/2 RONDOM DEN HERDENBERGH

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "2002 19/2 RONDOM DEN HERDENBERGH"

Transcriptie

1 /2 RONDOM DEN HERDENBERGH Tijdschrift van de Historische Vereniging Hardenberg en Omgeving Lidmaatschap 14,00 per kalenderjaar Ledenadministratie en contributie: G. Wolbink, Alb. Risaeustraat 8c, 7772 AV Hardenberg, tel.: Secretariaat: Verenigingscentrum, bezoek- en informatieadres: Voorstraat 34, 7772 AD Hardenberg, tel.: Internet: Bestuur: H. Hoving, voorzitter, Boslaan 34, Hardenberg, tel.: E. Wolbink, secretaris/penningmeester, Hofweg 31, Hardenberg, tel.: Mevr. H. Reinders, A. Risaeusstraat 16, Hardenberg, tel.: Mevr. A. v.d. Kamp-Wildeboer, Polberg 59, Hardenberg, tel.: J.G.E. Sierink, Dennenkamp 8, Hardenberg, tel.: A. Pullen, Paasberg 46, 7772 DJ Hardenberg, tel.: K. Drenth, Dr. Albert Schweitzerlaan 15, 7772 EC Hardenberg, tel.: Mevr. G. Bakker-Altena, Berlinerstrasse 61, Emlichheim, tel.: Mevr. D. Reefman, Hoornblad 15, 7772 MG Hardenberg, tel.: Redactiecommissie: Redactieadres: Bankrelatie: Rek.nr bij Rabobank Hardenberg (Postrek.nr.v.d.Bank: ) POSTBANK rekeningnr ISSN: Mevr. D. Hesselink-Zweers J. Hofsink Mevr. J. Luisman-de Jonge K. Oosterkamp, eindredacteur, tel.: A. de Roo Voorstraat 34, 7772 AD Hardenberg INHOUD pag, Van de redactie 1 Munitieschepen op de Vecht K. Oosterkamp 2 De grens in beeld (5) K. Drenth/B. dé Vries 6 "Plat ni-js" Warkgroep Dialect 9 Erve Spalink J. Reinders 12 Het gevelbeeld van de Groene Welle (Beelden van ons 1) K. Oosterkamp 16 Schanszicht (Huizen van naam 17) K. Oosterkamp 19 Het stadhuis van Hardenberg D. Hesselink-Zweers 21 Bijdragen voor het volgende nummer uiterlijk op 1 augustus 2002 inleveren. Het overnemen van artikelen of gedeelten daarvan uit dit tijdschrift mag alleen na daartoe verkregen toestemming van de redactie.

2 Van de redactie In dit tweede nummer leveren we u een aantal bijdragen over uiteenlopende onderwerpen. Ouderen onder ons "zien" ze misschien nog liggen: de munitieschepen op de Vecht. De thuishaven van onze vereniging is tevens het oude stadhuis van Hardenberg, waarna het de functie van Oudheidkamer kreeg. Hierbij de geschiedenis van dit fraaie pand. In erve Spalink wordt een aardig detail uit Kloosterhaar belicht. Verder treft u voortzettingen aan van min of meer vaste series: plat ni-js met het thema geboorte en alles wat daarbij kan komen kijken; het huis met de naam Schanszicht wordt besproken met uiteraard enkele opmerkingen over de schans. Daarnaast treft u de eerste aflevering van een waarschijnlijk korte reeks over beelden (in de ruimste zin) in onze leefomgeving. De onderwijzerswoning van de openbare school in Baalder. Op verzoek van hoofdonderwijzer A. Westerhof, die in Heemse woonde, werd in 1892 een stuk grond gekocht van de weduwe Geertjen Goorhuis-Arends, groot ruim 85 are voor 225 gulden. De woning was in augustus 1894 klaar. Achtereenvolgens woonden er de onderwijzers Westerhof, de Klerk, Luimes, Ravenshorst, Bolmer en van Halderen. In 1979, na de sluiting van de oude school is het huis gekocht door H. Hamberg. 1

3 Munitieschepen op de Vecht Van eindjaren '50 tot 1964 lagen er op de Vecht ter hoogte van Baalder binnenvaartuigen voor anker met een lading munitie aan boord. Hoewel de plaatselijke pers indertijd zeer terughoudend was met berichtgeving hierover en ook de toegankelijke gemeentelijke archieven geen informatie bevatten hieromtrent, wist iedere Hardenberger ervan. De drijvende bommen werden in de volksmond kruitschepen genoemd. Een van de schippers, de heer Ab Zwiers, verstrekte informatie voor dit artikel, waarin zijn verhaal enigszins wordt ingebed in enkele opmerkingen over de landelijke situatie. K. Oosterkamp De algemene situatie Nadat Nederland in 1949 was toegetreden tot de pas opgerichte NAVO, diende er een behoorlijk omvangrijke munitievoorraad te worden opgebouwd ten behoeve van het Eerste Legerkorps. Het grootste deel van deze munitie kwam uit de Verenigde Staten, maar ook de productie in Nederland en de andere Europese landen nam geleidelijk in omvang toe. Uiteraard waren er gelijktijdig plannen gemaakt voor de bouw van nieuwe munitie- magazijnen, maar het was onmogelijk deze al op korte termijn te realiseren. Om toch munitievoorraden op strategische sterkte te kunnen opbouwen werd als tussentijdse oplossing de "oplegging" in binnenvaartschepen voorgesteld. Het eerste munitieschepenmagazijn werd op 16 oktober 1953 opgericht in de Botlek. Aan binnenvaartschippers werd gevraagd om hun scheepsruimte te verhuren aan de Staat der Nederlanden, i.c. het Ministerie van Defensie. Het kostte niet erg Munitieschepen op de Vecht 2

4 veel moeite om een aantal schippers hiertoe bereid te vinden. Er stond een aantrekkelijke vergoeding tegenover, het was prettig dat de kinderen gewoon naar school konden en behalve dat er een oogje in het zeil moest worden gehouden, was er niet veel werk mee gemoeid. In 1960 bereikte het aantal schepen de grootste omvang, namelijk 168. Hiervan lagen er op het hoogtepunt 42 in Hardenberg. De overige schepen lagen voor anker op de volgende locaties: Akersloot (bij Alkmaar), Alem (bij Amsterdam), Nederhemert (aan de Afgedamde Maas), Niftrik (aan de Maas), Waspik (aan de Bergse Maas), Zijkanaal F, Ramspol en de Zande (in de omgeving van Kampen). "Kruitschipper" Swiers Van 1960 tot 1964 lag het vrachtschip De Onderneming van schipper Ab Zwiers op de Vecht, volgeladen met munitie. De heer Zwiers was in 1919 in Amsterdam geboren en was daar ook op school geweest. Zijn vrouw kwam uit Smilde (Dr.), ook zij stamde uit een schippersfamilie. Ze waren in 1945 getrouwd. Daarvoor had de jonge Zwiers enige technische ervaring opgedaan in een machinefabriek. Na de oorlog kwam hij als schippers-knecht aan boord van zijn vaders schip, terwijl zijn vrouw in Amsterdam achterbleef: een weinig romantisch begin van hun huwelijk waarvan de sluiting door de oorlogssituatie al enige tijd was uitgesteld. In 1948 nam zoon Ab het schip van zijn ouders over en begon voor het jonge gezin Zwiers het zwervend bestaan. Het schip had een voor die tijd normale grootte van 160 ton. Er werd van alles en nog wat vervoerd: grint, zand, aardappelen, turf, hout, steen, enz. De vaaropdrachten brachten hen tot in België, zelfs tot in Frankrijk. De kinderen volgden hun schoolopleiding op schippersinternaten, alleen in de vakanties was het gezin verenigd. De niet al te goede gezondheidstoestand van zijn vrouw maakte dat de heer Zwiers gemotiveerd was om in 1960 met belangstelling te kijken naar de mogelijkheid zijn schip te verhuren aan het Ministerie van Defensie voor munitieopslag. Hij sloot het contract en kreeg als bestemming de Vecht bij Hardenberg toegewezen. Via het Almelose Kanaal en De Haandrik bereikte hij de ligplaats. Er lagen toen al dertig schepen, er zouden nog twaalf bijkomen. De schepen lagen op de Vecht tussen (ongeveer) de Krüserbrink en het Jodenbergje aan de Baalderoever met tussenruimten van dertig tot veertig meter. De ruimen waren gevuld met allerhande munitie, per schip verschillend. De opslag betrof o.a. kogels, anti-tankmijnen, landmijnen en granaten. In de haven, toen nog niet gedempt, werd met enige regelmaat gelost en nieuwe voorraden geladen. In verband met de veiligheid moest er steeds een persoon aan boord zijn. Het was beslist niet toegestaan om kinderen zonder toezicht aan boord te laten verblijven. Als er zich een situatie voordeed dat zowel man als vrouw even weg moesten, hield een buurmanschipper wel even de zaak in de gaten. Voor het geval dat zich een noodsituatie zou voordoen, beschikte elke schipper over een seinpistool met twee kleuren seinpatronen: voor een scheepsnoodsein, bijvoorbeeld in geval van lekkage, en een militair alarmsein, bijvoorbeeld in geval van brand of sabotage. Volgens schipper Zwiers heeft zich in die periode geen enkel geval voorgedaan van ongewenst bezoek, poging tot diefstal of iets dergelijks. 3

5 De temperatuur en de luchtvochtigheid waren belangrijk, deze moesten nauwkeurig worden geregistreerd. Regelmatig moesten de ruimen worden gelucht door de luiken te openen. Hoewel het wat merkwaardig klinkt, zorgden deze maatregelen ervoor dat de munitie op het water gemakkelijker droog te houden was dan in ondergrondse bunkers. Het grootste gevaar aan boord van zo'n munitieschip was natuurlijk brand. De ruimen waren brandwerend gescheiden van de roef, waarin uiteraard gekookt moest worden. De petroleumstellen en later de gasstellen en - flessen werden aan strenge keuring onderworpen. De gasflessen moesten buiten worden geplaatst. Eens deed zich een situatie voor die de heer Zwiers zich nog heel goed kan herinneren: "Een jongen vulde een leeg petroleumstel bij, terwijl dat nog warm was. Ineens een steekvlam en de roef stond van binnen in brand. De brandblusser werd gauw gepakt en leeggespoten. De hele roef was helemaal wit, maar dat interesseerde ons niet, want we stonden te beven van de schrik. De buurvrouw van het schip aan de andere kant heeft een week van de schrik niet kunnen praten, 's Avonds om negen uur waren de heren uit Den Haag er al. Die hadden direct bericht gekregen, waarschijnlijk van de wacht. Ze waren bij de Krüserbrink net bezig die flats te bouwen. Als de brand had doorgezet, hadden ze daar opnieuw kunnen beginnen." Aan de haven in Hardenberg stond een houten keet die diende als wachtlokaal. Daar hield een wacht zich op die om de twee uur met een motorbootje, de Spido genaamd, vanuit de haven langs de schepen voer. Buiten diensttijd moesten de schippers deze dienstvaart bij toerbeurt verrichten. Als iemand aan boord van de schepen dringend iets geregeld moest hebben of er moest anderszins hulp worden geboden, dan kon dat geregeld worden. Ook de zware kruideniersboodschappen werden met de Spido meegenomen en aan boord afgeleverd, terwijl Harm Gort uitverkoren was om met het bootje mee te varen om zijn rookartikelen uit te venten. Deze mochten uitsluitend in de roef, dus binnen, worden opgerookt. De overige boodschappen werden meestal zelf gehaald en meegenomen. Ook daarvoor kon men meevaren met de Spido. De Spido De kinderen verkeerden in de gunstige omstandigheid dat ze nu steeds bij hun ouders aan boord konden zijn, hoewel het niet altijd vakantie was. Ze gingen naar school in Baalder en Hardenberg. Vriendjes en vriendinnetjes konden gerust meekomen om aan boord te spelen. Er was geen geheimhouding, de schepen waren niet een soort van verboden gebied. Op zoek naar berichtgeving in de plaatselijke pers was er geen bericht over deze munitieschepen te vinden in de betreffende jaargangen van het Salland's Volksblad. Ook de gemeentelijke archieven geven geen informatie. De plaatselijke bevolking was echter vrij nauwkeurig op de hoogte wat er zich in de ruimen bevond, maar er was nooit sprake van enig protest, er was geen ongerustheid over het mogelijke veiligheidsrisico. De schepen lagen er en dat werd aanvaard als een gegeven. Tussen de schippers en de plaatselijke bevolking ontstond in de loop der tijd een gewoon, normaal contact. Desondanks vormden de schippers toch ook wel een wereldje op zichzelf. Naast toezicht en enkele controlewerk-

