Waterstof in de regio Vlaanderen / Zuid-Nederland. Realisaties, ervaringen en perspectieven.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Waterstof in de regio Vlaanderen / Zuid-Nederland. Realisaties, ervaringen en perspectieven."

Transcriptie

1 Waterstof in de regio Vlaanderen / Zuid Realisaties, ervaringen en perspectieven.

2 2 Inhoud 3 Inhoudsopgave Inleiding pag. 03 Projecten pag. 05 pag. 06 pag. 07 pag. 08 pag. 09 pag. 10 pag. 11 pag. 12 pag. 13 pag. 14 pag. 15 pag. 15 pag. 16 Inleiding Tankstation duurzame waterstof in Vlaanderen 1MW Brandstofcelplant op restwaterstof Waterstof uit zonne-energie Heftruck met motor op waterstof Tankstation duurzame waterstof in Zuid- Vuilniswagen met brandstofcel op waterstof Waterstof in het onderwijs Weco sloep Hydrogen Xperiance (HX) Bus met brandstofcel op waterstof Nieuw Industrieel Beleid Waterstof in Vlaanderen Don Quichote Waterstof in een smart-grid omgeving HighVLOcity Vijf bussen op restwaterstof in Antwerpen Partners pag. 18 pag. 18 pag. 19 pag. 19 pag. 20 pag. 20 pag. 21 pag. 21 pag. 22 pag. 22 pag. 23 pag. 23 pag. 24 pag. 24 pag. 25 pag. 25 pag. 26 pag. 26 pag. 27 pag. 27 pag. 28 pag. 28 pag. 29 pag. 29 pag. 30 pag. 30 pag. 31 pag. 31 WaterstofNet vzw APTS AutomotiveCampusNL Avans Hogeschool Ballast Nedam International Blue Planet Hydrogen BOM Colruyt Group Driven by Helmond ECN E-Trucks Europe Fontys Hogeschool Zeeland Hogeschool Zuyd Hydrogenics Europe NV Imec Karel de Grote-Hogeschool Thomas More Kempen Katholieke Hogeschool Limburg (KHLim) MTSA Technopower Nedstack Fuel Cell Technology B.V. Power-Link, Universiteit Gent Solvay / Solvin SolviCore Strategische Projectenorganisatie Kempen Triphase Universiteit Gent Unitron Group In internationale ontwikkelingen krijgt de toepassing van Het project heeft ook waterstof steeds meer aandacht. geleid tot bijkomende Europese projecten: binnen Concreet wordt in Europa in de periode voor het project HighVLOcity wordt bij Solvay in Antwerpen 1,4 miljard geïnvesteerd in de implementatie van waterstof een tankstation gebouwd met restwaterstof waarbij 5 binnen de publiek-private organisatie Joint Undertaking bussen zullen tanken en zullen rijden voor de openbare Fuel Cells & Hydrogen. Hierbij ligt de focus op elektrisch vervoersmaatschappij de Lijn in Antwerpen. Het tankstation bij Colruyt Group wordt, via het Europese project rijden en op energieopslag van groene elektriciteit. Don Verder kondigen toonaangevende automotive spelers de introductie van personenauto s en van bussen op waterstof aan en investeren De samenwerking leidt tot sterke resultaten Quichote, uitgebreid met nieuwe technologie tot een volledige demonstratie van waterstof in een smart grid concept. Verder is waterstof door de Vlaamse over- energiebedrijven in demonstratieprojecten in energieopslag heid aangeduid als één van de perspectiefrijke topics van via waterstof. haar Nieuw Industrieel Beleid. Dankzij het Interreg-project Waterstofregio Vlaanderen- Deze resultaten leiden tot een uniek regionaal waterstofcluster van spelers uit de industrie, onderzoek en Zuid-, dat wordt gecoördineerd door WaterstofNet, heeft de regio zich sinds 2009 met meer dan onderwijs in de regio Vlaanderen-, waarbij 20 partijen gepositioneerd om tot de koplopers op gebied inmiddels ook wordt samengewerkt met spelers uit Keulen van implementatie van waterstof in Europa te behoren. (Noord-Rijn-Westfalen) en Aberdeen (Schotland). Het grensoverschrijdende programma met de focus In deze brochure vindt u een overzicht van de projectresultaten van het Interreg-project en de daaraan gekoppelde op duurzame waterstof, early market toepassingen en onderwijs heeft concrete projecten gerealiseerd. vervolgprojecten. Hieruit blijkt dat het draagvlak voor Het betreft projecten als de grootste brandstofcelplant waterstof in de regio is geactiveerd en dat de samenwerking leidt tot sterke resultaten, die ook elders in Europa op restwaterstof ter wereld bij Solvay in Antwerpen, een waterstoftankstation met duurzame waterstof voor worden opgemerkt. Zo heeft dit Interreg-project een finaleplaats weten te bemachtigen in het strijd rond de Europese heftrucks bij de Colruyt Group in Halle, een heftruck met verbrandingsmotor op waterstof, een waterstoftankstation op de AutomotiveCampusNl in Helmond, een DG Regio Awards. vuilniswagen met brandstofcel op waterstof, Wilt u als organisatie mee bouwen aan deze waterstofregio, een bus met een nieuw concept van dan nodigen we u graag uit om contact op te nemen met brandstofcel op waterstof, sloepen WaterstofNet, om zo het aanwezige regionale ecosysteem op waterstof, nieuwe ontwikkelingen bij zonnecellen voor directe ontwikkelen en realiseren. verder uit te breiden en bijkomende projectideeën, te productie van waterstof en een onderwijsluik voor waterstof op hogescholen en Adwin Martens universtiteiten. Directeur WaterstofNet vzw

3 4 5 Projecten Het project Waterstofregio Vlaanderen / Zuid- focust op drie specifieke domeinen: duurzame waterstof early-market toepassingen onderwijs Deze drie speerpunten zijn vertaald in concrete projecten, zoals in onderstaande figuur schematisch is toegelicht. Op de volgende pagina s vindt u de projecten en de betrokken partners met een beschrijving van hun rol in het project. Tankstation duurzame waterstof in Vlaanderen Om waterstoftoepassingen te kunnen demonstreren is het noodzakelijk om waterstofinfrastructuur te hebben. Aangezien in Vlaanderen geen waterstoftankstation beschikbaar was, is er binnen dit project een verplaatsbaar waterstoftankstation geïnstalleerd. Het tankstation bestaat uit een waterstofgenerator (elektrolyse), gevoed door hernieuwbare elektriciteit (wind en zon) en water. De on-site geproduceerde waterstof wordt opgeslagen bij een druk van 350 bar en kan gebruikt worden als brandstof voor brandstofcellen en motoren in diverse toepassingen. Het tankstation is volledig gebouwd door Hydrogenics uit Oevel, in opdracht WaterstofNet, en heeft als locatie het distributiecentrum Dassenveld van Colruyt Group in Halle. Het tankstation is sinds februari 2012 in gebruik voor het tanken van heftrucks en personenauto s. Waterstofproductie: 30 Nm³/h Opslag: 50 kg Druk: 350 bar Twee containers 20 voet Hydrogenics: Leverancier van het tankstation met productie, compressie, buffer, dispenser, koeling en communicatie. Colruyt Group: Gastheer en investeerder in logistieke en andere toepassingen. De footprint van de waterstofgenerator (elektrolyse + systeem) is gehalveerd ten opzichte van de vorige generatie waterstofgeneratoren.

