Verkenning samenwerking warmtenetten Twente

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verkenning samenwerking warmtenetten Twente"

Transcriptie

1 Verkenning samenwerking warmtenetten Twente

2 Verkenning samenwerking warmtenetten Twente Opdrachtgevers: Begeleidingsgroep: Gemeente Enschede Gemeente Hengelo Provincie Overijssel dhr. E. van t Erve, gemeente Enschede dhr. R. van der Werff, gemeente Enschede dhr. A. Flohr, gemeente Hengelo mevr. R. Zwart, gemeente Hengelo dhr. A. Potze, provincie Overijssel mevr. M. Volkers, provincie Overijssel Datum: 4 juni 2013 Status rapport: Samenstellers rapport: Contactpersoon Innoforte: Contactgegevens: definitief Han Verheul Wim Mans Wim Mans adviesbureau Innoforte Van Heemstraweg 56 d 6651 KH Druten Samenwerking warmtenetten Twente 1

3 INHOUDSOPGAVE: 1 PROBLEEMSTELLING EN ONDERZOEKSVRAAG WARMTENETTEN HENGELO EN ENSCHEDE TECHNISCHE BESCHRIJVING HUIDIGE WARMTENETTEN ORGANISATIE EN BEDRIJFSECONOMIE HUIDIGE WARMTENETTEN DE GROEIPOTENTIE VAN WARMTENETTEN IN TWENTE SWOT-ANALYSE WARMTENETTEN TWENTE OVERZICHT SWOT-ANALYSE TOELICHTING SWOT-ANALYSE MOGELIJKE BUSINESSMODELLEN HEEFT SAMENWERKING MEERWAARDE? Techniek Organisatie Economie Samenwerking heeft meerwaarde DOELSTELLING EN KRITIEKE SUCCESFACTOREN SAMENWERKING MET STAKEHOLDERS In het onderzoek betrokken stakeholders Conclusies uit de stakeholderanalyse NOG IN TE VULLEN ROLLEN VOOR WARMTENET TWENTE CONCLUSIES EN ADVIES OP HOOFDLIJNEN...27 BIJLAGE A: ENERGIE EN CO 2 EMISSIES...28 BIJLAGE B GENERIEK BUSINESSMODEL WARMTNET TWENTE...29 Samenwerking warmtenetten Twente 2

4 1 PROBLEEMSTELLING EN ONDERZOEKSVRAAG De steden Hengelo en Enschede hebben warmtenetten. Het warmtenet van Hengelo komt voort uit de recente ambities van de gemeente Hengelo en kent circa 500 aangesloten woningen, terwijl de huidige plannen wijzen richting aangesloten woningen en gebouwen. Het nog steeds groeiende warmtenet in Enschede is vanwege zijn start in de jaren 80 groter van omvang met zijn aansluitingen. Beide warmtenetten bieden verdere kansen voor verduurzaming van de regionale economie. Deze kansen zijn enerzijds gebaseerd op de aanwezigheid van duurzame warmtebronnen in de regio en anderzijds op het aansluitpotentieel van nieuwe en bestaande gebouwen. De regio Twente kan met het realiseren van deze potentie een belangrijke bijdrage leveren aan de verduurzaming van de maatschappij, aan de ontwikkeling van de regionale economie en aan de beheersing van de energielasten voor burgers en bedrijven. Warmtenet Hengelo is in handen van de gemeente Hengelo en streeft naar samenwerking met een partner met kennis, kunde en kapitaal om samen de beoogde groei mogelijk te maken. Warmtenet Enschede is in handen van Essent. Het warmtenet is ooit gestart door een rechtsvoorganger van Essent: IJsselmij, destijds een nutsbedrijf in overheidshanden. Essent geeft aan als commercieel bedrijf een strategische mismatch te ervaren in relatie tot regionale warmtenetten. Zij wil derhalve niet meer investeren in de uitbreiding van warmtenetten en streeft sinds medio 2012 naar nieuwe regionale samenwerkingsvormen. De perspectiefrijke groei van beide warmtenetten in Twente stagneert op dit moment door een gebrek aan kennis, kunde en kapitaal. De onderzoeksvraag luidt daarom als volgt: Hoofdvraag: Hoe kunnen de regionale overheden, (semi-)overheidsbedrijven en marktpartijen samenwerken teneinde een concreet perspectief te schetsen op een groeiend regionaal warmtenet? Subvraag: Langs welk pad, gebaseerd op vertrouwen, integriteit en respect voor elkaars belangen, kunnen de betrokken partijen komen tot een passend financiering- en businessmodel met draagvlak en slagkracht? Welke rol dienen de gemeenten daarin te vervullen? Dit rapport start met een beschrijving van de bestaande warmtenetten van Hengelo en Twente in hoofdstuk 2: het technische concept, de duurzaamheid, de organisatie, de bedrijfseconomie en de uitbreidingsplannen. Tenslotte biedt hoofdstuk 2 een strategische doorkijk Samenwerking warmtenetten Twente 3

5 naar de potentie van een gezamenlijk warmtenet in Twente. Een verdubbeling van het aantal aansluitingen ligt in het verschiet. De sterkten en zwamten van warmtenetten en de maatschappelijke kansen en bedreigingen zijn in hoofdstuk 3 toegelicht (SWOT-analyse). Hoofdstuk 4 beschrijft de resultaten van het onderzoek naar samenwerking met regionaal aanwezige partners. Dit onderzoek vond plaats op basis van een analyse van de doelstellingen en kritieke succesfactoren van een warmtenet in relatie tot de doelstellingen, ambities en competenties van de onderzochte potentiële partners. Hoofdstuk 5 ten slotte geeft de conclusies van het onderzoek weer alsmede de contouren van het verder te volgen pad. Samenwerking warmtenetten Twente 4

6 2 WARMTENETTEN HENGELO EN ENSCHEDE 2.1 Technische beschrijving huidige warmtenetten In Hengelo is een aantal recent gebouwde woningen en utiliteitsgebouwen aangesloten op het warmtenet. Er is hier sprake van meerdere deelnetten die op dit moment nog niet onderling zijn verbonden. Per deelnet is een WOS (Warmte OnderStation) aanwezig, voorzien van een HR-ketel. Warmtenet Hengelo daarmee op dit moment (aanloopfase) nog niet duurzaam te noemen. Door onderlinge verbinding van de deelnetten en voeding vanuit bij AkzoNobel aanwezige restwarmte wordt warmtenet Hengelo wel duurzaam. AkzoNobel op zijn beurt betrekt de warmte voor haar productieproces grotendeel vanuit Twence. Een stoomleiding van Twence naar AkzoNobel (ca. 2km) transporteert jaarlijks ton stoom naar AkzoNobel. Na gebruik voor haar productieproces, de zoutwinning, is restwarmte op een lage temperatuur over. Deze warmte kan op zijn beurt weer worden hergebruikt voor het warmtenet. Enschede kent ook een aantal separate warmtenetten. Deze warmtenetten verschillen vooral van elkaar in grootte (aantal aansluitingen) en in wijze van warmteopwekking (Twence, WKK en of ketels). Het grootste warmtenet van Enschede warmtenet Enschede levert warmte aan woningen en 210 gebouwen. Een groot deel van deze warmte wordt geleverd door Twence (80 MW) die de warmte duurzaam opwekt. Deze duurzaamheid is zowel een gevolg van de efficiënte wijze van opwekking bij Twence (WKK) als van de duurzaamheid van de brandstof: afval bestaat voor 50% uit kortcyclische biomassa. De overige warmtenetten in Enschede leveren warmte via aardgasgestookte WKK en piekketels. Dit betreft warmtelevering aan woningen en gebouwen in de wijken Roombeek, Tattersal, Deppenbroek en de gebouwen Helios, stadskantoor en politiebureau. De locaties van de warmtenetten in Enschede en Hengelo zijn weergegeven in figuur 2.1. Samenwerking warmtenetten Twente 5

7 Figuur 2.1.: Warmtenetten in Hengelo en Enschede Figuur 2.2. biedt kwantitatief inzicht in de huidige warmtelevering in Hengelo en Enschede. De stoomlevering naar AkzoNobel is hierin niet opgenomen. Huidige situatie Hengelo Enschede aantal woningen aantal gebouwen HTV aantal gebouwen LTV 0 0 warmtecapaciteit HTV kw warmtecapaciteit LTV kw 0 0 warmtevraag HTV GJ/jaar warmtevraag LTV GJ/jaar 0 0 figuur 2.2. capaciteiten (kw) en warmtevraag (GJ) van de gebouwen in Hengelo en Enschede De berekening van energiebesparing en reductie van CO 2 emissie is bepaald volgens de EMG (Energieprestatienorm voor Maatregelen op Gebiedsniveau), berekend volgens NVN Deze wettelijk verankerde normering vormt tevens de basis voor de berekening van de energieprestaties van nieuwbouwwoningen (EPC) en volgens plan binnenkort ook voor de berekening van energielabels voor bestaande woningen. Hierdoor komt de energiezuinigheid van een warmtenet daadwerkelijk tot uiting in de relevante prestatienormen. Samenwerking warmtenetten Twente 6

8 Huidige situatie Hengelo Enschede CO 2 referentie ton/jaar CO 2 emissie ton/jaar CO 2 besparing ton/jaar CO 2 besparing % -26% 77% figuur 2.3. CO 2 emissie van de huidige situatie is vergeleken met de referentie situatie De negatieve besparing in Hengelo verdient een toelichting. Op dit moment wordt de warmte opgewekt via ketels die qua energiezuinigheid vergelijkbaar zijn met individuele CV-ketels in de woning. Op basis van de warmteverliezen tijdens het transport en de benodigde pompenergie is op dit moment nog sprake van een milieunadeel. Voor de verdere verduurzaming van het warmtenet van Hengelo is gepland dat een aantal grote warmteafnemers op bedrijventerrein Twente kanaal (o.a. Thales), Stork Thermac en Siemens Hengelo worden aangesloten op een laagtemperatuur warmtenet, gevoed met zuivere restwarmte van AkzoNobel. Deze restwarmte kan daarnaast ook worden gebruikt voor de voeding van de bestaande deelnetten. Dit kan plaatsvinden door de restwarmte van AkzoNobel via een warmtepomp in temperatuur te verhoeven. De warmtepomp is op een centrale locatie in Hengelo gepland en wordt DEC genoemd: Duurzame Energie Centrale. Een alternatief voor deze warmtepomp op basis van restwarmte van AkzoNobel is het rechtstreeks leveren van hoge temperatuur warmte door Twence. De CO 2 emissie besparing van het warmtenet van Enschede is nu al groot. Dit is met name een gevolg van de levering van duurzame warmte van Twence. Voor de verdere verduurzaming van Enschede is een ringleiding voorzien die het mogelijk maakt warmte van Twence te gaan leveren aan de bestaande gebieden die nu nog zijn aangesloten op een aardgasgestookte WKK. In figuur 2.4. zijn de huidige plannen van de warmtenetten van Enschede en van Hengelo gevisualiseerd. Samenwerking warmtenetten Twente 7