6 zaamheden was er vooral veel vrije tijd. Om deze op wat aangename manier door te brengen kon men de schippers regelmatig aantreffen in café Potgiesser, hun stamcafé aan de markt, vlakbij de haven waar de Spido afgemeerd lag. Daar werden de nieuwtjes besproken en zocht men eikaars gezelschap. De heer Zwiers wist zich nog een merkwaardig voorval te herinneren: "De schippers gingen 's zaterdags een biertje halen bij Potgiesser. Er was toen een schipper die het niet zo goed kon verdragen, hij had er een paar te veel op. Op het plein, hij was wat misselijk, gaf hij over, waarna we hem met zn allen met de Spido aan boord hebben gebracht. Daar kwam hij even later tot de conclusie dat hij zijn gebit kwijt was. Zijn vrouw was toch al kwaad, ze schaamde zich zo, en dat werd nu nog erger. We zijn teruggegaan, hebben het gebit opgezocht, schoongemaakt en het hem gebracht. Hij had weer tanden." Bij hoog water Vanuit het ministerie was er af en toe controle die steekproefsgewijs werd uitgevoerd. Dan werden de aantallen en de aard van de munitie gecontroleerd. Door het regelmatig contact met de controleurs ontstond er ook met hen een zekere vertrouwelijkheid en gemoedelijkheid. Eigenlijk maakten ook zij deel uit van datzelfde wereldje. Zo kon het gebeuren dat "er een controleur van Defensie vlak voor de kerstdagen kwam controleren of alles wel in orde was. En die kwam ook bij Potgiesser terecht, waar wij al zaten. Het was gezellig, hij nam er een, en nog een,.. Uiteindelijk hadden we moeite genoeg om hem in de wagen te krijgen. Hij werd gereden door zijn chauffeur, dus wat dat betreft was er niets aan de hand. Het tekent alleen dat het er heel gemoedelijk aan toe ging." Beëindiging locatie Hardenberg Door de ingebruikneming van de nieuw gebouwde munitiemagazijnen verminderde de opslag in munitieschepen. Ook overtollige voorraden werden afgestoten. De locatie Hardenberg werd in 1964 beëindigd. De laatste schepen vertrokken naar de omgeving van Kampen. In 1965 werd het laatste schip gelost en kwam er een einde aan deze vorm van munitieopslag. Schipper Zwiers hield het schippersbestaan voor gezien, vooral vanwege de gezondheidstoestand van zijn vrouw. Hij ging voor anker in Hardenberg, aan de Oelenveerstraat en kwam in dienst bij Wavin. Al snel raakte het gezin hier ingeburgerd en voelde zich thuis in dit deel van Salland. Zelfs het dialect kregen ze na verloop van tijd vrijwel accentloos onder de knie. Zo kwam er een einde aan de aanwezigheid van deze drijvende bommen op de Vecht, in een periode dat men met een zekere argeloosheid dit soort risico's als iets vanzelfsprekends accepteerde. Bron: J. A. van Wiechen: Munitievoorziening door de eeuwen heen. Den Haag 1983, pag De oplegging van munitie in binnenvaartuigen tussen 1953 en Met dank aan de heer A. Zwiers. 5

7 De grens in beeld (5) Bij de Poffershut, een gedenkwaardige grensovergang. Deze keer een artikel over de grensovergang bij de Poffershut. Al eeuwen een bekende overgang waarover vele smokkelverhalen kunnen worden verteld. Ook een punt waar nogal eens verschil van mening was over het precieze verloop. Ook de afwatering via de Rauwe Schlinge of Ruwe Slinge was vaak aanleiding tot verschil. Hiermee sluiten we vooreerst onze serie artikelen over de grens tussen de gemeente Hardenberg en Duitsland af Mogelijk komen we nog een keer terug met andere wetenswaardigheden over de grens, want ons project loopt door en over de grens is veel te vertellen. K.Drenth /B de Vries We beginnen hier bij grenspaal 121, de lage steen, dit in tegenstelling tot nummer 120, de hoge steen, zoals ze op een kaart van rond 1900 nog worden vermeld en zo ze in de volksmond ook nog steeds worden genoemd. In het grenstraktaat van 1824 staat het als volgt: ''Van den laatstgemelden steen (120) loopt de grens verder regt op den zoogenaamden lage steen, zijnde een keisteen zonder merkte eken en voor de zoogenaamde ruwe Slinge gelegen. Voorts over de plaats, waar de oude Poffershutte heeft gestaan, langs de sloot van de landweer, tot aan de Sallandse of Torensteeg..." In artikel 23 wordt aangegeven, dat de Hannoversen de waterleiding tot de Poffershut moeten schoonhouden en door de Nederlanders mogen geen hindernissen worden "toegebragt" in de loop van de Ruwe Slinge naar de Vecht, en een aangelegde dam moet worden geslecht. Een landweer was een soort wal in het land, die diende als bescherming tegen water, ook wel als verdedigingslijn gezien en vaak begroeid met houtopslag, zodat het vee er niet in of uit kon. In 1819 stuurden de burgemeesters en schout der Gemeenten de Stad Hardenbergh, Gramsbergen en het Schoutambt Hardenbergh een brief aan de commissaris van den Koning. Daarin staat over het verloop van de rijksgrens onder andere: "Door een aldaar liggend zederdt ongeveer 70 Jaaren verlaten Kampjen, al waar als toen eene Hutte gestaan heeft... en het vorengemelde Kampjen voor een gedeelte op het Nederiandsche Territoir liggen en alzo de tegenswoordige zogenaamde Pofferts Hutte van Herm Ramaker de Grenslinie niet te beroeren, maar mede binnen dezelve op Nederlandsch Territoir te staan." Kennelijk was dit een vooronderzoek voor het Geeft de wijzigingen bij grenscorrectie aan. 6

8 het nummer van de eerder geplaatste paal plus een volgnummer, meestal in Romeinse cijfers. Zo kwamen er langs de Ruwe Slinge en de Poffershut de hulppalen tot en met 122- VII, op de kaart van 1900 zijn die nog aangegeven. Toen beginjaren 1960 de afwatering overal werd verbeterd, als gevolg van het in cultuur brengen van afgegraven veengronden, werd ook de Ruwe Slinge gekanaliseerd. De poffershut was allang verdwenen en dus moest en kon de grens ook worden aangepast. Bijgaand kaartje laat zien, dat de grens nu de loop van de gekanaliseerde Slinge volgt en dat de grensstenen tot en met VII overbodig werden. De oude 122-V is omgenummerd naar 123 en staat nog op zijn oorspronkelijke plaats. Situatie na de Grenscorrectie. grenstraktaat van Volgens het traktaat van 1824 loopt de grens verder langs de Ruwe Slinge, de landweer en zo naar de Vecht waar weer een markering staat. Toen zijn alleen de Grensstenen 121, 122, 123, 124, 125, 126 en 127 geplaatst, dus alleen de hoofdpalen en tussenpalen met hele nummers. In 1866 kwam Hannover bij Pruisen. Dat land kwam overeen met Nederland om de bestaande grenspalen te eerbiedigen, maar bij onduidelijkheden en kronkels in de grens deze nader aan te duiden. Er werden hulppalen geplaatst, met aan de ene kant de N van Nederland en aan de andere kant de P van Pruisen. Als nummer kregen zij Tussenpaal 123, is een eerdere hulppaal uit Staat scheef to. v. de grens Keurig is in een staatje aangegeven welke stukjes grond van nationaliteit veranderden. Om de balans sluitend te maken is de verderop staande grenspaal 124 (bij de vroegere Torensteeg) enkele meters richting Duitsland verplaatst, zodat het aantal vierkante meters grondgebied van Nederland en Duitsland gelijk bleef. De oude Hulppaal 122-VI is in 1994 gebruikt om de weer opengestelde groene grensovergang te markeren, een herinneringsplaat geeft deze gebeurtenis aan. Deze steen staat dus niet als officiële grenssteen te boek, dat is steen 123-1, die aan de andere kant van de weg zou moeten staan. 7

9 Gramsbergen/Hardenberg. De naam Torensteeg doet vermoeden dat dit ooit een kerkpad was, waarlangs de mensen ter kerke gingen, of in Laar of in Hardenberg/Heemse of in Gramsbergen. Hier staat hoofdpaal 124, die we bij onze zoektocht maar moeilijk konden vinden, omdat hij midden in een wilgenstruik stond. Nu niet meer zo'n belangrijke plaats dus. Herinneringsplaat, aangebracht op de grenspaal 122-VI De genoemde Sallandse- of Torensteeg is met de rui verkaveling verdwenen, (heette toen Toeslagweg). Het was vroeger kennelijk een belangrijke verbinding tussen Laar en Op wacht in de eerste Wereldoorlog ( ) bij grenspaal 124. Uit het archief van de familie Schuurhuis-Schuurman Heemserveen. Hoofdpaal 124. Vroeger was hier een grensovergang naar het Duitse Felgenhorst. Op oude kaarten staat de weg als Torensteeg, later de Toeslagweg, maar verdwenen bij de ruilverkaveling. In het van 1824 wordt deze weg Sallandse- of Torensteeg genoemd. De paal was nu bijna niet te vinden, midden in de struiken Na de Vecht loopt de grens langs een watergang in de richting van de kolk bij de gemalen aan de weg naar Coevorden. Paal 133 is de laatste in de provincie Overijssel en staat in de dijk van de kolk. Volgens het traktaat: " waar de Provinciën Overijssel en Drenthe en het Graafschap Bentheim aan elkander stooten."

