MKB Regionaal Bekeken

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "MKB Regionaal Bekeken"

Transcriptie

1 M MKB Regionaal Bekeken Economische specialisatie van het MKB H.S. van der Kroon Zoetermeer, 8 oktober 2012

2 MKB draagt substantieel bij aan economische specialisaties van regio's Economische specialisatie staat volop in de belangstelling van beleidsmakers. Geïnspireerd door het succes van regio's als Silicon Valley proberen regio's over de hele wereld te identificeren wat ze in economisch perspectief uniek maakt, om dit vervolgens uit te bouwen. In het nieuwe beleid van de Europese Commissie spreekt men in dit kader ook wel over het begrip "the smart specialisation of European regions". Op welk schaalniveau je ook met specialisatie bezig bent (Europa, landsniveau, provincie of gemeente), in veel gevallen zijn het toch vooral de grotere bedrijven die we associëren met bepaalde economische specialisaties. Als we bijvoorbeeld kijken naar de negen topsectoren in Nederland, denken we al snel aan bedrijven als Philips, ASML, Shell, AkzoNobel en DSM. Toch kan ook het MKB substantieel bijdragen aan economische specialisatie. Immers zo'n 55 tot 60% van de toegevoegde waarde in ons land wordt door het MKB gegenereerd. Daarnaast is er binnen het MKB veel potentie voor verdere ontwikkeling van de specialisatie, bijvoorbeeld door bedrijven die door weten te groeien tot gezichtbepalende bedrijven van de toekomst. In dit rapport hebben we specifiek gekeken naar de rol van het MKB in economische specialisaties van Nederlandse regio's. De belangrijkste conclusies die we hieruit trekken zijn: Het MKB is belangrijk voor, en draagt substantieel bij aan economische specialisaties van Nederlandse regio's. Het specialisatiepatroon van het MKB volgt in grote lijnen het algehele specialisatiepatroon: waar sterke algehele specialisaties zijn, is in veel gevallen ook het MKB gespecialiseerd. Door te kijken naar specialisaties exclusief de grote bedrijven wordt de breedte van de specialisatie beter zichtbaar: is die alleen toe te schrijven aan grote bedrijven, of wordt hij breder gedragen? 2

3 1 Inleiding: regionale specialisatie De praktijk leert dat regio's duidelijk herkenbare economische specialisaties kunnen ontwikkelen. Zo is Silicon Valley over de hele wereld bekend geworden als hotspot voor hightechbedrijven, Parijs voor modebedrijven en Londen voor bedrijven uit de financiële wereld. Ook in Nederland zien we regio's met een sterke economische identiteit. Een goed voorbeeld hiervan is de Brainportregio rondom Eindhoven. Brainport, thuisbasis van meerdere grote Nederlandse technologiebedrijven, werd in 2011 nog uitgeroepen tot slimste regio van de wereld. Het gegeven dat regio's duidelijk herkenbare economische specialisaties kunnen ontwikkelen kan rekenen op toenemende interesse van economische beleidsmakers. Dat is logisch, omdat goed presterende, economisch gespecialiseerde regio's substantieel bijdragen aan de welvaart van een land. Beleidsmakers zijn dan ook erg geïnteresseerd in de mechanismes die verklaren hoe specialisaties ontstaan en hoe ze precies bijdragen aan het concurrentievermogen van bedrijven. Regionale specialisatie en grote bedrijven Het beeld van economische specialisaties wordt vaak sterk bepaald door grote(re) bedrijven. Kijken we bijvoorbeeld naar de economische topsectoren in Nederland (specialisatie op landniveau), dan kunnen we bij elke topsector wel een aantal grote gezichtsbepalende spelers noemen. Denk bijvoorbeeld aan de topsector hightech met bedrijven als Philips en ASML. Of aan de topsector chemie met bedrijven als DSM en AkzoNobel. Vanzelfsprekend is de vestigingsplaats van deze grote bedrijven van grote invloed als we kijken naar de specialisatie van regio's. Binnen de regiogrenzen dragen deze grote bedrijven substantieel bij aan de werkgelegenheid en de toegevoegde waarde die er wordt gegenereerd. Dit geldt in het bijzonder voor relatief kleine regio's, waar het gewicht van grote bedrijven zwaar weegt op het bruto regionaal product. Regionale specialisatie en de rol van het MKB Hoewel vaak minder direct zichtbaar, is ook het MKB belangrijk als het gaat om economische specialisaties. Zo wordt iets meer dan de helft van de totale toegevoegde waarde (circa 55 tot 60%) in Nederland door het MKB gegenereerd. 1 In een aantal regio's ligt dit zelfs nog hoger, namelijk tussen de 70 en 80%. De economische specialisatie van het MKB kan daarom een behoorlijke bijdrage leveren aan de totale specialisatie van een regio. Daarnaast blijkt uit onderzoek dat het MKB-segment in de bedrijvenpopulatie nog een andere belangrijke rol speelt bij economische specialisaties. Zo zijn er sterke aanwijzingen dat het regionale MKB een belangrijke rol speelt in 1 Dit hangt af van de gekozen definitie. Als bijvoorbeeld bepaalde sectoren als overheid, zorg en delfstoffenwinning niet worden meegerekend, gaat het percentage richting de 60%; nemen we deze wel mee, dan ligt het zo rond de 55%. 3

4 het valoriseren van de gespecialiseerde kennis en kunde die in een regio aanwezig is (Audretsch et al., 2012). Met andere woorden, sectorspecifieke kennis in een regio is vaak een bron voor nieuwe bedrijvigheid en snelle groeiers. Dit is wellicht nog het best te illustreren als we kijken naar Silicon Valley, waar relatief jonge bedrijven als Google, Yahoo, ebay en SanDisk doorgegroeid zijn tot gezichtbepalende spelers. Als we het hebben over de rol van het MKB en grootbedrijf in de economische specialisatie van regio's, dan is het ook goed om te beseffen dat in veel gevallen de twee ook nauw met elkaar verweven zijn. Het MKB profiteert van de aanwezigheid van grote bedrijven. Bijvoorbeeld door de vraag naar toeleveringen en de verbindingen die zij hebben met vele andere bedrijven. Grote bedrijven profiteren op hun beurt van de aanwezigheid van een groot aanbod van gespecialiseerde toeleveranciers. Er bestaat dus in veel gevallen een wisselwerking tussen verschillende bedrijven groot en klein waarbij ieder een eigen taak in het systeem vervult. Figuur 1 Bijdrage aan specialisatie Economische Specialisatie I: Grootbedrijf draagt bij aan specialisatie II: MKB draagt bij aan specialisatie I II III: Interactie draagt bij aan specialisatie Grootbedrijf III MKB Hoewel er relatief veel bekend is over de economische specialisatie van regio's in Nederland, is tot op heden relatief onbekend wat de bijdrage van het MKB hieraan is. In deze rapportage kijken we daarom specifiek naar de economische specialisatie van het MKB in Nederlandse regio's. Deze vergelijken we vervolgens met de algehele specialisatie om te kijken of we verschillen kunnen constateren. 4