4 6 7 Projecten 1MW Brandstofcelplant op restwaterstof Bij chloorproducent Solvin in de Antwerpse haven is de grootste brandstofcelplant op restwaterstof ter wereld gebouwd. De plant zet restwaterstof, een bijproduct van de chloorproductie, om in 1MW hoogwaardige elektriciteit. De plant is vooral bedoeld als testfaciliteit, om de duurzaamheid van de technologie aan te tonen en te verbeteren. 1MW (1,6MW Piek) elektriciteit Solvay (Be): gekoppeld aan 6kV Net Eigenaar van de plant 168 stacks Solvin (Be): cellen (75 per stack) Leverancier van de waterstof 70 kilo waterstof per uur Nedstack (Nl): Leverancier brandstofcelsystemen MTSA (Nl): Systeemintegratie Solvicore (De): Leverancier componenten brandstofcel Het is de grootste PEM brandstofcel op restwaterstof ter wereld, volledig samengesteld met Europese technologie. De grootste PEM brandstofcel op restwaterstof ter wereld. Waterstof uit zonne-energie In dit project is de directe productie van waterstof uit zonlicht onderzocht. Zonlicht wordt omgezet in elektrisch vermogen aan de hand van fotovoltaïsche cellen en vervolgens aangewend voor het splitsen van water in waterstof en zuurstof, met behulp van een electrolyzer. De mogelijkheden van het samenbrengen van de functionaliteiten van fotovoltaïsche cellen en een electrolyzer in één structuur is onderzocht. Het onderzoek legde zicht toe op de ontwikkeling van halfgeleider structuren die zonlicht absorberen, en waarbij de opgewekte fotostroom onmiddellijk gebruikt wordt voor het splitsen van water in waterstof en zuurstof. De geproduceerde waterstof wordt opgevangen en gebruikt voor de opwekking van elektriciteit, met behulp van een brandstofcel. Het onderzoek heeft zich toegelegd op de fabricage van III-V halfgeleiders, en de optische, elektrische en chemische karakterisatie. Naast de ontwikkeling van halfgeleiderlagen voor directe foto electrolyse, zijn ook twee demonstratie set-ups gebouwd. De eerste demonstratie set-up bestaat uit een zonnevolger met concentrator spiegels met een oppervlakte van ongeveer 1 m². Deze zonnevolger laat toe om de beweging van de zon te volgen doorheen de dag en het zonlicht te concentreren op een fotovoltaïsch module. Een electrolyzer zet vervolgens het elektrisch vermogen om in waterstof. Waterstofgas wordt opgevangen in een opslagtank en kan worden aangewend voor de productie van elektrische energie aan de hand van een brandstofcel. In de tweede demonstratie set-up zijn de fotovoltaïsch cellen en electrolyzer vervangen door één III-V structuur met beide functionaliteiten. De demonstratie set-ups zijn ter beschikking gesteld van de onderwijspartners. IMEC: Voert het onderzoek uit en bouwt de demonstratie set-ups. IMEC onderzoekt specifieke III-V halfgeleiders, die gebruikt kunnen worden voor foto-elektrolyse, met oog op optimalisatie van het rendement en van de levensduur van de materialen.

5 8 9 Projecten Heftruck met motor op waterstof In dit project is de oorspronkelijke motor van een vierwiel heftruck, type RX70 van het merk Still, met voorwielaandrijving met elektro/lpg aandrijving met hybride technologie, omgebouwd tot een motor op waterstof en is een waterstoftank geïntegreerd. Na ombouw is het toestel gekeurd en ter beschikking gesteld aan Colruyt Group voor het uitvoeren van een uitgebreid testprogramma op de site in Halle. De heftruck is meer dan 500 uren getest. De innovatie binnen dit project situeert zich vooral op het vlak van het ontwikkelen, implementeren en testen van nieuwe besturingssoftware. Heftruck: Still, RX70 Blue Planet Hydrogen: Ombouw: Motor van LPG naar waterstof Ombouw motor, integratie waterstofopslag, keuringen, vergunningen, Opslag waterstof: 350 bar, 4 kg, 1 tank testprogramma. Optimaliseren van hardware en besturingssoftware bij de ombouw van een LPG-motor naar een waterstofmotor. Tankstation duurzame waterstof in Zuid- Om waterstoftoepassingen te kunnen demonstreren is het noodzakelijk om waterstofinfrastructuur te hebben. Aangezien in Zuid- geen waterstoftankstation beschikbaar was, is er binnen dit project een verplaatsbaar waterstoftankstation geïnstalleerd. Het tankstation bestaat uit een waterstofgenerator (elektrolyse) gevoed door elektriciteit en water. De on-site geproduceerde waterstof wordt opgeslagen bij een druk van 350 bar en kan worden gebruikt als brandstof voor brandstofcellen en motoren in diverse toepassingen. Het tankstation is in opdracht van WaterstofNet gebouwd door Ballast Nedam IPM, waarbij de waterstofgenerator (elektrolyse) werd geleverd door Hydrogenics. De locatie van het tankstation is de AutomotiveCampusNl in de gemeente Helmond. Ondertussen wordt, eveneens binnen het Interreg-project, het tankstation uitgebreid naar 700 bar, zodat ook personenauto s kunnen worden getankt. Waterstofproductie: 30 Nm³/h Opslag: 50 kg Druk: 350 bar en 700 bar Ballast Nedam IPM: Leverancier van het tankstation met productie, compressie, buffer, dispenser, koeling en communicatie. Hydrogenics: Leverancier van de waterstofgenerator. AutomotiveCampusNL in de gemeente Helmond: Locatie. Het tankstation is zowel met 350 als met 700 bar uitgerust.

6 10 11 Projecten Vuilniswagen met brandstofcel op waterstof In dit project is de elektrische aandrijflijn van een DAF CF FA vrachtwagen uitgebreid met een brandstofcel. De vrachtwagen wordt momenteel gebruikt als vuilniswagen door afvalverwerker Cure. Aangezien vuilniswagens bijna uitsluitend in dichtbewoonde gebieden rijden, is het belangrijk dat deze voertuigen zero-emissie worden uitgevoerd. Indien een batterij elektrische vuilniswagen wordt gebruikt is de actieradius beperkt tot 200 km, terwijl de vuilniswagen met brandstofcel berekend is op een actieradius van 400 km. Op vlak van aandrijving wordt een brandstofcel met een elektrisch vermogen van 30 kw gecombineerd met een Lithium-Ion batterijpakket van 144 kwh en een waterstofverbruik van 6 9 kg waterstof per 100 km. Testplatform: DAF CF 75 FA E-Trucks Europe: Aandrijflijn: Brandstofcel Nedstack Ombouw, vergunningen, systeemintegratie (30 kw) en Li-Ion batterij van 144 kwh Nedstack: Waterstofopslag: 350 bar Leverancier brandstofcel Actieradius: 400 km Triphase: Energiemanagement voertuig In het project is de eerste vuilniswagen met brandstofcel als range-extender ontwikkeld. Waterstof in het onderwijs Een achttal onderwijsinstellingen uit de regio Vlaanderen/ Zuid- ontwikkelden gezamenlijk interactieve, multimediale onderwijsmodules. De modules behandelen de waterstoftechnologie in diverse aspecten zoals productie, opslag, toepassingen, veiligheid en transitie. De modules worden op verschillende manieren ingepast binnen het reguliere onderwijsprogramma. Verder hebben de onderwijsinstituten, dankzij het waterstofregio-project, ook praktijkvoorzieningen kunnen aanschaffen. Zo krijgen de studenten de kans om, naast het theoretisch gedeelte, ook praktische ervaringen op te doen met de diverse waterstoftechnologieën. 8 samenwerkende onderwijsinstellingen uit Vlaanderen en Zuid- 12 interactieve multimediale internetmodules 8 verschillende praktijkvoorzieningen Dankzij de intensieve samenwerking en kennisdeling tussen de verschillende onderwijsinstituten in Vlaanderen en, is een interactief onderwijspakket uitgewerkt, dat wordt geïntegreerd in het lessenpakket van de technische studierichtingen en wordt geïllustreerd aan de hand van praktijkopstellingen.