9 figuur 2.4.: Huidige plannen voor warmtenetten in Hengelo en Enschede Na realisatie van deze plannen zijn de capaciteiten van de warmtenetten als volgt (excl. de stoomlevering naar AkzoNobel): Huidige plannen Hengelo Enschede aantal woningen aantal gebouwen HTV aantal gebouwen LTV 3 0 warmtecapaciteit HTV kw warmtecapaciteit LTV kw warmtevraag HTV GJ/jaar warmtevraag LTV GJ/jaar figuur 2.5. capaciteiten (kw) en warmtevraag (GJ/jaar) van de gebouwen in Hengelo en Enschede volgens de huidige plannen. Samenwerking warmtenetten Twente 8

10 In onderstaand figuur 2.6. is de reductie van de CO 2 emissie weergegeven na realisatie van deze plannen. Door het gebruik van restwarmte van AkzoNobel en de warmtepomp is sprake van CO 2 emissie besparing. Het percentage CO 2 emissie besparing in Enschede is iets gezakt. Dit is een gevolg van het gelijk blijven van de warmteproductie van de BIO WKK en restwarmte uit de schoorsteen van Twence. De absolute besparing is wel groter geworden. Huidige plannen Hengelo Enschede CO 2 referentie ton/jaar CO 2 emissie ton/jaar CO 2 besparing ton/jaar CO 2 besparing % 36% 73% figuur 2.6. CO 2 emissie van de huidige plannen is vergeleken met de referentie situatie 2.2 Organisatie en bedrijfseconomie huidige warmtenetten Warmtenet Hengelo De organisatie van warmtenet Hengelo is organisatorisch gezien integraal onderdeel van de ambtelijke organisatie van de gemeente Hengelo. Er is een directeur, een medewerker verkoop, projectleider en uitvoerder techniek en een medewerker bedrijfsvoering. In totaal zijn 5 fte werkzaam voor warmtenet Hengelo, exclusief incidentele inhuur en exclusief facilitaire diensten van de gemeente Hengelo. Deze organisatie omvang is minimaal benodigd om de bedrijfsvoering en de groei te kunnen aansturen. De doelstelling is om, na toetreding van een partner, de organisatie qua kennis en kunde te versterken en de assets onder te brengen in een BV. In het verleden zijn hiertoe gesprekken gevoerd met vele partijen, waaronder Twence, Essent en Enexis. Deze partijen gaven toen aan strategisch niet te ambiëren om op de schaal van Warmtenet Hengelo een samenwerkingsverband aan te gaan. Nu warmtenet Hengelo in de volgende fase van haar bedrijfsvoering gaat komen, waarin de aanleg van een verbindende back bone gevoed door duurzame warmte een belangrijke stap is, is de wens om tot een partner te komen blijvend aanwezig. Tot op heden zijn geen concrete resultaten geboekt. Op dit moment werkt warmtenet Hengelo aan een business case voor de aansluiting van de bestaande warmteklanten en mogelijke extra klanten op een back bone gevoed met warmte vanuit Akzo Nobel. Hierbij wordt gewerkt met diverse scenario's om zo inzicht te krijgen in de bijbehorende investeringen en de te behalen duurzaamheiddoelstellingen. Zo kan naar verwachting het te investeren bedrag gezien het uiteindelijk te kiezen scenario variëren. Hierbij wordt goed gekeken naar de mogelijke risico's en doelstellingen ten opzichte van rendementen en bijbehorende investeringen. Warmtenet Hengelo hanteert geen commerciële rendementen, echter zij wil Samenwerking warmtenetten Twente 9

11 wel dat het rendement op geïnvesteerd vermogen voldoende is en er een gezonde business case is. Warmtenet Enschede Essent exploiteert reeds decennialang op veel plaatsen in Nederland grote en kleine warmtenetten. Essent heeft veel kennis en ervaring met aanleg, beheer en bedrijfsvoering van warmtenetten. Ook beschikt Essent over adequaat ingerichte administratieve systemen. Er zijn echter ook zwaktes in de organisatie te benoemen. Essent is een groot bedrijf met een centrale organisatie. De lokale aanwezigheid staat daardoor onder druk. De communicatie en afstemming binnen Essent is niet optimaal afgestemd op de lokale behoeften. Dit komt tot uiting in een soms beperkte snelheid van handelen en het niet tijdig inspelen op lokale vragen en kansen. Voor wat betreft de tevredenheid van klanten van warmtenetten van Essent geeft een landelijke meting van Essent een gunstig beeld: 86% is tevreden of zeer tevreden; 8 % is noch tevreden noch ontevreden; 6% is ontevreden. De tevredenheid lijkt echter onder druk te staan als gevolg van de eerder beschreven afstand tot de lokale markt vanuit de grote Essent organisatie en het groeiende besef dat hier sprake is van een commerciële aanbieder en gedwongen winkelnering. Bedrijfseconomisch gezien is warmtenet Enschede kwetsbaarheid voor ontwikkeling van de prijzen aardgas en elektriciteit ( spark spread ). Momenteel is warmteproductie via aardgasgestookte WKK ongunstig. De duurzame bron (Twence) is nog niet aangesloten op de vele deelnetten in Enschede. De oplossing is de aanleg van een ringleiding waarmee meerdere duurzame bronnen warmte kunnen leveren aan heel de stad. Essent heeft hiertoe een businessplan opgesteld. Essent verstrekte nog geen bedrijfseconomisch inzicht in dit plan. Een inschatting op basis van kentallen laat een investeringsvolume zien van enkele tientallen miljoenen euro. Vanwege de strategische heroriëntatie op de warmtemarkt en de recente beslissing tot verkoop van de gehele warmteportefeuille zal Essent naar verwachting dit investeringsplan niet uitvoeren. Hoewel de warmtenetten van Hengelo en Enschede organisatorisch gescheiden zijn is op dit moment reeds sprake van een impliciete technische koppeling via warmteleverancier Twence. Deze levert zowel warmte aan warmtenet Enschede als aan AkzoNobel in Hengelo. AkzoNobel gebruikt deze (hoge temperatuur) warmte van Twence voor het zoutwinningsproces en kan de daarbij vrijkomende restwarmte gaan leveren aan het warmtenet van Hengelo. Dit meermalige hergebruik van warmte ( cascadering van Samenwerking warmtenetten Twente 10

12 warmte), staat borg voor een efficiënte vorm van het gebruik van warmte die op zijn beurt reeds energiezuinig en duurzaam is opgewekt door Twence. Dit grote milieuvoordeel levert een belangrijke bijdrage aan het verbeteren van de energieprestaties van de aangesloten gebouwen. Dit komt tot uiting in de EPC voor nieuwbouw en in de energielabels voor bestaande gebouwen. 2.3 De groeipotentie van warmtenetten in Twente Behoudens de bestaande investeringsplannen van de warmtenetten Hengelo en Enschede zijn op langere termijn verdere groeimogelijkheden denkbaar. Afhankelijk van de ontwikkelingen van de energieprijzen, technische innovaties die het mogelijk maken om bestaande woningen economisch aantrekkelijk aan te sluiten in combinatie met renovatieprogramma s kan de groeipotentie groot zijn. Grote buitenlandse steden als München, Dresden, Kopenhagen en Wenen worden grotendeels verwarmd met duurzame warmtenetten, ook in de historische binennsteden. Onderstaand een lange termijn doorkijk, waarbij vooral de na-oorlogse woonwijken worden aangesloten, zie figuur 2.7. Samenwerking warmtenetten Twente 11

13 figuur 2.7.: toekomst scenario voor warmtenetten in Hengelo en Enschede In onderstaande tabel is deze doorkijk gekwantificeerd: toekomst scenario Hengelo (Akzo) Enschede aantal woningen aantal gebouwen HTV aantal gebouwen LTV 3 0 warmtecapaciteit HTV kw warmtecapaciteit LTV kw warmtevraag HTV GJ/jaar warmtevraag LTV GJ/jaar figuur 2.8 capaciteiten (kw) en warmtevraag (GJ/jaar) van de gebouwen in Hengelo en Enschede volgens het toekomst scenario. Samenwerking warmtenetten Twente 12

14 De CO 2 emissie volgens het toekomst scenario is vergeleken met de referentie situatie (individuele cv-ketel, zonder warmtenet): toekomst scenario Hengelo (Akzo) Enschede CO 2 referentie ton/jaar CO 2 emissie ton/jaar CO 2 besparing ton/jaar CO 2 besparing % 28% 72% figuur 2.9 CO 2 emissie volgens het toekomst scenario is vergeleken met de referentie situatie De investeringsraming van dit toekomstscenario voor de warmtenetten Hengelo en Enschede samen bedragen 135 miljoen euro. Samenwerking warmtenetten Twente 13

15 omgeving warmtenetten 3 SWOT-ANALYSE WARMTENETTEN TWENTE 3.1 Overzicht SWOT-analyse Onderstaande tabel geeft een overzicht van de sterkten en de zwakten van warmtenetten ten opzichte van de alternatieven voor verwarming van gebouwen, alsmede de kansen en bedreigingen vanuit maatschappelijke en economische context. positief Sterken CO 2 reductie schone lucht in de stad flexibiteit: vele duurzame warmtebronnen mogelijk bijdrage aan labelverbetering en EPC reductie ontzorging projectontwikkelaars en woningcorporaties (geen onderhoud, geen stookruimte, duurzaamheid) kostenbeheersing: kapitaallasten i.p.v. energiekosten toegevoegde waarde in NL in plaats van import negatief Zwakten afhankelijkheid van nieuwbouw en renovatieplannen minder autonomie op gebouwniveau kapitaalintensief en grootschalig marktwerking na realisatie slechts beperkt mogelijk beperkte invloed overheden op bestaande warmtenetten van energiebedrijven perceptie tarieven: opbouw, transparantie en begrip lokale aanwezigheid groot energiebedrijf strategisch afstemming tussen vele stakeholders is complex Kansen Nederland in 2025 netto importeur van aardgas nationaal stimuleringskader SDE+ inzet aanwezige restwarmte in Twente uitbreiding aanbod duurzame warmte (biomassa, geothermie, restwarmte, zonnewarmte stimulering regionela economie stabiel investeringsrendement op lange termijn bestaande warmtenetten kunnen elkaar versterken warmtenetten als startpunt en aanjager van verdere verduurzaming van de energievoorziening figuur 3.1 SWOT matrix 3.2 Toelichting SWOT-analyse Bedreigingen beperkt volume nieuwbouw en laag bouw- en renovatietempo verzelfstandigde energiebedrijven hebben eisen hoger economisch rendement economische crisis maakt lange termijn planning moeilijker bekende voorbeelden van projecten met onvoldoende risicomanagement Onderstaand worden enkele beweringen uit de SWOT analyse nader toegelicht. Sterkten - Flexibiliteit: een warmtenet biedt de mogelijkheid om restwarmte nuttig in te zetten en ontsluit een stad of regio voor toekomstige duurzame bronnen als bijvoorbeeld biomassacentrales en geothermische bronnen. Ook toekomstige mogelijkheden voor buffering van warmte in woningen of wijken, voor het terugleveren van warmte vanuit woningen maken een warmtenet toekomstbestendig; - Labelverbetering en EPC daling. Dit is relevant voor woningcorporaties, projectontwikkelaars en gebouweigenaren. Een aansluiting op een duurzaam warmtenet betekent een bijdrage aan labelverbetering (bestaand) of EPC (nieuwbouw via nieuwe EMG norm) en vertegenwoordigt hiermee een economische waarde. Men vermijdt niet Samenwerking warmtenetten Twente 14