5 2 Methodologie In dit hoofdstuk geven we de belangrijkste methodologische keuzes aan, die we in het kader van dit onderzoek hebben gemaakt. De grootste uitdaging ten aanzien van het identificeren van specialisaties is het vinden van een evenwicht tussen focus en massa. Met andere woorden: de specialisatie moet zowel significante impact hebben, als ook voldoende onderscheidend zijn. Kies je de specialisatie te gedetailleerd, dan is de impact op de economie beperkt. Kies je de specialisatie te breed, dan is de samenhang op gedeelde karakteristieken binnen dezelfde specialisatie zwak. De crux is om tot bouwblokken te komen die het midden houden tussen voldoende focus enerzijds en voldoende impact/massa anderzijds. De keuze voor deze bouwblokken vormt vervolgens de lens waardoor we naar specialisaties kijken. In dit hoofdstuk leggen we daarom uit welke argumenten ten grondslag liggen aan de: gekozen omvang van de regio's; en het gekozen detail van de bedrijfssectoren. 2.1 Indeling in COROP-gebieden Ten aanzien van de keuze voor een regionale eenheid constateren we dat Nederland op veel manieren is onder te verdelen. Dat kan op het niveau van landsdelen (noord, oost, zuid, west), op het niveau van provincies of bijvoorbeeld op het niveau van gemeentes. Wanneer we het (internationaal) hebben over clusters, dan verschilt de omvang vaak behoorlijk. Zo telt het gebied waar Silicon Valley zich bevindt bijvoorbeeld meer dan 4 miljoen inwoners, maar gaan andere onderzoekers er vanuit dat een economische specialisatie soms ook de grootte van een bedrijventerrein kan hebben. Zoals aangegeven, is het ons er om te doen een tussenweg te vinden waarin niet alleen sprake is van specialisatie, maar ook van voldoende massa. Wij kiezen er daarom voor om te kijken naar Nederland op het niveau van COROP-regio's. Deze verdeling voorziet in 40 regio's en houdt daarmee het midden tussen focus en massa. 2.2 Kijken naar een beperkt aantal hoofdsectoren Er zijn diverse mogelijkheden om de Nederlandse economie onder te verdelen in economische sectoren. Dat kan heel grof op basis van een onderscheid tussen industrie, nijverheid en diensten of heel fijn op basis van specifieke sectorcodes (SBI). Om binnen elke regio nog altijd over substantiële bouwblokken te beschikken, maar toch de mogelijkheid te houden om voldoende te differentiëren, kiezen we voor een indeling naar 20 hoofdsectoren. Deze indeling in hoofdsectoren omvat zowel een aantal dienstensectoren (o.a. zakelijke dienstverlening, overheid, groothandel, zorg) als industriële/nijverheid sectoren (o.a. chemie, metaalelektro, delfstoffenwinning, 5

6 bouw). Kijken we voor Nederland als geheel naar het aandeel van deze 20 sectoren, dan herkennen we drie grote sectoren met elk een aandeel in het BBP van meer dan 10%. Het gaat om de zakelijke dienstverlening, overheid en zorg. Ook de groothandel, financiële dienstverlening en de verhuur en exploitatie van onroerend goed zijn relatief grote sectoren. De bouw en metaalelektro zijn de grootste niet-dienstensectoren in de economie van Nederland. 2.3 Definities Ten slotte is het goed om aan te geven welke definities ten grondslag liggen aan de figuren die in deze rapportage worden gepresenteerd. Het gaat dan om de specialisatie die is gepresenteerd in de vorm van kaarten en figuren, waarin de MKB-specialisatie met de algehele specialisatie wordt vergeleken. o specialisatiepatronen op kaart: de kaarten met specialisatiepatronen zijn gebaseerd op het aandeel van een sector in de toegevoegde waarde die in een regio wordt geproduceerd. Kaarten specifiek voor het MKB hebben betrekking op het aandeel van de sector in de totale toegevoegde waarde die in een regio alleen door het MKB (< 250 medewerkers) wordt geproduceerd. o specialisatie in grafieken: het betreft hier dezelfde definitie als gehanteerd in de kaarten. Om verschillen inzichtelijk te maken is de score van afzonderlijke regio's vervolgens gerelateerd aan het aandeel van deze sector in Nederland als geheel. Cijfers over het MKB zijn gerelateerd aan het aandeel van de toegevoegde waarde dat door die sector enkel door MKB bedrijven wordt gegenereerd. Hierdoor krijgt elke regio een score die de afwijking ten opzichte van het gemiddelde weergeeft. 3 Resultaten Zoals in het vorige hoofdstuk aangegeven, definiëren wij specialisatie als het relatieve aandeel van een bepaalde bedrijfssector in de regionale economie. Door deze vervolgens ofwel onderling (op een kaart), ofwel met het Nederlands gemiddelde te vergelijken krijgen we een indicatie van de economische specialisatie van regio's. Het is daarbij van belang om te beseffen dat zowel tussen regio's als tussen sectoren verschillen bestaan voor wat betreft hun omvang. Zo zijn er relatief kleine sectoren binnen de Nederlandse economie (aandeel van 2-3%) en relatief grote sectoren (>10%); en zijn er relatief grote COROP-regio's (>8%) en relatief kleine (kleiner dan 1%). Deze verschillen zijn van belang, omdat vooral in de combinatie van kleine COROP-regio's en kleine sectoren al snel sprake kan zijn van uitschieters. 6

7 Tabel 1 Regio's met opvallende specialisaties in relatief kleine sectoren Sector Aandeel van sector in NL Economie Aandeel in meest gespecialiseerde regio (totaal) Metaalelektro 4,2% 16,9% (IJmond) Voedingsmiddelen 2,9% 17,1% (Zaanstreek) Chemie 2,8% 14,9% (Zeeuws Vlaanderen) Communicatie 2,1% 9,8% (Aggl. Den Haag) Landbouwsector 2,1% 15,2% (Delft en Westland) Aandeel van sector wanneer we alleen naar MKB kijken 3,1% (IJmond) 4,0% (Zaanstreek) 2,1% (Zeeuws Vlaanderen) 0,2% (Aggl. Den Haag) 23,0% (Delft en Westland) Tabel 1 geeft hier een goed voorbeeld van. In vier gevallen zien we dat er binnen een kleine COROP-regio een relatief kleine bedrijfssector een substantieel aandeel heeft. Zo wordt er in de regio IJmond van elke 6 euro aan toegevoegde waarde één in de metaalelektro gegenereerd, terwijl dit in Nederland ongeveer 1 op de 25 is. Overigens zien we dergelijke sterke specialisaties in relatief kleine bedrijfssectoren niet alleen terug in kleine COROP - s; ook de agglomeratie Den Haag valt op met een specialisatie in communicatie. Tabel 1 laat ook opvallende inzichten zien als we binnen de genoemde regio's kijken of we dezelfde specialisatie terugzien onder het deel van de toegevoegde waarde dat enkel door MKB-bedrijven wordt gegenereerd. Dat blijkt in de meeste gevallen niet zo te zijn. Binnen het deel van de toegevoegde waarde dat door MKB-bedrijven wordt gegenereerd, is het aandeel in vier van de vijf gevallen juist erg bescheiden. Uitzondering in Tabel 1 is de landbouwsector in Delft en Westland, waar de specialisatie in het MKB zelfs nog sterker is. 3.1 Vier bedrijfssectoren nader bekeken Bovenstaande tabel is bedoeld om te illustreren hoe de data relatief gevoelig zijn voor (de combinatie van) kleine COROP-regio's en relatief kleine bedrijfssectoren. We zien dat in dergelijke gevallen de aanwezigheid van grote bedrijven een grote impact kan hebben op de geconstateerde specialisatie van de regio. Een belangrijke eerste conclusie is derhalve dat het afzonderlijk kijken naar specialisatie van het MKB belangrijke extra informatie levert over de aard van de specialisatie. Tegelijkertijd zien we in tabel 1 ook bewijs dat er gevallen zijn waar het MKB substantieel bijdraagt aan een geconstateerde specialisatie, en hem zelfs voor een belangrijk deel verklaart. Het is daarom relevant om in detail te kijken hoe dit beeld uitpakt als we naar het relatieve belang van een aantal bedrijfssectoren kijken voor verschillende Nederlandse regio's. 7