7 12 13 Projecten Weco sloep De WECO 635 is een sloep voor verhuur in Zeeland voor recreatieve toepassingen. Initieel was de sloep met een dieselelektrische voortstuwing beschikbaar, waarbij de energie opgeslagen is in batterijen. Om de autonomie van de sloep te verhogen is in dit project de WECO uitgebreid met een range extender op basis van een met waterstof gevoede brandstofcel. Deze waterstof aangedreven sloep biedt interessante marktperspectieven voor sloepen tussen 6 en 11 meter lang. Het einddoel is een module te ontwikkelen om zo efficiënt mogelijk de batterij en brandstofcel aan te sturen en het veiligheidssysteem te integreren. Het functioneren van een brandstofcel op een sloep in alle weersomstandigheden zal worden nagegaan. Vaartuig: spitgat sloep, 6,35 m x 2,30 m x UNITRON: 0,55 m (L x B x D) Engineering, bouw en installatie. Klassieke drijflijn: 11 kw diesel met 2,2 DutchCell: elektromotor met batterij (48 V, 55 Ah) Engineering reliability, availability, safety, Te ontwikkelen drijflijn: PEM-brandstofcel certificering, keuring. (2 5 kw) Opslag waterstof: 350 bar Doelstelling is dat met waterstof als energiedrager deze WECO-sloep een vaarautonomie van één week in combinatie met zero-emissie kan realiseren, wat volledig past in de doelstellingen op vlak van recreatief varen in de provincie Zeeland. Hydrogen Xperiance (HX) De Hydrogen Xperiance (HX) is een rondvaartsloep van het type Vlet 700. Reeds eerder is de sloep uitgerust met een brandstofcel op waterstof, maar in dit project is de aandrijving gemodificeerd naar de laatste stand van techniek. Onder andere de modernisering naar industriële standaarden van stuursysteem, elektronica en bekabeling en de ombouw van de waterstofopslag zijn onderdeel van dit project. Belangrijk is dat het vaartuig als testplatform in de provincie Zeeland zal worden getest, zodat de resultaten kunnen worden vertaald naar bijkomende toepassingen in de regio. Vaartuig: Vlet 700, 7,26 m x 2,30 m x 0,60 m (L x B x D) Te ontwikkelen drijflijn: PEM-brandstofcel (1,2 2 kw), accu s (48 V, 230 Ah) Opslag waterstof: 200 bar, 4 flessen van 30 liter (watervolume) UNITRON: Engineering, bouw en installatie. DutchCell: Engineering reliability, availability, safety, certificering, keuring. Doelstelling is de haalbaarheid van waterstof voor maritieme toepassingen te illustreren.

8 14 15 Projecten Vervolgprojecten Bus met brandstofcel op waterstof In dit project is een 12 meter lange Citea-E bus omgebouwd naar een voertuig met brandstofcel-aandrijving op waterstof. Hierbij werd de waterstofaanpassing in een innovatief modulair concept ontwikkeld, waarbij is gebruikt gemaakt van Europese technologie. De modulaire opzet biedt interessante mogelijkheden op het vlak van inwisselbaarheid met andere aandrijftechnologieën, standaardisatie en te ontwikkelen uitrol van tankinfrastructuur. Binnen dit project zal de bus km als testplatform worden gebruikt. Bus: Citea-E, 12 m, 200 km actieradius Drijnlijn: Brandstofcel, batterijen Waterstofopslag: 25 kg APTS en VDL Bus & Coach: Ter beschikking stellen van Citea platform en integratie brandstofcelsysteem. Hydrogenics (D): Leverancier brandstofcel en waterstofopslag. SolviCore (D): Leverancier MEA s brandstofcel. Het modulaire concept en de inzet van Europese brandstofceltechnologie. Nieuw Industrieel Beleid Waterstof in Vlaanderen Dit project, dat wordt uitgevoerd in opdracht van het Agentschap Ondernemen, is een studie opdracht binnen het programma Nieuw Industrieel Beleid van de Vlaamse overheid. Vlaanderen heeft - op vlak van waterstof - een aantal unieke technologiebedrijven, die goed verdeeld zijn over de waardeketen van de productie van waterstof tot het eindgebruik. Deze studie houdt in dat voor de segmenten openbaar vervoer, logistieke toepassingen en energieopslag met waterstof industriële clusters worden uitgewerkt. WaterstofNet voert deze studie uit. Don Quichote Waterstof in een smart-grid omgeving Het project Don Quichote, goedgekeurd binnen de Joint Undertaking Fuel Cells and Hydrogen, omvat de benchmark en demonstratie van waterstof binnen een smart gridomgeving, gebaseerd op een uitbreiding van het bestaande waterstoftankstation van WaterstofNet bij Colruyt in Halle (zie pagina 5). Het heeft volgende doelstellingen: Benchmark van alkalische elektrolyse en PEM-elekrolyse, beide met een capaciteit van 30 Nm³/h Benchmark van membraancompressor en elektrochemische compressor, beide met een einddruk van 450 bar Demonstratie van gebruik van waterstof in logistieke toepassingen (o.a. heftrucks) en/of in een brandstofcel (100 kw) WaterstofNet organiseert het projectmanagement, de evaluatie en communicatie rond het project.

9 16 17 Vervolgprojecten HighVLOcity Vijf bussen op restwaterstof in Antwerpen Partners van WaterstofNet in Vlaanderen/Zuid- Het project HighVLOcity, goedgekeurd binnen de Joint Undertaking Fuel Cells and Hydrogen, omvat de demonstratie van 14 brandstofcelbussen op waterstof in drie regio s in Europa: Antwerpen : 5 bussen van Van Hool worden geëxploiteerd door De Lijn en tanken restwaterstof bij een binnen het project gebouwd tankstation bij Solvay. San Remo : 5 bussen van Van Hool worden geëxploiteerd door Riviera Transporti, waarbij de waterstofbussen als alternatief worden vergeleken met het bestaande trolleybusnetwerk. Aberdeen : 4 bussen van Van Hool worden geëxploiteerd door Aberdeen City Coach, waarbij de waterstofbussen gevoed worden met waterstof, geproduceerd via elektrolyse uit windenergie. WaterstofNet organiseert de evaluatie en communicatie rond de brandstofcelbussen in Vlaanderen. De bussen in Antwerpen worden in het eerste kwartaal van 2014 in bedrijf genomen. 1 WaterstofNet vzw 2 APTS 3 AutomotiveCampusNL 4 Avans Hogeschool 5 Ballast Nedam International Project Management 6 Blue Planet Hydrogen 7 NV Brabantse Ontwikkelings Maatschappij (NV BOM) 8 Colruyt Group 9 Driven by Helmond 10 Energieonderzoek Centrum (ECN) 11 E-Trucks Europe 12 Fontys Hogeschool Engineering 13 HZ University of Applied Sciences 14 Hogeschool Zuyd 15 Hydrogenics Europe NV 16 Imec 17 Karel de Grote-Hogeschool 18 Katholieke Hogeschool Kempen (KCE) 19 Katholieke Hogeschool Limburg (KHLim) 20 MTSA Technopower 21 Nedstack Fuel Cell Technology B.V. 22 Power-Link, Universiteit Gent 23 Solvay / Solvin 24 SolviCore (Duitsland) 25 Strategische Projectenorganisatie Kempen (SPK) vzw 26 Triphase 27 Universiteit Gent 28 Unitron Group

