerlingen? Hoe volgt en begeleidt Montessori-Zuid de leerlingen? Opbrengstgericht onderwijs, een verzamelnaam voor het doelgericht werken aan het optimaliseren van leerlingprestaties. systeem van effectieve schoolontwikkeling

Nadere informatie

1.Inleiding. 2.Profielen per 1 augustus 2007

1.Inleiding. 2.Profielen per 1 augustus 2007 logoocw De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Den Haag Ons kenmerk VO/OK/2003/53723 Uw kenmerk Onderwerp tweede fase havo/vwo 1.Inleiding In het algemeen

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff

Nadere informatie

De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN

De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN M.11i.0419 De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN versie 02 M.11i.0419 Naam notitie/procedure/afspraak Visie op professionaliseren Eigenaar/portefeuillehouder Theo Bekker

Nadere informatie

Schoolondersteuningsprofiel

Schoolondersteuningsprofiel Schoolondersteuningsprofiel samenwerkingsverband primair onderwijs Inhoudsopgave Inleiding 3 1. 4 2. Missie en Visie 4 3. ondersteuning 5 4. Wat kan de 6 4.1 Regionale afspraken minimaal te bieden ondersteuning

Nadere informatie

ENQUÊTE: toetsing op maat

ENQUÊTE: toetsing op maat ENQUÊTE: toetsing op maat Bezoekers van de website van de PO-Raad konden hun mening geven over toetsing op maat. Tussen 22 januari en 6 februari 2013 hebben 201 mensen de enquête volledig ingevuld. De

Nadere informatie

Beleid. Beschrijving trekkersrollen LC en LD. Stichting Openbaar Voortgezet Onderwijs Coevorden, Hardenberg e.o. / De Nieuwe Veste

Beleid. Beschrijving trekkersrollen LC en LD. Stichting Openbaar Voortgezet Onderwijs Coevorden, Hardenberg e.o. / De Nieuwe Veste 1. Inleiding De koers voor de komende jaren, zoals beschreven in het strategisch beleidsplan 2011-2014 heeft consequenties voor gewenste managementstijl van de school. In de managementvisie 2011-2014 heeft

Nadere informatie

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Beginmeting 2014 Portret samenwerkingsverband P029 Opdrachtgever: ministerie van OCW Utrecht, september

Nadere informatie

Daartoe spreken partijen onderstaand pakket maatregelen af ter bevordering van de mobiliteit van personeel.

Daartoe spreken partijen onderstaand pakket maatregelen af ter bevordering van de mobiliteit van personeel. Onderhandelaarsakkoord convenant mobiliteit passend onderwijs PARTIJEN Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap PO-Raad VO-raad AOC Raad CNV Onderwijs AVS CMHF OVERWEGENDE: dat er sprake is van

Nadere informatie

RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL 'PATER VAN DER GELD'

RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL 'PATER VAN DER GELD' RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL 'PATER VAN DER GELD' School : basisschool 'Pater van der Geld' Plaats : Waalwijk BRIN-nummer : 13NB Onderzoeksnummer : 94513 Datum schoolbezoek : 12 juni

Nadere informatie

OPLEIDER IN DE SCHOOL, COACH en OPLEIDINGSCOÖRDINATOR Post-HBO opleidingen

OPLEIDER IN DE SCHOOL, COACH en OPLEIDINGSCOÖRDINATOR Post-HBO opleidingen Professionaliseringsaanbod Pabo 2010 2011 OPLEIDER IN DE SCHOOL, COACH en OPLEIDINGSCOÖRDINATOR Post-HBO opleidingen Inleiding Nieuw in ons aanbod! Een vervolg op de Post-HBO Coach en opleider in de school!

Nadere informatie

master leraar voortgezet onderwijs

master leraar voortgezet onderwijs DEEL JE KENNIS! master leraar voortgezet onderwijs JOUW PROGRAMMA IN EEN NOTENDOP De master Leraar voortgezet onderwijs van de VU is een eenjarige master (voltijd*) waarin je een eerstegraads onderwijsbevoegdheid

Nadere informatie

Uw brief van. 2 en 5 april 2004

Uw brief van. 2 en 5 april 2004 logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Den Haag Ons kenmerk Uw brief van Uw kenmerk 21 april 2004 AP/AOM/2004/17149 2 en 5 april 2004 2030411790 en