8 Om meer inzicht te krijgen in hoe specialisatie van het MKB in diverse regio's eruitziet, hoe het bijdraagt aan de algehele specialisatie en hoe het zich hiermee verhoudt, kijken we in deze paragraaf in detail naar vier bedrijfssectoren. We hebben hiervoor de sectoren chemie, metaalelektro en transport gekozen vanwege de sterke raakvlakken die ze hebben met het zogenaamde topsectorenbeleid. Daarnaast is gekozen om in meer detail te kijken naar de sector zakelijke Dienstverlening, omdat dit een sector is die substantieel bijdraagt aan de Nederlandse economie Zakelijke dienstverlening In de onderstaande figuren kijken we naar de specialisatie van Nederlandse regio's in zakelijke Dienstverlening. Uit de figuren kunnen we opmaken dat de meest gespecialiseerde regio's zich concentreren in de noordvleugel van de Randstad, met Flevoland en Utrecht als hoogst scorende regio's. Opvallend daarbij is dat als we alleen naar het MKB kijken we nagenoeg dezelfde specialisatie zien. Uit Figuur 4 blijkt dat in vier van de vijf meest gespecialiseerde regio's ook het MKB bovengemiddeld gespecialiseerd is. In drie gevallen zien we zelfs een sterkere specialisatie onder het MKB dan de gemiddelde specialisatie van de regio in die sector. In Flevoland deelt het MKB de specialisatie van de regio, maar de hoge score komt toch grotendeels op het conto van grote bedrijven. Datzelfde geldt sterker voor Delft en Westland, waar op het niveau van MKB-bedrijven de regio zelfs ondergemiddeld gespecialiseerd is. Figuur 2 Specialisaties in zakelijke Dienstverlening TOTAAL 18,3 21,8 14,8 18,3 11,3 14,8 7,8 11,3 4,3 7,8 8

9 MKB 23,5 28,2 18,7 23,5 13,9 18,7 9,1 13,9 4,3 9,1 Figuur 3 Specialisatie in de zakelijke dienstverlening; vergelijking TOTAAL met MKB (top 5 en minste 5 gespecialiseerde regio's) Flevoland Utrecht Groot-Amsterdam Het Gooi en Vechtstreek Agglomeratie 's-gravenhage Zuidwest-Drenthe Oost-Groningen Noord-Drenthe Zeeuwsch-Vlaanderen Delfzijl en omgeving -41% -25% -51% -32% -62% -66% -68% -68% -74% -3% 21% 27% 39% 22% 39% 20% 15% 51% 63% 70% TOTALE MKB -100% -80% -60% -40% -20% 0% 20% 40% 60% 80% 9

10 3.1.2 Metaalelektro Kijken we naar een geheel ander soort sector, namelijk de industriële sector metaalelektro, dan zien we dat vier van de meest gespecialiseerde regio's buiten de Randstad vallen. Weergegeven op de kaart van Nederland valt op dat de algehele specialisatie in deze sector sterk overeenkomt met die van het MKB. Ook zien we het beeld bevestigd dat het vooral regio's buiten de Randstad zijn die een specialisatie in de metaalelektro hebben. Kijken we puur naar de best scorende regio's als het gaat om het gespecialiseerde MKB, dan doen naast Zeeuws-Vlaanderen, Zuidoost-Noord-Brabant en Twente ook de Achterhoek en Zuidwest-Friesland het erg goed. Grote regio's binnen de Randstad (Amsterdam, Utrecht en Den Haag) behoren tot de vijf minst gespecialiseerde regio's. IJmond blijkt zijn positie als sterkst gespecialiseerde regio in de metaalelektro (met een drie keer zo hoog aandeel in de toegevoegde waarde) te danken aan de grote bedrijven in de regio. Zonder deze grote bedrijven is er van specialisatie geen sprake meer. Dat is anders voor de vier overige regio's van de top 5. Vooral in Zuidoost-Noord-Brabant en Overig Zeeland draagt het MKB substantieel bij aan de specialisatie: het MKB kent in deze regio's een meer dan 2 keer zo sterke focus op dergelijke bedrijfsactiviteiten. Figuur 4 Specialisaties in metaalelektro TOTAAL 13,7 17,0 10,5 13,7 7,3 10,5 4,1 7,3 0,9 4,1 10

11 MKB 9,7 11,8 7,5 9,7 5,3 7,5 3,1 5,3 0,9 3,1 Figuur 5 Specialisatie in de metaalelektro; vergelijking TOTAAL met MKB (top 5 en minste 5 gespecialiseerde regio's) IJmond Zuidoost-Noord-Brabant Overig Zeeland Noord-Limburg Twente Utrecht Noord-Drenthe Overig Groningen Groot-Amsterdam Agglomeratie 's-gravenhage -37% -40% -40% -16% -45% -29% -79% -67% -79% -82% 186% 108% 167% 141% 124% 37% 95% 61% 20% 305% TOTALE MKB -150% -100% -50% 0% 50% 100% 150% 200% 250% 300% 350% Chemie De chemie laat in grote lijnen een vergelijkbaar beeld zien als de metaalelektro. Veel sterker nog dan de metaalelektro zien we wanneer we de specialisatie op de kaart plaatsen dat de chemie een relatief kleine sector is, die in de meeste Nederlandse regio's een beperkte rol van betekenis speelt. Dan is het toch opvallend dat er enkele regio's zijn die een substantieel deel van hun toegevoegde waarde (6 15%) binnen de chemische sector genereren. Daarnaast is het ook opvallend dat als we de grote bedrijven buiten beschouwing laten er nog minder regio's overblijven waar de sector van bovengemiddeld belang is. 11

12 Ook binnen de chemie heeft de meest gespecialiseerde regio zijn positie te danken aan activiteiten van grote bedrijven en behoren twee grote Randstedelijke regio's (Den Haag, Amsterdam) tot de minst gespecialiseerde. Belangrijk verschil met de metaalelektro is dat in drie van de top 5-regio's het MKB de algehele specialisatie overtreft. In de regio Delfzijl dragen MKBbedrijven zelfs tot vijf keer bij aan de toegevoegde waarde van de regio dan dat chemische MKB'ers dit doen aan Nederland als geheel. Figuur 6 Specialisaties in chemie TOTAAL 11,8 14,9 8,9 11,8 6,0 8,9 3,1 6,0 0,2 3,1 MKB 13,3 16,7 10,0 13,3 6,7 10,0 3,4 6,7 0,1 3,4 12

13 Figuur 7 Specialisatie in de chemie; vergelijking TOTAAL met MKB (top 5 en minste 5 gespecialiseerde regio's) Zeeuwsch-Vlaanderen Delfzijl en omgeving Zuid-Limburg Groot-Rijnmond IJmond Groot-Amsterdam Delft en Westland Noord-Friesland Noord-Drenthe Agglomeratie 's-gravenhage -22% -75% -59% -79% -96% -82% -63% -93% -70% -93% -93% 104% 250% 218% 293% 200% 375% 378% 432% 519% TOTALE MKB -200% -100% 0% 100% 200% 300% 400% 500% 600% Transport Ten slotte hebben we ook nog gekeken naar de economische specialisatie van COROP-regio's in transport. Gebieden waar substantiële havenactiviteit is vinden we terug in de meest gespecialiseerde regio's: Groot-Rijnmond, Groot-Amsterdam, Zeeuws-Vlaanderen en Delfzijl. Van de top 5 constateren we dat alleen in Groot-Amsterdam de specialisatie wordt verklaard door de aanwezigheid van grote bedrijven: in de andere regio's is ook het MKB gespecialiseerd en draagt substantieel bij. Kijken we puur naar de specialisatie van het MKB, dan springen Delfzijl, Groot-Rijnmond en Zeeuws-Vlaanderen er uit. Maar ook de regio's Noord- Limburg en Zuidoost-Zuid-Holland doen het wat dat betreft erg goed. Bij al deze regio's is het aandeel in de door het MKB gegenereerde toegevoegde waarde hoger dan 8%. 13