10 "Plat ni-js" "As 't kind maar een name hef". Met dit gezegde valt de warkgroep Dialect met de deure in huus. Oons onderwarp is namelijk niet in een paar woorden samen te vatten want het handelt over geboorte, naamgeving, vernumen, verjoardagen en de hele kroam d'r umhèn. Wi-j hebt ok de ruumte niet um een volledig beeld te geven van alle gewoonten en gebruken rond dit gebeuren, wat natuurlijk in elke streek ok weer verschillend is. Wi-j wilt gewoon deurgeven wat in oonze herinnering op eslagen lig en wat 'r an de oppervlakte kwam toen wi-j gezamenlijk het onderwarp ansneden. 't Is een gezellig (baker)proatie ewörden! Warkgroep Dialect Geboorte Wi-j hebt vastesteld dat er tot op heden gien veraandering ekommen is in het geboren worden op zichzölf(!) maar dat de gebruken en gewoonten rond de geboorte hemelsbreed verschilt met die van vrogger. Ten eerste kreeg de jonge moeder toen weinig medische veurlichting want ongeveer een moand veur de bevalling stelden ze de dokter of de vroedvrouw pas in kennis van de kommende gebeurtenis. Wel worden heur deur femilie en buurvrouwen heel wat "wieze" roadgevingen an de haand edoane: "Ie mut niet meer onder de liende deurlopen want dan kreg het kind een streep over 't gezichte en gien knienn meer voeren want dan he'j kaans dat het kind een hazelip-pie kreg" en veule van dat soort bi-jgeleuvige uutspraken. Ok het woord "zwanger" worden zelden gebruukt. Eerder de gezegdes: "die hef wat onder de schölk" en "doar kriegt ze d'r iene bij" of "doar kriegt ze wat jongs". vrouwen zaten op de derde dag al weer onder de koe of voerden de varkens maar de 9e dag gungen ze toch veur de wissigheid maar weer op bedde liggen. Dit alles zulle wi-j maar op het bördtie van het bi-jgeleuf schoeven. Kroamvrouw De verzorging van moeder en kind lag bi-j de noaste buurvrouwen, al heuld de vroedvrouw of de dokter ok wel een ogie in 't zeil. Het kind kreeg elke dag een wasbeurte maar de moeder bleef doar gedeeltelijk van verschoond want met (kold) water an een kroamvrouw kommen was levensgevoarlijk! Een kroamvrouw mos "eten en drinken en... ".(zie jaargang 18, nr. 2, pag. 17) Sommige gezinnen beschikten over een zogenuumde "baakster". (Het woord baker klunk te mannelijk) En mannen kwamen d'r bij de verzorging niet an te passé. Ze mochten hoogstens het kind ange- Wi-j kunt oons ok niet herinneren dat er vrogger een ooievaar in de tuun eplaatst worden met een wasliende vol kinderkleerties; geboortekaarties loaten drukken was zeldzaam, de femilie worden zo veule mogelijk mondeling anezegd, en vri-je dagen veur va zaten d'r ok niet in! Meestal waren de noaste buurvrouwen anwezig bi-j de bevalling die onder leiding van een vroedvrouw stund. De kroamvrouw mos negen dagen op bedde blieven. Die negende dag was beslissend en as die zonder narigheid verstreken was, ko'j weer gerust oademhalen. Sommige 9

11 ven... bi-j de burgerlijke stand en ok nog niet zonder twee getugen. Tot an 't begun van de 20ste eeuw was dat verplicht. Meestal waren d'r op 't gemeentuus wel een paar personen die dit opknapten maar soms gungen d'r ok een paar buren met. En dan worden d'r onderweg ok nog wel even anelegd! ( " Kindverzoepen ") Buurvrouwen hadden tot taak um 's morgens en 's oamds het kind te verzorgen. Het zogenaamde "kind lös doen ". Het kleine "poppie " worden doarnoa weer stevig in ebakerd: vier spelden an de luier en dan in 't pak. Een pakluier was van flanel met een gehaakt raandtie. Het woord luier was niet arg in zwang. Het kind had een "doek" veur, ie gaven het kind een dreuge doek, en was die nat, dan ha'j een pisdoek. In de kroamtied worden de kroamvrouw deur de buren verwend met allerlei lekker eten, zoas riest met krenten, riest met proemen, pudding en soep. As 't even kon kreeg de kleine de börste. As dat niet wol lukken was dat vrogger een groot probleem. Verdunde koemelk was dan een alternatief. Ok bint er veul kinderties groot ebracht met geitemelk en beschuten! In sommige buurten ha'j bekwoame vrouwen met een zeker natuurtalent um kraamvrouwen bi-j te stoan onder allerlei umstandigheden. Disse vrouwen worden d'r ok steevaste bi-j eroepen as "de vrouw op 't leste leup ". Een jonge vader die wereldkundig maakten dat zien vrouw een kind ekregen had, kon vol- stoan met de mededeling: " 'k Heb de vrouw in bedde". En as de mensen vreugen: "Nou, wat is 't ewörden?" Dan kon 't gebeuren dat e zee: "Een plaggenstekkertie" (jochie) of een "kousenstoppertie" (magie). Zo was d'r toen 't rolpatroon bi-j in ebakken! Ooievaar De buren mossen "an ezegd" worden. Dat was meestal-het wark van oldere kinder. Ze gungen dan de hele buurte deur um te vertellen dat er bi-j die en die een jongezeune of jongedochter geboren was. Ze waren in de veronderstelling dat het ni-js veur iederiene uut de lucht kwam vallen! Want een kind wus meestal van niks. Over de oorsprong van 't leven worden niks verteld, doar lag een groot taboe op. Wel worden er verwezen noar de Schepper van alle leven maar het gros van de kinder worden wies emaakt dat de dokter of vroedvrouw het kleintie bracht. In Hardnbarg was dat vrogger dokter Kattewinkel. Die had een heel vruchtbaar koffertie dat onuutputtelijk was. De ooievaar had ok heel wat op zien geweten en op de veulgestelde vroage: "Woar kom ik vandoan?" kreeg een kind de meest onnozele antwoorden, b.v. "Ie bint uut de boerenkool ekommen of wi-j hebt oe achter een boom evunden met een kwattie in de haand". Dat moeder een beetie ziek was noa de geboorte van het ni-je breurtie of zussie worden uut elegd met de dooddoener dat ze deur de ooievaar epikt was. Leek dat de olders wat te verre gezocht, dan kreeg de hane 't op de kop! Op ieder arf leup immers wel een hane? Wat hebt ze oons veur de gek eholden! Kleine Luuksie heurden 's morgens van zien va: "De ooievaar hef oe vannacht een klein zussie ebracht". "Weet ik", zee e. "Ik heurden oe tegen de ooievaar zeggen: 't Regent, wi'j ok een paraplu met hebben?" en kleine Henkie, die evroagd worden of e zien zussie wol zien, schreewden: "Nee, ik wil de ooievaar zien!" Vernuming Het vernumen van het kind was ok iets bijzunders. En eigenlijk ok weer niet umdat de regels doarveur vaste stunden. Was het eerste kind een jochie, dan was de va van va an de 10

12 beurte, maar was het een meissie dan mos de moe van va vernuumd worden. Het tweede jochie worden vernuumd noar de va van moe. Was 't een meissie dan noar de moe van moe. Ze waren in ieder geval um en um an de beurte. Een grootvader gaf te kennen noa de geboorte van zien eerste kleindochter: "Ik wil niet in de rökke ". Hi-j bedoelden dat zien name niet an een wicht egeven mocht worden. Een opoe: "Ik wil niet in de bokse ". As ze b.v. Zwaantje heetten, had ze liever een wicht dat zo enuumd worden dan een jochie Zwaantinus te numen. In 't geval van allene maar "wichter of jongs " zal d'r ok wel een oplossing evunden ween. Veul variatie en fantasie in de naamgeving was d'r vrogger niet. (Tegenwoordig veul variatie en te veul fantasie!) In 1913 was d'r een gezin in E. in oonze gemeente woar 5 kinder waren. De namen: Hendrika, Hendrik, Hendrikje, Hendrik Jan en Jan Hendrik. In sommige gezinnen kwamen twee Fenna's veur, as de beide opoes Fenna heetten. Of twee Jennegies maar dan worden 't vake oonze Jenne en oonze Jennegie. Of grote Rieke en kleine Rieke. Of 't oldste kind heetten gewoon "Zusse" of "Breur". Vernumen was een serieuze plicht! Tegenwoordig wordt er ok nog wel vernuumd! Oma Lammegien b.v. kreeg een kleindochter: Laetitia...en we noemen haar Kim! Ok worden een kind wel is vernuumd noar een kinderloze Diekemeuje of Harm-ome, en dan maar ofwachten. Sommigen stunden d'r op dat ze vernuumd worden. Was het kind noar groffa enuumd die nogal driftig was en het kind was ok met disse karaktereigenschap ezegend, dan heuren ie 't gezegde: "Hi-j oardt noar de name!" Tegenwoordig zegt ze " ( t Zit in de genen ". Kroamvesite En dan kwamen de kroamvesites. Familie en bekenden kwamen "ansprekken " "met een kromme arm". Dat wol zeggen da'j een geschenk bi-j oe hadden. B.v. een koeke of een krentestoete. Grote krentenwegges geven, is, dunkt oons, echt iets van noa de oorlog. De buurvrouwen kwamen ok gezamenlijk op kroamvesite. Meestal op een middag, in de weke veur 't deupen. Op 't plattelaand ha'j vrogger een hele reeks buren die in geval van huwelijk, geboorte en dood de helpende haand beuden. An de vrouwen was het veurbeholden um op kroamvisite te goan. D'r worden dan gezellig ekletst bi-j een koppie koffie of thee met koeke. D'r is een tied ewest dat de vrouwen bi-j die gelegenheid jenever en citroen drunken. Ondertussen worden de jonggeborene etoond en van schoot noar schoot deur egeven. An 't ende van de vesite legden de vrouwen de "goave " noast het koppie op 't schöt-teltie. Zo'n 40 of 50 joar eleden was dat een kwattie of 30 cent. Doar waren vaste ofspra-ken veur in de boerschoppen. In Kloosterhaar worden de kroamvisite "beschutenmoal" enuumd. Maar "beschuit met muisjes " kenden ze toen nog niet. Beschuten waren veur kleine kinder en zieke mensen. Verjoardagen. An verjoardagen worden vrogger heel weinig andacht besteed. De doatum kon zölfs helemoale in 't vergeetboek raken. Dan zee men: "Oonze zusse is in de bouw geboren" (dat was in 't roggemeien) of "Appie is in 't jappelkrabben geboren ". Heel olde mensen weet nog te vertellen dat 'r een dag noa ow verjoardag ezegd worden: "Oonze Gaigien hef verduid gistern okjoarig ewest." En echte cadeaugies worden d'r ok niet egeven. Een paar ni-je kousen, een ni-je pette, een paar klompen, enz. A'j as kind 't geluk hadden um op dezölde dag joarig te ween as de inwonende grootolder worden oe deur 't bezuuk van alles toe estopt. In tegenstelling tot de uutgebreide kinderfeessies van vandage an de dag vreugen wi-j oons of: Tracteerden wi-j vrogger ok op schoele a'w joarig waren? Ja, wi-j kregen een zak pinda's met die toen nog apeneuten heetten, en verdeelden die op 't schoelplein, weet sommigen zich nog te herinneren. En zo kunne wi-j nog wel een poossie deurgoan want alles is nog lange niet verteld maar an elke kroamvesite komp een ende. Tot de volgende keer. 11