Nadere informatie

DOE040 VOORTGEZET ONDERWIJS

DOE040 VOORTGEZET ONDERWIJS BIJLAGE 2: UITKOMST ONDERZOEK DOE040 VOORTGEZET ONDERWIJS TE EINDHOVEN INHOUD Uitkomst onderzoek DOE040 VO te Eindhoven 3 2 en oordelen per onderliggende onderzoeksvraag 4 3 Samenvattend oordeel 10 Bijlage

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

DEMOCRATISCHE SCHOOL UTRECHT VOOR PRIMAIR ONDERWIJS

DEMOCRATISCHE SCHOOL UTRECHT VOOR PRIMAIR ONDERWIJS BIJLAGE 2: UITKOMST ONDERZOEK DEMOCRATISCHE SCHOOL UTRECHT VOOR PRIMAIR ONDERWIJS TE UTRECHT INHOUD Uitkomst onderzoek Democratische School Utrecht te Utrecht 3 2 en oordelen per onderliggende onderzoeksvraag

Nadere informatie

Inzetten van technologie biedt grote mogelijkheden bij het innoveren van onderwijs, maar is niet eenvoudig en vraagt veel van een school.

Inzetten van technologie biedt grote mogelijkheden bij het innoveren van onderwijs, maar is niet eenvoudig en vraagt veel van een school. 88 Inzetten van technologie biedt grote mogelijkheden bij het innoveren van onderwijs, maar is niet eenvoudig en vraagt veel van een school. Er bestaat geen vaste innovatieformule, elke school heeft te

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

Benoeming op basis van convenant Impuls Brede Scholen in het bijzonder onderwijs

Benoeming op basis van convenant Impuls Brede Scholen in het bijzonder onderwijs Benoeming op basis van convenant Impuls Brede Scholen in het bijzonder onderwijs 3.28 Arbeidsovereenkomst 1. Op de arbeidsovereenkomst van de combinatiefunctionaris zijn van toepassing de artikelen 3.29

Nadere informatie

KWALITEITSONDERZOEK BASISSCHOOL FLORENCIUS

KWALITEITSONDERZOEK BASISSCHOOL FLORENCIUS DEFINITIEF RAPPORT KWALITEITSONDERZOEK NIET BEKOSTIGDE INSTELLING VOOR PRIMAIR ONDERWIJS BASISSCHOOL FLORENCIUS School/vestiging: Basisschool Florencius Plaats: Naarden Brin: 29ZZ Datum uitvoering onderzoek:

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

Toelichting competenties

Toelichting competenties Toelichting competenties De vraag van dit onderzoek was of leerkrachten, intern begeleiders en schoolleiders die werken met nieuwkomers aanvullende of extra competenties nodig hebben bovenop de bekwaamheidseisen

Nadere informatie

Samenvatting onderzoek Regeldruk van leraren in het basisonderwijs: Aspecten, Oorzaken en Oplossingen

Samenvatting onderzoek Regeldruk van leraren in het basisonderwijs: Aspecten, Oorzaken en Oplossingen Samenvatting onderzoek Regeldruk van leraren in het basisonderwijs: Aspecten, Oorzaken en Oplossingen In opdracht van CNV Onderwijs verrichtte Ilona Klerks in het kader van haar studie bestuurs- en organisatiewetenschap

Nadere informatie

Kaderregeling Vierslagleren in het voortgezet onderwijs

Kaderregeling Vierslagleren in het voortgezet onderwijs Kaderregeling Vierslagleren in het voortgezet onderwijs... Inleiding Voor het voorgezet onderwijs (vo) is de verwachting dat het huidige lerarentekort, dat zich vooral voordoet in een aantal vakken, de

Nadere informatie

Beleid Organisatiestructuur

Beleid Organisatiestructuur Beleid Organisatiestructuur Waarom een andere structuur? Al geruime tijd wordt er door de schoolleiding, het bestuur en het team nagedacht over de meest wenselijke en toekomstbestendige organisatiestructuur,

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

FUWA-VO Voorbeeldfunctie docent LC Type 1

FUWA-VO Voorbeeldfunctie docent LC Type 1 FUWA-VO Voorbeeldfunctie docent LC Type 1 Functie-informatie Functienaam Docent LC Type 1 Salarisschaal 11 Functiebeschrijving Context De werkzaamheden worden uitgevoerd binnen een instelling voor voortgezet