14 Figuur 8 Specialisaties in transport TOTAAL 9,5 11,6 7,4 9,5 5,3 7,4 3,2 5,3 1,1 3,2 MKB 9,0 10,9 7,2 9,0 5,3 7,2 3,5 5,3 1,6 3,5 14

15 Figuur 9 Specialisatie in transport; vergelijking TOTAAL met MKB (top 5 en minste 5 gespecialiseerde regio's) Delfzijl en omgeving Noord-Limburg Groot-Rijnmond Zeeuwsch-Vlaanderen Groot-Amsterdam -26% Agglomeratie Leiden en Bollenstreek -57% -51% -62% Agglomeratie Haarlem -58% Agglomeratie 's-gravenhage -62% -60% Het Gooi en Vechtstreek -67% -63% -74% Noord-Drenthe -5% 176% 140% 121% 93% 105% 112% 93% 153% 64% TOTALE MKB -100% -50% 0% 50% 100% 150% 200% 15

Regionale bedrijvendynamiek

Regionale bedrijvendynamiek M201224 Regionale bedrijvendynamiek Oprichtingen en opheffingen van bedrijven in de Nederlandse regio s in de periode 1988-2010 A. Bruins J.A.C. Vollebregt Zoetermeer, juli 2012 Regionale bedrijvendynamiek

Nadere informatie

De ruimtelijke structuur van de clusters van nationaal belang. Otto Raspe en Martijn van den Berge

De ruimtelijke structuur van de clusters van nationaal belang. Otto Raspe en Martijn van den Berge De ruimtelijke structuur van de clusters van nationaal belang Otto Raspe en Martijn van den Berge Samenvatting Het ministerie van Economische Zaken werkt aan de herijking van zijn economische stimuleringsprogramma

Nadere informatie

Het midden- en kleinbedrijf naar regio

Het midden- en kleinbedrijf naar regio Het midden- en kleinbedrijf naar regio 11 0 Gusta van Gessel-Dabekaussen Publicatiedatum CBS-website: 30 juni Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** = nader

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-II

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-II Politiek en Ruimte bron 10 Aandeel van de lidstaten in de handel van de Europese Unie in procenten, 1998 30 % 25 20 22 25 Legenda: invoer uitvoer 15 10 8 8 15 15 10 11 9 9 15 12 5 0 6 5 2 2 1 0 België

Nadere informatie

Grensoverschrijdende stedelijke netwerken. Gerard Marlet Abdella Oumer Roderik Ponds Clemens van Woerkens Sittard - 14 april 2014

Grensoverschrijdende stedelijke netwerken. Gerard Marlet Abdella Oumer Roderik Ponds Clemens van Woerkens Sittard - 14 april 2014 Grensoverschrijdende stedelijke netwerken Gerard Marlet Abdella Oumer Roderik Ponds Clemens van Woerkens Sittard - 14 april 2014 Grensregio s Ontwikkeling aantal inwoners tussen 2005 en 2010 als percentage

Nadere informatie

perspectief Delft en Westland Utrecht Agglomeratie Haarlem

perspectief Delft en Westland Utrecht Agglomeratie Haarlem Agglomeratie s-gravenhage Groot-Amsterdam Flevoland Regio s Zaanstreek in economisch Arnh Delft en Westland Utrecht Agglomeratie Haarlem Noord-Overijssel perspectief Kop van 2013 Noord-Holland Veluwe Groot-Rijnmond

Nadere informatie

Economisch presteren van het regionale bedrijfsleven in 2010

Economisch presteren van het regionale bedrijfsleven in 2010 De Regio Top 40 Economisch presteren van het regionale bedrijfsleven in 2010 And the winner is In onze editie van vorig jaar kondigden we het al aan. De Regio Top 40 van 2010 zou in het teken staan van

Nadere informatie

Krimp in Woerden? Gemeenteraad Woerden 11 april 2013. Frits Oevering. Kennis & Economisch Onderzoek

Krimp in Woerden? Gemeenteraad Woerden 11 april 2013. Frits Oevering. Kennis & Economisch Onderzoek Krimp in Woerden? Gemeenteraad Woerden 11 april 2013 Frits Oevering Prangende vragen? Krimp in Woerden? Vergrijzing en krimp Verhuispatroon Krimp in Woerden? Disclaimers diverse databronnen (ABF, CBS,

Nadere informatie

M200514. Midden in het land. Regionale verdeling van innovatieve bedrijven in het MKB. J. Telussa. J.P.J. de Jong

M200514. Midden in het land. Regionale verdeling van innovatieve bedrijven in het MKB. J. Telussa. J.P.J. de Jong M20054 Midden in het land Regionale verdeling van innovatieve bedrijven in het MKB J. Telussa J.P.J. de Jong N. Sipma Zoetermeer, januari 2006 Innovatieve MKB-bedrijven midden in de regio Hoe centraler

Nadere informatie

Het belang van het MKB

Het belang van het MKB MKB Regio Top 40 Themabericht Rogier Aalders De nieuwe MKB Regio Top 40 is uit. Zoals u van ons gewend bent, rangschikken we daarin de veertig Nederlandse regio s op basis van de prestaties van het MKB

Nadere informatie

We kunnen de vergrijzing betalen. Dick Scherjon, bestuursadviseur

We kunnen de vergrijzing betalen. Dick Scherjon, bestuursadviseur We kunnen de vergrijzing betalen Dick Scherjon, bestuursadviseur Duurzaamheidsscore Oost-Groningen Zeeuws-Vlaanderen Groot-Rijnmond Zuidoost-Drenthe Zuid-Limburg Delfzijl en omgeving Overig Groningen Midden-Limburg

Nadere informatie

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers In het eerste kwartaal van 2012 zijn er circa 39.000 mensen een onderneming gestart, ruim 4%

Nadere informatie

Graag meer windenergie, maar liever niet in de buurt

Graag meer windenergie, maar liever niet in de buurt Graag meer windenergie, maar liever niet in de buurt 4 september 2014 Er is veel draagvlak voor windenergie in het algemeen onder de Nederlandse bevolking. Voor de aanleg van windturbines op betrekkelijk

Nadere informatie

Woningmarktontwikkelingen landelijk en regionaal

Woningmarktontwikkelingen landelijk en regionaal Woningmarktontwikkelingen landelijk en regionaal Bouw en woonweken in Drenthe Platform Wonen Assen Paul de Vries Senior Woningmarkteconoom Rabobank Kennis en Economisch onderzoek 11 juni 2015 Agenda Actuele

Nadere informatie

Heffing en. investeringsaftrek

Heffing en. investeringsaftrek Heffing en investeringsaftrek Heffing en investeringsaftrek Uitgevoerd in opdracht van ir. C. Poulus Mei 2013 r2013-0027cp 13174-WON ABF Research Verwersdijk 8 2611 NH Delft 015-27 99 300 Copyright ABF

Nadere informatie

Verhuizingen en huishoudensveranderingen in Nederland: verschillen tussen COROP-regio s

Verhuizingen en huishoudensveranderingen in Nederland: verschillen tussen COROP-regio s Verhuizingen en huishoudensveranderingen in Nederland: verschillen tussen COROP-regio s Peter Ekamper 1) en Mila van Huis 2) In 2002 hing ruim de helft van het aantal verhuizingen samen met een huishoudensverandering.