16 alleen de investering in een eigen individuele CV-ketel of warmtepomp, maar het warmtenet kan bovendien worden ingepast in een uitgekiend gebouw- en installatieontwerp ter realisatie van de benodigde norm of label. - Ontzorging. Met een aansluiting op een warmtenet is geen eigen warmteopwekking meer nodig. Derhalve geen herinvestering, geen plaatsgebruik en geen onderhoud in de woning nodig. Bovendien profiteert de gebruiker van de warmte van een eventuele verdere toekomstige verduurzaming van de warmtevoorziening zonder eigen verandering in de woning; - Kostenbeheersing. Warmtenetten zijn, net als vele andere vormen van duurzame energie, kapitaalintensief. Het gevolg is dat prijsstijgingen van fossiele brandstoffen slechts een kleine invloed heeft op de kosten. Economisch gezien zijn de afnemers op termijn dus minder kwetsbaar voor prijsstijgingen van fossiele brandstoffen, mits dit voordeel wordt doorgegeven aan de klant, via een faire tarifering; - Minder afhankelijk van import en meer toegevoegde waarde in Nederland. Nederland heeft een snel slinkende voorraad eigen aardgas. Ook indien Nederland zal overgaan tot het exploiteren van schaliegas, zal Nederland binnen ongeveer 15 jaar netto importeur worden van aardgas. Warmtenetten werken met lokaal geproduceerde warmte en maken Nederland minder afhankelijk van buitenlandse regimes. Import van aardgas zal bovendien ten laste gaan van onze economische groei. In tegenstelling tot import, zal de aanleg van warmtenetten, de warmteproductie en de exploitatie van warmtenetten een bijdrage leveren aan de werkgelegenheid en aan de economie van een regio; Zwakten - De ontwikkeling van warmtenetten is afhankelijk van nieuwbouw- of renovatiescenario s. Het aansluiten van bestaande gebouwen is beperkt mogelijk: grote gebouwen en flats met een collectieve CV-ketel zijn relatief goed aan te sluiten, individuele bestaande woningen zijn niet gemakkelijk aan te sluiten; - Afhankelijkheid. Projectontwikkelaars, gebouweigenaren of woningcorporaties hebben minder mogelijkheden om zelfstandig beslissingen te nemen omtrent de vorm van warmteopwekking. Ook in individuele warmte-opwekking zijn innovaties te verwachten; - Kapitaalintensief. Warmtenetten zijn kapitaalintensieve, lange termijn investeringen. In een onzekere wereld met diverse crises en wisselend overheidsbeleid vergt de investering in warmtenetten veel visie; - Marktwerking is slechts beperkt mogelijk. Energielevering is in Nederland grotendeels geprivatiseerd. Afnemers hebben de mogelijkheid om hun eigen leverancier te zoeken. Bij warmte is dat niet mogelijk; - Beperkte invloed: gemeentes, woningcorporaties en consumenten hebben weinig grip op prestaties van een commerciële leverancier; - Prijsperceptie. De beleving van de prijzen bij de consument en bij woningcorporaties is soms negatief als gevolg van onbegrip (moeilijke Samenwerking warmtenetten Twente 15

17 vergelijkbaarheid met aardgassituatie) of als gevolg van een verkeerde prijsstelling. - Strategische afstemming is complex: de inbreng, afstemming en acceptatie van alle betrokken stakeholders is van groot belang. Communicatie met warmteleveranciers, woningcorporaties, energiebedrijven, gemeentes en anderen is complex vanwege de vele betrokken disciplines, visies en belangen. Kansen - Naar verwachting is Nederland in 2025 netto importeur van aardgas. Warmtenetten bieden een kans om de afhankelijkheid van import te verlagen; - Gebruik lokaal aanwezige warmte in plaats van het onbenut naar de omgeving laten wegstromen van de beschikbare restwarmte van AkzoNobel en Twence; - De overheid biedt via SDE + een stimuleringskader voor het benutten duurzame warmte. Warmtenetten zijn ook nationaal gezien interessant voor het behalen van onze nationale CO 2 doelstelling; - Twence biedt de mogelijkheid om het aanbod van duurzame warmte nog verder uit te breiden; - Stimulering van de regionale economie in Twente door het bieden van een duurzame infrastructuur op basis waarvan nieuwe kansen kunnen worden ontwikkeld voor bedrijven en voor particulieren; - Warmtenet Twente biedt de kans op een stabiel rendement op lange termijn. Dit biedt kansen voor het provinciale energiefonds, maar ook voor andere (regionale) investeerders: burgerparticipatie, gemeentes, pensioenfondsen en banken; - De bestaande warmtenetten van Hengelo en Enschede zijn beiden op dit moment op zoek naar nieuwe partnerships en vormen een uitgelezen kans om elkaar te versterken. In hoofdstuk 4 wordt deze kans verder toegelicht. Bedreigingen - Verzelfstandigde energiebedrijven hebben eisen hoger economisch rendement. De nationale energiebedrijven zijn deels verkocht aan buitenlandse energiebedrijven. Zij streven een gezond bedrijfseconomisch rendement na en leggen daarbij eventueel een andere balans bij de afweging duurzaamheid, macro-economische effecten en bedrijfseconomisch rendement dan maatschappelijk gezien gewenst is; - Economische crisis maakt lange termijn planning moeilijker: ontwikkelscenario s vormen in economisch en politiek dynamische tijden een minder stabiele basis; - Voorbeelden van projecten met onvoldoende risicomanagement: zijn regelmatig in het nieuws. Warmtenetten vergen relatief grote investeringen en kennen dientengevolge complexe risico s die ondernemerschap, visie en leiderschap vergen. Samenwerking warmtenetten Twente 16

18 4 MOGELIJKE BUSINESSMODELLEN 4.1 Heeft samenwerking meerwaarde? In de hoofdstukken 2 en 3 zijn de potentie en de waarde van een groeiend warmtenet voor Twente beschreven. Alvorens in dit hoofdstuk in te gaan op de mogelijkheden voor realisatie van dit potentieel, dient zich de vraag aan of er meerwaarde is te verwachten uit samenwerking tussen beide warmtenetten ten opzichte van een individuele ontwikkeling van beide warmtenetten. Deze vraag wordt beantwoord vanuit technisch, organisatorisch en economisch perspectief Techniek Strikt genomen is vanuit technisch perspectief pas echt sprake van synergie nadat een fysieke koppeling van de beide warmtenetten tot stand komt. Zodra een dergelijke koppeling met voldoende transportcapaciteit tussen Enschede en Hengelo is gerealiseerd, ontstaat een scala aan nieuwe mogelijkheden: 1. de afhankelijkheid van een enkele aanbieder neemt af, andere aanbieders kunnen bij storingen de warmtelevering overnemen. De betrouwbaarheid neemt hierdoor toe; 2. er ontstaan meer mogelijkheden voor de ontwikkeling van nieuwe duurzame, lokale warmtebronnen met een zekere benodigde schaalgrootte. Denk bijvoorbeeld aan de ontwikkeling van een geothermische bron of een zonthermische centrale met termijnopslag. Behoudens een grotere en interessante schaalgrootte biedt een gekoppeld net meer vrijheid met betrekking tot de te kiezen locatie voor bronnen en opslag; 3. ook voor kleine aanbieders van restwarmte of zonnewarmte biedt een gekoppeld net meer afzetmogelijkheden; 4. een gekoppeld net biedt dankzij de grotere afzetcapaciteit meer mogelijkheden voor innovaties zoals dag/nacht warmtebuffering of seizoensopslag van warmte Organisatie Samenvoegen van de organisatie van beide warmtenetten biedt een bredere basis (in aanvang ruim afnemers) voor de inrichting van de organisatie. Daarmee is een samengevoegd warmtenet Twente een middelgroat warmtenet naar Nederlandse begrippen, zie figuur 4.1. Samenwerking warmtenetten Twente 17

19 figuur 4.1 uit: Overzicht van grootschalige en kleinschalige warmtenetten in Nederland, oktober 2009, CE Delft Schaalgrootte is belangrijk voor een efficiënte inrichting van de organisatie van een warmtenet. Denk maar aan de vele functies en processen die kwalitatief goed en efficiënt moeten worden ingevuld: businessplanning & control, inkoop van warmte, ontwikkeling en beheer van het warmtenet, marketing en verkoop, administratie en facturatie, kwaliteitszorg en ICT systemen. Samenvoegen van de organisaties dient kwaliteit, continuïteit en efficiency, risico s zijn beter beheersbaar en de zo belangrijke communicatie met afnemers en leveranciers van warmte verloopt professioneler. Samenvoegen van de beide organisaties biedt ook de kans om de benodigde expertise regionaal te verwerven en te behouden. Dit komt de commerciële herkenbaarheid van de organisatie in de regionale markt, de continuïteit, de communicatie en daardoor ook de groei ten goede Economie De beschreven technische en organisatorische voordelen hebben allen direct of indirect een economisch voordeel tot gevolg in de vorm van lagere kosten voor de productie van warmte, lagere organisatiekosten per eenheid warmte, hogere leverbetrouwbaarheid en een grotere klanttevredenheid. Uiteraard moet hiertoe eerst worden geïnvesteerd in de totstandkoming van de samenwerking en daarna in het inrichten van de organisatie. Economisch gezien zijn er daarnaast nog andere belangrijke voordelen: de financiering van warmtenetten vergt een gedegen risico analyse en veelal een due diligence onderzoek. Het grotere investeringsvolume als gevolg van de samenwerking vormt een bredere basis voor de kosten van Samenwerking warmtenetten Twente 18