10 18 WaterstofNet AutomotiveCampusNL 19 APTS Avans Hogeschool WaterstofNet vzw WaterstofNet treedt op als katalysator van waterstofprojecten voor Vlaamse en Zuid-se bedrijven en kennisinstellingen en heeft als doel de regio uit te bouwen tot een vooraanstaande waterstofregio in Europa. Hierbij zet het maximaal in op het gebruik van regionale/ Europese technologie.concreet ontwikkelt WaterstofNet in directe samenwerking met de industrie innovatieve AutomotiveCampusNL demonstratieprojecten rond duurzame waterstofinfrastructuur en early-market toepassingen en De AutomotiveCampusNL is de nationale en internationale hotspot, ontmoetingsplek en vesti- bouwt het opleidingsprogramma s uit. gingslocatie op het gebied van automotive. Deze locatie in de Brainport regio Eindhoven biedt WaterstofNet vzw persoon Adwin Martens Directeur T M E Campus Blairon Turnhout Voortvloeidend uit de coördinatie van het Interreg-project Waterstofregioproject Vlaanderen / Zuid- is WaterstofNet momenteel actief betrokken bij nieuwe regionale en Europese projecten rond waterstofprojecten, die de omvang van het huidige Intereg-project overstijgen. De partners van WaterstofNet in Vlaanderen - Zuid- APTS Advanced Public Transport Systems B.V. een aantrekkelijke leer- en werkomgeving, state of the art technologische faciliteiten en flexibele huisvestingsconcepten. De rol van uw organisatie in het waterstofregioproject: Een van de eerste waterstoftankstations in wordt geplaatst op AutomotiveCampusNL. Met het waterstoftankstation wordt AutomotiveCampusNL aantrekkelijker voor nieuwe bedrijven die zich bezig houden met waterstoftechnologie. De toepassing van waterstoftechnologie past helemaal binnen de focusgebieden van de innovatieve se automotive sector en sluit goed aan bij de bestaande en nieuwe proeftuinen op de Campus. Met deze ontwikkeling worden de faciliteiten binnen AutomotiveCampusNL verder uitgebreid. Het station zal in eerste instantie gebruikt worden voor een proeftuin voor onderzoek en ontwikkeling voor bussen en vrachtwagens. De semi-permanente faciliteit biedt de flexibliteit om, als het gebruik toeneemt, het station te verplaatsen naar een beter toegankelijke openbare locatie en geschikt te maken voor het tanken van personenauto s. AutomotiveCampusNL persoon Manon Nijs Communicatie & PR T M E Steenovenweg MC Helmond F AutomotiveCampusNL.Helmond T Advanced Public Transport Systems (APTS) B.V. is een onderdeel van de VDL Groep. APTS is gevestigd op de Automotive Campus in Helmond en is gespecialiseerd in de ontwikkeling en productie van hoogwaardige openbaar vervoer concepten, met de nadruk op alternatieve brandstoffen en aandrijfsystemen. Het eerste project van APTS dateert uit het begin van de jaren negentig. Avans Hogeschool Academie voor de Technologie van Gezondheid en Milieu APTS persoon Ruud Bouwman Director T +31 (0) M +31 (0) E Steenovenweg HN Helmond APTS verkoopt, ontwikkelt en bouwt prototypes, test en homologeert innovatieve en duurzame voertuigen voor toepassing in het openbaar vervoer. APTS faciliteert bij het integreren van het openbaar vervoer concept in een totaalsysteem. Dat wil zeggen inclusief infrastructuur, haltes, informatiesystemen etc. In 2011 heeft APTS 4 fuel cell hybride Phileas bussen in 18 meter uitvoering aan Keulen en Amsterdam geleverd. De rol van APTS in het waterstofregioproject APTS heeft, in samenwerking met Hydrogenics, een uniek brandstofcelsysteem ontwikkeld dat geïntegreed is in een 12 meter lange CITEA-bus van VDL Bus & Coach. De modulaire opzet biedt interessante mogelijkheden op het vlak van inwisselbaarheid met andere aandrijftechnologieën, standaardisatie en te ontwikkelen uitrol van tankinfrastructuur. Activiteiten: Hoger beroepsonderwijs Onderwijs over duurzame energie, energieconversies, waterstof uit biomassa / algen Avans Hogeschool, met name de Academie voor de Technologie van Gezondheid en Milieu (ATGM) heeft als één van de speerpunten aandacht voor de biobased economy, en voor ATGM specifiek biobased chemistry, d.w.z. het maken van chemische producten uit hernieuwbare biologische grondstoffen in plaats van uit fossiele materialen. De rol van AVANS Hogeschool in het waterstofregioproject: Eén van de producten die vanuit biologisch materiaal geproduceerd zou kunnen worden is waterstofgas (H2). In biologische waterstofproductie liggen aanknopingspunten om waterstof op een duurzame manier te produceren, vanuit biomassa of via biologische fotokatalyse. De participatie van Avans Hogeschool in het project waterstofregio Vlaanderen / Zuid- biedt goede mogelijkheden voor het opstarten van werk aan biologische waterstofproductie voor Avans Hogeschool persoon Wilfred Kleinjan docent milieutechnologie T +31 (0) M +31 (0) E Lovensdijkstraat AJ Breda F T twitter.com/essetavans onderzoek (lectoraten) en onderwijs (m.n. de minoren biotechnologie en duurzame technologie).

11 20 Ballast Nedam International BOM 21 Blue Planet Hydrogen Colruyt Group Ballast Nedam IPM persoon Wouter van der Laak Manager New Fuels A Ballast Nedam IPM T +31 (0) M +31 (0) E Nijverheidsstraat HM Leerdam Ballast Nedam International Project Management Ballast Nedam ontwikkelt, engineert, realiseert en onderhoudt infrastructurele projecten, gericht op de productie en levering van energieproducten t.b.v het wegverkeer. Het initieert en ontwikkelt innovatieve infrastructurele projecten in het kader van de transitie naar een duurzame samenleving. Ballast Nedam is nauw betrokken bij innovatieve projecten, gericht op het toepasbaar maken en beschikbaar stellen van energie uit natuurlijke bronnen zoals: zon, wind en water t.b.v het wegverkeer. De rol van Ballast Nedam IPM in het waterstofregioproject: Ballast Nedam IPM heeft voor het waterstoftankstation, dat gebouwd is op de AutomotiveCampusNL in de gemeente Helmond, het waterstofvulstation ontwikkeld en gerealiseerd. Verder heeft Ballast Nedam IPM ook gezorgd voor het waterstofvulpunt voor maritieme toepassingen in Zeeland. NV Brabantse Ontwikkelings Maatschappij (NV BOM) De NV BOM is een regionale streekontwikkelingsorganisatie met als doel de bedrijvigheid en werkgelegenheid in de regio te bevorderen. Dit doet ze door de structurele verhoging van de R&D-inspanningen van MKB/KMO s te bewerkstelligen, in lijn met de doelstellingen van de Lissabonagenda en met de beleidsnota s van Ministerie en Provincie als input. De rol van de BOM in het waterstofregioproject: De BOM ontwikkelt, in samenwerking met Bicore, een netwerk van Zuid-se ondernemers en onderzoekers, met oog op de gezamenlijke realisatie van waterstof- en brandstofcelprojecten. Brabantse Ontwikkelings Maatschappij (BOM) persoon Marc de Haas Programmamanager Elektrisch Rijden & Smartgrids T +31 (0) M +31 (0) E Goirleseweg PB Tilburg Blue Planet Hydrogen Colruyt Group Blue Planet Hydrogen persoon Mark Pecqueur technical develoment manager M +32 (0)476/ E blueplanethydrogen.com Sint-Aldegondiskaai Antwerpen F Blue-Planet-Energy-NV/ Blue Planet Hydrogen brengt duurzame zero-emissie mobiele energie op de markt door de inzet van waterstofverbrandingsmotoren voor auto s, openbaar vervoer en off-road voertuigen. Het bouwt waterstofmotoren in diverse mobiele en stationaire toepassingen en biedt sleutel op de deur oplossingen voor bedrijven die willen starten met waterstofverbrandingsmotoren in zowel mobiele als stationaire toepassingen. De rol van Blue Planet Hydrogen in het waterstofregioproject: Blue Planet Hydrogen heeft - in het kader van de logistieke demonstratieprojecten - een heftruck Still RX 70 omgebouwd naar waterstof. De heftruck wordt ingezet in het logistieke centrum van Colruyt Group in Halle. De hoofdactiviteit van Colruyt Group is retail. De missie van Colruyt Group is in retail samen duurzaam meerwaarde creëren door waardengedreven vakmanschap. De rol van Colruyt Group in het waterstofregioproject: Colruyt Group heeft één van zijn distributiecentra Dassenveld in Halle ter beschikking gesteld voor de installatie van een waterstoftankstation. Dit station werd gebouwd in kader van het waterstofregioproject en zal onder meer gebruikt worden voor een uitgebreide testcase van minimum anderhalf jaar met heftrucks op waterstof. Via hernieuwbare energiebronnen wind en zon, wordt groene waterstof via elektrolyse opgewekt en opgeslagen in de gasbuffer bij 350 bar. De heftrucks op waterstof zullen rechtstreeks aan het station kunnen tanken. Aansluitend op dit project startte Colruyt Group, in samenwerking met WaterstofNet en Hydrogenics, in januari 2012 met een MIP-studie (Milieu en energietechnologie Innovatie Platform) over het potentieel van waterstof als duurzame energiedrager. Bedoeling van deze MIP-studie is om aan te tonen hoe waterstof kan gebruikt worden bij een optimale afstemming van on-site productie en -verbruik van hernieuwbare energie. De buffercapaciteit van waterstof speelt in deze evaluatie een grote rol en Colruyt Group persoon Ulrich Dammans Projectingenieur Energie Milieu & Technieken T +32 (0)2/ E Edingensesteenweg Halle zal mee worden onderzocht. Tevens werkt Colruy Group binnen het Europees project Don Quichote mee aan de uitbreiding van het tankstation binnen een smart-grid omgeving.