Nadere informatie

Economie van de Woningmarkt: universele en regionale marktmechanismen

Economie van de Woningmarkt: universele en regionale marktmechanismen Economie van de Woningmarkt: universele en regionale marktmechanismen Steunpunt Wonen Vlaanderen: Universiteiten Leuven, Hasselt, Antwerpen en Delft 17 mei 2016 Dr. Paul de Vries Woningmarkteconoom Kennis

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

Regio s in economisch perspectief 2013

Regio s in economisch perspectief 2013 Regio s in economisch perspectief 213 Colofon Auteurs Stef Bais Henk van den Brink Thijs Geijer Rico Luman Ferdinand Nijboer Robbert-Jan Visser Redactie Ferdinand Nijboer Marcel Peek Disclaimer De informatie

Nadere informatie

RIGO Research en Advies BV De bewoonde omgeving www.rigo.nl Regionale leefbaarheidskaarten

RIGO Research en Advies BV De bewoonde omgeving www.rigo.nl Regionale leefbaarheidskaarten RIGO Research en Advies BV De bewoonde omgeving www.rigo.nl De Leefbaarometer ten opzichte van het regionaal gemiddelde De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij RIGO Research en Advies. Het gebruik

Nadere informatie

Minder startende ondernemers

Minder startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Minder startende ondernemers in 2012 Aantal starters loopt in alle provincies terug Dit jaar zijn er tot en met september circa 95.000 mensen een onderneming gestart, ruim

Nadere informatie

Verhuurderheffing en huurmaatregelen in krimpregio s. Doorwerking op financiën van corporaties van enkele varianten

Verhuurderheffing en huurmaatregelen in krimpregio s. Doorwerking op financiën van corporaties van enkele varianten Verhuurderheffing en huurmaatregelen in krimpregio s Doorwerking op financiën van corporaties van enkele varianten Verhuurderheffing en huurmaatregelen in krimpregio s Doorwerking op financiën van corporaties

Nadere informatie

FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk

FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk Het gebruik van de WBSO in 25 in opdracht van FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk Het gebruik van de WBSO in 25 Inhoud Inleiding 3 Effect WBSO 4 Toegekende aanvragen

Nadere informatie

Hot Spots 2014. S&O in kaart

Hot Spots 2014. S&O in kaart # Hot Spots 2014 S&O in kaart 2 Hot Spots 2014 Voorwoord Wat is de ruimtelijke spreiding van onderzoek en ontwikkeling in Nederland? Hoe zijn investeringen in S&O (speur- en ontwikkelingswerk) binnen de

Nadere informatie

nieuws Voor feiten en cijfers over werkgelegenheid Banenverlies in 2012 Het Bruto Gemeentelijk Product LISA Klantendag 2013 Economische variëteit

nieuws Voor feiten en cijfers over werkgelegenheid Banenverlies in 2012 Het Bruto Gemeentelijk Product LISA Klantendag 2013 Economische variëteit 27 2 Voor feiten en cijfers over werkgelegenheid Jaargang 18, november 2013 nieuws Banenverlies in 2012 1 4 Het Bruto Gemeentelijk Product 6 LISA Klantendag 2013 7 Economische variëteit 10 LISA in beeld

Nadere informatie

Calcasa rapport goedkope koopwoningen 2013

Calcasa rapport goedkope koopwoningen 2013 Inhoud: Prijsontwikkeling Voorraadontwikkeling Aanbod & transacties Verschil koopsom en vraagprijs Goedkoopste enclaves, buurten en straten Calcasa rapport goedkope koopwoningen 2013 Aantal koopwoningen

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Utrecht. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Utrecht. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Utrecht Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

DE WOX 2E KWARTAAL 2008

DE WOX 2E KWARTAAL 2008 DE WOX 2E KWARTAAL 2008 Woningprijs stagneert: eerste dalingen op gemeenteniveau zichtbaar Delft, 21 juli De gemiddelde prijs van een woning steeg ten opzichte van het vorige kwartaal met slechts 0,1%.

Nadere informatie

Kansen voor regionale

Kansen voor regionale ING Economisch Bureau November 2011 Kansen voor regionale woningbouw Themavisie projectontwikkeling woningbouw Colofon Auteur ING Economisch Bureau Maurice van Sante 020 576 85 47 Redactie ING Business

Nadere informatie

Visie op regio s in 2014

Visie op regio s in 2014 ingen Noord-Friesland Zuidwest-Friesland Zuido e Zuidwest-Drenthe ING Economisch BureauNoord-Overijssel Zuidwest-O Nijmegen Zuidwest-Gelderland Utrecht Kop van N lomeratie Haarlem Zaanstreek Groot-Amsterdam

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Overijssel. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Overijssel. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Overijssel Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Noord-Brabant. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Noord-Brabant. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Noord-Brabant Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Gelderland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Gelderland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Gelderland Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

Van welvaart naar welzijn. Aangeboden door Rabobank Kromme Rijnstreek. www.rabobank.nl/krs. Samen sterker. Duurzaamheid van 40 Nederlandse regio's.

Van welvaart naar welzijn. Aangeboden door Rabobank Kromme Rijnstreek. www.rabobank.nl/krs. Samen sterker. Duurzaamheid van 40 Nederlandse regio's. Van welvaart naar welzijn. Duurzaamheid van 40 Nederlandse regio's. Samen sterker. Aangeboden door Rabobank Kromme Rijnstreek. www.rabobank.nl/krs Van welvaart naar welzijn Duurzaamheid van veertig Nederlandse

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Zuid-Holland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Zuid-Holland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Zuid-Holland Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke

Nadere informatie

Reacties op bevolkingsdaling

Reacties op bevolkingsdaling Reacties op bevolkingsdaling Wim Derks Kenniscentrum voor Bevolkingsdaling en Beleid, Universiteit Maastricht en Etil www.bevolkingsdaling.nl w.derks@beoz.unimaas.nl 1 Inhoud 1996-2006 Structurele bevolkingsdaling

Nadere informatie

De regionale economie 2011

De regionale economie 2011 De regionale economie 2011 07 08 09 10 11 12 13 14 Centraal Bureau voor de Statistiek Verklaring van tekens. gegevens ontbreken * voorlopig cijfer ** nader voorlopig cijfer x geheim nihil (indien voorkomend

Nadere informatie

TROUW!SCHOOLPRESTATIES!2011

TROUW!SCHOOLPRESTATIES!2011 Stan van Alphen Jaap Dronkers TROUWSCHOOLPRESTATIES2011 Eenminimumstandaardinhetonderwijs Inhetonderwijswordenminimumeisenaandeprestatiesvanleerlingengesteldendieworden middels tests en examens gemeten.

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Friesland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Friesland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Friesland Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden Van der Zee, F., W. Manshanden, F. Bekkers, T. van der Horst ea (2012). De Staat van Nederland Innovatieland 2012. Amsterdam: AUP

Nadere informatie

Sociaal-economische trends

Sociaal-economische trends Sociaal-economische trends Statistisch kwartaalblad over arbeidsmarkt, sociale zekerheid en inkomen 26, aflevering 1 Centraal Bureau voor de Statistiek Voorburg/Heerlen, 26 Verklaring der tekens. = gegevens

Nadere informatie

Verdiepingsonderzoek naar vergrijzing en flexibilisering arbeidsmarkt

Verdiepingsonderzoek naar vergrijzing en flexibilisering arbeidsmarkt Verdiepingsonderzoek naar vergrijzing en flexibilisering arbeidsmarkt Arbeidsmarkt en Onderwijs Monitor Noord-Holland Henry de Vaan I&O Research 23 november 2012 Onderzoeksvragen 1. Hoe zit het met de

Nadere informatie

Indicatieve verdeling garantiebanen naar regio s en sectoren

Indicatieve verdeling garantiebanen naar regio s en sectoren Indicatieve verdeling garantiebanen naar regio s en sectoren In deze notitie geeft De Werkkamer een indicatieve verdeling van de garantiebanen over de verschillende arbeidsmarktregio s en sectoren voor