13 Erve Spalink In het zuidoostelijkste deel van Kloosterhaar en dus ook van de gemeente Hardenberg, aan het eind van de Groenedijk, op nr. 17, ligt in een omgeving van bos en groen het beheerdershuisje van het landgoed Oldhorst, vanouds "erve Spalink". J. Reinders Het huis is in RdH 2000/4 door mij al eens aangehaald in het artikel over bijnamen in Kloosterhaar als woning van "Jan Lubben" (J. Schepers Lzn.) Ook dhr. K. Oosterkamp heeft in datzelfde nummer in zijn artikel over de Oldhorst en de familie Reyers het als "Hans en Grietje-huisje" aangegeven. Erve Spalink is oud. Het voormalige oude huis dateert uit de eerste helft van de 19 de eeuw. Bewoond door verschillende families Spalink. Deze namen komen we nog vaak tegen in o.a. Kloosterhaar en Bruinehaar. Ook de familie Markfluwer had nog een deel Spalinkbloed door de moeder van Harm Hendrik, Berendiena Spalink. En in de Luismansstam komen we ook Spalinks tegen. In 1856, toen het kanaal naar de Haandrik klaar was, liet veenderij Van Royen de Van Royenswijk graven van Bergentheim naar Kloosterhaar en werd begonnen met de exploitatie van de venen aan weerszijde van deze wijk en verder de Kloosterhaarse venen. Bij de aankoop van de veengronden behoorde ook de aankoop van het boerderijtje op erve Spalink en later, begin 1900, grote delen van de Vriezenveense venen, "de Supelplus". Erve Spalink lag in de hoek Groenedijk - Striepedijk - Zwartedijk. De Groenedijk liep vanaf Kloosterhaar rechtdoor naar Bruinehaar. De Striepedijk als karre Het erve Spalink 12

14 spoor en schapendrift vanaf de Striepe, later "de Klinge", langs grenspaal 99, welke ongeveer 300 meter op Nederlandse grond staat. Op deze steen staan drie namen: Salland, Twenthe en Bentheim. Verder liep de Striepedijk langs erve Spalink en over de Groenedijk dwars door de venen als Zwartedijk richting Sibculo. Als smokkel-pad is de Striepedijk veel gebruikt. Vanaf de Striepe richting Sibculo, en Kloosterhaar was vroeger ook Sibculo, werd veel gebruik gemaakt van de Groenedijk. Het landschap was in die jaren anders dan tegenwoordig. Nu golvende, vaak aangeplante, bossen en struiken, akkers en weiden, toen uitgestrekte heide en uitzicht naar alle kanten. Vanaf erve Spalink zag je zuid-west over de Barghaar en verder over het veel lagere Vriezenveense veld, verdeeld in smalle kavels vanaf Vriezenveen tot aan Kloosterhaar, eigendom van diverse Vriezenveense inwoners. Richting zuid-oost en oost over de Striepedijk over de heide en erve de Schutte en verder tot Bruinehaar en richting de Brink met de erven Grootboers, Jansboer en Albertsboer, en tot de grenspaal 99 en de Striepe. Richting noord overzag je dan het woeste veld van de Kloosterhaarse venen. 13

15 Het huis tijdens de bewoning door fam J. Lubben De huidige situatie 14

16 Een deel van de heide vinden we nu nog over de voormalige Striepedijk en verder op de hoogte bij Bruinehaar. De Spalinks waren kleine boeren die naast het boeren bijverdienden met schapen houden en turfsteken. De Groenedijk is al in de 18 de eeuw op oude kaarten aangegeven. Ze loopt nu vanaf erve Spalink verder als Driehoeksweg, genoemd naar veenderij de Driehoek van gebr. Dekker. Toen er nog geen sprake was van veenderij Dekker, was het gewoon Groenedijk tot aan Bruinehaar. In die tijd een slechte tot zeer slechte weg met een ondergrond van veen, wat in het najaar bij het drukke vervoer van turf en boekweit grote problemen gaf. Vooral het lage gedeelte tussen erve de Schutte en Bruinehaar, het lage gat, was dan slechts met grote moeite begaanbaar. Het lage gat liep hier door het veen. Als we kijken naar de hoogteverschillen, is het geen wonder: het hoogste punt op de Striepe is 26,7 m + AP en het hoogste punt van Sibculo is 21,3 m + AP. Daartussen de Vriezenveense venen met 14,1 m + AP. Over deze problemen is veel en voortdurend geklaagd bij de betrokken instanties, maar de burgemeesters van Hardenberg en Vriezenveen speelden elkaar de bal toe en samen de bal naar de graaf van Rechteren in Almelo, de eigenaar van de gronden en dus ook van de weg. Het resulteerde in een afwijzing. Ook Spalink krijgt op 10 juli 1853 op zijn klacht een afwijzing. Op 27 juli 1853 wordt dit door Spalink weer aan de burgemeester van Hardenberg voorgelegd. De burgervader is op bezoek en ziet met eigen ogen hoe slecht de weg is. Ook na het voorgelegd te hebben aan de Gedeputeerde Staten in september 1853 krijgt hij te horen dat dit college geen enkel machtsmiddel heeft om de weg in orde te laten brengen. Dit heeft geduurd tot 1921 toen de eerste verharde Groenedijk werd aangelegd. (P. G. J. Groenewold: Heemkunde ) Het zal duidelijk zijn dat het gedeelte van het lage gat flink opgehoogd moest worden. Als we nu over de al weer vernieuwde Driehoeksweg gaan, zien we nog het hoogteverschil met de lage akkers tot aan de Engbertsdijk. Het oude boerenhuis van erve Spalink is later geheel of gedeeltelijk vernieuwd. De familie Reyers die na de vervening gronden aankocht van veenderij Van Royen, stichtte na 1933 twee boerderijen: de Petronellahoeve en Heerjansland, en bouwde op het landgoed De Oldhorst, een prachtig zomerverblijf. Ze kreeg eveneens erve Spalink in eigendom. Het huis is door diverse Spalinkfamilies bewoond geweest. Daarna, bij de aankoop door veenderij Van Royen en later door de familie Reyers, werd het huis verhuurd. Hier hebben achtereenvolgens gewoond (o.a.) fam. W. Zoomer, P Klos, J. Lubben (J. Schepers Lzn), A. Veldhuizen, J. H. Ekkel, J. Schouwink. In 2001 werd het huis van het vroegere erve geheel gerenoveerd en uitgebreid naar de eisen van deze tijd. Tot volle tevredenheid van de huidige eigenaar Mr. M. J. G. Reyers. Na deze renovatie wordt het beheerdershuisje nu met groot genoegen bewoond door de familie Jan-Henk en Githa Sickman-Kampmann en kleine Tim. Zowel bij Jan-Henk als bij Githa stromen vanaf betovergrootmoederszij de nog enkele spatjes Spalinkbloed door de aderen. 15

17 Het gevelbeeld van de Groene Welle (Beelden van ons 1) In onze directe omgeving zijn een aantal kunstwerken te zien. Ze zijn van ons, omdat ze opgesteld staan of hangen in de publieke ruimte of van daaruit voor ieder zichtbaar zijn. Bovendien hebben opdrachtgevers en kunstenaars met deze objecten geprobeerd een beeld te geven van hoe zij de werkelijkheid beleefden, of hoe ze de werkelijkheid graag wilden zien. Tenslotte zijn het onze beelden, omdat wijzelf als toeschouwers, ons er - soms en misschien - in kunnen herkennen. In deze eerste aflevering het gevelbeeld van de Groene Welle aan de Piet Heinstraat. K.Oosterkamp Op 6 februari 1967 opende mr. B. W. Biesheuvel, minister van Landbouw en Visserij, de nieuwe Chr. Middelbare Landbouwschool aan de Piet Heinstraat in Hardenberg. De CBTB had in 1921 al het initiatief genomen om christelijk middelbaar landbouwonderwijs te starten. Het stond toen nog in de kinderschoenen en het begin was bijna symbolisch: in een oude bewaarschool aan het Middenpad. Al in 1923 kon aan De Brink een nieuw gebouw worden betrokken dat na 44 jaar weer werd verlaten voor de modern ingerichte locatie aan de Piet Heinstraat. De strakke gevel van het gebouw wordt boven de toegangsdeur gesierd met een monumentaal gevelbeeld in reliëf van de hand van de beeldhouwer Willem H. Berkhemer. Het beeld is Het beeld van de terugkerende verspieders 16

18 Stephanoten Mededelingen van het bestuur en werkgroepen Bijlage Rondom den Herdenbergh 2e kwartaal 2002 Bestuur: Tijdens de jaarvergadering heeft het bestuur toestemming gekregen van de leden om een vacature in het bestuur t.z.t. in te vullen. In de meivergadering heeft het bestuur unaniem ingestemd om mevr. D. Reefman te benoemen tot algemeen bestuurslid. Daarmee zijn alle negen bestuursfuncties ingevuld. Verder is Erwin Wolbink naast secretaris benoemd tot penningmeester. Mevr. Alie van der Kamp-Wildeboer zal voortaan als algemeen adjunct optreden. Het bestuur ziet er derhalve als volgt uit: Harm Hoving (voorzitter), Erwin Wolbink (secretaris, penningmeester), Alie van der Kamp-Wildeboer (algemeen adjunct), Jan Sierink (lid), Henny Reinders (lid), Arnoud Pullen (lid), Koop Drenth (lid), Grietje Bakker-Altena (lid) en Dieky Reefman (lid). Nieuwe leden N. Ballast, Anerweg-Zuid 61, 7775 AR Lutten M. Benjamins, Allmendstrasse 9, CH 3014 Bern, Zwitserland H. Breukelman, Ed Flipsestraat 16, 7558 DS Hengelo E. Enting, Handelsstraat 36, 7772 TR Hardenberg E.H. Geerligs, Hoekweg 2a, 7793 HR Hoogenweg A. Geertjes-Huisjes, Sallandsestraat 30, 7772 BZ Hardenberg J.H. Grootoonk, Roskampweg 3, 7778 HJ Loozen L. Hidding, Anerweg-Noord 76, 7775 AT Lutten J.H. Hutten, Eduard Verkadestraat 93, 7558 TK Hengelo J. Jans, Parallelweg 20, 7691 AA Bergentheim W.H. Lugers, Stieltjeskanaal 27, 7764 AH Zandpol M. Luisman-de Haan, Kerkweg 23, 7691 AJ Bergentheim H. Merjenburgh, Nering-Bögelstraat 48, 7731 EM Ommen G. Nijman, Akkerweg 1, 7693 PL Sibculo A.J. Odink, Kometenlaan 2, 7771 EM Hardenberg L. Oldengarm, Kiezelweg 8, 7775 PE Lutten H.B. Ooihorst, Witte de Withstraat 25, 7772 XV Hardenberg E. van den Poll, Hofsteeweg 2, 7798 CB Collendoorn H. van den Poll, Hofsteeweg 4, 7798 CB Collendoorn H. Pullen, 't Lijntje 4, 7695 SB Bruchterveld A. te Rietstap, Verdiweg 233, 3816 KG Amersfoort H. van Rijn, Hanzelaan 78, 7607 NX Almelo G.E.A.U. Schouw, Van Bossestraat 15, 4384 BG Vlissingen H.J. Schutte, Begherstraat 6, 7671 BG Vriezenveen R. Siebelink, Dr. Albert Schweitzerplein 7, 7772 ED Hardenberg