CONGRES. Realisaties, ervaringen en perspectieven. Waterstof in de regio Vlaanderen / Zuid-Nederland

CONGRES. Realisaties, ervaringen en perspectieven. Waterstof in de regio Vlaanderen / Zuid-Nederland CONGRES Waterstof in de regio Vlaanderen / Zuid- Realisaties, ervaringen en perspectieven. Het WaterstofNet congres 29 februari 2012 - Antwerpen 2 Inhoud Het WaterstofNet congres 29 februari 2012 - Antwerpen

Nadere informatie

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rob van der Sluis 1 Van fossiel naar duurzaam Andere brandstof / energiedrager Andere infrastructuur

Nadere informatie

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Ludo Sweron 29 februari 2012 slide 1 Visie duurzaam ondernemen Colruyt Group Samen duurzaam meerwaarde creëren door waardengedreven vakmanschap

Nadere informatie

Waterstofstroom - Agenda

Waterstofstroom - Agenda Rol van waterstof bij energietransitie Rob van der Sluis Waterstofstroom - Agenda Introductie MTSA Brandstofcel principe Waterstof en Energietransitie Het 2 MW project een fotoreportage 1 MTSA Technopower

Nadere informatie

Masterplan. Waterstof -Net. Onderwijs. / Scholing. Duurzame Waterstof uit groene stroom en water. Projectbureau WaterstofNet

Masterplan. Waterstof -Net. Onderwijs. / Scholing. Duurzame Waterstof uit groene stroom en water. Projectbureau WaterstofNet tbureau 2 Europese initiatieven Onderwijs Scholing Projectbureau WaterstofNet Masterplan Demonstratie projecten Het Masterplan geeft gestalte aan de ambitie om een sterke Waterstofregio Vlaanderen Zuid

Nadere informatie

1.6 Alternatieve aandrijving

1.6 Alternatieve aandrijving 1.6 Alternatieve aandrijving In deze paragraaf worden alternatieve aandrijvingen behandeld. Er wordt dieper ingegaan op elektrische aandrijving waarbij batterijgestuurde aandrijving en aandrijving door

Nadere informatie

Waterstofnet Congres. 29 November 2013 Jonas Cautaerts

Waterstofnet Congres. 29 November 2013 Jonas Cautaerts Waterstofnet Congres 29 November 2013 Jonas Cautaerts Inhoud 1. Missie 2. Historiek en ervaring 3. Lessons learned 4. Besluit 2 1 Missie Onze missie Samen duurzaam meerwaarde creëren door waardengedreven

Nadere informatie

3.3 Straddle Carriers

3.3 Straddle Carriers 3.3 Straddle Carriers 3.3.1 Inleiding Straddle carriers worden aangedreven door dieselmotoren (6 of 8 cilindermotoren). Deze motoren voldoen allen aan de Tier 3 standaard, de nieuwere uitvoeringen aan

Nadere informatie

Greenbridge wetenschapspark incubator demonstrator

Greenbridge wetenschapspark incubator demonstrator Greenbridge wetenschapspark incubator demonstrator - faciliteert de ontwikkeling/optimalisatie van uw technologie - helpt uw energietechnologie succesvol in de markt zetten voor (startende) bedrijven:

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Introductie. ir. Frank Rieck

Introductie. ir. Frank Rieck Schone mobiliteit vanuit marktperspectief Sprekers: Frank Rieck, Hogeschool Rotterdam John Akkerhuis, Gemeentewerken Rotterdam Otto Friebel, Van Gansewinkel Ad van Merrienboer, VDL Bus&Coaches Time keeper:

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF RiBuilT (april 2012)

NIEUWSBRIEF RiBuilT (april 2012) RiBuilT-dag (door: Werner Eussen) Op woensdag 30 mei 2012 is het eindelijk zover. Dan vindt de eerste RiBuilT-dag plaats. Deze dag komt in de plaats van de Dag van de Nieuwe Energie, en zal volledig in

Nadere informatie

KHLim. Katholieke Hogeschool Limburg

KHLim. Katholieke Hogeschool Limburg KHLim Katholieke Hogeschool Limburg KHLim 1995, fusie van 9 katholieke hogescholen 6 departementen Media en Design Academie (master) Gezondheidszorg Handelswetenschappen en Bedrijfskunde Industriële Wetenschappen

Nadere informatie

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market Wilt u warmte en elektriciteit res-fc market Het project Het EU-project RES-FC Market wil de marktintroductie van brandstofcelsystemen voor huishoudens (FCHS) die gebruik maken van hernieuwbare energie

Nadere informatie

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland Jan Schouten Quality Safety Environmental care A company driven by strong core values CO 2 -neutrale productie Eerste 100 % CO 2 -neutrale truckfabriek in Gent Windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen

Nadere informatie

Onderzoek + Dienstverlening + Opleiding

Onderzoek + Dienstverlening + Opleiding Departement Industriële Wetenschappen & Technologie Universitaire Campus, Agoralaan Gebouw B bus 3, 3590 Diepenbeek T 011.288 260 F 011.288 269 www.khlimquadri.be Onderzoek + Dienstverlening + Opleiding

Nadere informatie

1 Beoordeling instellingsconversietabellen CDHO 1 2 Opheffing Hogeschool Positief advies CDHO: Engineering Engineering AOT Techniek(deeltijd) Einde instroom: 31-12-2011 Einde opleiding: 31-12-2016 Engineering

Nadere informatie

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP STARTDOCUMENT 1. De kracht van samenwerking Deltalinqs Energy Forum, Havenbedrijf Rotterdam, Havenbedrijf Amsterdam, Havenbedrijf Eemsmond, Energy Valley, Stichting Zero Emissie Busvervoer, RAI Platform