20 financial engineering door potentiële investeerders als pensioenfondsen, banken, provinciale fondsen en/of burgerparticipatie. de inzet van de verschillende gecontracteerde warmtebronnen voor een groter warmtenet is economisch beter te optimaliseren: zowel qua strategische planning (contracten) als qua operationele inzet zijn er meer vrijheidsgraden; de inkoop van hulpenergie: elektriciteit voor de pompen en aardgas voor de piekketels kunnen door het grotere volume en meer professionaliteit goedkoper worden ingekocht. Daar beide warmtenetten op veel aspecten van elkaar verschillen: ouderdom, duurzaamheid, grootte, huidige eigenaar, balanstotaal, etc., kan het beeld ontstaan dat de inbreng van beide warmtenetten in een eventueel samenwerkingsverband economisch gezien in onbalans is. Het is ontegenzeggelijk waar dat er grote verschillen bestaan tussen beide warmtenetten, maar dat hoeft niet te leiden tot onredelijke verhoudingen. Een algemeen gangbare werkwijze is het afzonderlijk economisch waarderen van beide warmtenetten op basis van een DCF (Discounted Cash Flow) waardering van de businessplannen. De bepaling van de disconteringsvoet (ook wel hurdle rate of WACC genoemd) is daarbij natuurlijk wel van belang. Indien beide warmtenette economisch zijn gewaardeerd kan de meerwaarde van de samenwerking blijken uit de DCF waardering van het gezamenlijk businessplan. De waardering van de inbreng van bestaande netten dient vervolgens in lijn te zijn met de waarde van de stand alone warmtenetten verhoogd met een evenredig deel van de meerwaarde van de samenwerking Samenwerking heeft meerwaarde Samenwerking in technische zin kan op termijn leiden tot één, fysiek gekoppeld en groeiend warmtenet Twente. Een doordacht regionaal warmteplan en businesscase vormen een goede basis voor een dergelijk groeiperspectief. Voorafgaand aan een eventuele fysieke koppeling op termijn heeft organisatorische en economische samenwerking meerwaarde: lagere kosten, meer uniformiteit en meer professionaliteit met betrekking tot inkoop, marketing, bedrijfsvoering en klantcommunicatie. Samenwerking warmtenetten Twente 19

21 4.2 Doelstelling en kritieke succesfactoren In deze paragraaf stellen wij de doelen en de kritieke succesfactoren centraal die vervolgens dienen als toetsingskader bij de verkenning van nieuwe samenwerkingsverbanden. Provincie Overijssel, gemeente Enschede en gemeente Hengelo benoemen de volgende doelstellingen met betrekking tot warmtenetten: Strategische doelstellingen 1. het verduurzamen van de maatschappij 2. het benutten van potentiële groeimogelijkheden van de warmtenetten 3. het versterken van de Twentse economie door de inzet van regionaal beschikbare, duurzame bronnen en het positioneren van de regio 4. het behartigen van de (economische) belangen van de afnemers van warmte waaronder het beheersen van de woonlasten 5. het bereiken van een professionele en bedrijfsmatige organisatie van de warmtenetten In bijlage B is een procesmodel afgebeeld waarin de risico s van warmtenetten en de daartoe te ontwikkelen beheersmaatregelen generiek zijn beschreven. Geënt op de warmtenetten van Enschede en Hengelo zijn de volgende risico s als Kritieke Succes Factor (KSF) aangemerkt. 1. Perceptie product en dienstverlening in de ogen van de klant. Klanten zijn in dit verband zowel de eindklanten (huurders, eigenaren van gebouwen) als de intermediairs (projectontwikkelaars, bouwondernemingen en woningcorporaties). Er is een spanningsveld tussen de maatschappelijke meerwaarde van een warmtenet en de door de klant ervaren dienst (concept, prijs, communicatie). Overheidsbescherming van de klant tegen een monopolistische aanbieder in de vorm van wetgeving, lokale regulering en effectieve communicatie zijn belangrijk voor de acceptatie door de klant. 2. Beschikbaarheid duurzame warmtebronnen. De langdurige beschikbaarheid van duurzame warmte tegen stabiele prijzen vormt een belangrijke voorwaarde voor een warmtenet. In Twente zijn Twence en AkzoNobel de belangrijkste aanbieders van duurzame warmte. Hun strategische betrokkenheid bij de verdere ontwikkeling van de warmtenetten is daarom van groot belang, evenals een tijdige ontwikkeling van nieuwe duurzame bronnen. 3. Lokaal ondernemerschap. Het is van belang dat warmtebedrijven regionaal herkenbaar verankerd zijn in stad en regio. Stabiel management, toegankelijkheid, aanwezigheid en alertheid maken dat de warmtebedrijven steeds maximaal gebruik kunnen maken van de relevante ontwikkelingen en hun groeistrategie steeds kunnen bijsturen en optimaliseren. Voor grote energiebedrijven is dit lastig als gevolg van Samenwerking warmtenetten Twente 20

22 de grote organisatie, de fysieke afstand tot de regio en soms frequente personeelswisselingen. 4. Voldoende omvang van de organisatie. Niet alle benodigde kennis en kunde behoeft in de eigen organisatie van het warmtebedrijf aanwezig te zijn. Minimaal is nodig een manager met een staf op het gebied van commercie, communicatie, financiën en techniek. Ook bij outsourcing is deze basis noodzakelijk om op kwaliteit en efficiency te kunnen selecteren en monitoren. De schaalgrootte van de warmtenetten van Hengelo en Enschede samen biedt voldoende dekking voor deze benodigde organisatie. 5. Robuuste businesscase. Een robuuste businesscase is geënt op een gezonde marktvraag, het aanbod van duurzame en betaalbare warmtebronnen, ondernemerschap en een gedegen organisatie. De businesscase dient daarbij robuust, flexibel en toekomstvast te zijn ten aanzien van risico s als bouwtempo, toekomstige warmtevraag, ontwikkelingen van de alternatieve verwarmingsconcepten en ontwikkelingen van de energieprijzen. 6. Voldoende rendement voor alle investeerders. Warmtetarieven, omvang van het warmtenet, duurzaamheid en rendement op geïnvesteerd vermogen vormen voor een belangrijk deel communicerende vaten. Warmtenetten bieden een economisch rendement dat door de tegenwoordig commerciële energiebedrijven (zoals Essent) als vrij laag wordt ervaren. Het gevolg is: achterblijvende investeringen en onderbenutting van het ontwikkelpotentieel. Overheden waarderen maatschappelijk neveneffecten als verduurzaming, stimulering lokale economie en beheersing van de woonlasten en kunnen dientengevolge genoegen nemen met een lager bedrijfseconomisch rendement. Bij samenwerking tussen overheden en marktpartijen vraagt de goede balans tussen verdeling van rendement en risico bijzondere aandacht. Bijvoorbeeld omdat marktpartijen bij gedeeltelijke overheidsfinanciering een hoog rendement aan een laag risicoprofiel koppelen. En vanwege de (Europese) wetgeving op het gebied van aanbesteding en staatsteun. Splitsing van een warmtebedrijf in een overheidsdeel (hoofdleiding, ringleiding) en een commercieel deel (distributie in de wijk) kan een oplossing zijn. 7. Draagvlak voor warmte bij de overheid. In deze fase is een actieve rol van de betrokken overheden onmisbaar. Gezien het benodigde vertrouwen bij de afnemers van warmte, het borgen van de maatschappelijke belangen als duurzaamheid, betaalbaarheid en betrouwbaarheid en het bieden van (co-)financiering is de inbreng van overheden van onderscheidend belang bij de verdere ontwikkeling van warmtenetten in Twente. Andere overheidstaken zijn de facilitering van het ontwikkelproces, het ontwikkelen van flankerend beleid (warmteplannen) en het verlenen van de benodigde vergunningen. Politiek en ambtelijk dienen de overheden over voldoende commitment, kennis en visie te beschikken op het gebied van warmtenetten, mogelijke alternatieven en de kansen en risico s. Samenwerking warmtenetten Twente 21

23 4.3 Samenwerking met stakeholders In het onderzoek betrokken stakeholders Welke partijen wensen te participeren in warmtenetten in Twente? Hoe matchen de geboden kansen en gevraagde kennis, kunde en kapitaal met hun eigen doelstellingen, mogelijkheden en randvoorwaarden? Deze paragraaf geeft antwoorden op deze vragen voor wat betreft de bestaande stakeholders van de beide warmtenetten: woningcorporaties, warmteleveranciers, exploitant Essent. In het kader van een lopend onderzoek naar de mogelijkheid van netbeheerder Enexis als toekomstig partner van warmtenet Hengelo zijn ook zij betrokken in dit onderzoek. Uiteraard is samenwerking in theorie mogelijk met alle andere marktpartijen. Benadering van andere marktpartijen door overheden vergt in het kader van het aanbestedingsrecht en staatssteunregels echter een transparante procedure waaraan bovendien een heldere vraagstelling ten grondslag ligt. In het generieke procesmodel voor warmtenetten (bijlage B) zijn de belangrijkste processen en rollen van stakeholders weergegeven. In Hengelo vervult de gemeente alle rollen van het warmtebedrijf en in Enschede is dat Essent. Het is geen vanzelfsprekendheid dat alle rollen door één bedrijf binnen één juridische entiteit worden vervuld. In de praktijk zijn diverse PPS constructies tussen marktpartijen en overheden bekend, evenals splitsing van een warmtebedrijf in meerdere juridische entiteiten. Dit splitsen kan langs meerdere scheidslijnen: organisatorisch: een infrabedrijf dat de warmteleidingen beheert en een warmtebedrijf dat de commerciële functies als verkoop en inkoop vervult; technisch: backbone (hoofdleiding, bijvoorbeeld een ringleiding) en kralen (distributienetten) in aparte entiteiten. Essent Essent beschikt over medewerkers en organisatie die qua kennis, systemen en processen effectief is ingericht voor warmtelevering. Zwakke punten in de organisatie zijn echter de relatief hoge organisatiekosten in vergelijking tot een lokaal MKB bedrijf en het ontbreken van lokaal ondernemerschap en management. Hierdoor ontstaat een zekere afstand tot de afnemer die in combinatie met de inmiddels commerciële uitstraling van Essent en de onmogelijkheid om van leverancier te switchen tot spanningen kan leiden. Het economisch rendement van een warmtenet is weliswaar positief (men spreekt van een klein rendement ), echter de optredende risico s en de beperkte investeringsruimte van Essent maken het op dit moment onmogelijk om de verdere ontwikkeling van warmtenetten te financieren. Samenwerking warmtenetten Twente 22