19 J. Tempelman, Catharinadaal 49, 6715 KA Ede G. Tol, Waterlelie 9, 7772 MS Hardenberg J.A. ter Voorde, Radewijkerweg 12, 7791 RG Radewijk H.H. Welink, Jan Vermeerstraat 48, 7771 WH Hardenberg J.H. Wemekamp, Hancate-Oost 11, 7447 TL Hellendoorn G. Willems-Hakkers, Stenendijk 2, 7685 PE Beerzerveld H. Withaar, Broekdijk 52, 7695 TE Bruchterveld Nieuwe aanwinsten boek: 'Wi'j bakt graag veule', van Schipper's Bakkerij tot Schipper Groep origineel bonboekje van 'distributiekantoor Hardenberg' met bijbehorende bonnen, schenking van W.T. v.d. Meer uit Zwijndrecht het getranscribeerde markeboek van Bergentheim, schenking van HJ. Hilberink uit Emmeloord boek: 'Hervormde kerk Bergentheim, 75 jaar', schenking van HJ. Hilberink uit Emmeloord boek: 'De Winterkraaien' (Ie druk), 1945, van Aar van der Werfhorst, schenking van A.A.C. Maaskant te Zwolle schilderij: 'De Grendel', boerderij te Mariënberg, schenking van A.A.C. Maaskant te Zwolle 2 boeken familiegeschiedenis van het geslacht Seinen boek: 'Van toverlantaarn tot kinematograaf', schenking van A. de Boer-Martens te Sloten foto van ereboog tijdens 600 jaar Hardenberg en olieverf schilderij, geschonken door B. Nieborg te Hardenberg boek: 'Nederland in den goeden ouden tijd, zijnde het dagboek van hunne reis te voet, per Klepperavondtoer 2002 Het programmaboekje van de Klepperavondtoer van dit jaar wordt door Gerrit Rosier (namens comité Hardenberg Klepperstad) ingeleid met de volgende woorden: 'Omdraaien... Gewoon eens omdraaien en de andere kant op kijken. Je weet niet half wat er achter je ligt. Soms is opzij kijken al voldoende; kijken naar trekschuit en per diligence van Jacob van Lennep en zijn vriend Dirk van Hogendorp door de Noord-Nederlandsche provintièn, in den j are 1823' boek: 'Karel Overijssel, een Christenrebel', o.a. over de verzetsgroep 'Trouw' te Bergentheim, door H.W. Poorterman boekje: 'Landgoed Beerze', uitgave van Vereniging Overijssels Particulier Grondbezit boek: 'Oostloorn, Dorpsschetsen', door S. Ulfers boek: 'Volcmar de Ommelandvaarder', door A. v.d. Werfhorst boek: 'De grote stille knecht', door A. v.d. Werfhorst 3 ansichtkaarten 'Pastorie Hardenberg, anno 1903', 'Voorstraat bij de Brug' en 'Jeugdherberg 't Weidehuis te Heemse, anno 1942' voorzittershamer, in 1963 geschonken aan de gemeente Hardenberg (bij opening nieuwe gemeentehuis) door waterschap De Bovenvecht; in bruikleen J. Zandman, Venneweg 13, 7798 CW Collendoorn dat wat er naast je ligt. Want naast Hardenberg, ligt een gebied waar de - voor ons zo vertrouwde - Vecht haar water vandaan krijgt. Opnieuw is de Historische Vereniging Hardenberg er in geslaagd een buitengewoon afwisselend programma samen te stellen, waar u volop van kunt genieten. Samen met de vrienden van de Heimatverein Emlichheim und Umgebung hebben een aantal enthousiaste vrijwilligers van 2

20 de vereniging ook dit jaar weer een tocht weten te organiseren, die wij met trots De Klepperavondtoer noemen.' Een rustig rijdende comfortabele bus met een vertellende gids, onderbroken door enkele stops, staan garant voor een succesvolle formule. Relevante informatie over natuur en cultuurhistorie, landbouw en waterhuishouding kweekt begrip en kan de liefde en de beleving voor het omringende landschap versterken. Evenals voorgaande jaren ontvangen de deelnemers een boekje om het een en ander nog eens rustig na te kunnen lezen. Op het programma staan onder meer een bezoek aan de gerestaureerde historische schans 'Katshaar' en een demonstratie zandtapijt-strooien in een oude boerderij. De koffieshop in een voormalige turfstrooiselfabriek roept herinneringen op aan het verleden van de verveningen. Aansprekende projecten langs de route zijn het Europark Coevorden- Emlichheim en de noodoverloop (retentiegebied) De Meene tussen De Haandrik en Anerveen. Elke dinsdagavond vertrekt vanaf het Stephanusplein een (of meer) touringcar(s) van de firma Sickman om u door het prachtige gebied van 'Velt en Vecht' te toeren. Nadat u deze tocht hebt meegemaakt, weet u o.a. alles van de vloeivelden in De Krim, het rustieke plaatsje Dalen en het veendorp Steenwijksmoer. U kunt de buskaartjes voor de klepperavondtoer kopen bij Tabaksshop De Poort aan de Stationsstraat la in Hardenberg, voor 10,- per persoon (programmaboekje inbegrepen). Namens het bestuur van de vereniging, prettige reis! Kalender 28 mei - 27 augustus 2002: Elke dinsdagavond Kleppertoer. Aanmelding en 10,- per persoon betaling vóóraf bij Tabaksshop De Poort, Stationsstraat la, Hardenberg. Vertrek uur (in augustus uur) vanaf het Stephanusplein Woensdag 19 juni 2002: Donderdag 20 juni 2002: Dagexcursie - bus 1; zie Excursie Friesland; vertrek uur vanaf het Stephanusplein Dagexcursie - bus 2; zie Excursie Friesland; vertrek uur vanaf het Stephanusplein Dinsdag 22 oktober 2002: Wim Vlaanderen vertelt over 'Begraven door de eeuwen heen' Knallend begin samenwerking vier historische verenigingen (musea) in de gem. Hardenberg De Napoleonschans te Loozen, tussen Gramsbergen en Hardenberg, is ruim 200 jaar geleden aangelegd. Maar een kanonschot is er - zeer waarschijnlijk - nooit gevallen. Tót vrijdag 17 mei jongstleden, toen er maar liefst vijf keer een oorverdovende knal was te horen. De eerste vier schoten werden afgevuurd door vertegenwoordigers van de samenwerkende musea in de gemeente Hardenberg (Stichting Oudheidkamer Hardenberg, Cultuurhistorisch Infocentrum Vechtdal te Gramsbergen, Museum 't Oale Meestershuus Slagharen en Oudheidkamer Dedemsvaart) en de laatste - met het echte grote kanon - door wethouder Max Westbroek. Op deze historische plek, pas geleden door Staatsbosbeheer aangekocht en op termijn toegankelijk voor publiek, werd het startsein gegeven voor een intensieve(re) samenwerking.

21 ongeveer 100 kilometer tussen Vecht, Reest en Dedemsvaart. Het eerste exemplaar werd overhandigd aan de wethouder. In het routemapje zitten vier folders met informatie over de musea in Slagharen, Gramsbergen, Dedemsvaart en Hardenberg. Op de oude Schans in Loozen werden de folders door middel van een echt kanonschot gepresenteerd. De wethouder prees het initiatief van de verenigingen om samen te werken, want tenslotte zijn we niet eikaars concurrenten maar collega's, met een gezamenlijk doel, het bevorderen van de cultuurhistorie in de gemeente Hardenberg. Het eerste zichtbare resultaat van de samenwerking is een cultuurhistorische fiets-/autoroute van Foto 's gemaakt door: Roel Gritter Kadastrale Atlas voor Avereest en Gramsbergen In de Turfschuur van de Historische Vereniging Avereest is onlangs de Kadastrale Atlas Avereest- Gramsbergen gepresenteerd. Het is de negende atlas die onder auspiciën van de stichting Kadastrale Atlas 1832 Overijssel werd uitgebracht. Dalfsen en Hardenberg gingen al voor en Ommen zit nog in de pen. In totaal is nu ongeveer éénderde van het Overijssels grondgebied te boek gesteld. Dhr. Den Otter, in het dagelijks leven medewerker van het Historisch Centrum Overijssel (voorheen: Rijksarchief), reikte de eerste exemplaren uit aan Ignaat Simons uit Dedemsvaart, Frits Krikke uit Gramsbergen en wethouder Max Westbroek van de gemeente Hardenberg. Er zijn 400 exemplaren gedrukt waarvan het merendeel reeds bij inschrijving is verkocht. Bij de historische verenigingen in Gramsbergen en Avereest kunt u de atlas kopen..

22 enige vierkante meters groot en is uitgevoerd in blauwe hardsteen. De voorstelling is ontleend aan Numeri 13 vers 23: Toen zij (de twaalf verspieders) in het dal Eskol gekomen waren, sneden zij daar een rank met één tros druiven af, die zij met hun tweeën aan een draagstok droegen; ook enige granaatappelen en vijgen. We zien inderdaad twee personen met de genoemde vruchten. De overige tien zijn niet uitgebeeld: zij zouden niet gepast hebben binnen de proporties van het beeldhouwwerk. Willem Berkhemer ( ) had deze opdracht gekregen. Hij was geboren in Batavia (Ned.-Indië). Zijn leven lang zou hij zich beïnvloed weten door de Oost-Aziatische kunst en cultuur. Na zijn HBS - tijd studeerde hij in Den Haag en Amsterdam om tekenleraar te worden. De oorlog doorkruiste echter zijn plannen. Hij raakte betrokken bij de illegaliteit en ook ontwikkelde hij in de bezettingsjaren zijn affiniteit met het toneel verder. In Batavia had hij al ontdekt dat hij kon beschikken over een goede voordracht. Vooral na de oorlog zou hij naam maken als voordrachtskunstenaar. Daartoe had hij een aantal omvangrijke teksten in zijn geheugen opgeslagen welke hij voor publiek declameerde. Zijn voorkeur ging uit naar bijbelgedeelten, zowel uit het Oude als uit het Nieuwe Testament. Daarnaast stonden sprookjes van Andersen op het repertoire, maar ook teksten van de Russische schrijver Tsjechov. Hij werd, mede vanwege zijn tekstkeuze, vooral bekend in christelijke kring. Zijn optreden werd zeer gewaardeerd, vooral toen zijn voordrachten van de Psalmen omlijst en begeleid gingen worden door de harpiste Rosa Spier. Beginjaren '60 verzette de heer Berkhemer de bakens en hij werd beeldhouwer. Bij het ontwerpen kwam zijn tekenopleiding goed van pas, de beeldhouwtechniek maakte hij zichzelf eigen, in die zin was hij autodidact. Van het begin af aan toonde hij een bijzonder sterke voorkeur voor harde steensoorten. Hoe harder, hoe beter: graniet, marmer, blauwe hardsteen, lavasteen. Daarnaast maakte hij ook beelden in brons. Zijn bekendheid in christelijke groe- pen en organisaties, opgebouwd door zijn voordrachten, leverden hem al gauw opdrachten op. Zo wilden diverse kerken graag een nieuw doopvont van hem. Na enige jaren in Wageningen en Arnhem gewoond te hebben, kreeg hij in 1975 de unieke kans om te wonen en werken op het landgoed Velhorst, tussen Lochem en Vorden, Het gezin betrok de tuinmanswoning, de voormalige orangerie werd Berkhemers werkplaats. In deze paradijselijke omgeving kon hij naar hartelust zijn talent ontwikkelen en werken. Hoewel er een enkel abstract beeld van hem bestaat, was de figuratie bij Berkhemer eigenlijk steeds zijn uitgangspunt. Het resultaat was echter nooit een realistische weergave van de werkelijkheid. Berkhemer zocht altijd naar een vorm van stilering, waarbij allerlei onbelangrijke detaillering werd weggelaten, zodat de essentie beter tot uitdrukking kon worden gebracht. Uiteraard keek hij met belangstelling naar de beelden van zijn grote tijdgenoten als Moore, Zadkine en Brancusi, maar zijn grote betrokkenheid, kennis en liefde toonde hij voor de Romaanse kunst, in het bijzonder die in Frankrijk. Deze bijna altijd kerkelijke kunst kent ook een zekere stilering waarbij de figuren ontheven worden van hun individualiteit en daardoor algemene geldigheid krijgen. De Romaanse beeldhouwkunst is monumentaal van aard, zij ondersteunt de architectuur en vormt een onderdeel ervan: ze bestaat voor De heer W. Berkhemer in zijn atelier een groot deel uit reliëfs. Willem Berkhemer had zijn geestelijk onder- 17