Nadere informatie

Dynamiek in de steden, stilte aan de randen van het land

Dynamiek in de steden, stilte aan de randen van het land Dynamiek in de steden, stilte aan de randen van het land Eigen huis verliest gouden glans De regionale huizenmarkten tot 2025 Visie op de Nederlandse huizenmarkt 2015-2025 ING Economisch Bureau ING April

Nadere informatie

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland M201218 Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, november 2012 Relatief veel snelgroeiende bedrijven in Nederland In deze rapportage

Nadere informatie

Minste. nieuws. van kleine banen. werkgelegenheidsdaling LANCERING BANENVERLIES IN 2013. Voor feiten en cijfers over werkgelegenheid

Minste. nieuws. van kleine banen. werkgelegenheidsdaling LANCERING BANENVERLIES IN 2013. Voor feiten en cijfers over werkgelegenheid 28 2 4 6 7 10 12 Voor feiten en cijfers over werkgelegenheid Jaargang 19, mei 2014 nieuws Banenverlies in 2012 Minste werkgelegenheidsdaling Het Bruto Gemeentelijk Product LISA Klantendag 2013 van kleine

Nadere informatie

Regio Factsheets 2014

Regio Factsheets 2014 ING Economisch Bureau Regio Factsheets Groningen Friesland Drenthe Overijssel Gelderland Utrecht Flevoland Noord-Holland Zuid-Holland Zeeland Noord-Brabant Limburg Colofon Eindredactie Thijs Geijer Auteurs

Nadere informatie

Regionale innovatie in Nederland

Regionale innovatie in Nederland Regionale innovatie in Nederland Community Innovation Survey 2004 en 2006 109 Mathilda Copinga Wilco de Jong Centrum voor Beleidsstatistiek Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer

Nadere informatie

1. Nederland. Figuur 1.1. Figuren bij Voorzichtig vooruit Discussiepaper Kenniseconomie Monitor 2006 1

1. Nederland. Figuur 1.1. Figuren bij Voorzichtig vooruit Discussiepaper Kenniseconomie Monitor 2006 1 1. Nederland Figuur 1.1 Figuren bij Voorzichtig vooruit Discussiepaper Kenniseconomie Monitor 2006 1 2. Infrastructuur Figuur 2.1 Figuur 2.2 PA VS Eu 25 EU 15 ICT uitgaven 2004 (EC, 2006) 0 5 10 % van

Nadere informatie

MKB Regio Top 40 Economische kracht van het MKB in 2011

MKB Regio Top 40 Economische kracht van het MKB in 2011 MKB Regio Top 40 Economische kracht van het MKB in 2011 And the winner is De nieuwe Regio Top 40 is uit! Stond deze de afgelopen jaren in het teken van het economisch presteren van de veertig Nederlandse

Nadere informatie

Economische beschrijving KRW deelstroomgebieden 2005, 2008, 2010, 2011*

Economische beschrijving KRW deelstroomgebieden 2005, 2008, 2010, 2011* Economische beschrijving KRW deelstroomgebieden 2005, 2008, 2010, 2011* Dit rapport is een product van het Centraal Bureau voor de Statistiek in opdracht van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Nadere informatie

Arbeidsmarktprognoses Noord-Holland 2012

Arbeidsmarktprognoses Noord-Holland 2012 Arbeidsmarktprognoses Noord-Holland 2012 t.b.v. Monitor Arbeidsmarkt en Onderwijs Provincie Noord-Holland IJmuiden, 23 november 2012 Arjan Heyma www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Belangrijkste

Nadere informatie

Oversluitingen brengen hypotheekmarkt nieuw record Renegotiated mortgages involve new record for mortgage market

Oversluitingen brengen hypotheekmarkt nieuw record Renegotiated mortgages involve new record for mortgage market Oversluitingen brengen hypotheekmarkt nieuw record Renegotiated mortgages involve new record for mortgage market W.T. Vissers In 1999 werden 717 duizend nieuwe hypotheken ingeschreven met een totaalbedrag

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Steeds minder startersleningen beschikbaar

Steeds minder startersleningen beschikbaar RAPPORT Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar Uitgevoerd in opdracht van www.starteasy.nl INHOUD Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar

Nadere informatie

De vrijetijdssector op de Utrechtse Heuvelrug

De vrijetijdssector op de Utrechtse Heuvelrug De vrijetijdssector op de Utrechtse Heuvelrug Economisch belang en positie van de sector Cynthia Briesen 2 april 2013 Inhoud Inleiding Economisch belang Aanbod en ruimtegebruik Werkgelegenheid en toegevoegde

Nadere informatie

BEROEPSBEVOLKING EN PENDEL PROVINCIE FLEVOLAND 2000 SAMENVATTING

BEROEPSBEVOLKING EN PENDEL PROVINCIE FLEVOLAND 2000 SAMENVATTING BEROEPSBEVOLKING EN PENDEL PROVINCIE FLEVOLAND 2000 SAMENVATTING Arbeidsmarkt Arbeidsparticipatie Van de 15 tot 65-jarige bevolking in Flevoland behoort 71% tot de beroepsbevolking (tabel 1) tegenover

Nadere informatie

Gesubsidieerd zaken doen in Duitsland. Effecten van NIOF subsidies en een nadere analyse van het vermarkten van producten binnen dat kader

Gesubsidieerd zaken doen in Duitsland. Effecten van NIOF subsidies en een nadere analyse van het vermarkten van producten binnen dat kader Gesubsidieerd zaken doen in Duitsland Effecten van NIOF subsidies en een nadere analyse van het vermarkten van producten binnen dat kader Inhoudsopgave 1. Inleiding 3. Analyse 3 3. Inzicht in Noord-Nederlandse

Nadere informatie

Niet-werkende werkzoekenden

Niet-werkende werkzoekenden Januari 2012 Niet-werkende werkzoekenden 2 WW-uitkeringen 3 Vacatures ingediend bij UWV WERKbedrijf 4 Ingediende ontslagaanvragen en verleende ontslagvergunningen 5 Statistische bijlage 6 Toelichting NWW/WW

Nadere informatie

2012 b 2013 b 2012 b 2013 b (% één of meer keer slachtoffer)

2012 b 2013 b 2012 b 2013 b (% één of meer keer slachtoffer) 338 Criminaliteit en rechtshandhaving 2013 Tabellen bij hoofdstuk 3 Tabel 3.5 Slachtofferschap en door burgers ondervonden delicten naar delictsoort, volgens de VM a 2012 b 2013 b 2012 b 2013 b (% één

Nadere informatie

Verhuurderheffing en huurmaatregelen in krimpregio s. Doorwerking op financiën van corporaties van enkele varianten

Verhuurderheffing en huurmaatregelen in krimpregio s. Doorwerking op financiën van corporaties van enkele varianten Verhuurderheffing en huurmaatregelen in krimpregio s Doorwerking op financiën van corporaties van enkele varianten Verhuurderheffing en huurmaatregelen in krimpregio s Het auteursrecht voor de inhoud

Nadere informatie

Copyright Frans Boekema

Copyright Frans Boekema Copyright Frans Boekema Gehele of gedeeltelijke overname, plaatsing op andere sites, verveelvoudiging op welke andere wijze dan ook en/of commercieel gebruik van deze presentatie is niet toegestaan, tenzij

Nadere informatie

De internationale concurrentiekracht van Nederlandse (top)sectoren en de rol van bereikbaarheid. Frank van Oort Utrecht, 21 november 2011