24 Essent is daarom op zoek naar nieuwe regionale samenwerkingsvormen. Essent ziet Scandinavië als lichtend voorbeeld. In Denemarken zijn de warmtenetten van energiebedrijf Dong met succes gelokaliseerd en van privaat naar publiek of semi-publiek gebracht. Essent is bereid om als deskundige ontwikkelingspartner op te blijven treden, in nauwe samenwerking met de gemeenten en de provincie. Essent is bereid om kennis en kunde in te brengen, maar wenst niet verder te investeren in warmtenetten en zal zich op termijn (2 jaar?) alsnog terugtrekken uit het warmtenet. Na het onderzoeken naar het verlenen van medewerking aan regionale samenwerkingsverbanden in Twente en elders in Nederland besloot de Raad van Bestuur van Essent omstreeks 1 juni 2013 tot het starten van een verkoopproces van de gehele warmteportefeuille. Twence Twence is een overheidsbedrijf sinds haar oprichting in Aandeelhouders zijn 14 gemeenten en Attero. De visie van Twence is het verwerken van afval, het sluiten van materialenkringlopen en het leveren energie. De afvalstromen komen gedeeltelijk uit Groot Brittannië. De negatieve milieu-effecten van het transport zijn slechts beperkt. Per saldo is de warmte en elektriciteitsopwekking door Twence zeer milieuvriendelijk. Twence exploiteert een biogascentrale en biogashub in samenwerking met Cogas (Twenergy). De reden voor de investering in de biogashub is dat het een middel is om het geproduceerde biogas te kunnen leveren. Twence wil daarnaast kennis opdoen op het gebied van PV en onderzoekt welke rol men kan vervullen. Ook exploiteert Twence samen met woningcorporatie Mijande een klein warmtenet in Denekamp (Dinkelborgh Energie). Hieruit heeft Twence de conclusie getrokken dat de bedrijfsvoering van een warmtenet complex is en niet matcht met hun organisatie. Met betrekking tot de relatie tussen Twence en de regionale warmtenetten in Twente geeft Twence aan een groeiende warmtevraag te kunnen bedienen. Samen met warmte uit biomassacentrale (hout) is maximaal 200 MW warmte beschikbaar. Op dit moment is de maximale capaciteit 150 MW die nog niet geheel wordt benut. De vraag in hoeverre Twence kan gaan fungeren als strategische partner op het gebied van warmtelevering is nog niet geheel beantwoord. Deze vraag spitst zich toe op de vraag of Twence ook op zoek gaat naar alternatieven, indien het aanbod van reststoffen gaat afnemen. Het streven naar een afvalloze samenleving staat volgens Twence niet in de weg dat hergebruik van reststoffen en hergebruik van energie zal blijven. Twence wil zich langjarig committeren tot het leveren van duurzame warmte. Samenwerking warmtenetten Twente 23

25 Twence geeft aan sterk te zijn in grootschalige productie van energie en grondstoffen en geeft aan niet verder te willen investeren in warmtenetten. De ervaringen bij Dinkelborgh hebben geleerd dat de exploitatie van een warmtenet niet matcht met de competenties van Twence Enexis Enexis heeft onlangs de casus warmtenet Hengelo benut om te onderzoeken in hoeverre er kansen liggen voor Enexis om in warmtenetten te gaan investeren. De kracht van Enexis zit in grootschalig, kapitaalintensief en lange termijn. Qua strategische scope van de activiteiten portefeuille concentreert men zich op de wettelijke taken. Het adagium luidt: hoe dichter bij gas- en elektriciteitsnetten hoe beter. De casus warmtenet Hengelo maakte helder dat er behoefte is aan kennis en kunde op het gebied van warmtenetten en voldoende investeringskapitaal. Enexis heeft geen kennis op het gebied van warmtenetten. Enexis is bovendien te grootschalig en staat op een te grote afstand van een lokaal warmtebedrijf. Warmtenetten als Warmtenet Hengelo zijn te kleinschalig in de ogen van Enexis. Met betrekking tot het benodigde kapitaal geeft Enexis aan dat het huidige bedrijfseconomische rendement hoger is dan het door warmtenet Hengelo geboden rendement. In combinatie met de risico s die met warmtenetten gepaard gaan zou het de portefeuille van Enexis negatief beïnvloeden. Overige stakeholders AkzoNobel in Hengelo neemt op dit moment stoom af van Twence en heeft circa 100 MW restwarmte beschikbaar op 40ᵒC voor levering aan warmtenet Hengelo. AkzoNobel is graag bereid om mee te denken over optimale concepten, maar ziet voor zichzelf geen verdergaande rol dan die van warmteleverancier. In het gebied van warmtenetten Hengelo en Enschede zijn meerdere woningcorporaties actief. In het kader van het onderzoek is gesproken met 2 grote woningcorporaties: Welbions en Domijn. Het standpunt van Welbions ten aanzien van warmtenetten luidt op dit moment dat zij niet financieel wil participeren in warmtenetten en bovendien risico s ziet in de afname van warmte. Geen keuzevrijheid in combinatie met een commerciële aanbieder vindt men lastig uit te leggen. Daarnaast is de prijsvorming niet transparant en is er weinig invloed op de prijsvorming. Ook de lange termijn flexibiliteit en leverbetrouwbaarheid vergt aandacht. Een warmtenet legt voor lange tijd de warmtevoorziening vast en mist daardoor een stuk flexibiliteit. Woningcorporatie Domijn is overtuigd van de kansen van lokale energieinitiatieven en geeft aan dat voor de consument de prijs het belangrijkste criterium is. Het niet kunnen switchen hoeft geen probleem te zijn als Samenwerking warmtenetten Twente 24

26 duidelijk is dat de warmte goedkoper is dan elders. Het belang van woningcorporaties bij deze discussies is het bewerkstellingen van een warmtevoorziening voor hun afnemers die voldoet aan de eisen op het gebied van comfort, (lage) woonlasten en gezondheid Conclusies uit de stakeholderanalyse In onderstaande tabel zijn de door de stakeholders geboden mogelijkheden in relatie tot de gedefinieerde kritieke succesfactoren weergegeven: KSF Match met stakeholders Conclusie 1. Perceptie product en dienstverlening in de ogen van de klant 2. Beschikbaarheid duurzame warmtebronnen 3. Lokaal ondernemerschap 4. Voldoende omvang van de organisatie Essent: wordt soms ervaren als commercieel monopolist Enexis: wordt vaak verward met Essent en ambieert geen rol Twence: in beginsel positieve uitstraling als overheidsbedrijf Gemeentes: kans om maatschappelijke belangen te borgen en dit ook helder te maken via extra overheidsinvloed of participatie Twence: wil zich langjarig committeren tot het leveren van duurzame warmte. Kansen op verdergaand strategisch partnership voor duurzame warmte Essent: vult deze rol niet goed in. Aantrekken lokale manager is nodig Samenvoegen, zeker met Essent (in aanvang) kans 5. Robuuste businesscase Essent: heeft veel kennis en ervaring en kan een bijdrage leveren aan de nog te ontwikkelen businesscase warmtenet Twente. Besluit tot verkoop warmteportefeuille maakt positie Essent onzeker Gemeentes: beperkte kennis, kennis om te toetsen bij overheid is nog beperkt 6. Aantrekkelijk rendement voor alle investeerders 7. Draagvlak voor warmte bij de overheid Enexis, Essent, Twence en woningcorporaties willen niet investeren in warmtenetten. Gemeentes: investeringen door gemeentes nader te bezien, visie is het beperken van de investeringsrisico s door inbreng kennis en kunde van marktpartij provincie: kan mogelijk investeren via Energiefonds Overijssel. De beoordeling ligt bij Energiefonds Overijssel B.V. Gemeentes en provincie: draagvlak is in principe aanwezig, echter nog afhankelijk van benodigde rollen van overheden figuur 4.2 overzicht invulling KSF fen door stakeholders Hier ligt een belangrijk aandachtspunt in Twente. In het uitdragen van de aantrekkelijkheid van warmtenetten voor de klant en de acceptatie van de prijzen ligt een belangrijk taak van gemeentes. Volgens opgave Twence is er de komende circa 10 jaren voldoende warmte. Aandacht is nodig voor de contracten en de rol van Twence in de ontwikkeling van alternatieve bronnen op termijn. Aantrekken lokaal/regionaal manager is nodig. Hengelo en Enschede samen bieden voldoende omvang voor inrichting organisatie, financiering en maatschappelijk draagvlak De mogelijke rol van kennispartner Essent blijkt onzeker. KSF fen dienen in verkoopproces te worden geborgd ter borging van maatschappelijk belang. Zo nodig andere kennispartner verwerven om businesscase op te stellen. Op basis van businesscase en financial engineering zal blijken in hoeverre en in welke vorm kapitaal van derden nodig is. Onderzoeken en borgen politiek en ambtelijk draagvlak Samenwerking warmtenetten Twente 25

27 4.4 Nog in te vullen rollen voor warmtenet Twente Duidelijk is dat een aantal belangrijke acties nodig is voor een succesvol warmtenet Twente, waaronder het verwerven van draagvlak bij woningcorporaties en klanten, het opstellen van een warmtevisie, businesscase en het aanstellen van een lokaal manager. De stakeholderanalyse leert verder dat essentiële kennis en kunde via Essent is in te brengen in warmtenet Twente. Nu Essent recent heeft besloten tot de verkoop van de warmteportefeuille is hun inbreng en medewerking onzeker. Er zijn derhalve twee belangrijke rollen die met de onderzochte stakeholders nog onvoldoende zijn geborgd: de inbreng van kennis en kunde en de inbreng van kapitaal. Inbreng van kennis en kunde Essent gaf tijdens het onderzoek aan te streven naar nieuwe vormen van samenwerking met overheden op het gebied van warmtenetten. Zijn stelden zich op als deskundige partner die warmtenet Twente kan helpen aan een goede businesscase, organisatie en bedrijfsvoering. Sinds circa 1 juni 2013 wil Essent zich echter terugtrekken als exploitant van warmtenetten. De vraag is of en in hoeverre een eventuele kopende partij zich op korte of lange termijn zal presenteren als kennis en investeringspartner. Financiering Enexis en Twence hebben aangegeven niet te willen investeren in warmtenetten. De gemeentes hebben aangegeven te willen onderzoeken of en in hoeverre financiële participatie mogelijk is. De provincie kan vanuit haar energiefonds participeren. De gemeenten en Essent kunnen samenwerken bij het opstellen van een warmtevisie en businesscase. De op te stellen businesscase moet uitwijzen hoeveel kapitaal nodig is, wat het geboden rendement is en hoe de risico s zijn te kwantificeren. Op basis van een mogelijke participatie daarin door Essent of diens rechtsopvolger wordt duidelijk welke financieringsvraag met welk (maatschappelijk) rendement bij gemeenten en provincies ligt. Op dat moment kan de businesscase qua ambitie worden bijgesteld, maar kan ook worden besloten om de businesscase gedeeltelijk open te stellen voor andere financiers als pensioenfondsen, banken en particulieren (fonds). Financiering kan ook plaatsvinden door de inbreng van de huidige assets door Essent en door gemeente Hengelo op basis van een transparante economische waardering. De inbreng van kapitaal vanuit bouw- en installatiebedrijven als Ballast Nedam, BAM, Volkerwessels of Cofely is een alternatief. Procedureel vergt selectie van deze partijen een gedegen voorbereiding en transparante procedure. Samenwerking warmtenetten Twente 26