17 september 1944 1 juni 1975 Goederenvervoer: 1 februari 1905 2 maart 1970

17 september 1944 1 juni 1975 Goederenvervoer: 1 februari 1905 2 maart 1970 pagina 1 van 5 Halte Bergentheim Gewijzigd: e:10-07-2010 Inhoud: Gegevens halte Exploitatie Gebouwen Emplacement Spoorweghaven Personeel Gegevens plaats Links: Fabrieksaansluitingen: Turfstrooiselfabriek

Nadere informatie

werkt voor en met bewoners in wijken en buurten

werkt voor en met bewoners in wijken en buurten werkt voor en met bewoners in wijken en buurten Oma Geertje vertelt. 2 Welbions: we werken er allemaal. Wij zijn dé woningcorporatie van Hengelo en verhuren meer dan 13.000 woningen aan in totaal 25.000

Nadere informatie

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan.

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan. Geelzucht Toen ik 15 was, kreeg ik geelzucht. De ziekte begon in de herfst en duurde tot het voorjaar. Ik voelde me eerst steeds ellendiger worden. Maar in januari ging het beter. Mijn moeder zette een

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

4. Jaarverslag van de secretaris Het jaarverslag over 2013 wordt goedgekeurd met dank aan de secretaresse mevr. B. van der Vegt.

4. Jaarverslag van de secretaris Het jaarverslag over 2013 wordt goedgekeurd met dank aan de secretaresse mevr. B. van der Vegt. Notulen jaarvergadering Historische Kring Dalfsen (concept) Datum 27-01-2014 Aanwezig 54 leden Met kennisgeving afwezig: Dhr. Henk Holsappel, Mw. Rix Pasman 1. Opening door de voorzitter De voorzitter

Nadere informatie

Net zo as al zo vake, maer dan toch èven ietsie anders.

Net zo as al zo vake, maer dan toch èven ietsie anders. Net zo as al zo vake, maer dan toch èven ietsie anders. Sunteklaos is ter weer! Gelukkig ebben zi j Zwolle niet an dät idiote modernistische gedoe van clown-pieten met-edaon en waeren de Pieten met trots

Nadere informatie

jaargang 18 nummer 5 oktober 2015 Uitnodiging

jaargang 18 nummer 5 oktober 2015 Uitnodiging Secr. Gerard Thijssen Rozenbloemstraat 34, 4921 KG Made Tel: 0162-683323 Mail: heemkundemadedrimmelen@gmail.com NIEUWSBRIEF jaargang 18 nummer 5 oktober 2015. Uitnodiging Op dinsdag 20 oktober organiseert

Nadere informatie

Kinderkerstfeest van de Kindernevendienst 26 december Kerstverhaal

Kinderkerstfeest van de Kindernevendienst 26 december Kerstverhaal Kinderkerstfeest van de Kindernevendienst 26 december 2016 Kerstverhaal Heel lang geleden was er een jonge vrouw, Maria. Zij woonde in het dorpje Nazareth. Maria was een heel gewone vrouw, net zo gewoon

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Paspoort Ik houd mijn spreekbeurt over paspoorten. Sommige van jullie zijn vast wel eens naar het gemeentehuis geweest om met jullie vader of moeder een paspoort te halen. Ik moest ook een keer mee en

Nadere informatie

t Ele usien angt alderbärstens vol met foto s van old Kamperpoorters en foto s van bi jzöndere gebouwen, febrieken en skoelen.

t Ele usien angt alderbärstens vol met foto s van old Kamperpoorters en foto s van bi jzöndere gebouwen, febrieken en skoelen. Ie zatten gebakken In de Kamperpoorte zit ie gebakken! Dät waeren mien eerste gedachen, die bi j mi j baoven kwammen, toen ik Jacob Donze op de praotstoel adde. Disse wèke bin-k een paer keer naor t buurtmuseum

Nadere informatie

SENIOREN FIT. Stichting De Stuw De Stuwdijk 4 7772 XW Hardenberg Tel: 0523-267478. www.destuw.nl

SENIOREN FIT. Stichting De Stuw De Stuwdijk 4 7772 XW Hardenberg Tel: 0523-267478. www.destuw.nl SENIOREN FIT Stichting De Stuw De Stuwdijk 4 7772 XW Hardenberg Tel: 0523-267478 www.destuw.nl Machtiging Hierbij machtig ik De Stuw m.i.v. datum.. De verschuldigde maandelijkse bijdrage van voor mijn

Nadere informatie

Mijn mond zat vol aarde

Mijn mond zat vol aarde Mijn mond zat vol aarde Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Zeesteen. Janneke Holwarda. roman

Zeesteen. Janneke Holwarda. roman Zeesteen Janneke Holwarda roman De wereld verzaakt; in het dorp van mijn ouders zijn de bladeren rood. Buson 1980 Ze is de jongste. En de vreemdste. Moeder had het zelf gezegd toen de tantes op bezoek

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

personen te achterhalen. De teksten bij de foto's geven een aardige indruk van het Eemnes uit de periode van 1880 tot 1950.

personen te achterhalen. De teksten bij de foto's geven een aardige indruk van het Eemnes uit de periode van 1880 tot 1950. personen te achterhalen. De teksten bij de foto's geven een aardige indruk van het Eemnes uit de periode van 1880 tot 1950. Verkoop De Historische Kring Eemnes heeft de alleenverkoop van het boek. U kunt

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

De Veenvaart... Kanaal met een verhaal!

De Veenvaart... Kanaal met een verhaal! Nieuwe Vaarroute! Open vanaf juni 2013 De Veenvaart... Kanaal met een verhaal! Vanaf juni 2013 is Nederland een prachtige vaarverbinding rijker: De Veenvaart. Deze nieuwe route voert door de Drentse en

Nadere informatie

Rondje Vledder. een (virtuele) wandeling langs enkele gebouwen van historische betekenis

Rondje Vledder. een (virtuele) wandeling langs enkele gebouwen van historische betekenis Rondje Vledder een (virtuele) wandeling langs enkele gebouwen van historische betekenis 10 11 1 8 9 2 4 5 6 7 3 Het plattegrondje geeft een beeld van Vledder tussen ca. 1930 en 1940. De nummers langs de

Nadere informatie

Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes

Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes Op 4 november jl. was de première van de documentaire over de ruilverkaveling en streekverbetering die rond 1960 heeft plaatsgevonden in polder

Nadere informatie

De Geschiedenis van de Witte Slagerij

De Geschiedenis van de Witte Slagerij De Geschiedenis van de Witte Slagerij Rotterdam-winter 1887 In een gezellige straat in Rotterdam Crooswijk woont Marie (geb. Maria Johanna Storm- 12-03-1868) met haar ouders en haar 4 jaar oudere broer

Nadere informatie

Van dreuge bonen, mit n binkje, spekkedikken en krudhoorns oet de weck

Van dreuge bonen, mit n binkje, spekkedikken en krudhoorns oet de weck Van dreuge bonen, mit n binkje, spekkedikken en krudhoorns oet de weck Nijjoarsveziede 2013 Historische Vereniging Hoogezand Sappemeer e.o. Henk Scholte en zien muzikoale pazzipant Bert Ridderbos En Thomasvaer

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

voor vaartoeristen, fietsers en wandelaars Tekst:??????

voor vaartoeristen, fietsers en wandelaars Tekst:?????? Koning Willem Alexanderkanaal Een beleefroute voor vaartoeristen, fietsers en wandelaars Tekst:?????? Tekst: Bert Dijenborgh - Foto s: Dianne Dijenborgh 12 Drenthe MagazinE 1216-DM31_ ALEXANDERKANAAL.indd

Nadere informatie

Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht

Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht 1 Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht Betty: Ik ben Betty Cerda de Palou. Ik woon in Maastricht al 32 jaar. Ik ben 63 jaar. Ik ben arts, maar

Nadere informatie

Alles is in volle opbouw.

Alles is in volle opbouw. Alles is in volle opbouw. Duits paviljoen ook te zien op de vlgd dia Vlgd dia Hall van machines Oud Vlaanderen met het Belfort van Bethune(fr) Hoofdingang aan de Kortrijksesteenweg 2 dia s verder Het Duits

Nadere informatie

Canonvensters Michiel de Ruyter

Canonvensters Michiel de Ruyter ARGUS CLOU GESCHIEDENIS LESSUGGESTIE GROEP 8 Canonvensters Michiel de Ruyter Michiel Adriaanszoon de Ruyter werd op 23 maart 1607 geboren in Vlissingen. Zijn ouders waren niet rijk. Michiel was een stout

Nadere informatie

Beste Donateurs, Voor u ligt de nieuwsbrief voorjaar 2013 van Stichting Historie Stedum.

Beste Donateurs, Voor u ligt de nieuwsbrief voorjaar 2013 van Stichting Historie Stedum. Beste Donateurs, Voor u ligt de nieuwsbrief voorjaar 2013 van Stichting Historie Stedum. Agenda 27 maart; donateursavond; ontvangst vanaf 19:30. Aanvang 19:45 15 maart onthulling monument armenlap om 15.00

Nadere informatie

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden zijn ouders hem, maar alle andere konijntjes noemden

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Aanwezig zijn;a.spinder,r,runia,j.jorritsma,a.van der Meer, B. Jorritsma,A.J. de Vries,J.J.Abma,E. Blaauw,R.Twijnstra

Aanwezig zijn;a.spinder,r,runia,j.jorritsma,a.van der Meer, B. Jorritsma,A.J. de Vries,J.J.Abma,E. Blaauw,R.Twijnstra , Plaatselijk Belang Poppenwier. Jaarvergadering 19-03-2015 Aanwezig zijn;a.spinder,r,runia,j.jorritsma,a.van der Meer, B. Jorritsma,A.J. de Vries,J.J.Abma,E. Blaauw,R.Twijnstra W.Burgers,S.Nammensma,Sj.Blaauw,W.de

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde. Gemeente van Christus

Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde. Gemeente van Christus Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde Gemeente van Christus Het is bijna niet te bevatten: vorig week zondag, om deze tijd, stond ik bij het

Nadere informatie

Borstkanker ''Angst voor het onbekende''

Borstkanker ''Angst voor het onbekende'' Borstkanker ''Angst voor het onbekende'' Borstkanker ''Angst voor het onbekende'' Ellen Wagter-Streep Schrijver: Ellen Wagter-Streep ISBN: 9789402129663 Ellen Wagter-Streep Inhoud Inhoud... 05 Voorwoord...