Nadere informatie

KWALITEITSONDERZOEK NIET BEKOSTIGDE INSTELLING VOOR PRIMAIR ONDERWIJS DE WERFKLAS

KWALITEITSONDERZOEK NIET BEKOSTIGDE INSTELLING VOOR PRIMAIR ONDERWIJS DE WERFKLAS DEFINITIEF RAPPORT KWALITEITSONDERZOEK NIET BEKOSTIGDE INSTELLING VOOR PRIMAIR ONDERWIJS DE WERFKLAS Plaats: : Culemborg BRIN-nummer : 29PX Datum schoolbezoek : 8 september 2011 Datum vaststelling rapport

Nadere informatie

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING uitwerkingen Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

PAL Student als Persoon lijk Assistent van Leraren. Voor vmbo, havo en vwo

PAL Student als Persoon lijk Assistent van Leraren. Voor vmbo, havo en vwo PAL Student als Persoon lijk Assistent van Leraren Voor vmbo, havo en vwo 3 Student als Persoonlijk Assistent van Leraren voor vmbo, havo en vwo is een initiatief van Platform Bèta Techniek, Sectorbestuur

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Achtste druk Noordhoff

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

FUNCTIEBESCHRIJVING EN -WAARDERING. Stichting Talent Leraar basisonderwijs LB

FUNCTIEBESCHRIJVING EN -WAARDERING. Stichting Talent Leraar basisonderwijs LB FUNCTIEBESCHRIJVING EN -WAARDERING Leraar basisonderwijs LB januari 2013 Opdrachtgever Nieuwstraat 23 A 1621 EA Hoorn Auteur Paul Janssen Project 5POBA4560 FUNCTIE INFORMATIE Functienaam Leraar basisonderwijs

Nadere informatie

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Voorlichtingspublicatie Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Wet van 9 december 2005, houdende opneming in de Wet op het

Nadere informatie

GROEPSGROOTTE, PERSONELE INZET EN ONDERWIJSKWALITEIT IN DE ONDERBOUW VAN HET BASISONDERWIJS 2001

GROEPSGROOTTE, PERSONELE INZET EN ONDERWIJSKWALITEIT IN DE ONDERBOUW VAN HET BASISONDERWIJS 2001 GROEPSGROOTTE, PERSONELE INZET EN ONDERWIJSKWALITEIT IN DE ONDERBOUW VAN HET BASISONDERWIJS 2001 GEGEVENS OVER MEI EN OKTOBER 2001 EN TRENDS VANAF 1994-1995 2002 1 januari 2002 INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Weer Samen Naar School Monitor 2003

Weer Samen Naar School Monitor 2003 Weer Samen Naar School Monitor 2003 Samenvatting van de resultaten Ed Smeets Linda Sontag Nanda Poulisse 1 2 Voorwoord Voor u ligt de brochure van de Weer Samen Naar School-Monitor. De brochure bevat een

Nadere informatie

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK Iedereen heeft er de mond van vol: Het beste uit de leerling halen Recht doen aan verschillen van leerlingen Naast kennis en vaardigheden, aandacht voor het

Nadere informatie

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Utrecht

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Utrecht De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio datum 16 maart 2015 auteurs dr. Hendri Adriaens dr.ir. Peter Fontein drs. Marcia den Uijl CentERdata, Tilburg, 2015 Alle rechten voorbehouden. Niets uit

Nadere informatie

Eerder aandacht voor praktische leerlingen in het basisonderwijs

Eerder aandacht voor praktische leerlingen in het basisonderwijs KORTLOPEND ONDERWIJSONDERZOEK Professionele 86 organisatie Eerder aandacht voor praktische leerlingen in het basisonderwijs Eerder aandacht voor praktische leerlingen in het basisonderwijs Onderzoek naar

Nadere informatie

Colofon. Meer handen in de school. Publicatie van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen

Colofon. Meer handen in de school. Publicatie van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen Colofon Publicatie van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen Productie Directie Voorlichting, Leo Wijnhoven Meer handen in de school Vormgeving Handelskade, Rotterdam Druk Sdu grafisch

Nadere informatie

Gaan we professionaliseren of aan onderzoek (mee)doen?