Nadere informatie

2 De keuze van de hogeschool per individuele conversie geldt voor alle opleidingsvormen, inclusief de te beëindigen varianten. 1 Beoordeling instellingsconversietabellen CDHO 1 2 Opheffing Hogeschool Positief

Nadere informatie

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Satish K. Beella, René van Someren september 2008 Inhoudsopgave Introductie 3 Schematisch overzicht transportpreventie (goederen)

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

SOLIDpower. Presentatie ISSO New Business event J.W. Tolkamp 5 november 2015

SOLIDpower. Presentatie ISSO New Business event J.W. Tolkamp 5 november 2015 SOLIDpower Presentatie ISSO New Business event J.W. Tolkamp 5 november 2015 Decentraal stroom opwekken Huidige Situatie: Centrale opwekking Toekomstige situatie: Decentrale flexibele opwekking 2 3 Huidige

Nadere informatie

Strategische Innoveren met de Hogeschool Zuyd. Eric Curfs en Harald Theunissen Lectoraat Nieuwe Energie, Hogeschool Zuyd

Strategische Innoveren met de Hogeschool Zuyd. Eric Curfs en Harald Theunissen Lectoraat Nieuwe Energie, Hogeschool Zuyd Strategische Innoveren met de Hogeschool Zuyd Eric Curfs en Harald Theunissen Lectoraat Nieuwe Energie, Hogeschool Zuyd Strategisch innoveren met de Hogeschool Zuyd Interregproject: Waterstofregio Vlaanderen

Nadere informatie

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio.

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio. Flanders Smart Hub 1. Waarom dit project? 2. Wie maakt deel uit van dit project? 3. Vanwaar komt de naam? 4. Het vertrekpunt van het project 5. Actiedomeinen 6. Wat zijn onze doelstellingen? 7. Logistiek

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Automotive Energy Innovators

Automotive Energy Innovators Automotive Energy Innovators Inhoudsopgave Inhoudsopgave DEOdrive... 4 Fuel Cell Electric Vehicle (FCEV)... 5 Specificaties DEOdrive DEOdrive DEOdrive... 6 4 4 4 Hoe Fuel werkt Fuel Fuel Cell het? Cell

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Vlaamse Complementariteit. SET5Y Ronnie Belmans

Vlaamse Complementariteit. SET5Y Ronnie Belmans Vlaamse Complementariteit SET5Y Ronnie Belmans EnergyVille en Campus EnergyVille EnergyVille = samenwerking tussen VITO, KUL en IMEC in onderzoek, ontwikkeling en valorisatie Geïmplementeerd via samenwerkingsovereenkomsten

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Onderwerp. raad Energie Made in [Arnhem] 14-5. EMiA. Arnhem toonaangevend in energie. Themasessie raad 14 mei 2012 Marc de Kroon, sr.

Onderwerp. raad Energie Made in [Arnhem] 14-5. EMiA. Arnhem toonaangevend in energie. Themasessie raad 14 mei 2012 Marc de Kroon, sr. EMiA Arnhem toonaangevend in energie Themasessie raad 14 mei 2012 Marc de Kroon, sr. adviseur EZ Het begin van Energie Made in [Arnhem] UN Millennium doelen: Duurzame samenleving Duurzaam inkopen CO2 reductie

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Fleetclub van 100. Welkom

Fleetclub van 100. Welkom Fleetclub van 100 Welkom Fleetclub van 100 Welkom Michel Dudok Manager Fleetsales & Leasing Doel van deze workshop Na afloop van de workshop bent u op de hoogte van De achtergronden, techniek en actuele

Nadere informatie

Fuel Cell Technologie in Autobussen. J. Lanckriet Dir. RM

Fuel Cell Technologie in Autobussen. J. Lanckriet Dir. RM Fuel Cell Technologie in Autobussen J. Lanckriet Dir. RM Inhoudstafel Principe Een woordje geschiedenis Situatie ad hoc Evolutie in de buswereld Productie & transport van H 2 Toekomstperspectieven Besluit

Nadere informatie

Milieuvriendelijke havenwerktuigen: inspirerende voorbeelden. 23 september 2015. Mark Pecqueur Tom Van Den Noortgaete

Milieuvriendelijke havenwerktuigen: inspirerende voorbeelden. 23 september 2015. Mark Pecqueur Tom Van Den Noortgaete Milieuvriendelijke havenwerktuigen: inspirerende voorbeelden Mark Pecqueur Tom Van Den Noortgaete Situatieschets NOx probleem Situatieschets NOx probleem Situatieschets NOx probleem Diesel: hoog rendement

Nadere informatie

HAN en duurzame energie

HAN en duurzame energie Beroepsonderwijs tijdens de energie transitie HAN en duurzame energie Van buiten naar binnen. Tinus Hammink programma-manager SEECE Hogeschool van Arnhem en Nijmegen HBO en topsectoren; keuze van HAN 1.

Nadere informatie

ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases

ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases Mei 18, 2011 Waarom koploper? Zuidwest-Nederland: Aanwezigheid grondstoffen Hoogwaardige bedrijven in agro,

Nadere informatie

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils Visie op Valorisatie van onderzoeken naar ondernemen InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011 Maarten van Gils Agenda Persoonlijke introductie Het onderzoeken bij MICORD De overgang in

Nadere informatie

Partner in duurzaamheid Presentatie 29 februari 2012 Waterstof Net 1

Partner in duurzaamheid Presentatie 29 februari 2012 Waterstof Net 1 v Wij helpen u op weg! Partner in duurzaamheid Presentatie 29 februari 2012 Waterstof Net 1 Hans van Wermeskerken Ballast Nedam Ballast opgericht in 1877, Nedam in 1899 Fusie Ballast Nedam 1969 4000 medewerkers

Nadere informatie

Hyundai en waterstof WaterstofNet congres William Meerschaut PR & Communications Manager Hyundai Belux

Hyundai en waterstof WaterstofNet congres William Meerschaut PR & Communications Manager Hyundai Belux Hyundai en waterstof WaterstofNet congres William Meerschaut PR & Communications Manager Hyundai Belux 1 Hyundai en de toekomst Hyundai is bekommerd om de toekomst» Verkoop!» Door een duurzaam beleid»

Nadere informatie

Onderwijsinstellingen HBO Zuid-Nederland

Onderwijsinstellingen HBO Zuid-Nederland Onderwijsinstellingen HBO Zuid-Nederland Zuyd Hogeschool Arcus College - www.arcuscollege.nl Opleiding Contactgegevens Engineering met de onderdelen Elektrotechniek Technische Bedrijfskunde Werktuigbouwkunde

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

Voorsprong in kabels, met de juiste oplossing voor ieder segment en elke omgeving

Voorsprong in kabels, met de juiste oplossing voor ieder segment en elke omgeving Voorsprong in kabels, met de juiste oplossing voor ieder segment en elke omgeving Welkom bij Voltec Kabels, componenten en complete systemen: Klanten van Voltec profiteren al jaren van innovatieve, betrouwbare

Nadere informatie

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen Soorten brandstoffen en aandrijvingen WATT Roadshow wagens, alternatieve transportmiddelen en technologie De voor- en nadelen van WATT-voertuigen Prof. Joeri Van Mierlo Conventionele brandstoffen Benzine,

Nadere informatie

Samenvatting aanvraag

Samenvatting aanvraag Samenvatting aanvraag Algemeen Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing Nieuwe opleiding is): Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree 1 Verplaatsing bestaande opleiding Nevenvestiging

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Waterstof als transportbrandstof

Waterstof als transportbrandstof Waterstof als transportbrandstof Valkuilen en aanbevelingen Hans van Wermeskerken Rotterdam, 9 oktober 2013 NWBA/Ecomobiel Discipline naam [1] Ballast Nedam Oorsprong Ballast (1877) en Nedam (1899) Fusie