Nadere informatie

SENIOREN FIT. Stichting De Stuw De Stuwdijk XW Hardenberg Tel:

SENIOREN FIT. Stichting De Stuw De Stuwdijk XW Hardenberg Tel: SENIOREN FIT Stichting De Stuw De Stuwdijk 4 7772 XW Hardenberg Tel: 0523-267478 www.destuw.nl Machtiging Hierbij machtig ik De Stuw m.i.v. datum.. De verschuldigde maandelijkse bijdrage van voor mijn

Nadere informatie

Deurgèven: 4 & 5 mei 2014

Deurgèven: 4 & 5 mei 2014 Deurgèven: 4 & 5 mei 2014 As vri jwilliger loop ik zundesmörgens met bewoners van zorginstelling Wilhelmina van Sonsbeeck an de Bagijnesingel èven een blukkien umme. Op veer mei e-k de rolstoelen aover

Nadere informatie

Schatten van Vroeger. Lage Zwaluwe in beeld. Concept

Schatten van Vroeger. Lage Zwaluwe in beeld. Concept Schatten van Vroeger Lage Zwaluwe in beeld Concept Nieuwstraat Hier begint onze wandeling vanaf nr.8 bs de Grienden. Deze school is gebouwd in. Links naast de deur van de kamer van de leraren is een gedenksteen.

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde.

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Dames en heren, Het is een mooie gewoonte om een boom te planten om een ingrijpende

Nadere informatie

We hebben verleden week nog gewinkeld. Toen wisten we het nog niet. De kinderbijslag was binnen en ik mocht voor honderd euro kleren uitkiezen.

We hebben verleden week nog gewinkeld. Toen wisten we het nog niet. De kinderbijslag was binnen en ik mocht voor honderd euro kleren uitkiezen. Woensdag Ik denk dat ik gek word! Dat moet wel, want ik heb net gehoord dat mijn moeder kanker heeft. Niet zomaar een kankertje dat met een chemo of bestraling overgaat. Nee. Het zit door haar hele lijf.

Nadere informatie

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school.

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school. Voorwoord Susan schrijft elke dag in haar dagboek. Dat dagboek is geen echt boek. En ook geen schrift. Susans dagboek zit in haar tablet, een tablet van school. In een map die Moeilijke Vragen heet. Susan

Nadere informatie

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen Vuurstenen werktuigen steentijd [Stadsmuseum] L ang geleden zag de Achterhoek er heel anders uit dan tegenwoordig. Er waren uitgestrekte heidevelden, moerassen en veel bossen. Kortom, een ruig en onherbergzaam

Nadere informatie

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12 Bruiloftsfeest Sara en Johannes hebben een kaart gekregen In een hele mooie enveloppe Met de post kregen ze die kaart Weet je wat op die kaart stond? Nou? Wij gaan trouwen!

Nadere informatie

De tijd die ik nooit meer

De tijd die ik nooit meer De tijd die ik nooit meer vergeet Jan Smit uit eigen pen deel 3 De Stiep Educatief De tijd die ik nooit meer vergeet De schrijver die blij is dat hij iets kan lezen en schrijven, vertelt over zijn jeugd.

Nadere informatie

Turfgravers worden binnenschippers

Turfgravers worden binnenschippers Turfgravers worden binnenschippers Aan het eind van de zeventiende eeuw waren Hoogezand-Sappemeer, de Pekela s, Wildervank en Veendam allemaal plaatsen in opkomst. Het veen was grotendeels afgegraven en

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF DARES R09-UTRECHT SPECIALE DDW UITGAVE

NIEUWSBRIEF DARES R09-UTRECHT SPECIALE DDW UITGAVE NIEUWSBRIEF DARES R09-UTRECHT SPECIALE DDW UITGAVE Inhoud Voorwoord Uitgebreid verslag met veel foto s van het DARES Deelnemers Weekend Voorwoord Deze extra nieuwsbrief is een uitgave van DARES R09-Utrecht

Nadere informatie

1992 --- 2012 26 oktober 1992 was een belangrijke datum voor de gemeente Hoogezand Sappemeer :

1992 --- 2012 26 oktober 1992 was een belangrijke datum voor de gemeente Hoogezand Sappemeer : 1992 --- 2012 26 oktober 1992 was een belangrijke datum voor de gemeente Hoogezand Sappemeer : de Historische Vereniging Hoogezand Sappemeer e.o. werd per die datum opgericht! 1992 --- 2012 We lezen in

Nadere informatie

Rembrandt van Rijn. Hoofdstuk 1 : Rembrandt zijn eerste jaren.

Rembrandt van Rijn. Hoofdstuk 1 : Rembrandt zijn eerste jaren. Rembrandt van Rijn Hoofdstuk 1 : Rembrandt zijn eerste jaren. Rembrandt is op 15 juli 1606 in Leiden geboren. Rembrandt zijn vader was eigenaar van een molen. Die molen was niet bewoonbaar. Hun huis stond

Nadere informatie

V.l.n.r. Rie de Groot met haar kindje en vader en moeder van der Kooij met Jan. Voor de ventwagen in 1951.

V.l.n.r. Rie de Groot met haar kindje en vader en moeder van der Kooij met Jan. Voor de ventwagen in 1951. Na hun huwelijke kwamen vader en moeder uit Friesland naar Amsterdam en samen dienden zij op een woonark bij t Kalfje tussen Ouderkerk en Amsterdam, bij een dokter. Vader was de huisknecht en moeder deed

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Ik heb geen zin om op te staan

Ik heb geen zin om op te staan Liedteksten De avonturen van mijnheer Kommer en mijnheer Kwel Voorbereiding in de klas: meezingen refrein Het Dorp Het is weer tijd om op te staan Maar ik heb geen zin Hij heeft geen zin Om naar m n school

Nadere informatie

Kees van Rijn / Voorzitter heemkundegroep Arfgood Buurse

Kees van Rijn / Voorzitter heemkundegroep Arfgood Buurse Kees van Rijn / Voorzitter heemkundegroep Arfgood Buurse Foto van verdwenen grenspaal geplaatst 1756. (uit boek Feldhaus) Oud nr. 46! ; nieuw nr. 844 K L of M? Incl kaarten uit archief Munster. Groeten,

Nadere informatie

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz Gent 24b Onderbergen. Het pand van de Dominicanen Predikherenlei Rue de la Valléé nr 40 /Onderbergen Onderbergen nr 57 in 1940 Tweede gedeelte

Nadere informatie

BAKKERIJ P.J. JONGSTRAAT LUTJEBROEK 2015-2

BAKKERIJ P.J. JONGSTRAAT LUTJEBROEK 2015-2 1 BAKKERIJ P.J. JONGSTRAAT LUTJEBROEK 2015-2 De boerderij dateert waarschijnlijk uit 1868. Sinds 1926 is er een bakkerij in gevestigd. Hier beoefenen drie generaties Vriend het bakkers vak. Na 1986 wordt

Nadere informatie

Inhoud. Het leven van Escher. Weiland wordt vogel. Kringloop metamorfose. De wereld op z n kop.

Inhoud. Het leven van Escher. Weiland wordt vogel. Kringloop metamorfose. De wereld op z n kop. Inhoud. Blz. 1. Blz. 2. Blz. 3. Blz. 4. Blz. 5. Blz. 6. Blz. 7. Blz. 8. Blz. 9. Blz. 10. Blz. 11. Kaft Inhoud Het leven van Escher. Moeilijke jaren. Weiland wordt vogel. Kringloop metamorfose. De wereld

Nadere informatie

Iedereen is van harte welkom Zie hieronder

Iedereen is van harte welkom Zie hieronder NIEUWSBRIEF Secr. Cor Knoop Fresiastraat 24 4921 HC Made Tel 062-683642 e.mail: caknoop@hetnet.nl jaargang 15 nummer 4, augustus 2012 Uitnodiging 1 Hierbij nodigen wij U uit voor de dagexcursie naar de

Nadere informatie

Bekijk de oude kaart van Blokzijl. De kaart is gemaakt in Hoe heet de zee waar Blokzijl aan ligt?...

Bekijk de oude kaart van Blokzijl. De kaart is gemaakt in Hoe heet de zee waar Blokzijl aan ligt?... Opdracht 1 Nodig: kaartenblad 1 Bekijk de oude kaart van. De kaart is gemaakt in 1922. 1. Omcirkel op de kaart. 2. Kleur het water op de kaart blauw. 3. Omcirkel de haven van met groen. 4. Hoe heet de

Nadere informatie

Daags nadat Momgomery's troepen over de Rijn waren, stak Church.1i de rivier over in een Amerikaanse stormboot,

Daags nadat Momgomery's troepen over de Rijn waren, stak Church.1i de rivier over in een Amerikaanse stormboot, 23g2.. passeerden vanmiddag veel bommenwerpers en jagers in oostelijke richting. Vanavond naar Simonse geweest. Toen ik terug naar huis ging en nog maar juist de poort uit was, hoorde ik opeens iets, alsof

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet.

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

LEZEN. Terpentijd - 1500

LEZEN. Terpentijd - 1500 1 LEZEN Terpentijd - 1500 Friesland bestaat eigenlijk uit drie delen: de klei, het veen en het zand. De eerste boeren woonden op het zand (De Wouden en Gaasterland). Hun aardewerk in de vorm van trechters

Nadere informatie

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten.

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten. Helaas Wanneer besloot Bert om Lizzy te vermoorden? Vreemd. Hij herinnert zich het niet precies. Het was in ieder geval toen Lizzy dat wijf leerde kennen. Dat idiote wijf met haar rare verhalen. Bert staat

Nadere informatie

De wereld op zijn kop! Kan de wereld op zijn kop staan? Met gym heb je het vast wel eens geprobeerd Op je kop staan, bedoel ik, soms lukt het

De wereld op zijn kop! Kan de wereld op zijn kop staan? Met gym heb je het vast wel eens geprobeerd Op je kop staan, bedoel ik, soms lukt het De wereld op zijn kop! Kan de wereld op zijn kop staan? Met gym heb je het vast wel eens geprobeerd Op je kop staan, bedoel ik, soms lukt het Maar het duurt maar heel even dat op de kop staan De wereld

Nadere informatie

DE GEBOORTE VAN JEZUS

DE GEBOORTE VAN JEZUS Bijbel voor Kinderen presenteert DE GEBOORTE VAN JEZUS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd door:

Nadere informatie

WERKBLAD mijn landschap

WERKBLAD mijn landschap WERKBLAD mijn landschap Hoe zie jij het landschap? Wat vind je mooi of belangrijk? Ga alleen of in groepjes aan de slag en maak - een presentatie op papier of digitaal - een gedicht, een verhaal of een

Nadere informatie

TE HUUR. Prinsenstraat 5a Dalfsen. 1.250,- p/m Excl. BTW. Winkelpand in het centrum van Dalfsen. Prinsenstraat 10 7721 AJ Dalfsen 0529-432058

TE HUUR. Prinsenstraat 5a Dalfsen. 1.250,- p/m Excl. BTW. Winkelpand in het centrum van Dalfsen. Prinsenstraat 10 7721 AJ Dalfsen 0529-432058 TE HUUR Winkelpand in het centrum van Dalfsen. t 1.250,- p/m Excl. BTW Prinsenstraat 5a Dalfsen Prinsenstraat 10 7721 AJ Dalfsen 0529-432058 goudzwaard.nl info@goudzwaard.nl Dalfsen Dalfsen ligt in het

Nadere informatie

Mieke Lansbergen. Op een dag leek het me een goed idee om een offer te maken voor God. Uit dankbaarheid voor alles wat groeit, en omdat

Mieke Lansbergen. Op een dag leek het me een goed idee om een offer te maken voor God. Uit dankbaarheid voor alles wat groeit, en omdat Mieke Lansbergen Hallo? Ha! Zie je mij? Kijk! Kijk even naar mij. Ik ben Kaïn. Fijn dat ik even iemand tegenkom! Ik loop hier al een tijd te dwalen, en het is zo saai in je eentje. Ik kom daar vandaan.