Gaan we professionaliseren of aan onderzoek (mee)doen? Gaan we professionaliseren of aan onderzoek (mee)doen? Sanneke Bolhuis emeritus lector Fontys Lerarenopleiding senior onderzoeker Radboudumc zetel praktijkgericht wetenschappelijk onderzoek Stuurgroep

Nadere informatie

Evaluatie plan van aanpak cbs de Wâlikker schooljaar 2011-2012 EVALUATIE. plan van aanpak schooljaar 2011-2012. 4-11-2012 team Wâlikker Pagina 1

Evaluatie plan van aanpak cbs de Wâlikker schooljaar 2011-2012 EVALUATIE. plan van aanpak schooljaar 2011-2012. 4-11-2012 team Wâlikker Pagina 1 EVALUATIE plan van aanpak schooljaar 2011-2012 4-11-2012 team Wâlikker Pagina 1 Plan van aanpak 2011-2012 1. Professionele schoolcultuur Het team kan op aantoonbaar voldoende wijze functioneren door: resultaat-

Nadere informatie

Andere schooltijden en de werktijdfactor

Andere schooltijden en de werktijdfactor Andere schooltijden en de werktijdfactor Inleiding Andere schooltijden in het onderwijs staan volop in de belangstelling en veel scholen zijn bezig met de invoering ervan. De website www.anderetijdeninonderwijsenopvang.nl

Nadere informatie

Juli 2009. Functie-informatie:

Juli 2009. Functie-informatie: Juli 2009 Functie-informatie: Functienaam: Intern Begeleider Salarisschaal: schaal 9 Indelingsniveau: 9IVb Werkterrein: Onderwijsproces - Onderwijsbegeleiding Activiteiten: Beleid- en bedrijfsvoeringondersteunende

Nadere informatie

Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring:

Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring: Docentenvragenlijst op het gebied van ict-gebruik en natuur- en techniekonderwijs, voormeting Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring: Ik ben een:

Nadere informatie

Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8

Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8 Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8 2014, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: Augustus 2014 ISBN: 978-94-91998-03-4

Nadere informatie

Meer kansen door internationaal basisonderwijs

Meer kansen door internationaal basisonderwijs Meer kansen door internationaal basisonderwijs Initiatiefvoorstel D66, VVD en Groenlinks Oktober 2013 Amsterdam is een wereldstad en de meest internationale stad van het land. De haven, het toerisme, de

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG.. Voortgezet Onderwijs IPC 2650 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500

Nadere informatie

Inhoud. Klaar voor de start? 11

Inhoud. Klaar voor de start? 11 Inhoud Klaar voor de start? 11 1 Bouwen op een fundament 16 A De praktijk 16 B Zelfreflectie 17 C De theorie 18 1.1 Ontwikkelen van onderwijs 18 1.2 De elementen van het onderwijsontwikkelmodel 20 D Toepassen

Nadere informatie

Profielschets directeur

Profielschets directeur Profielschets directeur Gevraagd wordt een directeur die: richting kan geven aan het onderwijsproces van De Trieme, gebaseerd op kernwaarden, missie en onderwijskundige visie; een eigen doorleefde onderwijsvisie

Nadere informatie

Verantwoording gebruik leerlijnen

Verantwoording gebruik leerlijnen Verantwoording gebruik leerlijnen In de praktijk blijkt dat er onder de deelnemers van Samenscholing.nu die direct met elkaar te maken hebben behoefte bestaat om de ontwikkeling van de beroepsvaardigheden

Nadere informatie

Visie op ouderbetrokkenheid

Visie op ouderbetrokkenheid Visie op ouderbetrokkenheid Basisschool Lambertus Meestersweg 5 6071 BN Swalmen tel 0475-508144 e-mail: info@lambertusswalmen.nl website: www.lambertusswalmen.nl 1 Maart 2016 Inleiding: Een beleidsnotitie

Nadere informatie

FUNCTIEBESCHRIJVING EN -WAARDERING. Herman Broerenstichting Vakleraar bewegingsonderwijs

FUNCTIEBESCHRIJVING EN -WAARDERING. Herman Broerenstichting Vakleraar bewegingsonderwijs FUNCTIEBESCHRIJVING EN -WAARDERING Vakleraar bewegingsonderwijs Mei 2013 Opdrachtgever Auteur Clara van Sparwoudestraat 1 2612 SP Delft M. van Ommeren P.P.J.G. Janssen Project 5VBBA4431 1 FUNCTIE INFORMATIE