De internationale concurrentiekracht van Nederlandse (top)sectoren en de rol van bereikbaarheid. Frank van Oort Utrecht, 21 november 2011 De internationale concurrentiekracht van Nederlandse (top)sectoren en de rol van bereikbaarheid Frank van Oort Utrecht, 21 november 2011 (PBL-onderzoek samen met Mark Thissen, Arjan Ruijs & Dario Diodato)

Nadere informatie

Voor feiten en cijfers over werkgelegenheid. nieuws. Banengroei voorbij? De creatieve sector. Vrouwen aan het werk! LISA in beeld

Voor feiten en cijfers over werkgelegenheid. nieuws. Banengroei voorbij? De creatieve sector. Vrouwen aan het werk! LISA in beeld 9 Jaargang Voor feiten en cijfers over werkgelegenheid 14, juni 2009 nieuws 2 Banengroei voorbij? 1 5 De creatieve sector 7 Vrouwen aan het werk! 10 LISA in beeld Banengroei voorbij? In 2008 is de werkgelegenheid

Nadere informatie

Factsheet Passend Onderwijs

Factsheet Passend Onderwijs Factsheet Passend Onderwijs November 2010 Inleiding Deze factsheet geeft feiten en cijfers over het passend onderwijs in Nederland. De factsheet is een vervolg op de Factsheet Passend onderwijs van januari

Nadere informatie

ScaleUp Dashboard 2015

ScaleUp Dashboard 2015 Rapportage ScaleUp Dashboard 2015 ScaleUp Dashboard 2015 Prof. dr. Justin Jansen Lotte de Vos Rotterdam School of Management Erasmus Centre for Entrepreneurship Conclusies Nederland staat aan de Europese

Nadere informatie

Documentatierapport Kenmerken, huur, kosten en weegfactor van een zelfstandige huurwoning in Nederland (Huurenquête vanaf 2015)

Documentatierapport Kenmerken, huur, kosten en weegfactor van een zelfstandige huurwoning in Nederland (Huurenquête vanaf 2015) Centrum voor Beleidsstatistiek en Microdata Services Documentatierapport Kenmerken, huur, kosten en weegfactor van een zelfstandige huurwoning in Nederland (Huurenquête vanaf 2015) Datum:19 januari 2016

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek, snelgroeiende bedrijven en regionaal-economische ontwikkeling. dr. R.G.M. Kemp drs. H.R. Nieuwenhuijsen drs. A.

Bedrijvendynamiek, snelgroeiende bedrijven en regionaal-economische ontwikkeling. dr. R.G.M. Kemp drs. H.R. Nieuwenhuijsen drs. A. Bedrijvendynamiek, snelgroeiende bedrijven en regionaal-economische ontwikkeling dr. R.G.M. Kemp drs. H.R. Nieuwenhuijsen drs. A. Bruins ISBN: 90-371-0793-1 Prijs: ƒ 35,- Bestelnummer: A0006 Dit onderzoek

Nadere informatie

DE VEERKRACHT VAN REGIONALE ARBEIDSMARKTEN

DE VEERKRACHT VAN REGIONALE ARBEIDSMARKTEN DE VEERKRACHT VAN REGIONALE ARBEIDSMARKTEN BELEIDSSTUDIE De veerkracht van regionale arbeidsmarkten Anet Weterings Dario Diodato Martijn van den Berge De veerkracht van regionale arbeidsmarkten PBL (Planbureau

Nadere informatie

Doorstroom van vmbo/havo naar mbo (2010-2013)

Doorstroom van vmbo/havo naar mbo (2010-2013) Doorstroom van vmbo/havo naar mbo (2010-2013) Waar komt de instroom in de Kenteq-kwalificaties vandaan? Komt die uit direct verwante vmbo-opleidingen, of ook uit andere richtingen? Hoe zit dat omgekeerd?

Nadere informatie

Nederlands-Duitse grensstreek Sociaal-economische foto

Nederlands-Duitse grensstreek Sociaal-economische foto Nederlands-Duitse grensstreek Sociaal-economische foto 1 Rabobank Groep Duits-Nederlandse grensstreek Inhoudsopgave Demografie Dynamiek, groen-grijs, beroepsbevolking, inkomen, migratie Werkgelegenheid

Nadere informatie

Toewijzing sociale huurwoningen. In het licht van de 90% EC richtlijn

Toewijzing sociale huurwoningen. In het licht van de 90% EC richtlijn Toewijzing sociale huurwoningen In het licht van de 90% EC richtlijn Toewijzing sociale huurwoningen In het licht van de 90% EC richtlijn Uitgevoerd in opdracht van Ministerie van VROM Drs. B. Ferment

Nadere informatie

Rapportage (N)WW< 27 jaar. Augustus 2015

Rapportage (N)WW< 27 jaar. Augustus 2015 Rapportage (N)WW< 27 jaar Augustus 2015 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 WW-uitkeringen 2 Niet-werkende werkzoekenden 12 Toelichting NWW/WW/WBB 17 Colofon 18 Rapportage (N)WW< 27 jaar 1 WW-uitkeringen < 27

Nadere informatie

Kengetallen op maat. Stimulansz

Kengetallen op maat. Stimulansz Kengetallen op maat Stimulansz 1 INLEIDING Voor u ligt de rapportage Kengetallen op maat. Kengetallen op maat is een product van Stimulansz, gemaakt voor de abonnees van Stimulansz. In de rapportage wordt

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland

Conjunctuurenquête Nederland Conjunctuurenquête Nederland Derde kwartaal 14 Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het derde kwartaal 14. De Conjunctuurenquête Nederland brengt

Nadere informatie

Bovenlokale samenwerking transitie jeugdzorg

Bovenlokale samenwerking transitie jeugdzorg Eerste impressie Bovenlokale samenwerking transitie jeugdzorg 30 mei 2011 Leo Cok en Hester Tjalma Wim Hoddenbagh (Transitiebureau Jeugd) Martine Meijers (project Slim Samenwerken) 1 1. Toelichting bij

Nadere informatie

M200412 Opleidingsniveau in MKB stijgt

M200412 Opleidingsniveau in MKB stijgt M200412 Opleidingsniveau in MKB stijgt A.M.J. te Peele Zoetermeer, 24 december 2004 Meer hoger opgeleiden in het MKB Het aandeel hoger opgeleiden in het MKB is de laatste jaren gestegen. Met name in de

Nadere informatie

Analyse NVM openhuizendag

Analyse NVM openhuizendag Analyse NVM openhuizendag Gemaakt door: NVM Data & Research Datum: 1 juli 2011 Resultaten analyse Openhuizenbestand 26 maart 2011 Er doen steeds meer woningen mee aan de NVM-openhuizendag. Op 26 maart

Nadere informatie

Factsheets Nederland. Kantoren- en bedrijfsruimtemarkt. medio 2015. www.dtz.nl

Factsheets Nederland. Kantoren- en bedrijfsruimtemarkt. medio 2015. www.dtz.nl Factsheets Kantoren- en bedrijfsruimtemarkt medio 215 www.dtz.nl 1 Factsheet kantorenmarkt medio 215 Kantoorbanen 2.236.85 214 t.o.v. 213,9% Aanbod 8.36 m 2,6% Voorraad 49.533. m 2,1% Opname 497. m 2 1

Nadere informatie

Calcasa Jaarverslag 2014 Miljoenenwoningen

Calcasa Jaarverslag 2014 Miljoenenwoningen Inhoud: Prijsontwikkeling Voorraadontwikkeling Aanbod & transacties Verschil koopsom en vraagprijs Duurste regio s, gemeenten, buurten en straten Calcasa Jaarverslag 2014 Miljoenenwoningen Aantal miljoenenwoningen

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB08-049 8 juli 2008 9.30 uur In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad Sterkste groei aan noordoostzijde Randstad Ook meer huishoudens in Noord-Brabant