Nadere informatie

Rapport. Datum: 12 juli 2007 Rapportnummer: 2007/149

Rapport. Datum: 12 juli 2007 Rapportnummer: 2007/149 Rapport Datum: 12 juli 2007 Rapportnummer: 2007/149 2 Klacht Verzoeker klaagt erover dat de Stichting Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen (het CBR) hem onheus heeft bejegend toen hij begin mei 2006

Nadere informatie

Geschiedenis hoofdstuk 3

Geschiedenis hoofdstuk 3 Geschiedenis hoofdstuk 3 Romeinse rijk 500 v Christus 500 na Christus Rome de eeuwige stad : deze stad bestaat al eeuwenlang. De tijdlijn Het Romeinse rijk begint 500v Chr. En eindigt 500 na Christus.

Nadere informatie

Wat rest is een foto

Wat rest is een foto Wat rest is een foto Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum, Leeuwarden

Nadere informatie

De top 100 van de familienamen in Nederland Leendert Brouwer

De top 100 van de familienamen in Nederland Leendert Brouwer Detop100vandefamilienameninNederland LeendertBrouwer Voor een totaalbeeld van de familienamen in Nederland beschikken we over twee ijkjaren: 1947(volkstelling) en 2007(Gemeentelijke Basisadministratie).

Nadere informatie

Het was één groot feest!

Het was één groot feest! Het was één groot feest! Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Herinnering aan Elisabeth Bangert - tante Betje (1870-1964) FREEK DIJS

Herinnering aan Elisabeth Bangert - tante Betje (1870-1964) FREEK DIJS Herinnering aan Elisabeth Bangert - tante Betje (1870-1964) FREEK DIJS Van wie ben jij er één? Dat was telkens de vraag van tante Betje als ik bij mijn oma, haar zuster, kwam logeren in Baarn. Die vraag

Nadere informatie

Chr. Oranjevereniging Marken en Oranje Herdenking 4 mei 2017 Thema: Verhalen van de oorlog

Chr. Oranjevereniging Marken en Oranje Herdenking 4 mei 2017 Thema: Verhalen van de oorlog Chr. Oranjevereniging Marken en Oranje Herdenking 4 mei 2017 Thema: Verhalen van de oorlog Pieter er Zeeman en de konvooien naar Moermansk Pieter Zeeman (geboren op Marken op 20 december 1914) voer in

Nadere informatie

Imkerlaan 0 ong Dalfsen

Imkerlaan 0 ong Dalfsen TE KOOP 223.850,- k.k. BOUWEN IN DE GERNER MARKE Nog 12 vrije kavels beschikbaar, grootte vanaf 792m² tot 1179m² Vanaf prijs incl. btw Imkerlaan 0 ong Dalfsen Prinsenstraat 10 7721 AJ Dalfsen 0529-432058

Nadere informatie

Juli - augustus 2011 - nr 335

Juli - augustus 2011 - nr 335 Juli - augustus 2011 - nr 335 Kijker nr 335 : zomer 2011 Voor sommigen zit het er misschien al bijna op. Voor anderen is het nog maar pas begonnen en voor nog anderen duurt het nog enkele weken. Eén ding

Nadere informatie

Noorderland JUNI/JULI 2012. onen. als een prins(es)

Noorderland JUNI/JULI 2012. onen. als een prins(es) Noorderland JUNI/JULI 2012 onen als een prins(es) Woonland Aan een kilometer lange oprijlaan in Vledder staat een landhuis uit 1860. Erik en Ineke Hoetjes wonen in dit paleisje en laten graag anderen beleven

Nadere informatie

Van Overloon naar de Christinehoeve.

Van Overloon naar de Christinehoeve. Van Overloon naar de Christinehoeve. Carnavalsbeeld in Overloon. Ons eten bij de Heksenboom. Het eten is goed, de bediening heel attent en aardig, de lucht is weer blauw aan het worden en kinderen van

Nadere informatie

Verwijzingen naar andere bronnen over de historie van Nieuw-Amsterdam, Veenoord en Zandpol.

Verwijzingen naar andere bronnen over de historie van Nieuw-Amsterdam, Veenoord en Zandpol. Verwijzingen naar andere bronnen over de historie van Nieuw-Amsterdam, Veenoord en Zandpol. Literatuur: Gedenkboek 100 jaar Nieuw Amsterdam-Veenoord P. van der Woude 1960 Gedenkboek 125 jaar Tweelingdorp

Nadere informatie

Warder in Gevelstenen. De oude huizen van Warder met hun gevelstenen

Warder in Gevelstenen. De oude huizen van Warder met hun gevelstenen Warder in Gevelstenen De oude huizen van Warder met hun gevelstenen Warder in Gevelstenen Een aantal oude huizen en boerderijen van Warder zijn voorzien van een gevelsteen. Hierop staat aangegeven wanneer

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier.

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van

Nadere informatie

Den Haag Scheveningen Delft

Den Haag Scheveningen Delft Den Haag Scheveningen Delft Zaterdag en zondag 21 en 22 juni 2008 met bezoek aan Mauritshuis Museum Beelden aan zee Vermeercentrum V.V.A. afdeling Brussel G. Gilsonstraat 55, 1090 Brussel tel. 02-479.32.32

Nadere informatie

Verslagen. Mozmed Gurué. Bart Roosenburg

Verslagen. Mozmed Gurué. Bart Roosenburg Verslagen Mozmed Gurué Bart Roosenburg 2013 Week 1 Datum: 5 t/m 9 augustus 2013 Team: Hanneke Dekker (arts), Jacinto Joaquim (evangelist), José Orlando (vrijwilliger), Bart Roosenburg (verpleegkundige).

Nadere informatie

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel Veertien leesteksten Leesvaardigheid A1 Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek Ad Appel Uitgave: Appel, Aerdenhout 2011-2016 Verkoopprijs: 1,95 Ad Appel Te bestellen via www.adappelshop.nl

Nadere informatie

Een week varen met de morgenster. Suzanne van Tilborg.

Een week varen met de morgenster. Suzanne van Tilborg. Een week varen met de morgenster. Suzanne van Tilborg. Ik begon deze week met het gevoel ik heb er zin in en ik zie wel wat we allemaal gaat gebeuren, ik laat het wel op me afkomen. Na de eerste dag voor

Nadere informatie

God houdt zijn belofte Genesis 21:1-6. De berg op Genesis 22:1-8. God heeft me heel gelukkig gemaakt! Ze noemden hun zoon Izak. Dat betekent: lachen.

God houdt zijn belofte Genesis 21:1-6. De berg op Genesis 22:1-8. God heeft me heel gelukkig gemaakt! Ze noemden hun zoon Izak. Dat betekent: lachen. 35 God houdt zijn belofte Genesis 21:1-6 Abraham wist dat God zich met Sodom en Gomorra aan Zijn woord gehouden had. Hij vertrouwde erop dat God Zijn belofte aan hem en Sara ook zou houden. Ze zouden een

Nadere informatie

Neus correctie 2012. Aanleiding. Intake gesprek. Stap 1: Wat gaan we doen

Neus correctie 2012. Aanleiding. Intake gesprek. Stap 1: Wat gaan we doen Neus correctie 2012 Aanleiding Al een tijdje heb ik last van mijn neus. Als kind van een jaar of 5 kreeg ik een schep tegen mijn neus, wat er waarschijnlijk voor heeft gezorgd dat mijn neus brak. Als kind

Nadere informatie

Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs

Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs Opdracht 1 Bij de tekst Schokland Werelderfgoed op de grond. 1a. De grote foto op de grond is gemaakt in 1930. Toen was Schokland nog een eiland. Waarom

Nadere informatie

Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh?

Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh? Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh? Soms weten bezoekers ons tijdens rondleidingen te vermelden dat Vincent van Gogh ooit een kamertje bewoonde in hotel Schafrath aan het Park in Nuenen.

Nadere informatie

WONEN IN DE HISTORISCHE BINNENSTAD

WONEN IN DE HISTORISCHE BINNENSTAD WONEN IN DE HISTORISCHE BINNENSTAD inhoudsopgave bergen op zoom een stad met geschiedenis De geschiedenis van Bergen op Zoom gaat ver terug. Al in de Romeinse tijd was het gebied rond de stad bewoond.

Nadere informatie

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen Klee Lesmateriaal groep 5 en 6 deel 1: klassikale les op school bij de tentoonstelling Klee en Cobra Het begint als kind 28.01-22.04 2012 en Cobra Opnieuw beginnen Dit is Paul Klee En dit ook. En dit is

Nadere informatie

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 Inhoud Stamboom van het Koninklijk Huis 6 Inleiding 9 e 1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10 2 De geboorte van een prins 16 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 4 De studententijd van prins Willem-Alexander

Nadere informatie

Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten

Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten Van de oogst van hun land en van hun dieren Jagers & boeren Wat

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

Kerkpad aan de Tweehuizerweg 6 te Spijk (gem. Delfzijl) Een Cultuurhistorisch Bureauonderzoek

Kerkpad aan de Tweehuizerweg 6 te Spijk (gem. Delfzijl) Een Cultuurhistorisch Bureauonderzoek Kerkpad aan de Tweehuizerweg 6 te Spijk (gem. Delfzijl) Een Cultuurhistorisch Bureauonderzoek Planvoornemen In opdracht van de gemeente Delfzijl, vertegenwoordigd door mevr. E. van Joolen, is een cultuurhistorisch

Nadere informatie

Daan zwienenberg. Dag 1 dinsdag

Daan zwienenberg. Dag 1 dinsdag Daan zwienenberg Dag 1 dinsdag Ik fiets naar school met mijn rugzak. Gingen we in de bus zitten en toen gingen we naar de domelaar we gingen uit de bus en we gingen naar het kantoor van de domelaar een

Nadere informatie

landelijk, licht EN eclectisch interieur

landelijk, licht EN eclectisch interieur interieur landelijk, licht EN eclectisch TEKST: ANNEMIE WILLEMSE - FOTOGRAFIE: JAN VERLINDE De bewoners van dit huis woonden eerder al in hetzelfde park. Ze waren het erover eens dat dit het leukste en

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie