Schrijven*in*de*onderbouw* Een leerlijn schrijven voor het vak Nederlands in de onderbouw havo/vwo van het Openbaar Lyceum Zeist * * * * * * * * *

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Schrijven*in*de*onderbouw* Een leerlijn schrijven voor het vak Nederlands in de onderbouw havo/vwo van het Openbaar Lyceum Zeist * * * * * * * * *"

Transcriptie

1 Schrijvenindeonderbouw Een leerlijn schrijven voor het vak Nederlands in de onderbouw havovwo van het Openbaar Lyceum Zeist SchoolprojectPetervanKlinken Studentnr Datum:16mei2013

2 Inhoudsopgave Onderdeel' ' ' ' ' ' ' Pagina' 1.Voorwoord 3 2.Analysehuidigesituatie 4 3.Onderzoeksituatieopanderescholen 6 4.Analysevakliteratuur 9 5.Planvanaanpak:hetschrijfdossier 15 Beoordelingvanschrijfopdrachten 16 6.Docentenhandleiding 18 7.Leerlingenhandleiding 24 8.InstructievoorhetschrijfdossieropMagister 31 Geraadpleegdeliteratuur 32 Bijlagen 33 2

3 1.Voorwoord SindsikvoordeklasstaalsdocentNederlandsbenikmijmeerenmeergaanverbazenoverde weinigeaandachtvoordevaardigheidschrijvenindeonderbouw.waargrammaticaenspelling indeeerstedrieklassenvaaktotindentreurewordenbehandeld,wordthetlerenschrijven maarmondjesmaatbehandeld laatstaangetoetst.indeovertuigingdatschrijfonderwijseen prominentplekverdientinhetcurriculumnederlandsindeonderbouwbenikbegonnenaandit project,hetontwikkelenvaneenleerlijnschrijvenvoorklas1,2en3. Ditontwikkeleniseeninteressantprocesgeweest.Indebeginfasehebikeenkleineenquête gehoudenondercollega svanhetvaknederlands.deuitkomstendaarvanbevestigdenmijn hypotheseswatbetrefthetschrijfonderwijsalsondergeschovenkindje,maarlietenook duidelijkziendatveeldocentenwelmeeraandachtaandevaardigheidschrijvenzoudenwillen besteden,maardatzijnietwistenhoezedatvormmoestengeven. Inmijnliteratuuronderzoekbleekvervolgensdatschrijvenalskernvaardigheidinderdaadmeer aandachtverdient:hetbepaaltsamenmetleesvaardigheidde geletterdheid vaneenleerling. Tegelijkwordtookduidelijkdatlerenschrijveneentijdrovendenintensiefproces,datzowel vandedocentalsdeleerlinginzetvraagtenwaarinreflectieenfeedbackeenbelangrijkerol spelen.eenvoudiggezegdbetekentditdatomgoedtelerenschrijven,leerlingenditvaak moetenoefenenendaarintensievebegeleidingbijnodighebben. Dezeleerlijnschrijvenprobeerteenenanderteverenigen.Deuitgangspuntenenconclusiesvan mijnvooronderzoekzijninditdocumentslechtsbeknoptweergegeven.wieditinteressant vindt,kanditnalezeninhetzogenaamdeprocesverslag. Ditdocumentisgeeneindpunt.Hetishopelijkeenaanzetomstructureelmeeraandachtte genererenvoorschrijfonderwijsenomditgepaardtelatengaanmetreflectie.ongetwijfeldzal depraktijkweerbarstigblijkenenzullensommigeopdrachtenbijgeschaafdmoetenworden.ik benerechtervanovertuigddathetraamwerkzoalsdaternuligteenstevigetheoretischebasis heeftendussterketegenargumentenbehoeftomhetniettedoenofweerafteschaffen.ikhoop echterdatdeontwikkelingenbijhetvaknederlandszicheerderzullenontwikkelenrichting meerinplaatsvanminderschrijven alsmijnbescheidenpraktijk]enliteratuuronderzoekiets laatziendanishetweldathetbelangvangoedeschrijfvaardigheidnooitkanwordenoverschat endatdemogelijkhedenomschrijventekoppelenaananderevakkenofandere deelvaardighedenbijnederlandseindelooszijn. PetervanKlinken Mei2013 3

4 1.Analysehuidigesituatie Hetisnognietzogemakkelijkomdehuidigesituatieteanalyseren.Misschienlaatdehuidige praktijkwatbetreftschrijfonderwijszichhetbestevangenindeterm onduidelijkheid. Allereerstomdatdedocumentenwaarinhetisvastgelegdelkaartegenspreken.Inhet vakleerplan,eendocumentwaarinpervakisvastgelegdwelkevaardighedenwanneer(inwelke klas)aanbodkomen,staathetvolgendeoverdevaardigheidschrijven: Klas1: Kattebelletje,netjesschrijven,uitnodiging,lay]out,nieuwsbericht,tekstverdeleninalinea se] mail,formeleeninformeletaal,folder,variatieintaalgebruik,ingezondenbriefenwoordkeus. Klas2 Recensie,variatieinwoordkeuze,zakelijkebrief,formeletaal,advertentie,wervendschrijven; verslag,samenhang,werkstuk,opmaakvaneenwerkstuk,verhaalenstijl. Klas3 Schrijvenvanuiteenbouwplan,inleiding,slot,voorbeeldengeven,publiekgerichtschrijven, duidelijketaal,posterpresentatieenlay]out,betoog,signaalwoorden,uiteenzetting, structurerendezinnen. Ditisechterletterlijkovergenomenuitdeinhoudsopgavevandegebruiktemethode(Nieuw Nederlands)enstrooktnietmetdepraktijk.Zowordterinklas1welgewerktaaneenrecensie, maarwordterinklas2geenzakelijkebriefgeschreven.opbasisvandeplannersvanafgelopen jaren,komiktotdeslotsomdatiedereklasopditmomentongeveeréénkeerperjaareen schrijfopdrachtkrijgtdiewordtbecijferd.ditmeestalindevormvaneenschrijftoets,waarbij ooktheorievragenmoetenwordenbeantwoord.deschrijfopdrachtenen toetsenwisselende laatstejarenechternogal.ditlijktmedeveroorzaaktdoorhetfeitdaterdenodigepersonele wisselingenhebbenplaatsgevonden. Deparagrafen Schrijven uitdemethodewordenoverhetalgemeenwelbehandeld,hoewelde hoeveelheidtijddieervoorwordtgereserveerdminimaalisenalleengerichtisophetmaken vandebijbehorendeopdrachtenindemethode.schrijvenneemtalmetaleenvrijmarginale plaatsinhetcurriculumvandeonderbouw.nemenwebijvoorbeelddetoetsingvanéénjaarlaag onderdeloep(inditgevalhavovwo3),dankomtschrijvenerinverhoudingtotdeandere vaardighedenbekaaidvanaf. ' Vaardigheid' Leesvaardigheid 7 Spelling 6 Grammatica 3 Spreekvaardigheid 3 Schrijfvaardigheid 3 Fictie 2 Woordenschat 2 Totale'weging' in'curriculum' Figuur'1.'Curriculum'klas'3'OLZ.'In'deze'figuur'zijn'de'wegingen'van'alle'toetsmomenten'bij'elkaar' opgeteld.'van'combinatietoetsen'is'de'weging'gesplitst,'behalve'bij'de'boekpresentatie'en'schrijfopdracht' recensie'over'een'gelezen'boek,'deze'zijn'respectievelijk'tot'spreekh'en'schrijfvaardigheid'gerekend.'het' schrijven'van'een'geleide'samenvatting'is'half'tot'leesvaardigheid'en'half'tot'schrijfvaardigheid'gerekend.'' ' 4

5 ' Vaardigheid' Totale'weging' in'curriculum' Leesvaardigheid 6 Spelling 6 Grammatica 4 Spreekvaardigheid 2 Schrijfvaardigheid 2 Woordenschat 2 Figuur'2.'Curriculum'klas'1'OLZ.'In'deze'figuur'zijn'de'wegingen'van'alle'toetsmomenten'bij'elkaar' opgeteld,'op'dezelfde'manier'als'in'figuur'1.'' ' Desoortenschrijfopdrachtenvariërenvanhetmakenvaneenfoldertoteenrecensieovereen gelezenboek(eencombinatiemetfictieinhetcurriculum)enhetschrijvenvaneenbetoog.die laatsteopdrachtstaatechterweernietopdejaarplanningvoorhetschooljaar2012]2013, hetgeendealgeheleonduidelijkheidtypeert. Deschrijfopdrachtenwordenallemaalopschoolgeschreven.Somsvindtdatplaatsineen toetsweek,somsgewoonineennormalelesweek.opsommigeplannersissprakevanhet inleverenvaneenbouwplan.watbetreftdebeoordelingwerdervorigjaarenwordterditjaar gewerktmeteenbeoordelingsmodelwaarinleerlingenintotaal100puntenkunnenscorenvoor verschillendeaspectenophetgebiedvaninhoud,structuurentaalbeheersing.opvallendis daarbijdatinhoudinallegevallensignificantzwaarderwordtgewogendanvormentaalgebruik. AlmetalmoetwordengeconcludeerddatschrijvenindeonderbouwvanhetOpenbaarLyceum Zeisteenonduidelijke,maariniedergevalmarginaleplaatsinneemtbinnenhetcurriculum. 5

6 6 2.Onderzoeksituatieopanderescholen Omteonderzoekenhoeanderescholenhetschrijfonderwijsinvullenenhoezeomgaanmet knelpunten,hebikeenvragenlijstenquêteopgesteldendezerondgestuurdaandocenten Nederlands.Intotaalhebiktienreactiesgekregen,diedenkikeenredelijkrepresentatiefbeeld gevenoverdeinvullingvanschrijfonderwijs. Ikvatsteedspervraagdeantwoordensamen. 1.Kunt'u'een'inschatting'geven'hoeveel'procent'van'de'onderwijstijd'er'op'uw'school'in'de' onderbouw'bij'nederlands'wordt'besteed'aan'de'vaardigheid'schrijven? Demeesterespondentengevenaandatongeveer10à15procentvandeonderwijstijdaan schrijvenwordtbesteed.enkeledocentenkomenopofstrevennaar20procent. 2.Hoe'belangrijk'vindt'u'de'vaardigheid'schrijven'in'de'onderbouw? Demeestedocentengevenaanschrijven belangrijk of heelbelangrijk tevinden.enkele docentenmerkenopdatdewerkelijkbestedeonderwijstijdaanschrijvenverhoudingsgewijs daaromeigenlijktelaagis. Hetishetonderdeelwaarbijalledeelvaardighedensamenkomenen duidelijkwordtwaarkinderenmoeitemeehebben,lichteendocenttoe. 3.Wat'vindt'u'precies'belangrijk'bij'schrijven?' Uitdeantwoordenblijktweldatschrijvendoordocentenalsbelangrijkwordtgezienomdat meerderedeelvaardighedenvanhetvaknederlandserinsamenkomen.formulerenzinsbouw, woordenschatenspellingwordenmeermaalsgenoemdalsbelangrijkeelementenbijschrijven. Diversedocentengevenaandatindebovenbouwvanleerlingenwordtverwachtdatzeeen fatsoenlijke tekstkunnenschrijvenendathiervoorindeonderbouwdebasismoetworden gelegd.daarbijishetvanbelangdatleerlingenlerenomplanmatig(vanuiteenbouwplan)en volgenseenduidelijkestructuur(inleiding]middenstuk]slot)tewerktegaanbijschrijven. Eéndocentmerktopdatschrijvenbelangrijkisvoordetaalontwikkelingenvoorde ontwikkelingvanzelfreflectie.eenanderedocentzegt: Schrijveniseendenkproces.Leerlingen moetenhungedachtenformulerenendathetliefstfoutloos. 4.Kunt'u'beschrijven'hoe'de'vaardigheid'schrijven'op'uw'school'in'de'onderbouw'wordt' onderwezen?'volgt'u'de'methode?'zo'ja,'welke'methode?'zo'nee,'hoe'geeft'u'het'schrijfonderwijs' dan'vorm?' Demeerderheidvanderespondentenzegtprimairdemethodetevolgen.Maaralledocenten gevenaandeschrijfopdrachtenaantepassennaareigeninzichtoftevervangendoorandere schrijfopdrachten.enkeledocentenzeggendemethodewatbetreftschrijvennietofnauwelijks tevolgeneneigenmateriaalofopdrachtentegebruiken.sommigedocentenproberenleerlingen ookcreatieftelatenschrijvenenofleerlingentelatenschrijvenoveronderwerpendiedichtbij hunbelevingswereldstaan. Eéndocentbeschrijftervaringenmetpeer'review: Elkeleerlingschrijfteentekst,dievervolgens aandehandvaneenbeoordelingsformulierdoordrieklasgenotenwordtbeoordeeld.deleerling zietduszelfookdrieandereteksten.hiernaherschrijftdeleerlingzijntekstenkanhijnog vragenstellen.vervolgenswordtereen toets afgesprokenenschrijftdeleerlingindeleseen zelfdesoorttekst,diedoordedocentbeoordeeldwordtmetbehulpvanhetzelfde beoordelingsformulier. 5.Kuntubeschrijvenhoeschrijvenwordtgetoetstindeonderbouw?Geefzoduidelijkmogelijk aanwatvoortoetsenschrijfopdrachten,hoeveel(schrijf)toetsenperleerjaar,enz. Veelscholengevenenkeleschrijftoetsenperjaar.Leerlingenschrijveneentekst,dievervolgens wordtbecijferd.meerderedocentengevenaandatdeschrijfopdrachtensomsworden gecombineerdmetandereonderdelenvanhetvaknederlands,zoalsfictie.tweedocenten zeggendatoptoetsenooktheorievragenoverschrijvenwordengesteld.eenanderedocentzegt

7 7 daterwordtgewerktmetschrijfopdrachtendienietmeteencijferwordenbeoordeeld.bijde toetsenkrijgenleerlingendanwelafentoeschrijfopdrachten,gekoppeldaandebehandelde theorieuitdemethode. Eendocentformuleerttreffend: Ikzouwelvakerschrijfopdrachtenwillendoen,maarhetkost teveeltijd(vooralhetnakijken). 6.Watisdewegingvandezeschrijftoetsentenopzichtevananderevaardigheden? Deuitkomstenopdezevraaglopenzeeruiteen.Openkelescholentelteenschrijftoetsof ]opdrachtalseenrepetitie.anderescholenkiezenvoordeweging1,waaranderevaardigheden dandeweging2of3hebben.bijéénschoolisdeweging2,waarso seenwegingvan1en repetitieseenwegingvan3kennen. 7.'Moeten'leerlingen'de'schrijfopdrachten'op'school'binnen'de'lestijd'maken'of'kunnen'ze'deze' thuis'maken?' Ookhiergrotevariatieindeantwoorden.Sommigedocentengevenaandeleerlingenhetliefst opschoolaandeopdrachttelatenwerken,maarhiernietaltijddetijdvoorbeschikbaarte hebben.ongeveerdehelftvandedocentenkomtdaaromuitopeencombinatievanopschoolen thuis.tweedocentenzeggendeschrijftoetsengrotendeelsopschoolteorganiseren,twee anderelatenleerlingenhetjuistthuisdoen.tweedocentennoemeneeninteressante tussenvorm: ]Leerlingenschrijventijdensdeleseenkladversie.Thuiswerkenzijdetekstuitopdecomputer. Klad]ennetversiewordeningeleverd.' ]Hetvoorbereidendeschrijfschemavullenleerlingenthuisin.Hetschrijvendoenzeindeles. 8.Hoe'worden'schrijftoetsen'of' opdrachten'op'uw'school'beoordeeld?'geldt'daarvoor'een'centrale' afspraak?'wordt'er'gewerkt'met'een'vast'beoordelingsmodel'of'rubric?' Eenmeerderheid(zesdocenten)zegtdaterbijhetcorrigerenvanschrijfopdrachtengewerkt wordtmeteenvastbeoordelingsmodelofrubric,diedooralledocentenwordtgehanteerd. Tweedocentengevenaangeencentraalnakijkmodeltegebruikenmaardecriteriavoorafmet deleerlingentebesprekenenditalsuitgangspunttehanterenvoordecorrectie. 9.De'vaardigheid'schrijven'wordt'door'docenten'vaak'als'lastig'beschouwd:'het'is'lastig'te'doceren' en'levert'veel'nakijkwerk'op.'hoe'gaat'uw'schoolsectie'hier'mee'om?' Meerderedocentenbeamendatermetdezefactorenwordtgeworsteldendathetonderwijsop ditpuntnoginontwikkelingis.driedocentengeventoedatditwordtopgevangendoor simpelweghetaantalopdrachtenteverminderen.hetresultaatisdatdezedocentendusminder aandachtaanschrijvenzeggentebestedendanzeeigenlijkzoudenwillen.eéndocentgeeftaan vrijtezijnomenkeleschrijfopdrachtenvrijinteplannengedurendehetjaar,zodatinieder gevalhetmomentvannakijkengestuurdkanworden.eenanderedocentzegtdehoeveelheid nakijkwerktereducerendoorleerlingenveelzelftelatenontdekkenenelkaarswerktelaten beoordelen.eenanderconstateertnuchter: Hetnakijkwerkisinderdaadintensiefen tijdrovend,maarhethoortbijonsvak. 10.'Wat'zijn'volgens'u'kritische'succesfactoren'voor'schrijfonderwijs'in'de'onderbouw?'M.a.w.' waaraan'moeten'goede'schrijflessen'of' modules'voldoen'om'tot'effectief'schrijfonderwijs'te' komen?' Deresponsopdezevraagiszeeruiteenlopend.Demeestedocentennoemenenkele succesfactorenuithuneigenonderwijs.hetlevertzoveeltipsopdatmoeilijkisvasttestellen watnu kritischesuccesfactoren zijnenwatniet.nietteminspringenenkelefactoreneruit: Hoebeterdeopdrachtaansluitbijdebelevingswereldvandeleerling,hoebeterhet resultaat(5xgenoemd). Nietalleenzelfschrijven,maarookwerkvanmedeleerlingenlezenenbeoordelen(of daarfeedbackopgeven).zoontwikkelenzeeenkritischerschrijfhouding(4xgenoemd).

8 Leerlingenduidelijkmakendatgoedlerenschrijvennogsteedsontzettendbelangrijkis endatditvanzoweldedocentalsdeleerlinginspanningentijdvergt(4xgenoemd). Overigesuccesfactorendanweltips: Veelkortetekstenschrijven(betervijfkortetekstjesschrijvendantweelange). Voorbereidingsschema'szijnnuttig,maarleerlingengebruikenzesomshelemaalnietbij hetschrijvenzelf.datmoetdusgeoefendworden. Correctbrongebruikmoetvanafhetbeginaangeleerd(enplagiërenzosnelmogelijk afgeleerd)worden. Peerreview werktalleenalsleerlingenheelconcretepuntenkrijgenomnaartekijken. Detheorieindeschrijflessenmoetleerlingenstrategieënbouwplannenaanreiken, zodatzijgoedvoorbereideentekstkunnenschrijven. Eisenstellen:laatmerkendatjenietgauwtevredenbent. Laatkinderenzienhoedeaangeleerdedeelvaardighedenterugkomeninde totaalvaardigheidschrijven,zodatzijeengroteremotivatieontwikkelenvoordie onderdelen. Omdaterzoveelaspectenzijndiesamenkomenineenschrijfopdracht,ishetbelangrijk dateenleerlingduidelijkefeedbackkrijgtenookietskandoenmetdiefeedback.dusin eenvolgendeschrijfopdrachtmoethijzijdiefeedbackkunnenverwerken. Leerlingenhunschrijfproductenlatenbewarenenaanheteindvanhetschooljaarlaten bekijkenenevalueren. LeerlingendemogelijkheidbiedenomdeteksteerstviaELOnaardedocentt en diedaneerstdetekstvancommentaarvoorziet,zodatdeleerlingzelfeenverbeterde versiekanproduceren. (Ook)bijeenschrijftoetskeuzemogelijkheidbieden,bijv.tweeopdrachtenvoordezelfde tekstsoort. 11.Is'of'zijn'er'specifieke'schrijfopdrachten'waar'u'positieve'ervaringen'mee'hebt? Ookhiernoemenveeldocentendathetgoedwerktomleerlingendevrijehandtegevenin onderwerpkeuzeofeenonderwerpdichtbijhunbelevingswereldaantereiken. Leuke,leerzameofinteressanteschrijfopdrachtendiewordengenoemd: briefdiedaadwerkelijkopgestuurdwordt recensiesvanboeken klachtenbrievenindebelevingswereldvandeleerling(bijv.overtoetsenop huiswerkvrijedagen) creatieveopenopdrachten,zoalseenreclametekstmakenbijeenzelfverzonnen product. eenpersoonlijkverslagvaneenactiviteitofpersoonlijkeervaring(inditgevaleen poldersportdag) (creatieve)schrijfopdrachtengekoppeldaanfictie,zoalseenanderslotvoorhetverhaal bedenkenofdagboekfragmentenschrijven. eenstukschrijvenvanuiteenandervak(bijv.bijeeninformatievetekstoverofeen samenvattingvaneenaardrijkskundigonderwerp) ingezondenbriefn.a.v.actueelofaansprekendonderwerp' ' ' 8

9 9 3.Analysevakliteratuur Schrijveniseenbelangrijkevaardigheid.Allereerstomdatinonzeinformatiesamenleving voortdurendeenberoepwordtgedaanoponzeschriftelijkeuitdrukkingsvaardigheden. Daarnaastisschrijvensamenmetlezeneenvandetweepijlersvangeletterdheid,oftewelde beheersingvanschriftelijketaal.hetisdaaromvreemddatscholendoorgaansveelaandacht bestedenaanlezen,maarnietaanschrijven,temeerdaarschrijveneengunstigeinvloedheeftop lezen.ditlaatstegeldtookandersom,waarmeelezenenschrijven,dekernvaardighedenophet gebiedvantaal,elkaardusookwederzijdspositiefbeïnvloeden(korstanje,2012;vanderleeuw &Meestringa,2012). IndekerndoelenNederlandsisdezevaardigheidalsvolgtopgenomen: 1.Deleerlingleertzichmondelingenschriftelijkbegrijpelijkuittedrukken. 2.Deleerlingleertzichtehoudenaanconventies(spelling,grammaticaalcorrectezinnen, woordgebruik)enleerthetbelangvandieconventiestezien. 9.Deleerlingleerttaalactiviteiten(spreken,luisteren,schrijvenenlezen)planmatigvoorte bereidenenuittevoeren. 10.Deleerlingleerttereflecterenopdemanierwaarophijzijntaalactiviteitenuitvoertenleert, opgronddaarvanenvanreactiesvananderen,conclusiestetrekkenvoorhetuitvoerenvan nieuwetaalactiviteiten. (Bonset,2010) Watleerlingenprecieszoudenmoetenbeheersenophetgebiedvanschrijven,isnauwkeuriger vastgelegdindereferentieniveaus,vastgestelddoordeexpertgroepdoorlopendeleerlijnenen doordeoverheidbijwetvastgesteldalsstreef]eneindniveausdieleerlingeninhetonderwijs dienentebehalen.hierbijisniveau1fhetbasisniveauinklas1,niveau2fhetminimale eindniveauvooralleleerlingenindeonderbouw,niveau3fhetminimaleeindniveauvoorhavo 5enniveau4Fheteindniveauvoorvwo.Voordeonderbouwbetekentditdatinklas2 opdrachtenopniveau2fmoetenwordenafgestemdeninklas3eenbeginkanwordengemaakt methettoewerkennaarniveau3f,opdatmomenthetzogenaamdestreefniveau.indebijlagen iseengedetailleerdebeschrijvingopgenomenvandereferentiesniveausophetgebiedvan schrijfvaardigheidindeonderbouw. OverigensconstaterendeauteursvanhetgezaghebbenderapportHet'schoolvak'Nederlands' opnieuw'onderzocht'datdebeschrijvingenindekerndoelenenreferentieniveauseigenlijkeen wetenschappelijkebasisontberen.eenredenhiervoorisdaterdelaatstedecenniaweinig onderzoekisgedaannaarschrijvenenschrijfprestatiesvanleerlingen.erisdaaromweinig bekendoverdestandvanhetschrijfonderwijsinhetvoortgezetonderwijs.hetweinige wetenschappelijkonderzoekophetgebiedvanschrijvendatwelverrichtis,laatziendatinde schrijfdidactieksteedsmeeraandachtkomtvoorprocesencommunicatievefunctie,datom leerlingenaantezettentotreflectieopschrijfproducten procesintensieveondersteuning vereistis,datleerlingenoverhetalgemeenonderdenormscorendiebeoordelaarshanterenof zoudenwillenhanteren,datobserverendleren(bijv.doorhetlezenvanschrijfproductenvan anderen)succesvolkanzijnendatcomputerondersteuningbijschrijfonderwijseffectiefkanzijn (Bonset&Braaksma,2008). Indeoverzichtenvanvakliteratuurophetgebiedvanschrijfonderwijskomeneenaantal duidelijkeontwikkelingennaarvoren: 1. Toenemendeaandachtvoorhetschrijfprocesinplaatsvanhetschrijfproduct. 2. Toenemendeaandachtvoorstrategieënophetgebiedvanschrijven. 3. Toenemendeaandachtvoordecommunicatievefunctievanschrijveninplaatsvanalsop zichzelfstaandevaardigheid.

10 10 1&2.Toenemendeaandachtvoorhetschrijfprocesenhetgebruikvanstrategieën Hetklassiekeschrijfonderwijsdraait,ofdraaide,omhetschrijvenvaneentekst.Maatgevend wasdaarbijofheteindproductwelofgeengoedetekstisindeogenvandebeoordelaar.de laatstedecenniavindterechtereenverschuivingplaats,waarbijhetschrijfproces'steeds belangrijkerwordt.nietlangerteltalleenheteindproduct,maarintoenemendemateookde wegdaarnaartoe.hetschrijvenzelfisduscentraalkomentestaan;kinderenmoetenlerenhoe zeeenschrijftaakkunnenaanpakkenenwatbijeenschrijftaakbelangrijkis. Dezezogenaamdeprocesgerichtedidactiekkrijgtinhetvoortgezetonderwijslangzamerhand meervoetaandegrond.tochconstaterenonderzoekersdatondankshetfeitdatdemethoden dezeuitgangspuntenmeerenmeerovernemen,deprocesgerichtedidactiekindepraktijknogte weinigzichtbaaris.hetschrijfonderwijsblijktsterk leraargestuurd ;deleraarisveelalnog regisseurennogweinigdecoachvanleerlingenbijhetschrijven.elementenalsprocesgerichte ondersteuning,tekstbesprekingenhouden,tekstenherschrijvenenonderlingeinteractieen samenwerkingkomennogrelatiefweinigvoor.datisjammer,wantprocesgericht schrijfonderwijsleidttotmeerschrijfpleziervanleerlingenenuiteindelijktotkwalitatiefbetere teksten(korstanje,2012;franssen&aarnoutse,2003). Eendidactiekwaarinhetschrijfprocescentraalstaatenduidelijkwordtgestructureerddient tweevoornamedoelen.teneersteiseenschrijftaakbuitengewooncomplexvoordemeeste leerlingen.hetvraagtomdenkactiviteitenopeenhoogcognitiefniveau,zoalshetanalyserenen samenvoegenvaninformatie,hetstructurerenvaninformatieenhetonderwoordenbrengen vanconcepten.daarbijkomtnogdatdeverschillendedeelvaardighedenvantaal,zoalsspelling engrammatica,allemaalopjuistewijzemoetenwordentoegepast.hetinzichtelijkmakenvande verschillendefasesdieeenschrijverkandoorlopenomuiteindelijktoteengoedetekstte komen,helptomditcomplexeprocesvoorleerlingenoverzichtelijkensuccesvoltemaken.ten tweededientprocesgerichtschrijfonderwijsookdedocent,wantdieheeftdaarmeeeenmodel inhandenommeergriptekrijgenophetonderwijzenvanschrijven,ietswatdoordocenten doorgaansmoeilijkwordtgevonden(korstanje,2012). Voorprocesgerichtedidactiekbestaanmeerderemodellen,maargrofwegbevatdezede volgendekenmerken: 1.'Oriënteren'op'de'schrijftaak' Dezefasedientomdeaandachtvandeleerlingenterichtenopdeschrijftaak.Devoorkennis wordtgeactiveerd,leerlingenbrainstormen,doenideeëneninspiratieop,ordenenhun gedachtenenmakenplannenvoorhunschrijftaak.vragendiedeoriëntatiekunnensturen,zijn bijvoorbeeld: ]Watvoorsoorttekstmoetikschrijven? ]Hoezietzo nteksteruit?waarmoetikspeciaalopletten? ]Wiegaatdetekstlezen? ]Watwilikbereikenmetdetekst? ]Hebikeerderzo ntekstgeschreven? 2.'Voorbereiding'op'de'schrijftaak'' Indezefasebereidenleerlingenzichvoorophetschrijvenvandetekst.Daarbijspelenmeerdere elementenmee: ]inhoudelijkevoorbereiding,dushetzoekenenordenenvaninformatie ]destructuurenopbouwvandetekstvoorbereiden ]nadenkenovertekstdoelentekstsoort,aldannietincombinatiemethetbestuderenvan voorbeeldteksten. Dezefasekanuitmondenineenschrijfplanofbouwplanvoordeteschrijventekst. 3.'Uitvoeren'van'de'schrijftaak' Dezefasebehelsthetschrijvenzelf.Leerlingengaan(aandehandvanhunschrijfplan)aande slagmethetschrijvenvanhuntekst.eenstappenplankanleerlingenhelpenomeffectieverte schrijven.

11 11 4.'Reflecteren'en'reviseren' Iedereervarenschrijverkanbeamendateengoedschrijfproductzeldeninéénkeertotstand gekomenis.vaakisheteenkwestievanstukkenherschrijvenenbijschaven.hetishiervoor belangrijkdatleerlingenlerenomkritischnaarhuneigentekstentekijkenenomteziendateen teksteigenlijkaltijdnogbeterkan.alshetschrijvenisafgerondiseenreflectie]enrevisiefase daaromvangrootbelang.leerlingencontrolerenhierinofzeaanhunschrijfplanhebben voldaan,ofhettekstdoelgoeduitdeverfkomt,ofdeinhoudvoorhenzelfenvooranderen duidelijkis,ofdeopbouwlogischisenofalleinformatieisverwerkt.bijvoorkeurzit(ten)ereen ofmeerderedag(en)tussenfase3en4.hetisnamelijkmoeilijkeromjetekstkritischte bekijkenalsdezenog vers is.hetverdienttevensaanbevelingomleerlingenelkaarsteksten kritischtelatenlezen.nainhoudelijkereflectievolgtreflectieopdevorm:kloptdezinsbouw, zittenernogspelfoutenin,heeftelkezineenhoofdlettereneenpunt,etc.totslotwerken leerlingenaaneenverbeterdeversievanhuntekst(revisie). 5.'Evalueren' Hierinblikkenleerlingenterugophunschrijfproces.Leerlingenevaluerenhunaanpakenhun resultaat.alsbepaaldetakenmoeizaamverliepen,kandeschrijverzichafvragenhoediteen volgendekeerbeterkan.dedingendiegoedgingenkandeschrijverookbenoemen,als succesfactoren vooreenvolgendeschrijftaak.wanneerleerlingeneenlogboekmoeten bijhoudengedurendehetproces,kandezefaseeffectieverworden,aangezienleerlingendan meerzichthebbenophuntijdsbesteding.vragendiekunnenhelpenbijhetevalueren: ]Hoehebikdezeschrijfopdrachtuitgevoerd? ]Hebikdeinhoudvanmijntekstgoedvoorbereid? ]Hebikbijheteigenlijkeschrijvengoedgebruikgemaaktvanmijnoriëntatieenvoorbereiding? ]Hebikgoedgebruikgemaaktvandecommentarenopmijntekst? ]Opwelkepuntenmoetikmijnaanpakverbeteren? (Bonset,2010;Korstanje,2012;Franssen&Aarnoutse,2003).' Franssen&Aarnoutseconstaterendatmetnamedelaatstetweeonderdelen,reflectieen evaluatie,inhetmiddelbaaronderwijsondersneeuwen.zelfsalsdelesmethodeveelsuggesties geeftvoorreflectieopproductenproces,komthetindelespraktijknauwelijksvoor.een probleemdathierbijmeespeeltisdatvolgensdeonderzoekerslerarenenmethodemakerste veelwilleninéénles:hetheleschrijfprocesmoetvaakinéénleswordenafgerond.hetverbaast danooknietdatverschillendelerarenininterviewsaangavendatzeteweinigtijdhebbenvoor deuitvoeringvandelessenenvoorhetherschrijvenvanteksten.hetlerendeaspectvanhet pratenovertekstenenhetherschrijvenvan(delenvan)tekstenwordtdusnietbenut, concluderendeonderzoekers(franssen&aarnoutse,2003). Behalveaandachtvoorhetproces,iserindevakliteratuurookeentoenemendeaandachtvoor schrijfstrategieënwaarneembaar.hetgebruikenvanstrategieënligtinhetverlengdevande procesgerichtedidactiek:hetiseigenlijkeenmanieromhetcomplexeschrijfproces overzichtelijkertemakenenomleerlingenconcretehouvasttegevenbijhetschrijven. Belangrijkeschrijfstrategieënzijn: ]hetopstellenvaneenschrijfplan,waaronderhetvaststellenvanhetonderwerpvandetekst, hetbepalenvanhetschrijfdoelenhetanticiperenopeenbepaaldlezerspubliek; ]hetverzamelen,selecterenenordenenvaninformatieuitallerleibronnen; ]hetmakenvaneenopzetvandeinhoudvandetekst; ]hetformulerenvandegedachte]inhoudenintaal:hetkiezenvandejuistewoordenenhet bouwenvandejuistezinnenenalinea s; ]hetcorrectschrijvenvandetekstvolgensderegelsvandespellingeninterpunctie; ]hetreviserenvandetekstwatbetreftinhoudenvorm; ]hetverzorgenvandetekstquavormgevingenlay]out; ]hetreflecterenophetschrijfprocesen]product (Franssen&Aarnoutse,2003).

12 Zoalseerdergenoemdiseenschrijftaakincognitiefopzichtzeercomplex.Voorveelleerlingen misschienweltecomplex:zemoetennamelijklerenenlerenschrijventegelijk.braaksma& Rijlaarsdamkomendaarommeteenmodelvoor observerendleren.inditmodelwerken leerlingennietineersteinstantiezelfaaneenschrijftaak,maarobserverenzehetschrijfproces vaniemandanders.doorobserverendtelerenkunnenzezichfocussenopdatwatgeleerdmoet worden,geïsoleerdvandeschrijftaak.bovendienstimuleertobserverendlerenhetreflecterend vermogenvaneenleerling.uitverschillendeonderzoekenblijktditobserverendlereneffectief isinhetschrijfonderwijsenuiteindelijkleidttotbetereschrijfproductenvandeleerlingen.de onderzoekerspleitendaaromvoorafwisselingvande gebruikelijke schrijftakenmet observatietakenwaarinleerlingendedocentofmedeleerlingenobserverenterwijldeze laatstgenoemdenhardopdenkendaanhetschrijvenzijn.doordezeuitvoeringsfasebovendien zotesturendatdiegebaseerdisopechteschrijfproblemenvanleerlingen,kanhijheeleffectief deproblemen(zowelschrijfprocesalsschrijfproduct)behandelenwaarmeeleerlingen worstelen(braaksma&rijlaarsdam,2007). 3.Meeraandachtvoordecommunicatievefunctievanschrijven Bijschrijfopdrachtenindeschoolsesituatieliggentweebelangrijkeproblemenopdeloer:ten eerstedathetaccentinhetonderwijsvooralkomtteliggenophetlerenbeheersenvantypisch schoolseschrijftaken,zoalshetschrijvenvaneenbetoog,ententweededatleerlingeneen schrijfopdrachtvoordeleraarofvooreengoedcijfermaken.debedoelingzouechtermoeten zijnomleerlingengoedtelerenschrijvenenomhentelereneenschrijfproductvoordelezerte maken.decommunicatievefunctievanschrijvenwordtdaaromsteedsbelangrijkergevonden. Andersgezegd:leerlingenmoetennietprimairlerenomeengoedbetoogofopstelteleren schrijven,maaromzichschriftelijkvlotennauwkeuriguittedrukken,omdatdehuidige maatschappijdaaromvraagt. Indevakliteratuurbestaatbredeovereenstemmingoverhetideedatgoedschrijfonderwijs authentiek,betekenisvolenrealistischis.derealiteitswaardevanopdrachtenkanbijvoorbeeld wordenverhoogddoordecommunicatievecontextvaneenopdrachtheelduidelijkte omschrijven,dooreenaldannietfictiefleespubliektecreëren,doorgebruiktemakenvan realistischeopdrachtendiedoordekinderenals echt kunnenwordenervaren(bijvoorbeeld eene]mailaanderectorschrijven)endoorkinderentelatenwerkentakendiefunctioneelzijn voorhetalledaagseleven(korstanje,2012;bonset,2010;franssen&aarnoutse,2003). Overigeaanbevelingvanuitdeliteratuur Behalvedehiervoorgenoemdeontwikkelingenenuitkomsten,beniktijdensmijn literatuuronderzoeknogveelmeeraanbevelingentegengekomendievoorditprojectrelevant eninteressantzijn. 1. Laatleerlingenvaakschrijven.Schrijvenleerjenietdooréénschrijfopdrachtjeperjaar. Goedlerenschrijvenvergttijdenaandacht.Alleendoorstructureelschrijfopdrachten aantebieden,leerlingenfeedbacktegevenophuneigenofelkaarswerkendoor systematischereflectiewordenleerlingenbetereschrijvers. 2. Maakschrijflessenzoechtmogelijk.Echtekeuzevrijheid,echteproblemen,eenecht publiekenechtebronnenzijndaarvanvoorbeelden. 3. Biedheleopdrachtenaaninplaatsvandeeloefeningen.Werktoenaareeneindproduct, enalshetkaneen echt eindproduct.maakbijtijdgebrekdeopdrachtkleiner, bijvoorbeeldeenkortee]mail. 4. Doenietallestegelijk.Legbijvoorbeeldperlesofperopdrachteenaccent.Docenten willenvaakteveeltegelijk,terwijlschrijveneencomplexprocesisenleerlingenhet moeilijkvindenomopalleaspectenvanschrijventegelijkteletten. 5. Eenschrijfopdrachthoeftnietaltijdopalleaspectentewordenbeoordeeld.Schrijfwerk nakijkenistijdrovend.eenoplossingisomschrijfopdrachtennietopalleaspectente corrigeren.alsindeinstructieenlesstofbijvoorbeeldbrongebruikofstructuurcentraal stond,dankanheteindproducteventueelookalleenopdezeaspectenworden 12

13 beoordeeld.alsspellingveelnadrukheeftgekregen,controleerdaneenopdrachtdan alleenopspelling. 13

14 4.Planvanaanpak:hetschrijfdossier ZoweluitmijnanalysevandepraktijkophetOLZ,alsdeanalysevandelandelijkesituatieals mijnliteratuuronderzoek,komenzwaarwegendeargumentennaarvorenombinnenhet curriculumvandeonderbouwdevaardigheidschrijvenstructureelmeeraandachttegeven. Dezeargumentenzijninhetkort: Schrijvenis,samenmetlezen,eenelementairevaardigheid.Samenvormenzede geletterdheid.uiteindelijkstaatbijvoorbeeldspelling]enwoordenschatonderwijsten diensteaandezegeletterdheid. Schrijvenenlezenbeïnvloedenelkaarwederzijdspositief.Wiehetonderwijsin begrijpendlezenbelangrijkvindt,endatwordtbinnenonzesectiezeerbelangrijk gevonden,zoudusookruimaandachtmoetenbestedenaanschrijven. Indebovenbouwalsooklaterinvervolgopleidingenwordtvoortdurendeenberoep gedaanopdeschrijfvaardigheidvanleerlingen.indeonderbouwdienenzijhieropte wordenvoorbereid. Lerenschrijvenneemt,inalzijnfacetten(vanbasalezakenalswoordenschatenspelling tothetafstemmenvaneentekstopdedoelgroep)eenvoornameplaatsindekerndoelen NederlandsendereferentieniveausvandeExpertgroepDoorlopendeLeerlijnen,twee documentendieuiteindelijkmaatgevendzijnvoordeinrichtingvanhetonderwijsinde onderbouwvanhetvoorgezetonderwijs. Lerenschrijvenvergttijd,aandacht,oefeningensystematischereflectie.Leerlingen moetenbovendienlerendatschrijveneenprocesisendateenschrijfproducteigenlijk nooit af is. Nuishetnatuurlijkgemakkelijkomteroependatervooralveelaandachtmoetkomenvoor schrijfonderwijs.bijallegenoemdeargumentenenvoornemenszijnookkanttekeningente plaatsen.bijdeontwikkelingvaneenleerlijnschrijvendienendevolgendezakeninoverweging tewordengenomen: Schrijvenisnietaltijdevenmakkelijktedoceren.Eenleerlijnschrijvendientookte voorzieninmateriaalenhandvattenvoordedocentenindeonderbouw. SchrijfwerknakijkeniseentijdrovendebezigheidendedocentenNederlandsophetOLZ kampenalmeteensomstorenhogewerkdruk.meeraandachtvoorschrijfonderwijsmag geensignificanteverhogingvandewerkdrukbetekenen. ICT]middelenzijnbijschrijfonderwijszeerbehulpzaam.DezemiddelenzijnophetOLZ echtermaarinbeperktematebeschikbaar.schrijflessenineencomputerlokaalzijn ]helaas]nagenoegonmogelijk.welzijnerlaptopkarrenvoorhanden,maardezevoorzien slechtsin15laptopsperklasperlesuur. Waarmogelijkenfunctioneeldienttewordengezochtnaarhetcombinerenvan schrijfopdrachtenmetanderevaardighedenbijnederlandsendeintegratievanlesstof. Deaanpakdieikwiluitwerken:eenschrijfdossiervoordeonderbouw.Indeopzetdieikin gedachtenheb,wordteriedereperiodeaandachtbesteedaandevaardigheidschrijven.zokan bijvoorbeeldiedereeersteweekvaneenperiodegereserveerdwordenvooreenschrijfopdracht. Leerlingenschrijvenvierproductenperjaar.Bijdeopzetvandeschrijfopdrachtenwordtzoveel mogelijkgestreefdnaarechteopdrachtendieeendirecterelatiehebbenmetdeleefwereldvan leerlingen.ookwilikproberendeopdrachtentelatenaansluitenbijdeoverigelesstofuithet curriculum.stondbijvoorbeeldinperiode1despellingvandepersoonsvorminde tegenwoordigetijdcentraal,dankandatookeenelementzijnvandeschrijfopdracht.overige uitgangspuntenbijhetschrijfdossier: Devierproductendieleerlingenschrijven,verzamelenzezelfineenschrijfdossier. Reflectiemoeteenduidelijkeplaatskrijgeninhetschrijfdossier.Metanderewoorden: leerlingenmoetenwordengedwongenomhunschrijfproductenkritischterugtelezen 14

15 enteverbeteren,omtebenoemenwatalgoedgaatbijhetschrijvenenwatnogbeter moetenwatzehebbengeleerdvaneenopdracht. Perjaarwordenminimaaltweeschrijfopdrachtenbecijferd. Eenrisicodatopdeloerligtisdatleerlingendeschrijfopdrachtendienietworden becijferdnietserieusnemen.daaromwordendeschrijfopdrachtenvooreencijfer,zeker inklas2en3,zoveelmogelijkinperiode2en4gepland.daardoorkanalscriteriumvoor beoordelingvaneenschrijfopdrachtwordengehanteerddatalleschrijfopdrachtentot dantoemoetenzijnafgetekend.m.a.w.eenschrijfopdrachtwordtbeoordeeldmeteen1 alseerdereopdrachtennietzijningeleverd. Dezetweemomentenzijninprincipedeenigemomentendaterveelcorrectiewerkvoor dedocentis.voordeoverigeopdrachtenwordthetcorrectiewerkzoveelmogelijk geminimaliseerd,doorbijvoorbeeldpeer'reviewtoetepassen(leerlingenvoorzien elkaarswerkvancommentaar),leerlingeneigenwerktelatenbeoordelenmeteen correctiemodelenvervolgenseenverbeterdeversietelateninleveren,ofdoordocenten deopdrachtenalleenglobaaltelatennakijken(voldoende,goedofonvoldoende)of alleenopbepaaldeaspecten(bijvoorbeeldalleenopzinsbouwofopinhoud).ook wordendeschrijfopdrachtenbijvoorkeurzoingepland(aanhetbeginvanofhalverwege eenperiode)datdedocentruimdetijdheeftvoorcorrectiewerk. Hetschrijvenwordtzoveelmogelijkuitgesmeerdoverenkelelessen.Bijvoorbeeldeen voorbereidings]eninstructieles,eenschrijfleseneenverbeter]revisieles. Alsleerlingeneenverbeterdeversiemakenvanhunschrijfproduct,nemenzedieookop inhunschrijfdossier.hetprocesisevenbelangrijkalsheteindproduct. Indedrieonderbouwjarenmoeteenbreedspectrumaanschrijfopdrachtenlangskomen. Nietalleentypisch schoolse tekstenalseenbetoog,maarookbijvoorbeeldeene]mail, eenvrijverhaal(fictie)eneenklachtenbrief. Debedoelingvanhetschrijfdossierisdatdeheleonderbouwofzelfsdehele schoolcarrièremeegaat.zokunnenleerlingenaltijdeerderwerkteruglezenenhun ontwikkelingalsschrijverzien.eenmogelijkknelpuntbijhetwerkenmetzo n langlopendschrijfdossierisdatmateriaalkwijtgaatrakenenofdatdocentveeltijd kwijtzijnmethetorganiserenenmanagenvanditproces.omditteondervangenisde inzetbijditprojectdathetschrijfdossiervolledigdigitaalbeschikbaarkomt.datkan doorleerlingeneenmapjetelatenaanmakenophuneloendelesgevendedocenthier toegangtoeteverlenen.leerlingenplaatsenalhunschrijfproductenindezemap.de verantwoordelijkheidvoorhetbijhoudenvanhetschrijfdossierkomtbijdeleerlingte liggen:diemoeteenmapjeaanmakenenzorgendatdejuisteproductendaarinkomente staan.zowordtvoorkomendatmateriaalkwijtraaktenbovendienkandedocentmet éénmuisklikdevoortgangvanleerlingenvolgen.hetnakijkenvanschrijfopdrachten doorleerlingenofdoordedocentkaninprincipeookdigitaalgebeuren.wanneerdit wordtgedaaninhetprogrammawordmetdeopties wijzigingenbijhouden en opmerkinginvoegen,isheelduidelijktezienwelkewijzigingenenopmerkingenzijn gemaaktinbijeentekstendoorwie. Inverbandmethethierbovengenoemdepuntdienenopdrachtenzoveelmogelijkopde computertewordengemaakt,omdathandgeschrevenproductenimmersmoeilijkinhet onlinedossierkunnenwordenopgenomen. 15

16 16 Beoordelingvanschrijfopdrachten Debeoordelingvanschrijfopdrachtenisvaaklastig.Sowiesoomdatnietaltijdevenduidelijkis vasttestellenwateentekstnutoteengoedetekstmaaktenomdatdocentenhierinvaakvan meningverschillenofopzijnminstopeeneigenmaniernakijken,hetgeenuniformebeoordeling bemoeilijkt.bovendienvarendocentenbijdebeoordelingvanschrijfwerkvaakophun onderbuikgevoel :eengevoelsmatigslechtetekstwordtnietsnelmeteen7beloond,ookalzou datvolgensdecriteriawellichtmogelijkzijn. Eenpogingomdergelijkeproblementeondervangen,ishetwerkenmeteenbeoordelingsmodel, opbasiswaarvanvoorbepaaldeelementenindetekstpuntenwordentoegekendof afgetrokken.ditlevertechterookproblemenop.allereerstishetdevraagofeen beoordelingsmodeltotobjectievereofuniformerebeoordelingleidt,aangeziendedocentbijhet toekennenvanpuntentochvooralzijneigengevoelvolgt.tentweedekaneen beoordelingsmodelalseenkeurslijfwordenervaren:somskandegevoelsmatigekwaliteitvan eentekstnietwordengehonoreerdopbasisvandeinhetmodelvermeldescores.bovendien leertdepraktijkdatdocentenopbasisvandeeindscoredeeerdertoegekendescoresop onderdelengaanbijstellen,teneindeopeenacceptabelereeindscoreuittekomen(aldanniet ingegevendoordeangstdatdecijferstehooguitvallen).daarkomtnogbijdathetbeoordelen metzo nmodeleentijdrovendekluskanworden:hetisveelplussenenminnenmetpunten. Eriskortombehoefteaaneenmaniervancorrigerendieduidelijkecriteriastelt,maarnietleidt toteindeloosgegoochelmetscores.alsantwoordhieropwintderubriconderdidacticimeeren meeraanpopulariteit.ineenrubricwordteenbeperktaantalbeoordelingscriteriavastgesteld enonderverdeeldindrieofviersubcategorieën,waardoorpercriteriumeenscorekanworden toegekend.uitgangspuntbijdezeleerlijnschrijvenisdatdebeoordelingvanalle schrijfopdrachtenplaatsvindtaandehandvaneenrubric.hiertoehebikeen basisrubric ontworpen,tevindeninbijlage2en3.inprincipekandezevoorvrijwelalleopdrachtenworden gebruikt,hoewelhetmodelzeeralgemeenisgeformuleerd.indiengewenstkanderubric daarominoverlegmetdebeoordelendecollega speropdrachtwordengespecificeerd.zokan bijv.wordenvastgelegdwaardegrensligttussen meerdere en teveel spelfouten.een voorbeeldvaneengespecificeerderubricistevindeninbijlage4,namelijkvoordezakelijke brief. Voorklas1en2geldteenandererubricdanvoorklas3.Ditomdatklas1en2grotendeelsop niveau2fopererenenleerlingeninklas3toewerkennaarniveau3f.decriteriavanklas3zijn daaromtoegespitstophetreferentieniveau3f. Ikzaldewerkingenuitgangspuntenvanderubricnadertoelichten. Vier'kolommen' Perbeoordelingscriteriumwordteenonderscheidgemaaktinvierniveaus,verdeeldovervier kolommen.ditomtevoorkomendateendocentsteeds inhetmiddenkangaanzitten,een gevaardatopdeloerligtbijbeoordelingmetdrieniveaus.eendocentmoetdusduidelijke keuzesmaken. Niet'te'veel'criteria' Ikhebgeprobeerddebasisrubricwatbetreftbeoordelingscriteriazocompleetmogelijkte maken.hetisechternadrukkelijknietdebedoelingombijalleschrijfopdrachtenopaldeze criteriatebeoordelen,alishetmaaromdatdatnoujuistzoveeltijdkost.hetschrijfdossieris bovendienzoopgebouwddaterperopdrachtaandachtspuntenzijn.inaansluitinghieropdient erookbeoordeeldtewordenopcriteriavoordiespecifiekeopdrachtbelangrijkzijn.inhet algemeenwordtbijhetgebruikvanrubricsaangeradenomzesàzevenbeoordelingscriteriate nemen. Scores'van'1H4,'geen'aftrek' Eenbelangrijkprincipebijdebeoordelingvantoetseninhetvoortgezetenhogeronderwijsis datjepuntenkuntbehalenennietdaterpuntenwordenafgetrokkennaaraanleidingvan

17 gemaaktefouten.bijhetcentraalexamenwordtinsommigegevallenweliswaareenaftrek gehanteerdvoorwoordoverschrijdingenspelfouten,maarmeestalwordendezepunten afgetrokkenvaneenbasisscore,waardoordemaximumscore0isennietnegatiefkanuitvallen. EndanishetCEnogeen harde eindmetingvoorhetniveauvaneenleerling.zekerinde onderbouwgeldtdattoetsenpeilmomentenzijnvoorhetniveauvanleerlingen.nietsiseen leerproceszodemotiverendalseennegatievescoreofeenaftrek. Inderubriciservoorgekozenomvooralleonderdeleneenminimumscorevan1tehanterenen eenmaximumscorevan4.degedachtehierachterisdathetonderscheidvooralgemaaktwordt inkwaliteit bovendestreep :alseenonderdeelonvoldoendeisofzelfsronduitslecht,dan maakthetnietuithoeslechtprecieshetis;ofeenonderdeelvoldoendeisofzeergoedmaakt voorhetcijferechterheelveeluit.m.a.w.:ofeenleerling10of20keerfoutenmaaktin bijvoorbeeldformulering,maakteigenlijknietzoveelmeeruit;hetzijnerteveelendaarmee voldoetdeleerlingnietaandenorm.hetargumentdateenleerlingmettwintigspelfoutennog steedseenvoldoendekanhalen,terwijlspellingenformuleringtochwelheelbelangrijkzijn,kan wordenweerlegdmethetargumentdatbijeenschrijfopdrachtveelmeerdanalleendespelling meetelt,daterbijiedereschrijfopdrachtandereaandachtspuntengeldenendathetbovendien nieteerlijkisom zwakkespellers iederekeerophunzwakhedenafterekenen. Hetkannatuurlijkwelzozijndatbijeenschrijfopdrachtbepaaldeelementenzobelangrijk wordengevondendatdaaraanookeenzwaardergewichtwordttoegekendindebeoordeling.zo kanbijbijvoorbeelddeklachtenbriefspellingenformuleringofvorminderubriceendubbele wegingkrijgen. Geen'afgerond'puntenaantal' Waarbeoordelingsmodellenvaakzowordenontworpendathettotaalaantalpuntenop100 uitkomt(waardoordescoreookheteindcijferis),heeftderubricgeenafgerondpuntenaantal. Ditomzoveelmogelijktevoorkomendatdocententeveelophungevoelbeoordelenende toekenningvanscoresgaanafstemmenophetgewensteeindcijfer.metdezemethodekande docentgewoondescoresnaastelkaarleggenennetalsbijiedereanderetoetseennormering vaststellen.ditheeftalsbijkomendvoordeeldatdecijfersvaneenschrijfopdrachtnietper definitiehogerhoeventeliggendanbijeenwillekeurigeanderetoets. Rubric'vooraf'beschikbaar'stellen' Hetmoetvoorleerlingenzoheldermogelijkzijnopwelkeaspectenhuntekstwordtbeoordeeld. Zowetenzijwelkeaspectenbelangrijkzijnenwatervanhenwordtverwacht.Daaromwordtde rubricvoorafterbeschikkinggesteldaanleerlingen. 17

18 18 Docentenhandleidingschrijfdossier Klas1 Periode: 1 Schrijfproduct: E]mail Opdracht: Deschoolombudsman.Leerlingenkrijgendeopdrachtomeene]mailte schrijvenaande(fictieve)schoolombudsman,waarinzehunhartluchten overietswathennietzintopschool,indeklasofdelessen(uiteraard zonder naming'and'shaming ).Eventueelkunnenzeeenvoorsteldoenom ietsteverbeterenbinnendeschool.indetweederondekrijgtiedere leerlingeene]mailvaneenandereleerlingenbeantwoordthijzijdezein derolvanombudsman. Inhunschrijfdossiernemenleerlingenuiteindelijkhetvolgendeop:een verbeterdeversievanééne]maileneenkortereflectie. Lengte: 2x±100woorden Aandachtspunten: formeeltaalgebruik,schrijfconventies,interpunctie. Beoordeling: Dedocentcontroleertofalleleerlingeneene]mailhebbengeschreven (andersisdeelnameaandewerkvormnietmogelijk).hijbekijktnade eersterondeglobaaldee]mailsvandeleerlingen,geeftnaaraanleiding daarvanindividueelenofklassikaalfeedbackplusaanvullendeinstructies c.q.aandachtspuntenvoordetweederonde.vervolgensbeoordelen leerlingenintweetallenelkaarsgeschrevene]mails(n.a.v.daarvan schrijvenzeeenverbeterdeversie). Dedocentcontroleerteindperiode1beginperiode2ofalleleerlingenhun materiaalhebbengeüploadenofhetvoldoendekanwordenafgetekend.bij onvoldoendekwaliteitopnieuwlatenmaken. Becijfering: ] Weging: ] Didactische suggesties: Indeeersteleskanhethoofdstuk e]mail uitnieuwnederlandsworden behandeld(=deparagraaf schrijven vanhoofdstuk4)endeopdracht wordenuitgelegd.dee]mailkunnenleerlingenindelesofthuisschrijven. OokishethandigomindeeersteoftweedelesleerlingenopdeELOeen mapjetelatenaanmakenvoorhunschrijfdossier.inles2lezenleerlingen dee]mailvaneenanderenschrijvenalsombudsmaneenreactie.eventueel kandedocentruimteplannentussenles1en2,omzichzelftijdte verschaffenvoorhetbekijkenvandee]mails.inles3beoordelenleerlingen elkaarswerkaandehandvaneenbeoordelingsformulier(bijlage2).de bedoelingisdatleerlingenm.b.v.defeedbackvanhunklasgenoteneen verbeterdeversieschrijvenendezeinhunonlineschrijfdossieropnemen. Ookschrijvenleerlingen(thuis)eenkortereflectie(±100woorden),dieze eveneensonlinezetten. Periode: 2 Schrijfproduct: Nieuwsbericht(combinatiemetfictie) Opdracht: Leerlingenlezenindezeperiodeeenboek.Deopdrachtluidtomeen nieuwsberichtteschrijvenn.a.v.eengebeurtenisuitditboek(leerlingen doendusalsofditechtisgebeurd). Naafloopschrijvenleerlingeneenkortereflectie. Lengte: Min.3alinea s,±150woorden Aandachtspunten: Spellingeninterpunctie,structuuraanbrengenineentekst. Beoordeling: Dedocentbeoordeeltdetekstalleenopstructuur(inleidingmetw]vragen

19 19 envervolg)enspellinginterpunctie. Becijfering: D.m.v.rubric.Cijferpasinvoerenalsopdracht1voldoendeis. Weging: 1 Didactische suggesties: Indevoorbereidingishetgoedomverschillendeactuelenieuwsberichten doorleerlingentelatenlezenenanalyseren.hierbijkandeparagraaf Nieuwsbericht uitnieuwnederlandsookwordenbehandeld(=schrijven hoofdstuk3).indetweedeleskunnenleerlingenzelfoefenenmethet schrijvenvaneennieuwsbericht.vervolgenskrijgendeleerlingende opdrachtomeennieuwsberichtteschrijvenn.a.v.hunboek. Periode: 3 Schrijfproduct: Muurkrant(combinatiemetfictie) Opdracht: Indezeperiodekomteenschrijverschrijfsteropbezoekindeklas.Als voorbereidinglezenleerlingeneenboekvandezeauteur.ineenvroeg stadiumwordendeleerlingenverdeeldingroepjesvan3]4leerlingen.met ditgroepjelezenzehetzelfdeboek.nahetbezoekvandeschrijvermaken degroepjesgezamenlijkeenmuurkrantmetdaarinmin.vierartikelenvan min.150woorden.inhoudelijkmoeteriniedergevalinformatieoverhet gelezenboekenoverdeauteurwordengegeveneneenverslagworden gemaaktvanhetbezoekvandeschrijver. Naafloopschrijvenleerlingeneenkortereflectie. Lengte: Min.4x150woorden Aandachtspunten: Tekstenaantrekkelijkmakenvoorlezerpubliek,originaliteiten creativiteit. Beoordeling: Vergelijkendebeoordeling Becijfering: Becijferingvindtplaatspergroepje,opbasisvaninhoud,aantrekkelijkheid, originaliteitcreativiteit. Weging: 2 Didactische suggesties: Voorafgaandaanhetbezoekmakenleerlingendevoorbereidingsopdracht. Tijdenshetbezoekleerlingenaantekeningenlatenmakenvoorhun muurkrantopdracht. Periode: 4 Schrijfproduct: Ingezondenbrief(combinatiemetbegrijpendlezen) Opdracht: Inperiode4zijnleerlingenveelbezigmetbegrijpendlezen,i.v.m.de afsluitendeleestoets.naaraanleidingvaneenactueelartikelschrijven leerlingeneeningezondenbrief.hetbetreffendeartikelkandoordedocent wordenaangereikt(bijv.nieuwsbegrip),maarhijzijkanleerlingenookzelf ietslatenopzoeken(tip:www.sevendays.nl).laatleerlingeneerst nadenkenofbijv.vragenbedenkenbijdegekozentekst.laatdeleerlingen daarnaeenopzetjemakenvoorhuntekst,incl.enkeleargumenten. Vervolgenswerkenzehuntekstthuisuit. Naafloopschrijvenleerlingeneenkortereflectie. Lengte: 100]150woorden Aandachtspunten: Planmatigschrijvenenargumenteren. Beoordeling: Leerlingenbeoordelenelkaarstekst. Becijfering: Opdrachtmoetvoldoendewordenafgetekend.(Evt.kandezeopdracht onderdeelwordengemaaktvanderepetitieleesvaardigheid.) Weging: ] Didactische suggesties: Neemeenonderwerpdatdichtbijdebelevingswereldstaatvande leerlingen.

20 Klas2 Periode: 1 Schrijfproduct: Opdracht: Recensie(combinatiemetfictie) Leerlingenlezenindezeperiodeeenboek.Indeleswordtaandachtbesteed aanfictieanalyseenaanhetschrijvenvaneenrecensie.vervolgenskrijgen eenleerlingeneenschrijftoets,waarbijzijineenlesuureen(geleide) recensiemoetenschrijven(ziebijlage5voordetoets). Nadatdetoetsisgecorrigeerdenbesproken,schrijvenleerlingeneenkorte reflectie(waarinzeookkunnenreflecterenopdebeoordelingfeedback vandedocent). Lengte: 300]400woorden Aandachtspunten: Overtuigendschrijven,argumenteren,formuleren Beoordeling: Doordedocent Becijfering: Beoordelingm.b.v.rubric(ziebijlage). Weging: 2 Didactische suggesties: Periode: 2 Schrijfproduct: Opdracht: Lengte: Aandachtspunten: Beoordeling: Laatleerlingenindevoorbereidingvooralgoedevoorbeeldenvanrecensies lezen.tip:opwww.sevendays.nlstaanaltijdactuelerecensiesvanfilms, boekenengames.indevoorbereidingkantevensdeparagraaf Recensieuit NieuwNederlandswordenbehandeld(=schrijvenhoofdstuk1).Eengoede oefeningvoordetoetsishetschrijvenvaneenminirecensie,zoalsjedie vaakintijdschriftenziet. I.v.m.dedigitaliseringvanhetschrijfdossierishetuitgangspuntdat leerlingendezeschrijftoetsopdecomputermaken.hiervoorkande roostermakerwordengevraagdomalle2 e klassenbinneneentijdsbestek van2]3wekenelkeenuurinhetcomputerlokaal120interoosteren.mocht datnietlukkendaniseenalternatievemogelijkheidommetdelaptopkarte werken,endetoetsombeurtentelatenmaken(eenlesdeenehelftvande klas,volgendelesdeanderehelft).eenbijkomendvoordeelvandigitale toetsingisdathetmeestalsnellerbeoordeelt(wantbeterleesbaar, overzichtelijker). Klachtenbrief Leerlingenschrijveneenrealistischeklachtenbriefaaneenbedrijfof instelling.zemogenzelfietsbedenkenwaaroverzeontevredenzijn. Mogelijkevoorbeelden:eentehogerekeningvandetelefoonprovider,de schoolheefthetkerstgalageannuleerd,desportclubheeftdecontributie verhoogd,denieuwesmaakhagelslagvanvenzsmaaktveelminderlekker dandeoude,enz.enz.dedocentmoethetonderwerpeerstgoedkeuren. Naafrondingvandeopdrachtschrijvenleerlingeneenkortereflectie(±100 woorden). ±200woorden formeeltaalgebruik,schrijfconventies,interpunctie. Opdrachtmoetvoldoendewordenafgetekend.Bijdezeopdrachtisookeen werkvormdenkbaar,bijv.datleerlingenelkaarsbrievenbeantwoorden(en daarbijdusindehuidkruipenvandeontvangervandeklacht).zievoorde invullingdaarvanopdracht1vanklas1. Becijfering: ] Weging: ] Didactische Indeeersteleskanhethoofdstuk zakelijkebrief uitnieuwnederlands 20

21 21 suggesties: wordenbehandeld(=deparagraaf schrijven vanhoofdstuk2)ende opdrachtwordenuitgelegd. Eenalternatieveopdrachtkanwordengedachtaaneencombinatiemet fictie,bijv.doorleerlingeneenbrieftelatenschrijvenaandeschrijvervan hungelezenboekofaandehoofdpersoonuithunverhaal. Periode: 3 Schrijfproduct: Gedichtsongtekstrap(combinatiemetpoëzie) Opdracht: Dezeperiodestaatdecreativiteitcentraal;leerlingenduikenindewereld vanpoëzie,songtekstenenraps.zekiezenzelfeengedichtuitenanalyseren ditopinhoud,rijm,beeldspraak,enz.vervolgensgaanzezelfeengedicht schrijven.hiervoorkrijgenzehulpmiddelenaangereiktvandedocent.in plaatsvaneengedichtmogenleerlingenookeensongtekstofrapschrijven. Uiteindelijkpresenterenzehungedichtofrapaandeklas. Naafloopschrijvenleerlingeneenkortereflectie. Lengte: Min.8regels(kwaliteitbovenkwantiteit) Aandachtspunten: Creatiefschrijven,beeldspraak Beoordeling: ] Becijfering: Geen.Misschienweleenprijsjevoorhetbesteleukstegedicht? Weging: ] Didactische suggesties: ]Hetverdientaanbevelingomdezeopdrachttekoppelenaaneenthema, zodatleerlingenwatgerichteraandeslagkunnen.eenvoordehand liggendthemainperiode3is oorlog of vrijheid,i.v.m.dodenherdenking (waarbijaltijdeengedichtvaneenscholierwordtvoorgelezen!)en bevrijdingsdag.eenandere,goedemogelijkheidisomgebruiktemakenvan eenlesbriefvan DoeMaarDichtMaar),bijv.de Odeaanhetgewone (zie bijlage). ]Eengoedemanieromdefantasievanleerlingentestimulerenishetmaken vaneenwoordspinofwoordenwebbijeenthemaonderwerp. ]Eengoedgedichtvaltofstaatmetgeslaagdebeeldspraak.Hetisduszinvol omdaaraandachtaantebestedenindeles. Periode: 4 Schrijfproduct: Advertentie Opdracht: Leerlingenmakeneenadvertentieomreclametemakenvoorhun zelfverzonnenbedrijfje,waarmeezeindezomervakantiegeldgaan verdienen.zemoeteneenwervendeadvertentievan1a4maken,inclusief eenronkendeslogan,diejezoopzoukunnenhangenbijwinkelsofhet buurtcentrum.naafloopschrijvenleerlingenweereenkortereflectie. Lengte: 1A4 Aandachtspunten: Tekstenaantrekkelijkmakenvoorlezerpubliek,wervendschrijven, overtuigenactiveren Beoordeling: Docentbeoordeeltm.b.v.beoordelingsmodel. Becijfering: Ja Weging: 1 Didactische suggesties: Bijdezeopdrachtkanookdeparagraaf Advertentie uitnieuwnederlands wordenbehandeld(=schrijvenhoofdstuk3). Alsalternatieveinvullingishetookdenkbaaromleerlingeneenposterte latenmakenovereengelezenboek. Hetkaneenideezijnomleerlingenhunadvertentietelatenpresenteren,of teverdeleningroepjesenpergroepjedebesteadvertentietelatenkiezen.

Leerwerktraject leerjaar 4

Leerwerktraject leerjaar 4 2014-2015 Leerwerktraject leerjaar 4 Atlas College, locatie De Triade Vak:Nederlandse taal Inleiding Schoolexamens Handelingsdelen Toetsen Deeltoets 1 Blok 1 30 min Toets 4.2 Grammatica Deeltoets 2 Blok

Nadere informatie

PTA voor het vak: Nederlands 2015-2016 Niveau: Basisberoepsgerichte leerweg LWOO Docent: GRK Methode: Op Nieuw Niveau

PTA voor het vak: Nederlands 2015-2016 Niveau: Basisberoepsgerichte leerweg LWOO Docent: GRK Methode: Op Nieuw Niveau PTA voor het vak: Nederlands 215-216 Niveau: Basisberoepsgerichte leerweg LWOO Docent: GRK Methode: Op Nieuw Niveau Leerjaar: 3 Periode 1 Toets Leerstof Weging Soort type: HD (handelingsdeel) PO (prakt.opdracht)

Nadere informatie

PTA Engelse taal en literatuur HAVO Belgisch Park cohort 15-16-17

PTA Engelse taal en literatuur HAVO Belgisch Park cohort 15-16-17 en examen Engels PTA Engelse taal en literatuur HAVO Belgisch Park cohort 15-16-17 Het eindexamen bestaat uit een centraal examen en een schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Nadere informatie

Techniek Elektro ljr 4 L

Techniek Elektro ljr 4 L Schooljaar 2012-2013 Techniek Elektro ljr 4 L Het Goese Lyceum locatie Bergweg Vak:Nederlandse taal Inleiding Schoolexamens Handelingsdelen Toetsen SE 1 SE 2 SE 3 4A Module 8 50 min Schriftelijk Toets

Nadere informatie

Intersectoraal Toerisme en Recreatie Lj 4 Basis L

Intersectoraal Toerisme en Recreatie Lj 4 Basis L Schooljaar 2012-2013 Intersectoraal Toerisme en Recreatie Lj 4 Basis L Het Goese Lyceum locatie Bergweg Studie: Intersectoraal Toerisme en Recreatie Lj Vak:Nederlandse 4 Basis L taal Inleiding Schoolexamens

Nadere informatie

PTA Engelse taal en literatuur HAVO Belgisch Park cohort

PTA Engelse taal en literatuur HAVO Belgisch Park cohort en examenprogramma Engelse taal en literatuur Het eindexamen bestaat uit een centraal examen en een schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: A Leesvaardigheid; B Luistervaardigheid;

Nadere informatie

Programma van toetsing en afsluiting Schooljaar 2015-2016 HAVO/MAVO. Parcival College Groningen

Programma van toetsing en afsluiting Schooljaar 2015-2016 HAVO/MAVO. Parcival College Groningen Schooljaar 2015-2016 HAVO/MAVO. Parcival College Groningen Vak: Nederlands SE omschrijving type vorm weging moment duur 4T1 Periode literatuurgeschiedenis T S 1 Periode 75+15 4T2 Schrijven formele brief

Nadere informatie

Studiewijzer per opleiding

Studiewijzer per opleiding Nederlandse taal 201 T 3001 2 PTA blok 1 en 2. Methode op niveau. Vaardigheden, spelling, woordenschat, leesvaardig en grammatica. 202 T 3002 3 PTA Spelling. Struikelblokken. 203 T 3003 3 PTA Leesvaardigheid

Nadere informatie

Jaar Toetsnaam Type Omschrijving Afnamemoment Weegfactor Herkansbaar 9 Toets 1 Toets

Jaar Toetsnaam Type Omschrijving Afnamemoment Weegfactor Herkansbaar 9 Toets 1 Toets PTA Frans - mavo examen 2015 2014-2015 Naam Vak Frans Niveau Mavo klas 10 Jaar Toetsnaam Type Omschrijving Afnamemoment Weegfactor Herkansbaar 9 Toets 1 Toets cultureel literaire analyse trim2/tw2 10%

Nadere informatie

Studiewijzer per opleiding

Studiewijzer per opleiding Nederlandse taal 201 T 3001 2 PTA blok 1 en 2. Methode op niveau. Vaardigheden, spelling, woordenschat, leesvaardig en grammatica. 202 T 3002 3 PTA Spelling. Struikelblokken. 203 T 3003 3 PTA Leesvaardigheid

Nadere informatie

Leerjaar 4 G-T Nieuw Nederlands

Leerjaar 4 G-T Nieuw Nederlands Leerjaar 4 G-T Nieuw Nederlands 01-10-2016 Periode 1 (begin schooljaar tot rapport 1) Hoofdstuk 1; Samen leven Leesvaardig Doel en inhoud 1 SO (weging 1*) Persoonlijk of zakelijk schrijven Je werk controleren

Nadere informatie

Leerjaar 4 K Nieuw Nederlands

Leerjaar 4 K Nieuw Nederlands Leerjaar 4 K Nieuw Nederlands 01-10-2016 Periode 1 (begin schooljaar tot rapport 1) Hoofdstuk 1; Samen leven Leesvaardig Doel en inhoud 1 SO Persoonlijk of zakelijk schrijven Je werk controleren 1 zakelijke

Nadere informatie

Maand 4 Maand 5 Maand 6 Maand 7 Maand 8. Vakantie Fictie 1 Kijk- & L 1 Vakantie Poëzie 1 Mondel. 1 Present. 4. Sp.& G. 1 Vakantie Sp.& G. 2 Sp.& G.

Maand 4 Maand 5 Maand 6 Maand 7 Maand 8. Vakantie Fictie 1 Kijk- & L 1 Vakantie Poëzie 1 Mondel. 1 Present. 4. Sp.& G. 1 Vakantie Sp.& G. 2 Sp.& G. Jaarplanning modules onderbouw Station Mogelijkheid voor jaar 4 lessen per week Maand Maand 2 Maand Maand 4 Maand 5 Maand 6 Maand 7 Maand 8 Maand 9 Maand 0 Maand september oktober november december januari

Nadere informatie

Werken met tussendoelen in de onderbouw

Werken met tussendoelen in de onderbouw Laura Punt 2013 Werken met tussendoelen in de onderbouw Interactief lees- en schrijfonderwijs Inhoud Het waarom en het wat van tussendoelen Aansluiting tussen po en vo Werken met tussendoelen Voorbeelden

Nadere informatie

Periode 0 : gewogen gemiddelde van de cijfers in klas 4 havo in 1 decimaal Gewicht : 1

Periode 0 : gewogen gemiddelde van de cijfers in klas 4 havo in 1 decimaal Gewicht : 1 Erratum PTA 5 havo P2: Overzicht toetsperiodes: Vervang de tekst door de onderstaande tekst: Toetsperiode 2: Toetsweek: 18 januari 2016 t/m 26 januari 2016 P4: PTA Nederlands: Programma van toetsing en

Nadere informatie

LTP klas 2 2014-2015. periode 1 september grammatica blok 1+2 (weging 2x)

LTP klas 2 2014-2015. periode 1 september grammatica blok 1+2 (weging 2x) LTP klas 2 2014-2015 periode 1 september grammatica blok 1+2 (weging 2x) oktober boekverslag 1 met recensie (weging 1x) spelling blok 1 + 2 (weging 1x) taalschat blok 1+2 (weging 1x) november leesvaardigheid

Nadere informatie

Jaar Toetsnaam Type Omschrijving Afnamemoment Weegfactor Herkansbaar

Jaar Toetsnaam Type Omschrijving Afnamemoment Weegfactor Herkansbaar PTA Engels - Mavo 2014-2015 Naam Vak Engels Niveau mavo geldend voor klas 9 en 10 Jaar Toetsnaam Type Omschrijving Afnamemoment Weegfactor Herkansbaar 9 Toets 1 toets grammatica trim1 0% in overleg met

Nadere informatie

Programma van Toetsing klas 2 havo - vwo

Programma van Toetsing klas 2 havo - vwo Programma van Toetsing klas havo - vwo 07-08 oktober 07 Beste leerlingen, geachte ouders, Voor jullie ligt het Programma van Toetsing zoals dat voor dit schooljaar is vastgesteld. Je kunt daarin vinden

Nadere informatie

Beoordeling methodes Nederlands

Beoordeling methodes Nederlands Beoordeling methodes Nederlands Vanuit de invalshoek: is er een goede begrijpend leeslijn? Laure Galjart en Ankie Bakker (maart 2009, bijgewerkt juni 2010) Onderzoekje Vier methoden Nederlands: - Op Niveau

Nadere informatie

Vak Niveau. Leerjaar. Aardrijkskunde VMBO Basisberoepsgerichte leerweg

Vak Niveau. Leerjaar. Aardrijkskunde VMBO Basisberoepsgerichte leerweg Aardrijkskunde M. Aberkrom, L. Leupe, M. Hendriks, E. Ozinga Het rapportcijfer is het gewogen gemiddelde van alle schriftelijke toetsen binnen een rapportperiode. Per toets geven we cijfers in één decimaal

Nadere informatie

11. De leerling leert verder vertrouwd te raken met de klank van het Frans door veel te luisteren naar gesproken en gezongen teksten.

11. De leerling leert verder vertrouwd te raken met de klank van het Frans door veel te luisteren naar gesproken en gezongen teksten. A. LEER EN TOETSPLAN Leerjaar: 3 Onderwerp: Luistervaardigheid 11, 12, 13, 14 11. De leerling leert verder vertrouwd te raken met de klank van het Frans door veel te luisteren naar gesproken en gezongen

Nadere informatie

PTA Engels BBL Statenkwartier, Kijkduin Engels - cohort 13-14-15

PTA Engels BBL Statenkwartier, Kijkduin Engels - cohort 13-14-15 Het schoolexamen voor het vak Engels wordt in leerjaar 3 en 4 afgenomen over de onderdelen: - gespreksvaardigheid - leesvaardigheid - kijkvaardigheid - schrijfvaardigheid - luistervaardigheid In alle voortgangscontroletoetsen

Nadere informatie

Leerjaar 3 G-T Nieuw Nederlands

Leerjaar 3 G-T Nieuw Nederlands Leerjaar 3 G-T Nieuw Nederlands 01-10-2016 Periode 1 (begin schooljaar tot rapport 1) Hoofdstuk 1; Informatie Leesvaardig Hoofdzaken Hoofdgedachte Schrijfvaardig Zakelijke e-mail Geen expliciete toets,

Nadere informatie

Vakdidactiek 2 Didactiek van de hoofdvaardigheden

Vakdidactiek 2 Didactiek van de hoofdvaardigheden Onderwijs en Opvoeding MODULEHANDLEIDING Vakdidactiek 2 Didactiek van de hoofdvaardigheden Fase Hoofdfase, jaar 2 Leerroute Voltijd en deeltijd Schrijver(s)/docenten Ilona de Milliano, Catherine van Beuningen,

Nadere informatie

Studiewijzer per opleiding

Studiewijzer per opleiding Nederlandse taal 201 T 3001 2 PTA blok 1. Proefwerk blok 1 - Methode op niveau. 202 T 3002 3 PTA Spelling. Struikelblokken. 203 T 3003 2 PTA blok 2. Proefwerk blok 2 - Methode op niveau. 204 T 3004 3 PTA

Nadere informatie

PTA Engels GL/TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin, Media&Design cohort 14-15-16

PTA Engels GL/TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin, Media&Design cohort 14-15-16 Het schoolexamen voor het vak Engels wordt in leerjaar 3 en 4 afgenomen over de onderdelen: - gespreksvaardigheid - leesvaardigheid - kijkvaardigheid - schrijfvaardigheid - luistervaardigheid In alle voortgangscontroletoetsen

Nadere informatie

PTA Basis 2015-2016. Inhoud

PTA Basis 2015-2016. Inhoud PTA Basis 2015-2016 Inhoud Maatschappijleer... 2 Kunstvakken 1... Biologie... 5 Engels... 6 Geschiedenis... 9 Wiskunde... 10 Nederlands... 12 Zorg en Welzijn... 1 Lichamelijke Opvoeding... 16 Maatschappijleer

Nadere informatie

PPA 2013-2014 Naam Vak Duits Niveau Mavo Geldend voor klas 10

PPA 2013-2014 Naam Vak Duits Niveau Mavo Geldend voor klas 10 PPA 2013-2014 Naam Vak Duits Niveau Mavo Geldend voor klas 10 10 toets 1 Toets grammaticaproefwerken 10/trim3 25% ja 10 toets 2 Toets idioomproefwerken 10/trim3 25% ja 10 toets 3 Toets boekbesprekingen

Nadere informatie

Programma van Toetsing en Afsluiting 2015/2016. Eindtermen K 2-3-4-5-6 K 2-3. ja lesuur 4 Leesvaardigheid: 2 leesboekjes K 4 S nee K 2-3-4-5-6 K 2-3

Programma van Toetsing en Afsluiting 2015/2016. Eindtermen K 2-3-4-5-6 K 2-3. ja lesuur 4 Leesvaardigheid: 2 leesboekjes K 4 S nee K 2-3-4-5-6 K 2-3 Programma van ing en Afsluiting 05/06 KBL 4 en TL 4 (Methode: Go-for-it) Herkansing Weging Resultaat 4 Voortgangstoetsen Scene : Underground K -3-4-5-6 Nee Eindtoets Scene : Underground K -3 S 4 Leesvaardigheid:

Nadere informatie

MEANDER COLLEGE PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING MAVO 3

MEANDER COLLEGE PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING MAVO 3 MEANDER COLLEGE PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING MAVO 3 Schooljaar 207-208 Nederlands Methode: Nieuw Nederlands In het derde leerjaar maakt de leerling vier opdrachten t.b.v. het taaldossier (drie

Nadere informatie

NEDERLANDS VWO-6 PERIODE 4

NEDERLANDS VWO-6 PERIODE 4 NEDERLANDS VWO-6 PERIODE 4 Nieuw Topniveau Nederlands voor de tweede fase / verwerkingsboek blok III en V /Informatieboek H2 t/m H11 Schrijfvaardigheid: schrijfdoelen, publiek, tekstsoorten( betoog), tekstopbouw,

Nadere informatie

Onderdeel: Grammatica zinsdelen Algemene informatie: Wat moet je kennen: Wat moet je kunnen: Toetsing:

Onderdeel: Grammatica zinsdelen Algemene informatie: Wat moet je kennen: Wat moet je kunnen: Toetsing: Onderdeel: Grammatica zinsdelen week 6 en 7 1 en 2 Stappenplan zinsdelen op blz. 268 t/m 270 De leerling kent de volgende zinsdelen: Onderwerp Werkwoordelijk- en naamwoordelijk gezegde Lijdend voorwerp

Nadere informatie

PTA Engels Basis Kijkduin, Statenkwartier cohort 14-15-16

PTA Engels Basis Kijkduin, Statenkwartier cohort 14-15-16 Het schoolexamen voor het vak Engels wordt in leerjaar 3 en 4 afgenomen over de onderdelen: - gespreksvaardigheid - leesvaardigheid - kijkvaardigheid - schrijfvaardigheid - luistervaardigheid In alle voortgangscontroletoetsen

Nadere informatie

NEDERLANDS KLAS 4 LEERWEG: THEORETISCH METHODE: TAALLIJNEN

NEDERLANDS KLAS 4 LEERWEG: THEORETISCH METHODE: TAALLIJNEN NEDERLANDS KLAS 4 METHODE: TAALLIJNEN Grammatica 3 K3 S zinsontleding/samengestelde zin Fictie proza K8 S Module Schrijfvaardigheid K7 H Schrijfdossier Luister-kijkvaardigheid: K4 S Cito-toetsen Spelling

Nadere informatie

PTA Engelse taal en literatuur HAVO Belgisch Park cohort 14-15-16

PTA Engelse taal en literatuur HAVO Belgisch Park cohort 14-15-16 Examenprogramma PTA Engelse taal en literatuur HAVO Belgisch Park cohort 14-15-16 Het eindexamen bestaat uit een centraal examen en een schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Nadere informatie

Schrijfonderwijs in het vo

Schrijfonderwijs in het vo Schrijfonderwijs in het vo Analyse van drie methoden en interviews met ervaren leraren 48 Studie en onderzoek Nederlands vo SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling Schrijfonderwijs in het vo

Nadere informatie

havo - vwo Maassluis ATP Nederlands 3 vwo cursus opleiding vwo leerjaar 3 Nederlands methode Nieuw Nederlands 3 V

havo - vwo Maassluis ATP Nederlands 3 vwo cursus opleiding vwo leerjaar 3 Nederlands methode Nieuw Nederlands 3 V ATP Nederlands 3 vwo cursus 2009-2010 Nederlands methode Nieuw Nederlands 3 V v3-ne-o1 lezen hoofdstuk 1 en 2 ovh n10 1 40 1 s 50 leesvaardigheid v3-ne-r1 spelling hoofdstuk 1 en 2 rep n10 1 44 1 s 50

Nadere informatie

PTO 1havo, 1havo/vwo, 2014-2015 Biologie periode onderwerp Type toets omschrijving weging SO Basisstof 1 t/m 4 1 Thema 1 Wat is biologie

PTO 1havo, 1havo/vwo, 2014-2015 Biologie periode onderwerp Type toets omschrijving weging SO Basisstof 1 t/m 4 1 Thema 1 Wat is biologie PTO 1havo, 1havo/vwo, 2014-2015 Biologie periode onderwerp Type toets omschrijving weging Basisstof 1 t/m 4 1 Thema 1 Wat is biologie Hoofdstuk + uitgereikt materiaal 2 1 Praktische opdracht* 1* Basisstof

Nadere informatie

HAVO - VWO MAASSLUIS TOETSPROGRAMMA BRUGKLAS CURSUS

HAVO - VWO MAASSLUIS TOETSPROGRAMMA BRUGKLAS CURSUS HAVO - VWO MAASSLUIS TOETSPROGRAMMA BRUGKLAS CURSUS 2013-2014 Toetsprogramma Nederlands leerjaar 1 cursus 2013-2014 opleiding comeniusklas vwo vak Nederlands methode Nieuw Nederlands toetscode Stofomschrijving

Nadere informatie

PROGRAMMA VAN TOETSING EN OVERGANG Voor de leerlingen van mavo 3 en als kennisgeving aan de ouder(s)/verzorger(s) PTO.

PROGRAMMA VAN TOETSING EN OVERGANG Voor de leerlingen van mavo 3 en als kennisgeving aan de ouder(s)/verzorger(s) PTO. PROGRAMMA VAN TOETSING EN OVERGANG 05 06 Voor de leerlingen van mavo 3 en als kennisgeving aan de ouder(s)/verzorger(s) PTO mavo 3 Beste leerling, geachte ouders/verzorgers, Dit is het programma van toetsing

Nadere informatie

PTA Nederlands TL/GL Bohemen, Houtrust, Kijkduin, Media&Design cohort 14-15-16

PTA Nederlands TL/GL Bohemen, Houtrust, Kijkduin, Media&Design cohort 14-15-16 Examenprogramma PTA Nederlands TL/GL Bohemen, Houtrust, Kijkduin, Media&Design cohort 14-15-16 NE/K/1 Oriëntatie op leren en werken De kandidaat kan zich oriënteren op de eigen loopbaan en op het belang

Nadere informatie

Programma van toetsing en afsluiting ZW-BBL 4. CSG Jan Arentsz, vestiging Van der Meij College

Programma van toetsing en afsluiting ZW-BBL 4. CSG Jan Arentsz, vestiging Van der Meij College Programma van toetsing en afsluiting 2016-2017 ZW-BBL 4 CSG Jan Arentsz, vestiging Van der Meij College Vak: Nederlands P5 Gemiddelde lezen en spelling S 2 P5 Schrijven S 1 þ P6 Fictiedossier S 3 P6 Gemiddelde

Nadere informatie

Dr. Albert Schweitzer havo-vwo

Dr. Albert Schweitzer havo-vwo Programma van Toetsing en Opdrachten Schooljaar 2014-2015 Dr. Albert Schweitzer havo-vwo HAVO 3 Vak: Aardrijkskunde Aantal lesuren: 2 A P1 Atlasvaardigheden PW S 45 1 B P1 H. 4 Par 2 en 3 oh S 45 1 C T1

Nadere informatie

PTA Nederlands TL/GL Bohemen, Houtrust, Kijkduin, Media&Design cohort 13-14-15

PTA Nederlands TL/GL Bohemen, Houtrust, Kijkduin, Media&Design cohort 13-14-15 Examenprogramma NE/K/1 Oriëntatie op leren en werken De kandidaat kan zich oriënteren op de eigen loopbaan en op het belang van Nederlands in de maatschappij. NE/K/2 Basisvaardigheden De kandidaat kan

Nadere informatie

PTA Nederlands BBL & KBL Kijkduin, Statenkwartier (Vakcollege Techniek) cohort 14-15-16

PTA Nederlands BBL & KBL Kijkduin, Statenkwartier (Vakcollege Techniek) cohort 14-15-16 Examenprogramma (verschillen tussen BBL en KBL zijn in de tekst aangegeven) NE/K/1 Oriëntatie op leren en werken De kandidaat kan zich oriënteren op de eigen loopbaan en op het belang van Nederlands in

Nadere informatie

De Referentieniveaus Taal. BAVO Eemlanden 14 maart 2012

De Referentieniveaus Taal. BAVO Eemlanden 14 maart 2012 De Referentieniveaus Taal BAVO Eemlanden 14 maart 2012 2 Wat komt aan de orde? Aanleiding tot de referentieniveaus Wat zijn referentieniveaus? Status en ontwikkelingen rond de referentieniveaus Referentieniveaus

Nadere informatie

2015 In nauw overleg met docenten Nederlands en experts wordt het vernieuwend lesmateriaal vertaald naar een vernieuwende, didactische leerlijn.

2015 In nauw overleg met docenten Nederlands en experts wordt het vernieuwend lesmateriaal vertaald naar een vernieuwende, didactische leerlijn. Het vak Nederlands Historie 2013 Malmberg voert veel gesprekken met docenten Nederlands havo en vwo bovenbouw en besluit om andere lesmethode te gaan ontwikkelen dan de huidige traditionele lesmethodes.

Nadere informatie

Vak PTA s VMBO TL4 schooljaar 2014/2015

Vak PTA s VMBO TL4 schooljaar 2014/2015 Vak PTA s VMBO TL4 schooljaar 014/015 Aardrijkskunde Biologie Kunstvakken 1 Duits Economie Engels Frans Geschiedenis LO LO Kunstvakken 1 Maatschappijleer Nask1 Nask Nederlands Wiskunde PTA Aardrijkskunde

Nadere informatie

HAVO - VWO MAASSLUIS TOETSPROGRAMMA BRUGKLAS CURSUS

HAVO - VWO MAASSLUIS TOETSPROGRAMMA BRUGKLAS CURSUS HAVO - VWO MAASSLUIS TOETSPROGRAMMA BRUGKLAS CURSUS 2014-2015 Toetsprogramma Nederlands leerjaar 1 havo/vwo cursus 2014-2015 opleiding havo/vwo leerjaar 1 vak Nederlands methode Nieuw Nederlands 1 havo/vwo

Nadere informatie

Vak Niveau. Leerjaar. Aardrijkskunde Mavo

Vak Niveau. Leerjaar. Aardrijkskunde Mavo Aardrijkskunde M. Aberkrom, L. Leupe, M. Hendricks, E. Ozinga Het rapportcijfer is het gewogen gemiddelde van alle schriftelijke toetsen binnen een rapportperiode. Per toets geven we cijfers in één decimaal

Nadere informatie

Veranderingen in het examen Nederlands hv. Aansluitingsnetwerk VO-HO Friesland 14 maart 2013

Veranderingen in het examen Nederlands hv. Aansluitingsnetwerk VO-HO Friesland 14 maart 2013 Veranderingen in het examen Nederlands hv Aansluitingsnetwerk VO-HO Friesland 14 maart 2013 Opzet workshop 1. De veranderingen op een rij 2. Het centraal examen 3. Het schoolexamen Nederlands Beoordeling

Nadere informatie

Kinderen leren schrijven. www.taalvorming.nl

Kinderen leren schrijven. www.taalvorming.nl Kinderen leren schrijven www.taalvorming.nl Uitgangspunten van taalvorming Taalvorming is een lang bestaande werkwijze die je ook kunt zien als schrijfdidactiek werken vanuit eigen ervaringen samenhang

Nadere informatie

Doorlopende leerlijnen Nederlands (PO - havo/vwo) 2011

Doorlopende leerlijnen Nederlands (PO - havo/vwo) 2011 Doorlopende leerlijnen Nederlands ( - havo/vwo) 2011 De samengevatte kerndoelen en eindtermen in samenhang met de referentieniveaus taal Domein 1. Leesvaardigheid Nr. 4: Informatie achterhalen in informatieve

Nadere informatie

PROGRAMMA VAN TOETSING EN OVERGANG Voor de leerlingen van mavo 3 en als kennisgeving aan de ouder(s)/verzorger(s) PTO.

PROGRAMMA VAN TOETSING EN OVERGANG Voor de leerlingen van mavo 3 en als kennisgeving aan de ouder(s)/verzorger(s) PTO. PROGRAMMA VAN TOETSING EN OVERGANG 016 017 Voor de leerlingen van mavo 3 en als kennisgeving aan de ouder(s)/verzorger(s) PTO mavo 3 Beste leerling, geachte ouder(s)/verzorger(s), Dit is het programma

Nadere informatie

Vak: Nederlands Klas: 6 vwo 2015-2016 Blok: I

Vak: Nederlands Klas: 6 vwo 2015-2016 Blok: I Vak: Nederlands Klas: 6 vwo 2015-2016 Blok: I WEEK STOFOMSCHRIJVING 35 Literatuur: uitleg wat je dit jaar moet doen. De komende weken (tot week 42) werken aan ondergenoemde punten via opgave en in afspraak

Nadere informatie

HAVO - VWO MAASSLUIS TOETSPROGRAMMA 3 HAVO CURSUS

HAVO - VWO MAASSLUIS TOETSPROGRAMMA 3 HAVO CURSUS HAVO - VWO MAASSLUIS TOETSPROGRAMMA 3 HAVO CURSUS 2013-2014 Toetsprogramma Nederlands 3 havo cursus 2013-2014 opleiding 3 havo vak Nederlands methode Nieuw Nederlands 3 havo 4de editie toetscode stofomschrijving

Nadere informatie

Leerjaar 3 B Nieuw Nederlands

Leerjaar 3 B Nieuw Nederlands Leerjaar 3 B Nieuw Nederlands 01-10-2016 Periode 1 (begin schooljaar tot rapport 1) Hoofdstuk 1; Informatie Leesvaardig Hoofdzaken Hoofdgedachte Kijken en luisteren Informatie selecteren Geen expliciete

Nadere informatie

Programma voor Toetsing en Afsluiting 3 VWO

Programma voor Toetsing en Afsluiting 3 VWO Programma voor Toetsing en Afsluiting VWO Schooljaar 05-06 Dit document is een aanvulling op het document: Voortgang en overgang tijdens de leerloopbaan Vak: Aardrijkskunde Opleiding: VWO Schooljaar: 05-06

Nadere informatie

Nederlands ( 3F havo vwo )

Nederlands ( 3F havo vwo ) Einddoelen Nederlands Nederlands ( 3F havo vwo ) havo/vwo bovenbouw = CE = Verdiepende keuzestof = SE Mondelinge taalvaardigheid Subdomeinen Gespreksvaardigheid Taken: - deelnemen aan discussie en overleg

Nadere informatie

Programma van Toetsing Onderbouw

Programma van Toetsing Onderbouw Programma van Toetsing Onderbouw 2016-2017 Mavo 3 Inleiding Programma van Toetsing Onderbouw (PTO) Voor je ligt het PTO-boekje van schooljaar 2016/2017. Je vindt hierin een overzicht van alle toetsen en

Nadere informatie

Programma van toetsing en afsluiting. MAVO 3 Kampen. Almere College Kampen

Programma van toetsing en afsluiting. MAVO 3 Kampen. Almere College Kampen MAVO Kampen Almere College Kampen Studie:MAVO Kampen Vak: Nederlandse taal ne 0 ne 0 ne 0 ne 04 ne 05 ne 06 ne 07 ne 08 ne 09 ne 0 T 45 7 4 T 45 7 45 T 45 8 05 T 45 8 07 S 45 8 M 0 8 0 T 45 8 T 90 8 6

Nadere informatie

NEDERLANDS KLAS 3 LEERWEG: THEORETISCH METHODE: TALENT

NEDERLANDS KLAS 3 LEERWEG: THEORETISCH METHODE: TALENT NEDERLANDS KLAS 3 METHODE: TALENT Leerstofomschrijving examen- toets- weging- Boekverslagen (3) H Verdeeld over het gehele jaar Boektentamen K2 S 2 "Perenbomen bloeien wit" Spelling 1 K7 S 2 Hfst. 1 t/m

Nadere informatie

Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen

Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen Ronde 5 Bert de Vos APS, Utrecht Contact: b.devos@aps.nl Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen 1. Over de drempels met taal Het rapport Over de drempels met taal is al ruim een jaar oud.

Nadere informatie

Programma van toetsing en afsluiting Schooljaar 2015-2016 VWO 6. St.Ned.Middelb.Onderw. Curaçao (Vespucci College)

Programma van toetsing en afsluiting Schooljaar 2015-2016 VWO 6. St.Ned.Middelb.Onderw. Curaçao (Vespucci College) Schooljaar 2015-2016 VWO 6 St.Ned.Middelb.Onderw. Curaçao (Vespucci College) Vak: Nederlands T61.1 schrijfvaardigheid (betoog) T S periode 1 150 min T61.2 literatuur (verhaalanalyse) T S periode 1 50 min.

Nadere informatie

Vak PTA s VMBO TL3 schooljaar 2014/2015

Vak PTA s VMBO TL3 schooljaar 2014/2015 Vak PTA s VMBO TL3 schooljaar 014/015 Aardrijkskunde Biologie Cambridge Engels / Engels Versterkt Duits Economie Engels Frans Geschiedenis Kunstvakken 1 Kunst beeldend (KuBV) LO LO Nask1 Nask Nederlands

Nadere informatie

Studiewijzer per opleiding

Studiewijzer per opleiding Nederlandse taal 201 T 3001 2 PTA blok 1. Proefwerk blok 1 - Methode op niveau. 202 T 3002 3 PTA Spelling. Struikelblokken. 203 T 3003 2 PTA blok 2. Proefwerk blok 2 - Methode op niveau. 204 T 3004 3 PTA

Nadere informatie

PTO TOETSENOVERZICHT HAVO KLAS 1

PTO TOETSENOVERZICHT HAVO KLAS 1 PTO TOETSENOVERZICHT HAVO KLAS 1 015-016 Inhoudsopgave Voorwoord blz. 3 Aardrijkskunde blz. 4 Biologie blz. 5 Engels blz. 6 Expressie blz. 7 Frans blz. 9 Geschiedenis blz. 10 Lichamelijke opvoeding blz.

Nadere informatie

Talige startcompetenties voor hoger onderwijs

Talige startcompetenties voor hoger onderwijs . Hoger onderwijs Tijdens de workshop op de HSN-conferentie illustreer ik zowel taalbegeleiding als taalontwikkelend lesgeven met praktijkvoorbeelden uit ons departement en gaan we in gesprek over de mogelijkheden

Nadere informatie

PTA - Basis Beroepsgerichte Leerweg 2014-2016

PTA - Basis Beroepsgerichte Leerweg 2014-2016 ne BB-3(HB) ED-3e jaar ne331 TO01: Leesvaardigheid blok 5 en 6 + schrijfopdracht 1 Ja Toets Schriftelijk 60 minuten ne BB-3(HB) ED-3e jaar ne332 TO02: Spelling en grammatica blok 5 en 6 1 Nee Toets Schriftelijk

Nadere informatie

PTO / PTA en basis 3 2015-2016

PTO / PTA en basis 3 2015-2016 en basis 3 Leerjaar 3 afkorting vak En Leerweg basis verwijzing naar de eindtermen van het eindexamen weging: in gehele getallen minimum 1 p1* ja Diversen Weging: bonus 1, beurt 1, voc. 1, stones 2, onr.ww.

Nadere informatie

Programma van Toetsing klas 3 havo

Programma van Toetsing klas 3 havo Programma van Toetsing klas havo 06-07 oktober 06 Beste leerlingen, geachte ouders, Voor jullie ligt het Programma van Toetsing zoals dat dit schooljaar is vastgesteld. Je kunt daarin vinden wat er bij

Nadere informatie

HAVO - VWO MAASSLUIS TOETSPROGRAMMA 3 HAVO CURSUS 2014-2015

HAVO - VWO MAASSLUIS TOETSPROGRAMMA 3 HAVO CURSUS 2014-2015 HAVO - VWO MAASSLUIS TOETSPROGRAMMA 3 HAVO CURSUS 2014-2015 Toetsprogramma Nederlands 3 havo cursus 2014-2015 vak Nederlands methode Nieuw Nederlands 3 havo 5de editie toetscode stofomschrijving soort

Nadere informatie

lesstof op vo-content.nl KSO 45 min. 1 K1,K2,K3 en K5 lesstof op vo-content.nl KSO 45 min. 1 K7 lesstof op vo-content.nl KSO 45 min.

lesstof op vo-content.nl KSO 45 min. 1 K1,K2,K3 en K5 lesstof op vo-content.nl KSO 45 min. 1 K7 lesstof op vo-content.nl KSO 45 min. PTA HGL 05-06 Programma voor Toetsing en Afsluiting Schooljaar: 05/06 Leerjaar: Vak:Biologie Leerweg:GL Basis en leervaardigheden bio/ Schimmels en bacteriën Het milieu/ Mensen beinvloeden hun omgeving

Nadere informatie

Nederlands ( 3F havo vwo )

Nederlands ( 3F havo vwo ) Nederlands Nederlands ( 3F havo vwo ) havo/vwo bovenbouw = CE = Verdiepende keuzestof = SE Mondelinge taalvaardigheid Subdomeinen Gespreksvaardigheid Taken: - deelnemen aan discussie en overleg - informatie

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord blz. 3. Aardrijkskunde blz. 4. Biologie blz. 5. Duits blz. 6. Economie blz. 7. Engels blz. 8. Frans blz.

Inhoudsopgave. Voorwoord blz. 3. Aardrijkskunde blz. 4. Biologie blz. 5. Duits blz. 6. Economie blz. 7. Engels blz. 8. Frans blz. PTO TOETSENOVERZICHT HAVO KLAS 3 05-06 Inhoudsopgave Voorwoord blz. 3 Aardrijkskunde blz. 4 Biologie blz. 5 Duits blz. 6 Economie blz. 7 Engels blz. 8 Frans blz. 9 Geschiedenis blz. 0 Lichamelijke opvoeding

Nadere informatie

Programma van toetsing en afsluiting Schooljaar VMBO-TL 3 (MAVO) RSG Slingerbos Levant. locatie Levant

Programma van toetsing en afsluiting Schooljaar VMBO-TL 3 (MAVO) RSG Slingerbos Levant. locatie Levant Schooljaar 2016-2017 VMBO-TL 3 (MAVO) RSG Slingerbos Levant locatie Levant Vak: Nederlands SE omschrijving type vorm weging moment duur SE3 ne301 Werkwoordspelling S 3 periode 1 45 SE3 ne302 Spreekvaardigheid:

Nadere informatie

PTO TOETSENOVERZICHT HAVO KLAS 2 2015-2016

PTO TOETSENOVERZICHT HAVO KLAS 2 2015-2016 PTO TOETSENOVERZICHT HAVO KLAS 015-016 Inhoudsopgave Voorwoord blz. 3 Aardrijkskunde blz. 4 Biologie blz. 5 Duits blz. 6 Engels blz. 7 Frans blz. 8 Geschiedenis blz. 9 Lichamelijke opvoeding blz. 10 Nask

Nadere informatie

Cohort 2015-2017 Mavo 3. VAK: Aardrijkskunde. SEC Type Duur Stof/onderwerp Toetsweek Herkansbaar Code. weging

Cohort 2015-2017 Mavo 3. VAK: Aardrijkskunde. SEC Type Duur Stof/onderwerp Toetsweek Herkansbaar Code. weging Mavo 3 VAK: Aardrijkskunde 8% - TT 50 Arm en Rijk. 2 t/m 4 les Nee T1 8% -- TT 50 Arm en Rijk 6 t/m 8 15% - TT 50 H2 Arm en Rijk TW 1 Nee T3 les Nee T2 8% - TT 50 PO bij Bronnen van energie les Nee T4

Nadere informatie

Klas 11, leerjaar 4 havo

Klas 11, leerjaar 4 havo Schooljaar 2015-2016 Klas 11, leerjaar 4 havo Scholengemeenschap voor Voortgezet Vrijeschoolonderwijs Programma van Toetsing en Afsluiting examenjaar 2016-2017, versie maart 2016 (Erratum Nederlands scheikunde)

Nadere informatie

PTA Nederlands KBL Bohemen, Kijkduin, Statenkwartier Waldeck cohort 15-16-17

PTA Nederlands KBL Bohemen, Kijkduin, Statenkwartier Waldeck cohort 15-16-17 Exameneenheden Nederlands NE/K/1 Oriëntatie op leren en werken De kandidaat kan zich oriënteren op de eigen loopbaan en op het belang van Nederlands in de maatschappij. NE/K/2 Basisvaardigheden De kandidaat

Nadere informatie

Vak: Aardrijkskunde Opleiding: 3HV Leerjaar: 2014-2015

Vak: Aardrijkskunde Opleiding: 3HV Leerjaar: 2014-2015 Vak: Aardrijkskunde Opleiding: HV Leerjaar: 04-05 Periode Stofaanduiding Toets vorm J/N Hoofdstuk Wereld: het Noorden tegenover het Zuiden J Atlasvaardigheden N Hoofdstuk Aarde: de aardkorst als archief

Nadere informatie

VMBO Theoretische/Gemengde leerweg / aardrijkskunde

VMBO Theoretische/Gemengde leerweg / aardrijkskunde VMBO Theoretische/Gemengde leerweg 2015-2017 / aardrijkskunde 4 9 4.1 to0 25 Dit is het eindcijfer behaald in leerjaar 3 nee Cijfer1-10 10 4.1 to09 6 Bevolking en ruimte 1 t/m 5 topo Europa 50 Periode

Nadere informatie

Programmering Leerstof & Toetsing VWO

Programmering Leerstof & Toetsing VWO onderdeel Toetsvorm 33 1 ste schooldag 17 augustus Introductie / informatie leerjaar 3 34 35 36 GP 1 37 GP 1 (vervolg) Uitleg spreekopdracht Oefenen informatieve voordracht aan de hand van krantenartikels

Nadere informatie

SCHRIJVEN - LEERJAAR 1

SCHRIJVEN - LEERJAAR 1 SCHRIJVEN - LEERJAAR 1 Schrijven 1 - bepalen hoe je een betere schrijver kunt worden - korte tekst herschrijven en korte tekst schrijven - kenmerken van een goede tekst bepalen - eigen niveau spelling

Nadere informatie

Cohort Mavo 3 Periode OVC weging. VAK: Aardrijkskunde. SEC Type Duur Stof/onderwerp Toetsweek Herkansbaar Code

Cohort Mavo 3 Periode OVC weging. VAK: Aardrijkskunde. SEC Type Duur Stof/onderwerp Toetsweek Herkansbaar Code Mavo 3 VAK: Aardrijkskunde 8% - TT 50 Arm en Rijk. 2 t/m 4 les Nee T 8% -- TT 50 Arm en Rijk 6 t/m 8 5% - TT 50 Arm en Rijk 2 t/m 8 TW Nee 8% - TT 50 Arm en Rijk 0 t/m 3 les Nee T4 les Nee T2 T3 5% 0%

Nadere informatie

Referentieniveaus taal en rekenen Primair onderwijs

Referentieniveaus taal en rekenen Primair onderwijs Referentieniveaus taal en rekenen Primair onderwijs Overeenkomsten OGW - HGW Cyclisch ambitieuze doelen stellen en evalueren: Welke leerlijnen liggen er onder jullie onderwijs? Doorgaande leerlijnen? Uitgaan

Nadere informatie

Programma van toetsing en afsluiting EC-BBL 4. Stedelijk Dalton College Alkmaar, vestiging Van der Meij College

Programma van toetsing en afsluiting EC-BBL 4. Stedelijk Dalton College Alkmaar, vestiging Van der Meij College Programma van toetsing en afsluiting 2016-2017 EC-BBL 4 Stedelijk Dalton College Alkmaar, vestiging Van der Meij College Vak: Nederlands P5 Gemiddelde lezen en spelling S 2 P5 Schrijven S 1 þ P6 Fictiedossier

Nadere informatie

INFORMATIE- BIJEENKOMST DTT

INFORMATIE- BIJEENKOMST DTT INFORMATIE- BIJEENKOMST DTT LOCATIES: Zwolle en Den Bosch DATUM: 1 en 3 november 2016 AGENDA 1. Welkom a. Voorstellen b. Doel van de middag c. Animatie 2. Het product DTT a. Waarom de DTT? b. Wat is de

Nadere informatie

PTA Nederlands BBL Kijkduin, Statenkwartier Waldeck cohort 15-16-17

PTA Nederlands BBL Kijkduin, Statenkwartier Waldeck cohort 15-16-17 Exameneenheden Nederlands (verschillen tussen BBL en KBL zijn in de tekst aangegeven) NE/K/1 Oriëntatie op leren en werken De kandidaat kan zich oriënteren op de eigen loopbaan en op het belang van Nederlands

Nadere informatie

[DIA MET TITEL+COVER HIER]

[DIA MET TITEL+COVER HIER] [DIA MET TITEL+COVER HIER] Bijeenkomst 1 Beter schrijven in alle vakken Programma Aanleiding Schrijven in fasen Oriëntatiefase Opdrachtfase Schrijffase Revisiefase en publicatiefase (bijeenkomst 2) Voorwerk

Nadere informatie

Schrijven groep 7-8. Didactische richtlijnen

Schrijven groep 7-8. Didactische richtlijnen Schrijven groep 7-8 Leerdoelen De leerlingen schrijven allerlei soorten teksten, waaronder verhalende, informatieve, directieve, beschouwende en argumentatieve teksten herkennen en gebruiken kenmerken

Nadere informatie

Vak Niveau. Leerjaar. Aardrijkskunde Havo

Vak Niveau. Leerjaar. Aardrijkskunde Havo Aardrijkskunde M. Aberkrom, L. Leupe, M. Hendriks, E. Ozinga Het rapportcijfer is het gewogen gemiddelde van alle schriftelijke toetsen binnen een rapportperiode. Per toets geven we cijfers in één decimaal

Nadere informatie

PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING het versnelde programma

PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING het versnelde programma PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING het versnelde programma TOPmavo/vmbo-t 4 Picasso Lyceum Paletsingel 38c 2718 NT ZOETERMEER 079-3471700 Engelse taal Voor leerlingen van TOPmavo/vmbo-t 4 is Engelse

Nadere informatie

PENTA college CSG Hoogvliet Elritsstraat CE Hoogvliet

PENTA college CSG Hoogvliet Elritsstraat CE Hoogvliet PTA code 4tl15duHV BRIN 20FR04 Docent Kruger, W.A. (20219; HV) AVO type VMBO TL TTO Cohort 2015-2016 Profiel/Sector n.t.b. Vak Duits CursusJaar 2016-2017 Leerjaar 4 Geaccordeerd door S.P. van Hofwegen

Nadere informatie

Werken aan geletterdheid in het secundair onderwijs: een uitdaging voor iedereen!

Werken aan geletterdheid in het secundair onderwijs: een uitdaging voor iedereen! Werken aan geletterdheid in het secundair onderwijs: een uitdaging voor iedereen! Eindtermen leesvaardigheid Leerlingen kunnen diverse tekstsoorten begrijpend lezen/ functioneel schrijven, en daarbij de

Nadere informatie

Voor SE-3 (in de derde SE-periode van het jaar) schrijf je een uiteenzetting aan de hand van documentatie die door de docent is gebundeld.

Voor SE-3 (in de derde SE-periode van het jaar) schrijf je een uiteenzetting aan de hand van documentatie die door de docent is gebundeld. PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING 2015-2018 Vak: Nederlandse taal en literatuur 2 f vwo Inleiding Voor het vak Nederlands ben je bezig met de onderdelen taalvaardigheid, taalkunde en literatuuronderwijs.

Nadere informatie

Vak: Aardrijkskunde 3-HAVO Schooljaar 2014/2015

Vak: Aardrijkskunde 3-HAVO Schooljaar 2014/2015 Vak: Aardrijkskunde 3-HAVO Schooljaar 2014/2015 Domein/Stofomschrijving Toetsvorm Tijdsduur (min.) Tijdstip (weeknr.) herkansing (ja/) overgang (%) examendossie Topografie Wereld staatkundig schriftelijk

Nadere informatie

PTA Engels Kader Bohemen, Kijkduin, Statenkwartier, Waldeck cohort

PTA Engels Kader Bohemen, Kijkduin, Statenkwartier, Waldeck cohort Het schoolexamen voor het vak Engels wordt in leerjaar 3 en 4 afgenomen over de onderdelen: - gespreksvaardigheid - leesvaardigheid - kijkvaardigheid - schrijfvaardigheid - luistervaardigheid In alle voortgangscontroletoetsen

Nadere informatie

Verklaring afkortingen van de soort toets: ST = Schriftelijke Toets MT = Mondelinge Toets PO = Praktische Opdracht HD = Handelingsdeel

Verklaring afkortingen van de soort toets: ST = Schriftelijke Toets MT = Mondelinge Toets PO = Praktische Opdracht HD = Handelingsdeel vak: Nederlands VMBO Klas: 3 vmbo Periode 1 (toelichting zie hiernaast) C1 ST;MT;PO;HD 25% nee Periode 2 (toelichting zie hiernaast) C2 ST;MT;PO;HD 25% nee Periode 3 (toelichting zie hiernaast) C3 ST;MT;PO;HD

Nadere informatie

Berlage Lyceum Mavo Cohort 2014/2015

Berlage Lyceum Mavo Cohort 2014/2015 Berlage Lyceum Mavo Cohort 2014/2015 PTA Berlage Lyceum Mavo cohort 2014/2015 Nederlands cohort 2014/2015 schooljaar 2014/2015 leerjaar 3 toetsperiode toetsvorm stofomschrijving examen-domeinen tijdsduur

Nadere informatie