Nadere informatie

WAARDERINGSKADER T.B.V. ASPECTRAPPORTAGE ICT Versie 12-5-05 Vooraf

WAARDERINGSKADER T.B.V. ASPECTRAPPORTAGE ICT Versie 12-5-05 Vooraf WAARDERINGSKADER T.B.V. ASPECTRAPPORTAGE ICT Versie 12-5-05 Vooraf In vet en genummerd van A tot en met F: Aspecten Daar onder per aspect genummerd in cijfers: Indicatoren Een flink aantal indicatoren

Nadere informatie

Leerroutedocument. Leerroute 5

Leerroutedocument. Leerroute 5 Leerroutedocument Leerroute 5 1 Inleiding. Geachte ouder(s)/verzorger(s), Voor u ligt het leerroute plan van Mariëndael, met informatie over het onderwijsaanbod, onderwijsinhoud en organisatie van het

Nadere informatie

FUNCTIEBESCHRIJVING. Werkzaamheden

FUNCTIEBESCHRIJVING. Werkzaamheden Leraar basisonderwijs LA Functiewaardering: 33333 33333 33 33 Salarisschaal: LA Werkterrein: Onderwijsproces > Leraren Activiteiten: Beleids en bedrijfsvoeringsondersteunende werkzaamheden, overdragen

Nadere informatie

Op weg naar de (academische) opleidingsschool

Op weg naar de (academische) opleidingsschool Discussienota Nationalgeographic.nl Adviescommissie ADEF OidS Mei 2014 1 Inhoudsopgave Inleiding 1. Uitgangspunten Samen Opleiden 2. Ambities van (academische) opleidingsscholen 3. Concept Samen Opleiden

Nadere informatie

Onderwijs en vluchtelingenkinderen

Onderwijs en vluchtelingenkinderen Onderwijs en vluchtelingenkinderen Zijn scholen en onderwijsgevenden voldoende toegerust om vluchtelingenkinderen onderwijs te bieden? Een enquête onder onderwijsgevenden van basisscholen, scholen voor

Nadere informatie

Stichting Katholiek Basisonderwijs De Veenplas

Stichting Katholiek Basisonderwijs De Veenplas Stichting Katholiek Basisonderwijs De Veenplas 6.3 Deeltijdbanen Inhoud: blz. 1. Wat is deeltijdarbeid 2 2. Deeltijdarbeidbeleid 2 3. Omvang deeltijdbanen 2 4. Voorwaarden deeltijdarbeid 3 5.1 Schoolorganisatorische

Nadere informatie

Gezoc gezocht: ht 100.000 100.000 Ler l ar eraren en

Gezoc gezocht: ht 100.000 100.000 Ler l ar eraren en gezocht: 100.000 Leraren leraren Inhoud Gezocht: 100.000 leraren! is het resultaat van de werkconferentie ʻKwaliteit voor de klasʼ op 14 februari 2007 en het debat ʻGezocht: 100.000 lerarenʼ op 26 maart

Nadere informatie

Werknemersonderzoek. Bram Masselink Willem Minderhoud

Werknemersonderzoek. Bram Masselink Willem Minderhoud Werknemersonderzoek Bram Masselink Willem Minderhoud (Bij)baan in het onderwijs: een meerwaarde voor school, scholier en student. Wij hechten veel waarde aan de werkomstandigheden van studenten die door

Nadere informatie

0-meting opleidingsinstituut [naam opleidingsinstituut] leergang [naam leergang]

0-meting opleidingsinstituut [naam opleidingsinstituut] leergang [naam leergang] 1. Eisen aan het onderwijs 1. Er wordt opgeleid tot beginnend beroepsbeoefenaar manschap A en/of bevelvoerder. 2. Er is sprake van beroepspraktijkvorming: - er is sprake van een stevige integratie tussen

Nadere informatie

Inhoud: Schoolplan 2015-2019. Verantwoording. Motto, missie, visie, overtuigingen. Doelen. Samenvatting strategisch beleid van de vereniging

Inhoud: Schoolplan 2015-2019. Verantwoording. Motto, missie, visie, overtuigingen. Doelen. Samenvatting strategisch beleid van de vereniging Schoolplan 2015-2019 Inhoud: Verantwoording Motto, missie, visie, overtuigingen Doelen Samenvatting strategisch beleid van de vereniging 21 e eeuwse vaardigheden Schematische weergave van de vier komende

Nadere informatie