Nadere informatie

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011 Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H Datum 05 april 2011 kiemt KANSEN CREËREN EN BENUTTEN Thecogas Binnenstadservice.nl Sidcon Ingrepro Bredenoord Nuon Helianthos Ubbink Solar Solesta

Nadere informatie

Elektriciteitsopslag en de rol van waterstof in het energiesysteem van de toekomst H2NL symposium NWBA, 9 oktober 2013

Elektriciteitsopslag en de rol van waterstof in het energiesysteem van de toekomst H2NL symposium NWBA, 9 oktober 2013 Elektriciteitsopslag en de rol van waterstof in het energiesysteem van de toekomst H2NL symposium NWBA, 9 oktober 2013 Dr. Remco Groenenberg Business Development Manager - Energy Storage Feiten en Cijfers

Nadere informatie

Instellingsbeleid doelstellingen en profiel

Instellingsbeleid doelstellingen en profiel Instellingsbeleid doelstellingen en profiel 1 Inleiding 2 Beleid 3 Onderwijs 4 Onderzoek 5 Beroepspraktijk en regio 6 Kwaliteit is mensenwerk 7 Operational Excellence 8 Bestuur 9 Raad van Toezicht 10 Financiën

Nadere informatie

IWT TETRA-PROJECT NANOGRIDS IN DE PRAKTIJK. Startvergadering 25/03/2013 15u Geel

IWT TETRA-PROJECT NANOGRIDS IN DE PRAKTIJK. Startvergadering 25/03/2013 15u Geel IWT TETRA-PROJECT NANOGRIDS IN DE PRAKTIJK Startvergadering 25/03/2013 15u Geel Eestermans Bart Lector - Onderzoeker Thomas More Kempen Kenniscentrum Energie 1 Smart Grid Microgrid Nanogrid WHAT'S IN A

Nadere informatie

PRESENTATIE studiedag Leefmilieu Brussel Maandag 8 juni, 2015. Vlootbeheer en elektrische mobiliteit bij Stad Gent

PRESENTATIE studiedag Leefmilieu Brussel Maandag 8 juni, 2015. Vlootbeheer en elektrische mobiliteit bij Stad Gent 10/06/2015 PRESENTATIE studiedag Leefmilieu Brussel Maandag 8 juni, 2015 Vlootbeheer en elektrische mobiliteit bij Stad Gent Lies Helsloot, Service en Logistiek Departement FM Stad Gent 13 Departementen

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Slimme energie-oplossingen bij Colruyt vandaag en in de toekomst

Slimme energie-oplossingen bij Colruyt vandaag en in de toekomst Slimme energie-oplossingen bij Colruyt vandaag en in de toekomst Thomas Decamps Startevent Smart Energy Solutions 4 december 2012 Het energiebeleid bij Colruyt Group WE POWER Het energiebeleid bij Colruyt

Nadere informatie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie Irene Mouthaan, themaleider Bio-based Economy, directie Industrie & Handel, ministerie van LNV en IPE 0 Opbouw Presentatie Bio-based Economy

Nadere informatie

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013 Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst Brussel, 27 februari 2013 Inhoud 1. Health & Care fonds zorgt voor kritische massa en multiplicatoreffect (Urbain Vandeurzen)

Nadere informatie

25/03/2013. Overzicht

25/03/2013. Overzicht Micro-WKK: basisbegrippen en toepassingsmogelijkheden Tine Stevens, Vlaams Energieagentschap Regiovergadering Provincie West-Vlaanderen 12 en 14/03/2013 2 Warmte-krachtkoppeling (WKK) De gelijktijdige

Nadere informatie

Groeien door samenwerken

Groeien door samenwerken Samenwijs en verder Hoe kan het onderwijs een bijdrage leveren aan de duurzame maatschappelijke innovatie vanuit het concept Samenwijs? Roeland Hogt (Automotive, RDM CoE, Kenniscentrum RDM, ACE) Ism Ans

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Plant-on-a-Truck. Peter Van Broeck Director Chemical Technology Development Pharmaceutical Research & Development FISCH@ 30 September 2011 Leuven

Plant-on-a-Truck. Peter Van Broeck Director Chemical Technology Development Pharmaceutical Research & Development FISCH@ 30 September 2011 Leuven 0 Plant-on-a-Truck Peter Van Broeck Director Chemical Technology Development Pharmaceutical Research & Development FISCH@ 30 September 2011 Leuven 1 UITDAGINGEN VOOR CHEMISCHE PLANTS BINNEN DE FARMA Multifunctioneel

Nadere informatie

waterstof waarmee de elektromotor van de auto wordt aangedreven - auto's voorzien van een brandstofcel die elektrische energie produceert uit

waterstof waarmee de elektromotor van de auto wordt aangedreven - auto's voorzien van een brandstofcel die elektrische energie produceert uit Hoe overleeft de auto de energietransitie? 1 Inleiding De energietransitie - dus de overschakeling van het gebruik van fossiele brandstoffen naar dat van duurzame middelen voor energieopwekking - zal consequenties

Nadere informatie

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020 OP EFRO OOST-NEDERLAND 2014-2020PRESENTATIE KENNISPARK, 23 APRIL 2014 JOLANDA VROLIJK, PROGRAMMAMANAGER EFRO OP EFRO Oost-Nederland 2014-2020 Inhoud presentatie 1. Inleiding Europese Fondsen: cohesie beleid

Nadere informatie

DE ENERGIE TRANSITIE

DE ENERGIE TRANSITIE DE ENERGIE TRANSITIE 1 DE ENERGIETRANSITIE In de huidige Europese energie sector zijn drie parallelle trends waar te nemen. Ten eerste decentralisatie, waarbij steeds groter wordende hoeveelheden decentrale

Nadere informatie

Innovatie support gids

Innovatie support gids Innovatie support gids Uw gids naar resultaat 1 Uw gids naar resultaat Innovatief duurzaam drukwerk Het drukwerk van deze gids is uitgevoerd in waterloos offset met inkt op plantaardige basis, dit resulteert

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Het nieuw industrieel beleid: - een korte review -de rol van Agentschap Ondernemen

Het nieuw industrieel beleid: - een korte review -de rol van Agentschap Ondernemen Het nieuw industrieel beleid: - een korte review -de rol van Agentschap Ondernemen Industrie in Vlaanderen blijft belangrijk 40 % Vlaamse toegevoegde waarde (15% BBP) 70 % O&O uitgaven 80 % Vlaamse export

Nadere informatie

VOLT DE NIEUWE CHEVROLET

VOLT DE NIEUWE CHEVROLET VOLT DE NIEUWE CHEVROLET Chevrolet Volt De elektrische droom De nieuwe Chevrolet Volt is een unieke, multi-award winnende auto. Door het combineren van de voordelen van een elektrische auto met de actieradius

Nadere informatie

Slimme Aanpak Energiebesparing voor de industrie

Slimme Aanpak Energiebesparing voor de industrie Slimme Aanpak Energiebesparing voor de industrie Mei 2014 www.ecn.nl Nederlands industrieel energiegebruik Feedstock M 3792 Elektrisch M 1736 Een economische waarde van ca. 6 miljard euro per jaar Jaarlijks

Nadere informatie

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Agenda Cryo Advise Aardgas - eigenschappen Voordelen Uitdagingen Cryo Advise advies voor LNG systemen

Nadere informatie

Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën

Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën Studiedag elektrische wagens en laadpalen 31 mei 2012 Overview Mobimix.be? Duurzaam vlootbeheer? Technologie Milieuprestaties Financieel Conclusies + vragen Overview

Nadere informatie

intralogistiek intelligent

intralogistiek intelligent intralogistiek intelligent Hans Still startte in 1920 met het herstellen van elektromotoren, maar verlegde al snel zijn activiteit naar het ontwerp en de ontwikkeling van toestellen voor intern transport.

Nadere informatie

Perstekst. Inrichting gebouw EnergyVille van start. 15 december 2015

Perstekst. Inrichting gebouw EnergyVille van start. 15 december 2015 Perstekst Inrichting gebouw EnergyVille van start 15 december 2015 Vandaag leggen de aannemers in Thor Park de laatste hand aan de gevel van het energieneutrale gebouw van EnergyVille dat de toekomstige

Nadere informatie

Het is dan ook belangrijk dat jongeren bewust kiezen voor STEM-opleidingen.

Het is dan ook belangrijk dat jongeren bewust kiezen voor STEM-opleidingen. VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL Geïntegreerde lerarenopleiding Aandacht

Nadere informatie

Overzicht opleidingen

Overzicht opleidingen Overzicht opleidingen Stand van zaken oktober 2013 Opleiding Onderwijsinstelling Deeltijd Voltijd Duur Kosten Overig Leegstand Post-MA NRP Academie (transformatie) NRP, ism TU Delft, Nyenrode en Hogeschool

Nadere informatie

Prestaties (Quality) De veiligheid van de auto met een hybride aandrijving moet minimaal even goed zijn als de veiligheid van de benzine variant.

Prestaties (Quality) De veiligheid van de auto met een hybride aandrijving moet minimaal even goed zijn als de veiligheid van de benzine variant. Programma van eisen Binnen dit hoofdstuk wordt het pakket van eisen uitgewerkt. De uitdaging zit in het goed definiëren van alle eisen. Zo is het belangrijk om naar het complete plaatje te kijken en de

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

Case Development Centre

Case Development Centre Case Development Centre Toepassing van cases in het onderwijs Kenniscentrum Innovatief Ondernemerschap Hoe kan Rotterdam bestaande kennis op nieuwe wijze inzetten om de innovatiegraad van de industrie

Nadere informatie

Nieuwsbrief Energie april 2013

Nieuwsbrief Energie april 2013 b6agina 1 van 6 Nieuwsbrief Energie april 2013 Inhoud Nieuws Duurzame energieveiling van start Nieuwe visie ontwikkeling biogas Algen en zeewier: hoe duurzaam is de productie? Kwaliteitsborging helpt bij

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

01-2014 Brochure ALD ELECTRIC PART OF ALD NEWMOBILITY

01-2014 Brochure ALD ELECTRIC PART OF ALD NEWMOBILITY 01-2014 Brochure ALD ELECTRIC PART OF ALD NEWMOBILITY 1 Brochure ALD electric INLEIDING Ons ALD electric aanbod is bijzonder volledig, met zowel oplaadbare hybrides (plug-in), elektrische auto s met verlengde

Nadere informatie

Postacademische opleiding. Offshore windenergie 2015-2016. Permanente vorming

Postacademische opleiding. Offshore windenergie 2015-2016. Permanente vorming Postacademische opleiding Offshore windenergie 2015-2016 Permanente vorming Tegen 2020 wil België 13% van haar energie uit hernieuwbare energiebronnen halen. Windenergie speelt daarin een cruciale rol.

Nadere informatie

Postacademische opleiding. Offshore windenergie 2015-2016. Permanente vorming

Postacademische opleiding. Offshore windenergie 2015-2016. Permanente vorming Postacademische opleiding Offshore windenergie 2015-2016 Permanente vorming Opleiding Deze opleiding biedt de mogelijkheid om je te verdiepen in de windenergie en kennis op te doen die specifiek is voor

Nadere informatie

Introductie. Duurzame stedelijke distributie. Goevaers Consultancy. België 16 februari 2013

Introductie. Duurzame stedelijke distributie. Goevaers Consultancy. België 16 februari 2013 Goevaers Consultancy Duurzame stedelijke distributie België 16 februari 2013 GC Introductie Duurzaam goederen vervoer Duurzaamheid vraagt om samenwerking in de keten Nieuwe technologieën kunnen alleen

Nadere informatie

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes Green Gas Technology Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar Shared Succes Imtech en Green Gas Technology Imtech is de technologie partner voor bedrijven die biogas willen opwaarderen naar aardgaskwaliteit.

Nadere informatie

Co-Creation Lab. Vruchtbare voedingsbodem voor nieuwe foodconcepten. Brightlands Campus Greenport Venlo

Co-Creation Lab. Vruchtbare voedingsbodem voor nieuwe foodconcepten. Brightlands Campus Greenport Venlo Co-Creation Lab Vruchtbare voedingsbodem voor nieuwe foodconcepten Campus Greenport Venlo Welkom bij Knowledge crossing borders High Tech Campus Eindhoven Health Materials Chemelot Campus Fontys International

Nadere informatie

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Innoveren in de topsectoren chemie en energie InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Om innovaties in de topsectoren chemie en energie kansrijker te maken helpt InnovatieLink

Nadere informatie

Duurzaam vervoer, gewoon doen! Els de Wit Ministerie I&M

Duurzaam vervoer, gewoon doen! Els de Wit Ministerie I&M Duurzaam vervoer, gewoon doen! Els de Wit Ministerie I&M Bekend? Wie van aanwezigen heeft gehoord van de duurzame brandstoffenmix? Opzet presentatie Terugblik: energieakkoord, visie & actieprogramma brandstoffenmix

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

130 PARTIJEN HEBBEN SAMEN VISIE DUURZAME BRANDSTOFFEN- MIX OPGESTELD

130 PARTIJEN HEBBEN SAMEN VISIE DUURZAME BRANDSTOFFEN- MIX OPGESTELD 8 ACHTERGROND 35 MEGATON DE VOORSPELDE CO 2-UITSTOOT VAN HET WEGVERKEER IN 2050 130 PARTIJEN HEBBEN SAMEN VISIE DUURZAME BRANDSTOFFEN- MIX OPGESTELD 2035 STREEFJAAR WAARIN ALLE NIEUWE AUTO S CO 2-EMISSIE

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

FRIS Duurzame Energie. Trekkers: EnergyVille

FRIS Duurzame Energie. Trekkers: EnergyVille FRIS Duurzame Energie Trekkers: EnergyVille Voorstelling FRIS werkgroep Duurzame Energie Leden FRIS werkgroep Trekker Bouwstenen FRIS-cluster IncubaThor met stimuleringsprogramma KIC InnoEnergy (pre-seed)

Nadere informatie

NPR 8099 waterstoftankstations. Schakeldag, 2 november 2010, Utrecht

NPR 8099 waterstoftankstations. Schakeldag, 2 november 2010, Utrecht NPR 8099 waterstoftankstations Schakeldag, 2 november 2010, Utrecht NPR waterstoftankstations Inleiding Marco Rams (AgNL) 13:15-13:20 Techniek Peter Bout (Air Products) 13:20-13:40 NPR Bertus Vooijs (Gem.

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

Lokale energiecoöperatie

Lokale energiecoöperatie Lokale energiecoöperatie Stuwende kracht achter de de duurzame energietransitie van onderaf 1 Inhoud I. Visie II. De Energie Coöperatie III. Eemflow Energie VOF 2 Van Klimaat beleid naar Energie transitie

Nadere informatie

elektriciteit en warmte uit houtpellets www.okofen-e.com www.facebook.com/okofen.e

elektriciteit en warmte uit houtpellets www.okofen-e.com www.facebook.com/okofen.e elektriciteit en warmte uit houtpellets www.okofen-e.com www.facebook.com/okofen.e Onze visie De visionairen van de pelletverwarmingsindustrie: Herbert en Stefan Ortner ELEKTRICITEIT EN WARMTE UIT HOUTPELLETS

Nadere informatie