28 5 CONCLUSIES EN ADVIES OP HOOFDLIJNEN Het onderzoek toont aan dat samenwerking tussen de warmtenetten van Hengelo en Enschede meerwaarde biedt. De concretisering en kwantificering van deze meerwaarde kan blijken uit een gezamenlijk op te stellen en richtinggevende warmtevisie en businesscase voor de regio Twente. Duidelijk is ook dat warmtenetten maatschappelijke meerwaarde bieden. Het maatschappelijk belang overstijgt het economisch belang van een onderneming en is daarom de verantwoordelijkheid van de overheid. De op dit moment benodigde rollen van overheden zijn het uitdragen van het warmtenet en het creëren van draagvlak, de borging maatschappelijke belangen als duurzaamheid, betrouwbaarheid en betaalbaarheid en het bieden van (co-)financiering. Voor wat betreft de rollen van stakeholders is de mogelijke rol van Essent of diens rechtsopvolger onduidelijk. Het is daarom van belang om enerzijds een risico-analyse uit te voeren met betrekking tot de voorgenomen verkoop en anderzijds de inbreng van Essent bij de ontwikkeling van de warmtevisie en businesscase zeker te stellen. Met betrekking tot de ingenomen posities door Twence en Enexis is het te overwegen om vragen te stellen vanuit een positie als overheid en aandeelhouder. Het aanstellen van een lokaal manager of een kwartiermaker is op dit moment nog niet aan de orde. Met betrekking tot de uiteindelijk te formeren samenwerking in organisatorisch en economische zin zijn vele varianten denkbaar. Denk maar aan: de zich aandienende of te zoeken partners met hun doelstellingen en hun in te brengen kennis, kunde en kapitaal: marktpartijen (met aandacht voor wetgeving op het gebied van aanbesteding en staatssteun), overheden, overheidsbedrijven, banken, pensioenfondsen, burgers, etc. de in te nemen posities van de gemeentes en provincie Overijssel de vele vormen van financiering met dito risico participatie en rendementseis de vele vormen van samenwerking in juridische zin: onderhandse contracten, participaties en het onderbrengen van delen van de organisatie of assets in aparte juridische eenheden met dit mogelijkheden ten aanzien van de rechtsvorm. Samenwerking warmtenetten Twente 27

29 Huidige situatie warmtenet Enschede Huidige situatie warmtenet Enschede (referentie) BIJLAGE A: ENERGIE EN CO 2 EMISSIES verbr.w.gas bovenwaarde en onderwaarde 35,17 31,65 MJ/m³ verbr.w.biogas bovenwaarde en onderwaarde 22 19,80 MJ/m³biogas equivalent opwekkingsrendement elektriciteit 39% duurzaamheidsaandeel AVI 50% equivalent opwekkingsrendement restwarmte industrie 1000% CO2 emissie gas 1,780 kg/m³ 0,0506 kg/mjprim vlg NEN 7120 CO2 emissie elektriciteit ,566 kg/kwh 0,0613 kg/mje volgens NEN 7120 CO2 emissie restwarmte alleen pomp energie pompenergie secundaire net 0,0018 MJe/MJth pompenergie primaire net 0,0054 MJe/MJth naam CO2 emissie primaire energie energieverbruik gebouw installatie gebouw vraag kg/jaar GJ/jaar gasverbruik rendement GJ/jaar m³/jaar woningen HR ketel cv-ketel woningen Enschede % gebouwen HR cv-ketel gebouwen Enschede ketel HR ketel 85% totaal rendement 85,0 % naam primaire CO2 emissie warmte Twence secundaire distributie en hulp/piekketel in de wijk installatie gebouw Vraag energie kg/jaar GJ/jaar electriciteit gasverbruik omschrijving rendement aandeel aandeel totaal aandeel electriciteit gasverbruik verlies rendement aandeel aandeel electriciteit warmte warmte warmte warmte kwh/jaar m³/jaar of factor warmtelevering per bron restwarmte kwh/jaar m³/jaar GJ/jaar bovenwaardelevering levering kwh/jaar levering verlies vraag GJ/jaar per bron GJ/jaar GJ/jaar % % GJ/jaar GJ/jaar GJ/jaar GJ/jaar % hulp % 5% gas hulpketel gas HR-ketel HR-ketel aflever 0 85% 0% 0 25% pomp sec set gas-wkk gas WKK % E- WKK rookgassen rookgassen % 24% ηhd;gen;chp 1, Twence elektrisch rend 37% thermisch rend 39% ηhd;gen;chp 1,53 El. BioWKK e-rend 35% Bio WKK 18% % gas BioWKK 0 th-rend 46% % pomp primair fp;exp;el 2 100% aftapwarmte aftapwarmte ηhd;gen;chp 2,78 58% AVI E-derving 0,18 totaal rendement 228 % 28

30 BIJLAGE B GENERIEK BUSINESSMODEL WARMTNET TWENTE Samenwerking warmtenetten Twente 29

31 Samenwerking warmtenetten Twente 30

32 adviesbureau Innoforte van Heemstraweg 56 d, 6651 KH DRUTEN telefoon

verijssel Ü4JÜÜ2013 provincie Provinciale Staten van Overijssel Onderwerp: samenwerking warmtenetten Enschede en Hengelo

verijssel Ü4JÜÜ2013 provincie Provinciale Staten van Overijssel Onderwerp: samenwerking warmtenetten Enschede en Hengelo Luttenbergstraat 2 Postbus 10078 8000 GB Zwolle Telefoon 038 499 88 99 Fax 038 425 48 88 overijssel.nl postbus@overijssel.nl RAE O Zwolle 39 73 41 121 Provinciale Staten van Overijssel Inl chtingen bij

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft

Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft NOTITIE PROJECT ONDERWERP Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft Bepalingsmethode DATUM 20 april 2006 STATUS Definitief 1 Inleiding...2 2 Uitgangspunten...2 3 Bepalingsmethode...2 3.1 Principe...2

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Referenties warmtenetten

Referenties warmtenetten Referenties warmtenetten Warmtenetten Twente Ontwikkeling visie op regionale potentie verduurzaming warmtenet en nieuwe samenwerkingsvormen: Warmtenet Essent in Enschede Gemeentelijke warmtenet Hengelo

Nadere informatie

Ingrediënten ontwikkeling van een warmtenet

Ingrediënten ontwikkeling van een warmtenet Ingrediënten ontwikkeling van een warmtenet 1. Beleid gemeente Visie met betrekking tot warmte en warmtenet Rol en belangen gemeente bij warmtenet 2. Perspectiefrijke Kansen 3. Aanpak ontwikkeling kans

Nadere informatie

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel 13 oktober 2010 - Warmtenetwerk Externe warmtelevering, EMG, EPC en Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EPC en Achtergrond, doelstelling Getrapte eis Invoering EMG ontwikkeling en inhoud 2 Huidige

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Local Energy Solutions

Local Energy Solutions 24 mei 2011 Warmtelevering vanuit energiefabriek Apeldoorn Ontwikkeling van energie voor eigen gebruik naar externe levering aanleiding samenwerking warmteleiding Zuidbroek extra energie uit slachtafval

Nadere informatie

Presentatie Pioneering 27 september 2011

Presentatie Pioneering 27 september 2011 Presentatie Pioneering 27 september 2011 1 Contactgegevens Dinkelborgh energie (DBE) Presentatie voor Pioneering Hans Visser (DBE) 06 53 87 86 79 Dinkelborgh Energie Wilhelminastraat 8 7591 TN Denekamp

Nadere informatie

Bio-energiecentrales Eindhoven

Bio-energiecentrales Eindhoven Bio-energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Programmamanager Energie Gemeente Eindhoven December 2014 Inhoudsopgave 1. Algemeen 2. Duurzame energie en activiteiten op lokaal niveau 3. Bio-energie centrales

Nadere informatie

Werkgroep Techniek & Innovatie. Aansluiten bestaande bouw op warmtenetten. Maurice Verhulst - Weijers Waalwijk Peter Heijboer DWA DREAM

Werkgroep Techniek & Innovatie. Aansluiten bestaande bouw op warmtenetten. Maurice Verhulst - Weijers Waalwijk Peter Heijboer DWA DREAM Werkgroep Techniek & Innovatie Aansluiten bestaande bouw op warmtenetten Maurice Verhulst - Weijers Waalwijk Peter Heijboer DWA DREAM Introductie! Werkgroep Techniek & Innovatie! Doelstellingen werkgroep

Nadere informatie

Gebruik en Beheer van WKO Systemen

Gebruik en Beheer van WKO Systemen installatiegroep Gebruik en Beheer van WKO Systemen Enkele aandachtspunten in de exploitatiefase Bedrijventerreinen Peter Slot 1 Agenda Even voorstellen De noodzaak van goed beheer WKO op bedrijventerreinen

Nadere informatie

Warmtelevering: toekomstgericht en consumentgericht?

Warmtelevering: toekomstgericht en consumentgericht? Warmtelevering: toekomstgericht en consumentgericht? Kaderstelling Door Claudia Bouwens, NEPROM Programmabegeleider Energie & Duurzaamheid NEPROM Programmaleider kennis en stimulering Lente-akkoord Uitgangspunten

Nadere informatie

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed AT OSBORNE www.atosborne.nl Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed 19 september 2012 AT Osborne Huisvesting en Vastgoed Infrastructuur

Nadere informatie

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel. BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel. BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EPC en energielabel! Achtergrond, doelstelling! Getrapte eis! Invoering! EMG ontwikkeling! EMG

Nadere informatie

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis INHOUD 1. Inleiding 2. Pilot laadinfrastructuur Brabant 3. Overwegingen 4. Doelstellingen 5. Gefaseerde

Nadere informatie

B-89 Green Deal Warmte Deventer Keizerslanden

B-89 Green Deal Warmte Deventer Keizerslanden B-89 Green Deal Warmte Deventer Keizerslanden Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen, de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,

Nadere informatie

Kansen voor warmtenetten in Noord-Holland

Kansen voor warmtenetten in Noord-Holland Kansen voor warmtenetten in Noord-Holland Parallelsessie Ambtelijk Café 2013 Roelof Potters (Alliander) en Eloi Burdorf (SDE) Agenda Welkom en introductie Presentatie: Aanpak verduurzaming gebouwde omgeving

Nadere informatie

Bio energiecentrales Eindhoven

Bio energiecentrales Eindhoven Bio energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Projectmanager Gemeente Eindhoven Maart 2009 Inhoudsopgave 1. Duurzame energie op lokaal niveau 2 Activiteiten op lokaal niveau 3. Bio energiecentrales in

Nadere informatie

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis 11 oktober 2011 Bert Elkhuizen Cofely Energy Solutions Definities NEN 7120: nieuwe norm voor het bepalen van de energieprestatie

Nadere informatie

De Warmtewet, gaan we nu echt voor besparing en verduurzaming of hebben we een bureaucratisch monster?

De Warmtewet, gaan we nu echt voor besparing en verduurzaming of hebben we een bureaucratisch monster? De Warmtewet, gaan we nu echt voor besparing en verduurzaming of hebben we een bureaucratisch monster? Drs ing Teus van Eck Biomassabijeenkomst Bodegraven, 7 mei 2009 Warmte is de grootste post in de

Nadere informatie

Contactpersoon -. -. ~~

Contactpersoon -. -. ~~ /fiijby Dordrecht Retouradres: Postbus 8 3300 AA DORDRECHT Aan Gemeentebestuur Spuiboulevard 300 3311 GR DORDRECHT.. F (078) 639 8080 de gemeenteraad www.dordrecht.nl Contactpersoon -. -. ~~ R - Sweers

Nadere informatie

Energie van ons allemaal

Energie van ons allemaal VNO-NCW Themabijeenkomst Energietransitie Michael Fraats Trianel Energie B.V. 28 November 2011 1 Energie van ons allemaal 30-11-2011 2 Energie van ons allemaal is de essentie van Trianel Energie: Gericht

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

Introductie Hoofdrolspelers De handreiking Instrumenten Praktijkvoorbeelden. Print dit hoofdstuk. Hoofdrolspelers

Introductie Hoofdrolspelers De handreiking Instrumenten Praktijkvoorbeelden. Print dit hoofdstuk. Hoofdrolspelers 06 Hoofdrolspelers 07 Een aantal partijen is van cruciaal belang voor een warmteuitwisselingsproject. Dit zijn de hoofdrolspelers. We onderscheiden in deze handreiking de volgende hoofdrolspelers met ieder

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond

Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond Frank Kersloot & Alex Kaat 21 april 2016 Inhoud presentatie 1. Stadswarmte in Nieuwegein 2. Het equivalent opwek rendement (EOR) 3. Tarieven voor klanten 4. Afsluitkosten

Nadere informatie

uitbreiding warmtenet Alkmaar Algemene Vergadering directie en raad van commissarissen Datum: 6 november 2015

uitbreiding warmtenet Alkmaar Algemene Vergadering directie en raad van commissarissen Datum: 6 november 2015 6. Uitbreiding warmtenet Alkmaar Aan: Van: Betreft: Algemene Vergadering directie en raad van commissarissen uitbreiding warmtenet Alkmaar Datum: 6 november 2015 Bijlage: toelichting investeringsvoorstel

Nadere informatie

Industrie koppelen aan het warmtenet Rotterdam. Verkenning van kansen voor aansluiting van acht bedrijven in Botlek/Pernis op het warmtenet

Industrie koppelen aan het warmtenet Rotterdam. Verkenning van kansen voor aansluiting van acht bedrijven in Botlek/Pernis op het warmtenet Industrie koppelen aan het warmtenet Rotterdam Verkenning van kansen voor aansluiting van acht bedrijven in Botlek/Pernis op het warmtenet Openbare samenvatting Delft, oktober 2012 Opgesteld door: A. (Ab)

Nadere informatie

Warmteopwekking in de Muziekwijk. Duurzame warmte door houtsnippers 10 december 2014 M. Gehrels

Warmteopwekking in de Muziekwijk. Duurzame warmte door houtsnippers 10 december 2014 M. Gehrels Warmteopwekking in de Muziekwijk Duurzame warmte door houtsnippers 10 december 2014 M. Gehrels Artikelen 2 Muziekwijk Wijk met 333 woningen Gefaseerde bouw Duurzaam verwarmen Opdrachtgever: SWZ Opdracht

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Warmtenetten. Agenda. Wat is een warmtenet. Technologie. Projecten. Regulering. Rol Eandis. Visie van een netbeheerder Energik - 28/5/2015

Warmtenetten. Agenda. Wat is een warmtenet. Technologie. Projecten. Regulering. Rol Eandis. Visie van een netbeheerder Energik - 28/5/2015 Warmtenetten Visie van een netbeheerder Energik - 28/5/2015 Agenda Wat is een warmtenet Technologie Projecten Regulering Rol Eandis 2 2015 Studiedag Energik - Warmtenetten 1 Wat zijn warmtenetten? Ondergronds

Nadere informatie

Mijnwater 2.0 Heerlen. Hybride Duurzame Energie infrastructuur. Mijnwater 2.0 Heerlen

Mijnwater 2.0 Heerlen. Hybride Duurzame Energie infrastructuur. Mijnwater 2.0 Heerlen infrastructuur Mijnwater 2.0 Heerlen infrastructuur Structuurplan Duurzame Energie - Business plan Mijnwater Energiebesparing CO 2 reductie 1 Inhoudsopgave Mijnwater 1.0 Terugblik- Hoe zijn wij zover gekomen

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Rogier Dieteren. Tuesday 29 March 13.30-14.30

Rogier Dieteren. Tuesday 29 March 13.30-14.30 Rogier Dieteren Tuesday 29 March 13.30-14.30 Project Het Groene Net Wie: Het Groene Net is een duurzaam energiebedrijf dat medio 2011 wordt opgericht door de gemeenten Stein, Beek en Sittard Geleen, en

Nadere informatie

Energiebesparing Industrie. Nieuwe proposities warmtenetten voor bestaande gebouwen

Energiebesparing Industrie. Nieuwe proposities warmtenetten voor bestaande gebouwen nergiebesparing Industrie Nieuwe proposities warmtenetten voor bestaande gebouwen cvketel cvketel cvketel cvketel cvketel gas elektric iteit cvketel cvketel cvketel Huidige situatie portiekflat Portiek

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Het Groene Net. Ondernemerschap van de overheid. Ruud Guyt. RETS seminar 15 november 2011

Het Groene Net. Ondernemerschap van de overheid. Ruud Guyt. RETS seminar 15 november 2011 Het Groene Net Ondernemerschap van de overheid Wethouder Ruud Guyt RETS seminar 15 november 2011 artist's impression: lokaties samenwerkende partijen en stakeholders Project Het Groene Net Wie: Het Groene

Nadere informatie

Warmtenet Amstelveen en Greenport Aalsmeer. consultatiedocument

Warmtenet Amstelveen en Greenport Aalsmeer. consultatiedocument Warmtenet Amstelveen en Greenport Aalsmeer consultatiedocument Gemeente Amstelveen 1 Achtergrond haalbaarheidsstudie ontwikkeling warmtenet In de tweede helft van het jaar 2010 is een haalbaarheidsstudie

Nadere informatie

ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED. Professioneel beheer voor beter rendement

ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED. Professioneel beheer voor beter rendement ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED Professioneel beheer voor beter rendement Een veranderende financiële omgeving vraagt om ander vastgoedbeheer Het onderwijsvastgoed, het zorgvastgoed, het gemeentelijk

Nadere informatie

1 juni 2011 Minisymposium Groen Gas W. Deddens

1 juni 2011 Minisymposium Groen Gas W. Deddens 1 juni 2011 Minisymposium Groen Gas W. Deddens Agenda. Wie is RENDO Duurzaam? Voorbeeld project Toekomst duurzame energie projecten icm groen gas 2 RENDO Duurzaam. Aantal medewerkers : RENDO totaal ca.

Nadere informatie

Lokale energiecoöperatie

Lokale energiecoöperatie Lokale energiecoöperatie Stuwende kracht achter de de duurzame energietransitie van onderaf 1 Inhoud I. Visie II. De Energie Coöperatie III. Eemflow Energie VOF 2 Van Klimaat beleid naar Energie transitie

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 1 COGEN Vlaanderen Doelstelling:

Nadere informatie

Samenwerken aan Energie voor de toekomst. Duurzame energie vanuit het perspectief van Grontmij

Samenwerken aan Energie voor de toekomst. Duurzame energie vanuit het perspectief van Grontmij Samenwerken aan Energie voor de toekomst Duurzame energie vanuit het perspectief van Grontmij Sept 2015 Wie is Vincent Jansen van Grontmij? Ervaring: 9 jaar werkzaam in de energiewereld. Van projectontwikkelaar,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens

Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens MeppelEnergie Lokaal Duurzaam EnergieBedrijf MeppelEnergie Openingshandeling op 26-1-2012 Duurzame energie voor de woonwijk Nieuwveense

Nadere informatie

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Jennie van der Kolk, Alterra Helmond, 22-02-13 Nico Verdoes, Livestock Research Inhoud presentatie Wetenschapswinkel

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Leergang Leiderschap voor Professionals

Leergang Leiderschap voor Professionals Leergang Leiderschap voor Professionals Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Leiderschap voor Professionals Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de

Nadere informatie

Contractmanagement in Nederland anno 2011

Contractmanagement in Nederland anno 2011 Contractmanagement in Nederland anno 2011 Samenvatting Mitopics Theo Bosselaers NEVI René van den Hoven Februari 2012 1 Periodiek onderzoekt Mitopics de professionaliteit waarmee Nederlandse organisaties

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

Slim aanbesteden en financiering

Slim aanbesteden en financiering Caspar Boendermaker BNG Advies, oktober 2013 Onderwerpen: BNG en duurzaamheid Valkuilen bij verduurzaming Financiering verduurzaming corporatiewoningen; 2 Onze missie: Lage financieringskosten voor maatschappelijke

Nadere informatie

de facilitaire coöperatie kantoor vol energie volgens archifoor

de facilitaire coöperatie kantoor vol energie volgens archifoor de facilitaire coöperatie kantoor vol energie volgens archifoor onze analyse doelstelling Innovatieprogramma Energiesprong: Het op grote schaal laten ontstaan van gebouwen zonder energienota doelstelling

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Energy Service Company: een kans voor u?