Nadere informatie

10 Zuid-Holland. Aggl. Leiden en Bollenstreek. Aggl. 's-gravenhage. Delft en Westland. Oost-Zuid-Holland. Groot-Rijnmond. Zuidoost-Zuid-Holland

10 Zuid-Holland. Aggl. Leiden en Bollenstreek. Aggl. 's-gravenhage. Delft en Westland. Oost-Zuid-Holland. Groot-Rijnmond. Zuidoost-Zuid-Holland Rico Luman Regio econoom Aggl. Leiden en Bollenstreek Aggl. 's-gravenhage Delft en Westland Oost-Zuid-Holland Groot-Rijnmond Zuidoost-Zuid-Holland Visie op regio's in 2014 57 Zuid-Holland Verdeeld herstel

Nadere informatie

M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB

M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB A.M.J. te Peele Zoetermeer, 24 december 2004 Beperkte groei werkgelegenheid MKB in 1999-2002 De werkgelegenheid in het MKB is in 2002 met 3% toegenomen

Nadere informatie

Visie op provinciale dynamiek 2005

Visie op provinciale dynamiek 2005 Visie op provinciale dynamiek 2005 Focus op economie en duurzaamheid in de Nederlandse regio s Kennis en Economisch Onderzoek Inhoudsopgave Voorwoord 3 Leeswijzer 4 Groei en kracht in de regio s 5 Triple

Nadere informatie

Werkgelegenheidsonderzoek

Werkgelegenheidsonderzoek Monitor Ruimtelijke Economie Uitkomsten Werkgelegenheidsonderzoek Provincie Utrecht 2011 (Voorlopig) Januari 2012 Afdeling Mobiliteit, Economie en Cultuur Inleiding In de periode april t/m september 2011

Nadere informatie

Focus op het potentieel van allochtoon Nederland Kennis en Economisch Onderzoek

Focus op het potentieel van allochtoon Nederland Kennis en Economisch Onderzoek Visie op provinciale dynamiek 2006 Focus op het potentieel van allochtoon Nederland Kennis en Economisch Onderzoek Inhoudsopgave Voorwoord 3 Leeswijzer 4 Groei en kracht in de regio s 5 Allochtonen in

Nadere informatie

Regio s in 2016 ING Economisch Bureau / december 2015

Regio s in 2016 ING Economisch Bureau / december 2015 Regio s in 2016 ING Economisch Bureau / december 2015 De regionale economie 3 Gelderland 29 Zeeland 56 Veluwe Zeeuwse Eilanden Groningen 9 Achterhoek Zeeuws-Vlaanderen Oost-Groningen Arnhem-Nijmegen Delfzijl

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... In rapporten en beleidsnotities wordt veelvuldig genoemd dat de aanwezigheid van een grote luchthaven én een grote zeehaven in één land of regio, voor de economie een bijzondere meerwaarde

Nadere informatie

4 Onderzoeksverantwoording

4 Onderzoeksverantwoording 4 Onderzoeksverantwoording Het onderzoek Het veldwerk van de Monitor Criminaliteit Bedrijfsleven 2005 liep 11 weken en vond plaats van 19 september tot en met 6 december 2005. In totaal zijn 38.030 bedrijven

Nadere informatie

Nederland in Europese systemen en netwerken Internationale Concurrentiepositie van de Noordvleugel van de Randstad

Nederland in Europese systemen en netwerken Internationale Concurrentiepositie van de Noordvleugel van de Randstad Nederland in Europese systemen en netwerken Internationale Concurrentiepositie van de Noordvleugel van de Randstad Mark Thissen Aanleiding: Verzoek EZ De vernieuwende ruimtelijk-economische visie op de

Nadere informatie

Ondernemerschap in Zuidoost-Brabant in perspectief

Ondernemerschap in Zuidoost-Brabant in perspectief M201208 Ondernemerschap in in perspectief Ondernemerschap in vergeleken met en de rest van Ro Braaksma Nicolette Tiggeloove Zoetermeer, februari 2012 Ondernemerschap in in perspectief In zijn er meer nieuwe

Nadere informatie

Notitie. De veerkracht van de Noord- Brabantse economie bij een schok in de hightechsector. Notitie voor de provincie Noord-Brabant

Notitie. De veerkracht van de Noord- Brabantse economie bij een schok in de hightechsector. Notitie voor de provincie Noord-Brabant Notitie De veerkracht van de Noord- Brabantse economie bij een schok in de hightechsector Notitie voor de provincie Noord-Brabant Anet Weterings m.m.v. Dario Diodato, Martijn van den Berge & Otto Raspe

Nadere informatie

Overzicht openbaar vervoer concessies in Nederland uitgave 2005

Overzicht openbaar vervoer concessies in Nederland uitgave 2005 Overzicht openbaar vervoer concessies in Nederland uitgave 2005 Overzicht openbaar vervoerconcessies in Nederland uitgave 2005 Ruim drie jaar na invoering van de Wet personenvervoer is een groot aantal

Nadere informatie

Zorg in de regio s. september 2013. Kennis en Economisch Onderzoek

Zorg in de regio s. september 2013. Kennis en Economisch Onderzoek Zorg in de regio s september 2013 Kennis en Economisch Onderzoek Inhoudsopgave Inleiding 3 Hoofdstuk 1: Economisch belang van de zorgsector 4 Hoofdstuk 2: Zorgvraag 8 Hoofdstuk 3: Uitgaven in de zorg 15

Nadere informatie

Kerngegevens MKB 2012/2013

Kerngegevens MKB 2012/2013 Kerngegevens MKB 2012/2013 MKB & Onder nemer schap in zakformaat 2 Kerngegevens MKB 2012/2013 MKB & Onder nemer schap in zakformaat MKB & Ondernemerschap in zakformaat 1 Colofon Rapportnummer: A201318

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal 2015. Bedrijfsleven onveranderd positief

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal 2015. Bedrijfsleven onveranderd positief Conjunctuurenquête Nederland Tweede kwartaal 215 Bedrijfsleven onveranderd positief Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het tweede kwartaal 215.

Nadere informatie

Kans op werk en kans op stage binnen de economisch-administratieve, ICT- en veiligheidsberoepen

Kans op werk en kans op stage binnen de economisch-administratieve, ICT- en veiligheidsberoepen ECABO Kans op werk en kans op stage binnen de economisch-administratieve, ICT- en veiligheidsberoepen Dit document vormt een korte samenvatting van de belangrijkste resultaten van het jaarlijkse arbeidsmarktonderzoek

Nadere informatie

Februari 2012 Niet-werkende werkzoekenden (NWW) gestegen Meer WW-uitkeringen

Februari 2012 Niet-werkende werkzoekenden (NWW) gestegen Meer WW-uitkeringen Februari 2012 Niet-werkende werkzoekenden (NWW) gestegen - 483.000 werkzoekenden ingeschreven bij UWV WERKbedrijf - Vooral meer jonge werkzoekenden - Sterke toename werkzoekenden met transport beroep maar

Nadere informatie

BEDRIJVENDYNAMIEK 2004

BEDRIJVENDYNAMIEK 2004 BEDRIJVENDYNAMIEK 2004 Oprichting en opheffing van bedrijven in Nederland Vereniging van Kamers van Koophandel Vereniging van Kamers van Koophandel, Woerden, 2005 Het gebruik van cijfers en/of tekst als

Nadere informatie

Diversiteit in de Provinciale Staten

Diversiteit in de Provinciale Staten Onderzoek Diversiteit in de Provinciale Staten Het Huis voor democratie en rechtsstaat heeft na de verkiezingen van 2 maart 2011 de diversiteit in de nieuwe Provinciale Staten (PS) onderzocht. Het gaat

Nadere informatie