Energy Service Company: een kans voor u? 1 Energy Service Company: een kans voor u? Stand van zaken provinciale pilot & Kansen voor de installatiebranche Hans van der Heide Pilot provincie Friesland (1) Doel: Ervaring opdoen met het opzetten

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Probleemanalyse Vaststellen nul- alternatief Definitie beleidsalternatieven

Probleemanalyse Vaststellen nul- alternatief Definitie beleidsalternatieven Probleemanalyse De vuilstort van de AVRI in Geldermalsen is gesloten. Het idee is om op deze gesloten vuilstort alsmede op de gebouwen van de AVRI in totaal 9,3 MWp zonpv te realiseren. Daarnaast kunnen

Nadere informatie

FORMAT BUSINESSCASE Inkoop Dagbesteding (licht)

FORMAT BUSINESSCASE Inkoop Dagbesteding (licht) FORMAT BUSINESSCASE Inkoop Dagbesteding (licht) Aanvrager Organisatie Overige initiatiefnemers Naam Contactpersoon Telefoon E-mail 1 Naam business case Klantsegment DAGBESTEDING CATEGORIE LICHT Cliënten

Nadere informatie

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda Wilt u weten hoe? Ga stap voor stap door onze aanpak: - Kennismaking Building4life - De Building4life werkwijze - Uitgewerkte case Amarant Tilburg Building4life Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus

Nadere informatie

Stand van zaken energievoorziening Veemarkt terrein

Stand van zaken energievoorziening Veemarkt terrein Energievoorziening Veemarkt update februari 2012 29/02/2012 Martin Mooij Ecofys Stand van zaken energievoorziening Veemarkt terrein Ambitie EPC 0,3 Ecofys 2011: warmtre meest aantrekkelijk Hoog milieuresultaat

Nadere informatie

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014 Energiecafé BECO 16 Oktober 2014 Programma Welkom Introductie Presentatie Voorzitter BECO Peer Verkuijlen Waarom BECO? Gemeente Bernheze wethouder Wijdeven Energiemarkt in beweging DE Unie Rense van Dijk

Nadere informatie

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG PIM DIEPSTRATEN Doorn, 1 december 2015 AGENDA 1 Financieringsstrategie zorginstelling 2 Huidige financiers en het WFZ 3 Perspectief investeerder op de zorgmarkt 4 Alternatieve

Nadere informatie

De Energie BV. 4 maart 2013

De Energie BV. 4 maart 2013 De Energie BV 4 maart 2013 Agenda Aanleiding De Businesscase Financieringsvraagstuk Juridische kaders 1 Verduurzamingsambitie woningcorporaties onder druk Het belang van verduurzaming van het corporatiebezit

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Doelstelling thema bijeenkomst: Inzicht in ontwikkelingen bij overheid, industrie en agrarische sector Inzicht in kansen voor synergie

Nadere informatie

Leiden, 13 april 2015. Geacht raadslid van de gemeente Leiden,

Leiden, 13 april 2015. Geacht raadslid van de gemeente Leiden, Leiden, 13 april 2015 Geacht raadslid van de gemeente Leiden, Onze wijken Stevenshof en Roomburg zijn de twee grootste wijken in Leiden waar woningen zijn aangesloten op stadsverwarming. Uit een persbericht

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 29 048 Voorstel van wet van de leden Ten Hoopen en Samsom tot het stellen van regels omtrent de levering van warmte aan verbruikers (Warmtewet)

Nadere informatie

Energie Exploitatie Ontwikkelingen in Nederland

Energie Exploitatie Ontwikkelingen in Nederland Energie Exploitatie Ontwikkelingen in Nederland Leo Brouwer Programma adviseur Duurzame Energie en Energietransitie 16 oktober 2007 donderdag 18 oktober 2007 1 Daan van Vliet Directeur Unica Bestuurslid

Nadere informatie

Steenwinkel Kruithof Associates Management en Informatica Consultants. Opzetten en inrichten Shared Service Center in de zorg

Steenwinkel Kruithof Associates Management en Informatica Consultants. Opzetten en inrichten Shared Service Center in de zorg Opzetten en inrichten Shared Service Center in de zorg Hoe zet je gezamenlijk een nieuw en succesvol (ICT) Shared Service Center (SSC) op? En hoe zorg je ervoor dat de samenwerking tussen de deelnemende

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

allander Gesprek met Friese Statenleden over groeistrategie Alliander Leeuwarden, 5 maart 2014

allander Gesprek met Friese Statenleden over groeistrategie Alliander Leeuwarden, 5 maart 2014 Gesprek met Friese Statenleden over groeistrategie Alliander ] allander Leeuwarden, 5 maart 2014 Ir. Peter Molengraaf Voorzitter Raad van Bestuur Raad van Bestuur Alliander 1 Toename decentrale opwek de

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Duurzaam ondernemen in Vlaanderen. Warmtenetten in Vlaanderen: welke business cases bieden potentieel?

Duurzaam ondernemen in Vlaanderen. Warmtenetten in Vlaanderen: welke business cases bieden potentieel? Duurzaam ondernemen in Vlaanderen Studienamiddag Roeselare Warmtenetten in Vlaanderen: welke business cases bieden potentieel? 18 juni Michel Davidts warmteontwikkelingen Kader Restwarmtegebruik maakt

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek Warmtenet (2015)

Klanttevredenheidsonderzoek Warmtenet (2015) Klanttevredenheidsonderzoek Warmtenet (2015) In het voorjaar van 2015 is een tevredenheidsonderzoek onder de particuliere klanten van Warmtenet Hengelo gehouden. Aan alle particuliere klanten van Warmtenet

Nadere informatie

Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen

Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen AGENDAPUNT 2 Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen Vergadering 12 december 2014 Strategische Agenda Crisisbeheersing In Veiligheidsregio Groningen werken wij met acht crisispartners (Brandweer, Politie,

Nadere informatie

25/03/2013. Overzicht

25/03/2013. Overzicht Micro-WKK: basisbegrippen en toepassingsmogelijkheden Tine Stevens, Vlaams Energieagentschap Regiovergadering Provincie West-Vlaanderen 12 en 14/03/2013 2 Warmte-krachtkoppeling (WKK) De gelijktijdige

Nadere informatie

Welkom. StepUp. Wat zijn warmtenetten? StepUp_Warmtenetten 1

Welkom. StepUp. Wat zijn warmtenetten? StepUp_Warmtenetten 1 Welkom StepUp 8 Wat zijn warmtenetten? Ondergronds leidingsysteem dat warm water transporteert Koppelt plaatsen met een warmteoverschot ( warmtebron of restwarmte ) aan plaatsen met een warmtevraag ( verwarming,

Nadere informatie

Duurzame. warmte in huis. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam

Duurzame. warmte in huis. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Duurzame warmte in huis Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Warmte van HVC: slim, schoon en zorgeloos Een betrouwbare verwarming

Nadere informatie

Scenario s samenwerking in de regio

Scenario s samenwerking in de regio Scenario s samenwerking in de regio Opmerkingen vooraf: * Drie varianten naast elkaar gezet; 1. Gemeente blijft zelfstandig verder gaan; 2. Samenwerking BCH met 3D brede blik (dus vizier is vanuit gehele

Nadere informatie

Duurzaam Inkopen, een stap verder

Duurzaam Inkopen, een stap verder Duurzaam Inkopen, een stap verder Frans van Beek, Programma Duurzame energievoorziening bedrijfsvoering Rijk Rob van Arnhem, Categoriemanager Bedrijfskleding Rijk Ivo Bonajo, programmamanager duurzaam

Nadere informatie

28 december 2004. Notitie Anders dan niet meer dan anders

28 december 2004. Notitie Anders dan niet meer dan anders 28 december 2004 Notitie Anders dan niet meer dan anders Niet-meer-dan-anders (NMDA) Begin jaren tachtig is voor warmtelevering via stadsverwarming het NMDA-principe ingevoerd. Het principe is indertijd

Nadere informatie

Bestaande bouw verduurzamen met warmte. 1 oktober 2015 Peter Heijboer

Bestaande bouw verduurzamen met warmte. 1 oktober 2015 Peter Heijboer Bestaande bouw verduurzamen met warmte 1 oktober 2015 Peter Heijboer Onderwerpen 1. Routes voor verduurzamen bestaande bouw Kenmerken Nul-op-de-meter concept (Energiesprong) Case studie galerijflat 2.

Nadere informatie

Samen aan de IJssel Inleiding

Samen aan de IJssel Inleiding Samen aan de IJssel Samenwerking tussen de gemeenten Capelle aan den IJssel en Krimpen aan den IJssel, kaders voor een intentieverklaring en voor een onderzoek. Inleiding De Nederlandse gemeenten bevinden

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal t.a.v. Vaste commissie voor EL&I Postbus 20018 2500 EA Den Haag. Geachte Tweede Kamerleden,

Tweede Kamer der Staten-Generaal t.a.v. Vaste commissie voor EL&I Postbus 20018 2500 EA Den Haag. Geachte Tweede Kamerleden, Tweede Kamer der Staten-Generaal t.a.v. Vaste commissie voor EL&I Postbus 20018 2500 EA Den Haag Datum 0 Contactpersoon Doorkiesnummer Mailadres 1/5 Geachte Tweede Kamerleden, U heeft op 5 december de

Nadere informatie

Blauwzaam. Bijeenkomst Energie Convenant 1. 4 februari 2014

Blauwzaam. Bijeenkomst Energie Convenant 1. 4 februari 2014 Blauwzaam Bijeenkomst Energie Convenant 1 4 februari 2014 Waarom MVO? Innovatiever, efficiënter groter aanpassingsvermogen/minder afhankelijk Kostenbesparing minder afval, lagere energiekosten, minder

Nadere informatie

Stilstaan bij vooruitgang

Stilstaan bij vooruitgang Stilstaan bij vooruitgang Thuis in duurzaam organiseren Duurzaam rendement is geld verdienen... en meer... Onze visie op duurzaamheid Duurzaamheid is een modewoord geworden. Om mee te gaan met de trend

Nadere informatie

Studievoormiddag Provincie Vlaams-Brabant Warmtenetten: hoe, wat, waarom?

Studievoormiddag Provincie Vlaams-Brabant Warmtenetten: hoe, wat, waarom? Studievoormiddag Provincie Vlaams-Brabant Warmtenetten: hoe, wat, waarom? Erik De Schutter Vlaams energieonderzoek door VITO Energietechnologie Duurzame stedelijkheid KU Leuven Elektrotechniek Bouwfysica

Nadere informatie

Inkoop en contractmanagement

Inkoop en contractmanagement Syllabus Inkoop en contractmanagement Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief best practices bij onder meer Universiteit Twente, ING, provincie

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie