visie op onderwijs, zorg en woningcorporaties

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "visie op onderwijs, zorg en woningcorporaties"

Transcriptie

1 visie op onderwijs, zorg en woningcorporaties Sectorupdate 2012 Interview Trends & ontwikkelingen Sectorvisie

2

3 Visie op onderwijs, zorg en woningcorporaties 1 Geachte relatie, Voor u ligt Visie op Sectoren (VOS), de jaarlijkse dwarsdoorsnede van het Nederlandse bedrijfsleven. In VOS worden de actuele stand van zaken en de vooruitzichten van een groot aantal sectoren en branches besproken. Aan de hand van dit rapport kunt u uw onderneming spiegelen aan de trends en actuele branchecijfers, kijken hoe het met de branche van uw toeleveranciers is gesteld en zien wat de verwachtingen van ABN AMRO zijn voor uw eigen branche. Als bank anno nu publiceren wij VOS ook op onze nieuwe ABN AMRO Market Insights app voor de ipad. Op deze app vindt u tevens onze andere sectorgerelateerde en macro-economische publicaties. Aan het begin van het jaar werd het Nederlandse bedrijfsleven geconfronteerd met, helaas wederom, een lichte recessie. De impact van deze nieuwe recessie wordt voor een belangrijk deel bepaald door de mate waarin een sector herstel heeft laten zien na de dip in Precies de reden waarom nu sectoren als bouw, retail, horeca en zakelijke dienstverlening het zwaar hebben. Het lijkt er op dat mondiaal de economie zich herstelt en dit zal een positieve uitwerking hebben op de Nederlandse export. Ook kan de verwachte daling van de grondstoffenprijzen een positieve bijdrage leveren. In Nederland ligt echter de belangrijkste sleutel tot structureel herstel in handen van de consument. Het consumentenvertrouwen is ongekend laag en gaat waarschijnlijk pas stijgen als de onzekerheden over de Europese schuldencrisis, de eigen woning, pensioenen en de overheidsfinanciën uit de lucht zijn. Met het onlangs door een aantal politieke partijen gesloten akkoord wordt er geprobeerd om het overheidstekort terug te dringen. Hoe de maatregelen zullen uitpakken op de economie, het consumentenvertrouwen en bijvoorbeeld de sectoren onderwijs, zorg en woningcorporaties is op moment van schrijven van deze publicatie nog onduidelijk. Wij hebben drie interviews opgenomen. Voor onderwijs geven Marcel Wintels, bestuursvoorzitter van Fontys Hogescholen, en Eric Zwaart, sector banker Onderwijs ABN AMRO, hun visie op het huidige onderwijsstelsel. Wim Groot, hoogleraar gezondheidseconomie aan de Universiteit van Maastricht gaat het gesprek aan met Marco van Ooijen, directeur Zorg ABN AMRO, over de Zorgmarkt in beweging. Voor de Woningcorporatiesector geeft Piet Eichholtz, hoogleraar Financiering en Vastgoed aan de Universiteit van Maastricht, zijn visie op de begrenzing, in gesprek met Jeroen Dungelmann, directeur Woningcorporaties ABN AMRO. Hopelijk stimuleert deze publicatie u om met ABN AMRO en uw omgeving van gedachten te wisselen over de uitdagingen voor uw maatschappelijke onderneming en uw sector in Nederland. Wij denken graag met u mee en zijn u graag van dienst. Namens alle collega s van ABN AMRO wens ik u en uw onderneming alle succes toe! Met vriendelijke groet, Joop Wijn Lid Raad van Bestuur ABN AMRO

4 2 Visie op onderwijs, zorg en woningcorporaties Sectorupdate 2012

5 Visie op onderwijs, zorg en woningcorporaties visie op Nederland interview onderwijs onderwijs interview zorg langdurige zorg medisch-specialistische zorg interview woningcorporaties woningcorporaties leeswijzer colofon

6 4 visie op Nederland Nederlandse economie krabbelt in 2012 weer op Vorig jaar is de economische groei sterk vertraagd en belandde de economie in een recessie die in het begin van 2012 nog voortduurde. Er zijn echter aanwijzingen dat de economie in het tweede halfjaar weer groei zal vertonen waarschijnlijk dankzij een aantrekkende uitvoer. De consumptieve bestedingen dalen naar verwachting opnieuw. In 2011 groeide de economie met 1,2%. Ten opzichte van de groei in 2010 (+1,7%) leek de afzwakking beperkt, maar achter die 1,2% gaat een forse afkoeling van de economie schuil in de loop van het jaar. In het eerste kwartaal van 2011 steeg het bruto binnenlands product (bbp) nog met 0,75% ten opzichte van de voorgaande periode. In de daaropvolgende kwartalen viel dat cijfer steeds lager uit. In het derde en vierde kwartaal was zelfs sprake van krimp (respectievelijk -0,4 en -0,6% kwartaal-op-kwartaal). Deze ontwikkeling stak ongunstig af bij die van de eurozone als geheel. In het derde kwartaal kromp de Nederlandse economie al, terwijl de eurozone-economie nog een plus liet optekenen en in het slotkwartaal van 2011 viel het groeicijfer (-0,6%) opnieuw lager uit dan dat voor de eurozone als geheel (-0,3%). Jaar-op-jaar viel de groei van het bbp terug van +2,2% in het begin van het jaar naar -0,2% in het laatste kwartaal. Afzwakking groei economie voorbij? % bbp (% j-o-j; l.as) Economisch-sentimentindicator (r.as) Bron: Thomson Reuters Datastream Uitvoergroei sterk vertraagd, maar eerste lichtpuntjes zichtbaar Kijken we naar het verloop van de verschillende bestedingscomponenten, dan valt op dat de uitvoer (de kurk waar de economie op drijft) in de loop van het jaar per saldo niet is toegenomen (0,0% j-o-j in vierde kwartaal). Na bescheiden kwartaal-op-kwartaal-plussen in het eerste halfjaar, was daarna sprake van minnen. Dat de gemiddelde jaargroei toch op 3,8% is uitgekomen, is dan ook grotendeels toe te schrijven aan het stevige groeitempo tegen het eind van De forse afkoeling bij de uitvoer komt grotendeels, of zelfs helemaal, op het conto van de afzetmarkten. Driekwart van de goederenuitvoer blijft in de EU en daarvan blijft het overgrote deel binnen de eurozone (krap 59% van de totale goederenuitvoer). De totale goedereninvoer van de eurozone is zelfs nog wat meer teruggevallen dan de Nederlandse uitvoer. We zien hier de gevolgen van diverse groeivertragende factoren. Denk aan de hoge olieprijzen begin 2011, bezuinigingen door overheden en de grote onrust als gevolg van de staatsschuldencrisis in de eurozone. Met name die laatste factor heeft het vertrouwen in de economie in de tweede helft van het afgelopen jaar stevig doen slinken. De economie van de eurozone is naar verwachting in het eerste kwartaal van 2012 opnieuw gekrompen. Dat kan worden afgeleid uit de begin april beschikbare indicatoren. ABN AMRO verwacht dat de eurozone-economie in het tweede kwartaal stabiliseert, om vanaf het midden van het jaar weer wat te gaan groeien. Dit bescheiden herstel kan vooral worden toegeschreven aan de opleving van de wereldhandel. De binnenlandse bestedingen in de eurozone staan echter onder druk van bezuinigingsmaatregelen. Duitsland lijkt hierop overigens een uitzondering te vormen. De laatste Nederlandse uitvoercijfers lijken (al) wat minder ongunstig. In de jaar-op-jaarvergelijking zagen we eind vorig jaar en begin dit jaar weer enige stijging van het groeicijfer. Ook de indicatie van de inkoopmanagersindex (PMI) is beter: de deelindex voor de exportorders lag in januari en vooral in februari boven de 50, dat is het niveau dat het verschil markeert tussen krimp en groei. Hoewel we in maart weer een daling zagen, bleef deze deel-pmi in die maand nog duidelijk boven de 50.

7 Visie op Nederland 5 Uitvoergroei lijkt dal gepasseerd PMI >50 wijst op groei; <50 krimp Bedrijven die overwegend op de binnenlandse markt georiënteerd zijn (zie ook hieronder), zullen het in 2012 in doorsnee moeilijker hebben dan bedrijven die meer exportgericht zijn. 10 % Bron: CBS, Markit NEVI Uitvoer goederen (% j-o-j; l.as) PMI exportorders (index; r.as) Binnenlandse bestedingen onder druk De zwakke stee van de Nederlandse economie is de particuliere consumptie. Deze is al vier kwartalen achtereen gekrompen met als dieptepunt een terugval van 0,9% kwartaal-op-kwartaal eind Daarmee lag de consumptie op het laagste niveau sinds eind 2003! Gemiddeld kromp de consumptie vorig jaar met 1%. Dat is beduidend meer dan de daling van het reëel beschikbaar inkomen met bijna een half procent. Factoren die verantwoordelijk zijn voor deze sterkere daling van de consumptie, zijn het vermogensverlies op de aandelen- en de huizenmarkt en het sterk gedaalde consumentenvertrouwen. Dat vertrouwen stond vorig jaar ook elders in de eurozone onder druk vanwege de staatsschuldencrisis, maar in ons land speelden nog meer factoren. Zo was er onzekerheid over de hoogte van de pensioenen vanwege de gedaalde, en te lage, dekkingsgraden van pensioenfondsen. Verder is er het hete hangijzer van de hypotheekrenteaftrek. Ten slotte wijzen we op de extra bezuinigingen. Omdat het begrotingstekort in 2013 flink te hoog dreigt uit te vallen, moet fors extra worden bezuinigd. Ook dat kan van invloed zijn op de stemming van de consument. In 2012 neemt de koopkracht opnieuw af: door bezuinigingsmaatregelen én omdat de brutoloonstijging (al is deze iets hoger dan in 2011) weer achterblijft bij de inflatie. Alles overziend, gaan we ervan uit dat de consumptie dit jaar opnieuw krimp zal vertonen. Hoewel we voor het tweede halfjaar vooral dankzij de voorzichtig aantrekkende uitvoer weer wat economische groei verwachten, zal het bbp dit jaar (gemiddeld) toch duidelijk dalen. Maar voor 2013 wordt weer een positief cijfer voorzien. Particuliere consumptie daalt verder % Reëel beschikbaar inkomen Particuliere consumptie Bron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau Huizenmarkt zit vast De huizenmarkt zit in het slop en er is weinig vertrouwen dat de situatie spoedig verbetert. De marktindicator van Vereniging Eigen Huis bereikte in maart een nieuw dieptepunt. Het gebrek aan vertrouwen draagt bij aan de verwachting dat de huizenprijzen verder zullen dalen. Deze verwachting wordt verder gevoed door de ontwikkeling van het transactievolume. Het teleurstellend lage aantal transacties in de eerste maanden van het jaar laat zien dat de huizenmarkt volledig is verkrampt. Dit lage aantal woningtransacties valt deels terug te voeren op de minder ruimhartige verstrekking van hypotheken. De beperkingen op de leencapaciteit vanuit de regelgeving, zoals de strengere Gedragscode Hypothecaire Financieringen, de verlaagde Nibud-woonquote en de internationaal aangescherpte kredietvoorwaarden van banken, zijn verantwoordelijk voor een minder ruimhartige kredietverlening. Daarnaast speelt de discussie over de toekomst van de hypotheekrenteaftrek. ABN AMRO houdt er rekening mee dat de huizenmarkt voorlopig vast blijft zitten. Hoewel de beperkte omvang van de woningvoorraad een prijsval helpt voorkomen, dient rekening te worden gehouden met een verdere daling van de huizenprijzen. We schatten dat de huizenprijzen dit jaar met 5% dalen. Ook het aantal transacties blijft laag. Inflatie De inflatie liep in 2011 geleidelijk op van 2% in het begin van het jaar naar een piek van 2,7% in september. De toename van het prijsstijgingstempo was het gevolg van onder meer hogere arbeidskosten en energieprijzen. Daarna viel het cijfer wat terug naar 2,5% in de eerste drie maanden van Gemiddeld kwam de inflatie in 2011 uit op 2,3%. In de loop van 2012 kan het inflatietempo verder afnemen. Deze verwachting baseert ABN AMRO op de aanname dat de olie- prijzen verder dalen, aangezien het risico van een escalatie in het Midden-Oosten is afgenomen. Echter, door de aangekondigde BTW-verhoging kan in het vierde kwartaal de inflatie een sprong maken. Risico s De risico s voor het scenario van ABN AMRO liggen vooral aan de onderkant. In ons scenario gaan wij ervan uit dat de Europese beleidsmakers erin slagen de staatsschuldencrisis verder te bedwingen, maar dit is verre van zeker. Een nieuwe escalatie van de staatsschuldencrisis in de eurozone is niet ondenkbaar. Verder zouden de olieprijzen kunnen stijgen. De economische groei zou in beide gevallen worden gedrukt; en de inflatie valt - bij stijgende olieprijzen - hoger uit. Ook bestaat het risico dat de situatie op de huizenmarkt verder verslechtert.

8 6 Marcel Wintels (rechts) in gesprek met Eric Zwaart: Het kan niet de bedoeling zijn dat je na vijf jaar verder studeert op kosten van de bakker, de slager en de groenteman Marcel Wintels, onderwijsbestuurder: De samenleving schreeuwt om de menselijke maat Over de kwaliteit van het Nederlandse onderwijs worden stevige debatten gevoerd. Daarbij worden harde noten gekraakt over het functioneren van het toezicht. En waar scholenorganisaties tot voor kort almaar groter groeiden, steekt de politiek nu de loftrompet over kleinschaligheid. Hoe halen we in deze omstandigheden het meeste rendement uit de deskundigheid van de docent en de inzet van de student? Bestuursvoorzitter Marcel Wintels van Fontys Hogescholen (en interim-voorzitter van Amarantis) in gesprek met Eric Zwaart, sector banker Onderwijs bij ABN AMRO.

9 Interview 7 Bureaucratisch systeem Ik heb niks tegen de prestatieafspraken die in het afgelopen jaar gemaakt zijn over de kwaliteit van het hbo. Hetzelfde geldt voor de langstudeerdersboete. Ik vind al jaren dat het onderwijs veel te vrijblijvend is. Maar bij de uitwerking haak ik af. Onderwijsbestuurder Marcel Wintels windt er geen doekjes om. Het beleid om de problemen aan te pakken deugt, maar in de uitvoering wordt volgens hem een technocratisch en bureaucratisch systeem van toezicht opgetuigd. Wintels is voorzitter van het College van Bestuur van de Zuid- Nederlandse organisatie Fontys Hogescholen. Daarnaast werd hij in februari 2012 door de minister als interim-voorzitter van Amarantis Onderwijsgroep aangesteld om puin te ruimen. Presteren onder druk, het zou ook Wintels persoonlijke motto kunnen zijn. Want de Amsterdamse organisatie voor voortgezet onderwijs en mbo staat aan de rand van het faillissement. Wintels vindt dat er eerder te veel dan te weinig controle is op het onderwijs. We zouden veel meer op de professionaliteit van de docent moeten vertrouwen. Waar het misgaat, is dat we ons als maatschappij steeds laten leiden door de drie dingen die fout gaan naast de 97 die goed gaan. Om die fouten te voorkomen, bouwen we allerlei controlemechanismen. Maar die zorgen er voor dat de schwung verdwijnt bij alles wat er goed gaat. De bestuurder wuift de problemen in het onderwijs niet weg, integendeel. De manier waarop overheid en politiek de problemen willen aanpakken klopt echter niet. Er worden geen keuzes gemaakt. Neem de NVAO. Die moet de kwaliteit van het hbo waarborgen. Wat is daarvoor de belangrijkste graadmeter? Dat het onderwijs studenten aflevert waarvan deskundigen zeggen: Dit is hbo-niveau? Toch is het juist daar misgegaan, ondanks alle paperassen van de NVAO. Als we eerlijk zijn, toont dit het gebrek aan legitimiteit van deze organisatie. Maar dat durven we niet te zeggen in dit land. Dus laten we de NVAO voortmodderen en zetten we er de onderwijsinspectie nog eens tegenaan. Het stapelt en stapelt maar. Onaangekondigde inspecties Het ontbreekt volgens Wintels aan focus. Een hogeschool moet al balancerend aan 50 dingen tegelijkertijd voldoen. En We moeten veel meer op de professionaliteit van de docent vertrouwen ondertussen roept de politiek bij elk incident om stoere maatregelen, die de samenleving het idee moeten geven dat het vanaf nu wel goed geregeld is. Het toezicht kan wat hem betreft veel eenvoudiger, door vaker voor onaangekondigde inspecties te kiezen. Laat deskundige peers van de docent op onverwachte momenten de laatste tien beoordeelde opdrachten bekijken. Heb je die als docent op de juiste manier beoordeeld, dan zit je goed. Dit systeem voorkomt ballast in het toezicht en zorgt ervoor dat precies de kern onder de loep wordt genomen, namelijk de eindkwaliteit. En daarnaast meet je dan de student- en de docenttevredenheid. Opleidingen die de studenttevredenheid op orde hebben, blijken namelijk ook op de andere indicatoren goed te scoren. Bij Fontys wordt deze manier van werken al in praktijk gebracht. Wintels: Die jongeren moet je kort houden. We houden hun studievoortgang scherp in de gaten. En elke studiebegeleider moet zich verantwoorden voor de prestaties van zijn groep studenten. Driekwart van de studenten moet in staat zijn het eindniveau te halen, binnen de tijd die daarvoor staat. Op de professionaliteit van docenten vertrouwen, dat betekent dat je docenten de maat laat nemen door collega s. Want daar luister je naar. Wanneer je aan een collega moet uitleggen waarom je een student ten onrechte voldoende hebt beoordeeld, dan voel je je aangesproken op je professionaliteit. Kracht van het onderwijs Fontys is van ver gekomen. Een paar jaar geleden functioneerde de organisatie op veel fronten onder de maat. Dat had veel te maken met de menselijke maat die verdwenen was, constateert Wintels. Deze fusieorganisatie vertoonde alle nadelen van de schaalvergroting en geen van de voordelen. Het onderwijs loopt vaak stuk op de drang om, vanuit het streven naar efficiency,

10 8 mensonafhankelijk te worden. Terwijl dat juist de kracht is van het onderwijs. Wat er bij Fontys gebeurde is volgens de bestuurder exemplarisch voor veel van de fusies in het onderwijs. De fusiegolf is voortgekomen uit de centralistische benadering vanuit de overheid. Kleinere scholen worden knettergek van alle dingen die ze van hogerhand moeten. Dat maakt dat ze zich kwetsbaar voelen en elkaar opzoeken. En de grotere willen machtiger worden. Het toezicht kan eenvoudiger, met meer onaangekondigde inspecties Hoe is dat te rijmen met de politieke voorkeur van links tot rechts voor kleinschaligheid in het onderwijs? Wintels: Dat is niet te rijmen. De woordvoerders onderwijs in de Tweede Kamer belijden de kleinschaligheid met de mond. Maar tegelijkertijd roepen ze de grootschaligheid over ons af door hun technocratische en bureaucratische aanpak in de kwaliteitsdiscussie. Dat is de paradox van de politiek, en de politieke illusie van centrale beheersbaarheid. Binding met de samenleving Hoe dan ook, Fontys heeft besloten om kleinschaliger te werken. Wintels: We moeten terug naar een schaal die groot genoeg is om efficiënt te zijn en klein genoeg om binding te houden met de samenleving. Daar zijn we al een paar jaar mee bezig. Daarop voortbordurend kom je volgens mij al gauw uit op een hboinstelling per stad. Daar ben je als lokale omgeving ook de eigenaar van de school, met alle bijbehorende mogelijkheden en uitdagingen. En dan voelt de plaatselijke wethouder zich ook weer verbonden met zijn school. Ze hebben in Tilburg echt niks met Fontys Sittard hoor. Marcel Wintels: Laat deskundige [curs.] peers [/curs.] van de docent op onverwachte momenten de laatste tien beoordeelde opdrachten bekijken

11 Interview 9 De verbondenheid met de eigen school en niet met het grote geheel is ook bij Amarantis duidelijk zichtbaar, zegt interimvoorzitter Wintels. Deze organisatie gaat defuseren. Kom je bij onze vestiging aan de Dongestraat, dan ontmoet je docenten die voor hun school willen knokken. Ze zijn zelfs bereid een stukje van hun aanstelling in te leveren als dat het voortbestaan van de school mogelijk maakt. Hun school welteverstaan, niet het voortbestaan van Amarantis. En dat geldt ook voor de andere vestigingen. De school wordt ten onrechte gestraft voor de slechte motivatie van een student Het interview vindt plaats tussen de verhuisdozen. Het College van Bestuur vertrekt uit het luxueuze onderkomen aan de Zuidas. Dat het bestuur hier is gaan zitten, tekent het moreel faillissement van deze organisatie, verzucht Wintels. Hier is echt alles fout gegaan. Wat is er gebeurd, dat het College van Bestuur en de Raad van Toezicht hun eigen gang gingen, zonder dat drieduizend medewerkers daar iets tegenin konden brengen? Wintels hoopt dat juist die trots op de eigen school de medewerkers en studenten zal helpen de ingrijpende veranderingen van de komende tijd door te komen. Langstudeerdersboete Terecht dat het hbo en de minister hebben afgesproken de termijn voor het afstuderen op vijf jaar te zetten, vindt de onderwijsbestuurder. Wat hem betreft mag het zelfs nog wat strikter. Waarom drieduizend euro betalen na dat vijfde jaar? Laat studenten die na vijf jaar niet zijn afgestudeerd de volledige kosten dragen, dus zesduizend euro. Het is onterecht dat de school en daarmee goede studenten en docenten financieel wordt gestraft voor de slechte motivatie van een student of voor diens verkeerde studiekeuze. En het kan ook niet de bedoeling zijn dat je na die vijf jaar verder studeert op kosten van de bakker, de slager en de groenteman. Natuurlijk zijn er mensen die er buiten hun schuld langer over doen, zoals bij langdurige ziekte. Daar moeten we goede oplossingen voor bedenken. Maar de hele discussie dreigt nu over die uitzonderingsgevallen te gaan, merkt Wintels op. En wanneer een hogeschool in Den Haag met een externe afstudeerbegeleider afspreekt dat er alleen een rekening komt wanneer de student de eindstreep haalt, dan valt de politiek daar wat hem betreft terecht overheen. Maar het gekke is dat dit soort no cure no pay afspraken op landelijk niveau ineens wél acceptabel gevonden wordt. Wintels: Het aantal afgestudeerden per jaar één op één koppelen aan een financiële prikkel voor onderwijsinstellingen, dat lijkt eerlijk en stevig. Maar als Fontys deze indicator niet haalt, dan worden we een of twee procent gekort. Dat betekent: ontslagen. Wat zullen docenten dan kiezen, wanneer ze een student met een vijf of met een zes moeten beoordelen? Als ik ooit gevraagd zou worden minister van Onderwijs te worden, dan zou mijn drive zijn de draai te maken naar minder megalomane, verstikkende, centralistische en bureaucratische systemen. De samenleving, en met name het onderwijs schreeuwt om de menselijke maat.

12 10 onderwijs Verbinding op ambitie : naar een hogere onderwijskwaliteit voor leerling/student Gedifferentieerd onderwijsaanbod in tijden van bezuinigingen Talentmaximalisatie versus marktbehoefte Branchebeschrijving Geen sector zo veelzijdig, uitdagend, veranderlijk en tegelijkertijd nauw verbonden met onze samenleving als het onderwijs. Er werken ruim professionals en ruim 3,8 miljoen leerlingen en studenten volgen onderwijs. De overheid stelt de eisen waaraan de kwaliteit van het onderwijs moet voldoen en de instellingen maken keuzes over het onderwijs dat ze geven. Publiek georganiseerd onderwijs is nu nog volledig aanbodgericht gefinancierd. Dit gaat snel veranderen onder invloed van nieuw beleid gericht op vraagsturing, prestatie-afspraken en minder kansloze studies. Trends en ontwikkelingen Drie belangrijke ontwikkelingsthema s kunnen worden genoemd. Verbinding op ambitie gaat over de aanpak om het Nederlandse onderwijs over de hele breedte naar een hoger niveau te tillen. Dit mag niet gezien worden als een opgave van alleen het onderwijs zelf, alhoewel het daar wel begint. Belangrijke speerpunten zijn: Professionalisering: de professional meer pedagogisch en didactisch toegerust en de bestuurder meer dienend onderwijskundig leider vanuit een heldere profilering en breed gedragen visie. Stimulerende, lerende omgeving voor zowel leerling/student als professional. Eigenaarschap op elk niveau en maximale betrokkenheid in een high trust omgeving. (Her-)verbinding met de omgeving ; ouders, leerlingen, maatschappelijk veld en bedrijfsleven. Gedifferentieerd onderwijsaanbod. De stijging van het opleidingsniveau van de Nederlandse bevolking is behaald dankzij het goed bereikbare, gedifferentieerde onderwijsbod dat wij hebben Talentmaximalisatie versus marktbehoefte. Drempelloos opleiden zonder zicht op beroepsperspectief of voor banen die er niet zijn is niet anno nu. Een passende opleiding, goede motivatie en contextrijk leren leidt doorgaans tot meer plezier en tot beoogd studieresultaat van de deelnemer en iedereen die daaraan heeft bijgedragen. Onze visie De geschetste uitdagingen waarvoor onderwijsinstellingen vandaag de dag staan, zijn groot. De druk om te presteren wordt fors opgevoerd. Het instrumentarium dat men hiervoor gebruikt bestaat uit bekostigingsmaatregelen, met name voor het MBO en HO. Deze raken zowel de leerlingen/studenten en maken een einde aan de voorspelbaarheid van budgetten voor instellingen De impact van deze en andere maatregelen op de bedrijfsvoering van scholen is nog diffuus en verschilt bovendien per instelling. Wat wel vaststaat, is dat er minder publiek geld en meer regels komen. Er moet dus verder bezuinigd worden terwijl het bereiken van een hogere onderwijskwaliteit juist ook investeren betekent. Het vraagt grote stuurmanskunst van bestuurders om zelf Kerngegevens budgetruimte daarvoor te creëren. Naast hervormingen in het onderwijs zou in onze visie ook een vereenvoudiging van de uitvoering van de bestuurlijke inrichting op zijn plaats zijn. Daarmee kunnen de vele inconsistenties en tegenstrijdigheden in het systeem worden opgeruimd en kan het daarmee vrijgemaakte budget dienen voor de hogere onderwijskwaliteit. De koers verbinden op ambities is een verstandige en kan ook veel energie opleveren. Verbinden op ambitie, niet alleen in de onderwijsketen (nieuwe wegen), maar juist ook met de omgeving (andere bronnen). Websites aantal ROC/AOC s: 70 aantal deelnemers FOC: ca aantal HBO s: 35 Aantal Studenten HBO s: Aantal Universiteiten: 14 Aantal studenten Universiteiten:

13 onderwijs 11 Ontwikkeling aantal gediplomeerden Bron: OCW kerncijfers In 2010 haalden 440 duizend jongeren een diploma. Doorstroom naar vervolgonderwijs nam over de gehele linie de afgelopen jaren toe. Nederland behoort binnen de EU tot de scherpste dalers van voortijdig schoolverlaters. Binnen de groep jarigen is het percentage in enkele jaren teruggelopen van 15,4% naar 10.9 % vo mbo hbo wo Opleidingsniveau van de Nederlandse bevolking Bron: OCW kerncijfers De stijging van het opleidingsniveau is vooral toe te schrijven aan het aandeel personen met een hbo of een wo diploma. Het percentage met een startkwalificatie is gegroeid naar 72%. Een startkwalificatie biedt significant meer perspectief op werk Basisonderwijs vmbo/mbo 1 havo/vwo mbo 2-4 hbo wo Netto arbeidsparticipatie Bron: OCW kerncijfers Het aantal werkenden is niet verder toegenomen, ook al had ongeveer driekwart van de bevolking een betaalde baan. De arbeidsparticipatie is hoger naar mate men hoger is opgeleid. Het verschil in opleidingsniveau tussen mannen en vrouwen is kleiner geworden. In de groep jarige vrouwen hebben zij hun mannelijke leeftijdgenoten zelfs ingehaald Mannen Vrouwen Basisonderwijs vmbo/mbo 1 havo/vwo mbo 2-4 hbo wo Totaal Raming ontwikkeling opleidingsniveau jarigen Bron: Referentieraming 2011 Per jaar verlaten ruim leerlingen en studenten het onderwijs. Dit zal de komende jaren constant blijven. Een deel gaat nadat ze uitgestroomd zijn na enige tijd opnieuw het bekostigd onderwijs in. Als gevolg van de stijging hbo- en wo- deelname zal deze groep toenemen van 42% naar 47%. Het aandeel middelbaar opgeleiden is gedaald en zal nog iets verder dalen Geen vmbo havo/vwo/mbo wo hbo

14 12 Marco van Ooijen (rechts Wim Groot): Als reactie op de takendiscussie, zie je vooral dat ziekenhuizen elkaar opzoeken Wim Groot, hoogleraar gezondheidseconomie: De zorg is een groeimarkt, ook in tijden van recessie De Nederlandse zorgmarkt is in beweging. De introductie van marktwerking heeft het gesprek over kwaliteitsverbetering vooruit geholpen. En ziekenhuizen bezinnen zich op hun taken. Ook AWBZ-aanbieders stellen zich in toenemende mate ondernemend op. Wim Groot, hoogleraar gezondheidseconomie aan de Universiteit Maastricht, in gesprek met Marco van Ooijen, directeur Zorg bij ABN AMRO.

15 interview 13 Ingrijpen aan vraagzijde We beleven spannende tijden met de onderhandelingen in het Catshuis, zegt Wim Groot. De ruimte om in tijden van bezuinigingen in te grijpen in de zorg is beperkt geworden. De tarieven worden immers steeds meer overgelaten aan de vrije prijsvorming, dus blijft ingrijpen aan de vraagzijde over. Daar liggen wel wat mogelijkheden. We hebben nog altijd de laagste eigen bijdrage van Europa. Die zou je kunnen verhogen. En je kunt er gericht voor kiezen bepaalde zorguitgaven voor eigen rekening te laten komen. Het probleem is dat het basispakket alles dekt, zowel grote als kleine risico s, zowel kleine als grote uitgaven. Groot: Neem de bloeddrukverlagende middelen. Die kosten een paar tientjes per jaar. Dat zouden mensen zelf kunnen betalen. Hetzelfde geldt voor het bezoek aan de huisarts, wat negen euro per keer kost. Eventueel kan ook het inschrijftarief van de huisarts voor eigen rekening komen. Zelf betalen heeft als voordeel dat mensen kritischer gaan kijken wat de huisarts voor ze doet. In de AWBZ liggen ook nog de nodige ingrepen in het verschiet, verwacht de hoogleraar. Denk hierbij aan het overhevelen van de persoonlijke verzorging naar de Wet maatschappelijke ondersteuning. Maar het belangrijkste onderwerp blijft toch het scheiden van wonen en zorg. Het verzorgingshuis verdwijnt en er komen waarschijnlijk mogelijkheden voor private financiering in aanvulling op AWBZ-zorg. In de toekomst zal deze zorg naar verwachting alleen beschikbaar zijn voor wie het niet zelf kan bekostigen. Dus moeten burgers hun voorzorgen nemen: aanvullend verzekeren, een pensioenfonds dat zorg voor je inkoopt of het vermogen van je huis gebruiken door middel van een omkeerhypotheek. Ruimte voor ondernemerschap Als bank zijn we blij dat er meer volgens de regels van de markt gewerkt gaat worden in de zorg, zegt Marco van Ooijen. Dat past beter bij de manier waarop banken werken. We financieren liever in een systeem van marktwerking, dan zoals nu op basis van steeds veranderende regelgeving. Wel wordt er gewaarschuwd We hebben nog altijd de laagste eigen bijdrage van Europa dat marktwerking een kostenopdrijvend effect kan hebben. Wordt de zorg er op de lange termijn beter en goedkoper van als er meer ruimte komt voor ondernemerschap? Groot: Ik denk dat de introductie van marktwerking per saldo positief heeft uitgepakt. Het was een belangrijke aanzet tot kwaliteitsverbetering. We hebben nog veel stappen te gaan, maar de beweging naar een gerichtere inkoop van zorg en de toenemende aandacht voor kwaliteit is onmiskenbaar. Tot voor kort was kwaliteitsverbetering een mistige discussie. Maar sinds CZ, en in het verlengde daarvan de Inspectie, zich op het standpunt gesteld heeft dat kwaliteit te maken heeft met het volume, is de discussie helderder geworden. Aan de andere kant moet het duidelijk zijn dat marktwerking niet tot kostenbeheersing leidt, merkt Groot op. Vooral niet zolang er onvoldoende tegenwicht is voor zorgaanbieders en zorgverzekeraars. Marktwerking zorgt wel voor meer efficiency, maar leidt ook tot volumegroei en dus hogere uitgaven. Meer ruimte voor ondernemerschap vraagt ook om een ander type bestuurder. Met name voor AWBZ-instellingen liggen hier volgens Groot nog kansen voor verbetering. Veel aanbieders van AWBZ-zorg denken nog te sterk vanuit de budgetgedachte en functioneren in feite vooral als uitvoerder, in plaats van als ondernemer. En dat terwijl de toenemende personeelskrapte wel om ondernemerschap vraagt. AWBZ-instellingen moeten veel meer inspelen op de mogelijkheden van domotica (huisautomatisering) en andere middelen om te besparen op de factor arbeid. Ook zouden instellingen die met behoud van kwaliteit een productiviteitsgroei weten te realiseren, een bonus moeten krijgen.

16 14 Takendiscussie In de ziekenhuiszorg speelt de discussie over de vraag in welke taken een ziekenhuis zich moet specialiseren. Het lijkt er Meer ruimte voor ondernemerschap vraagt om ander type bestuurder vooralsnog op dat elke ziekenhuisorganisatie zoveel mogelijk taken blijft vasthouden, terwijl op macroniveau meer specialisatie wenselijk geacht wordt. Blijven de ziekenhuizen stil of komen ze in beweging? Er gebeurt wel wat, maar het is de vraag of dat voldoende is, reageert Groot. De hoogleraar denkt dat er meer beweging komt wanneer de overheid zich zou uitspreken over de verspreiding en toegankelijkheid van de spoedeisende hulp. De spoedeisende hulp is voor elk ziekenhuis een belangrijk onderdeel van de bedrijfsvoering, waar veel andere functies aan vast hangen. Ziekenhuizen zullen daar nooit op eigen initiatief in snijden. Het is ook de vraag of een zorgverzekeraar zich daar aan wil branden. Wie wil er bij zijn klanten bekend staan als de organisatie die de spoedeisende hulp heeft opgeheven? Toch moet er wat gebeuren aan de overcapaciteit in de spoedeisende hulp, vooral in de Randstad. We Wim Groot: Ik denk dat zorginstellingen vooral zullen moeten investeren in kennis en kundigheid op financieel gebied hebben in Nederland de traumazorg ook weten te regelen, dan moet dat met de spoedeisende hulp toch ook kunnen? Van Ooijen: Als reactie op de takendiscussie, zie je vooral dat ziekenhuizen elkaar opzoeken. Het Kennemer Gasthuis praat met het Spaarne Ziekenhuis, het OLVG met het Sint Lucas Andreas Ziekenhuis en Atrium met Orbis. Een nieuwe fusiegolf lijkt op komst. Was dat de bedoeling? Groot: Als de NMa het niet tegenhoudt, hebben we over pakweg twintig jaar nog vijftig ziekenhuizen over. Weliswaar met meerdere vestigingen per ziekenhuis, maar er dreigt monopolievorming op lokaal niveau. De NMa zou daar veel strikter op kunnen toezien. Dat geldt ook voor de macht van de verzekeraars. Toen Achmea De Friesland overnam, klaagden apothekers mijns inziens terecht dat ze weinig meer te kiezen hebben in de provincie Friesland. Deze combinatie heeft daar tachtig procent van de markt. Het zou volgens Groot ook kunnen dat de ziekenhuismarkt zich meer langs de zorginhoudelijke lijnen ontwikkelt. De RVZ heeft het over netwerkstructuren binnen een regionale keten, waar dan eerstelijnscentra en algemene, topklinische en academische ziekenhuizen deel van uitmaken. En voor bijvoorbeeld borstkanker kan ik me goed voorstellen dat er een landelijk netwerk van ziekenhuizen komt. Het staat of valt eigenlijk met de vraag hoe we in de toekomst tegen het ziekenhuis aankijken. Is dat een gebouw dat grotendeels samenvalt met een organisatie, zoals nu? Of is het een soort bedrijfsverzamelgebouw, waarin bijvoorbeeld ook een landelijke keten van orthopedische ziekenhuizen of een buitenpost van een topklinisch ziekenhuis gevestigd wordt?

17 interview 15 Veilige belegging Groot verwacht dat de financiering van zorgorganisaties mogelijkheden biedt voor risicodragende investeringen. De zorg is een groeimarkt, ook in tijden van recessie. Al is het rendement niet hoog, het is wel een relatief veilige belegging voor de lange termijn. En er is nog veel ruimte voor efficiencyverbetering. De beperkingen die de minister stelt, bijvoorbeeld dat er pas na drie jaar winst mag worden uitgekeerd, hoeft toch ook het probleem niet te zijn. De rol van banken is gewijzigd door de stelselwijziging in de zorg Daar komt bij dat de mogelijkheden voor bancaire financiering niet groter geworden zijn, constateert Groot. Dan kunnen risicodragende kapitaalverschaffers een alternatief zijn, met name voor activiteiten waar banken misschien wat huiverig tegenover staan. En het is voor een zorgdirecteur sowieso belangrijk om je voor de kapitaalverstrekking niet afhankelijk te maken van één partij. Hij merkt op dat banken meer te zeggen hebben gekregen. Bij recente bouwinvesteringen hebben sommige ziekenhuizen onder druk van de banken een efficiencyslag moeten maken. Vreemde ogen dwingen. Rol van banken Dat is inderdaad een mooi voorbeeld van hoe dit werkt, reageert Van Ooijen. Voorheen presenteerde een ziekenhuis ons hun managementopgave. Maar dat volstaat niet meer. Wij zijn als financier vooral ook geïnteresseerd in de manier waarop ze de investeringen denken terug te verdienen. De rol van de banken is gewijzigd door de stelselwijziging in de zorg. We dragen meer risico en stellen daarom andere eisen. Dat is een tamelijk nieuwe benadering, voor zorginstellingen en voor ons. De reacties van zorgbestuurders lopen uiteen. De een vindt ons te terughoudend, de ander vraagt zich af waarom wij nog steeds ziekenhuizen financieren. Groot: Je moet je afvragen of zorginstellingen de knowhow hebben om alle veranderingen die op hen afkomen, aan te kunnen. Ik denk dat ze vooral zullen moeten investeren in kennis en kundigheid op financieel gebied. Een chief financial officer in de Raad van Bestuur zou niet misstaan. Dat geldt ook voor de Raad van Toezicht. Er worden in de financiering van de zorg de nodige fouten gemaakt. Misschien moeten we dat ook accepteren. Maar laat het niet te wijten zijn aan gebrekkig financieel inzicht.

18 16 langdurige zorg Verzorgingshuizen verdwijnen; ouderen gaan eigen woonruimte organiseren Woonzorgaanbod wordt steeds diverser Kansen voor nieuwe toetreders op de markt voor wonen en zorg Branchebeschrijving Tot de langdurige zorg behoren de ouderenzorg, de gehandicaptenzorg en de langdurige geestelijke gezondheidszorg. In de sector zijn ongeveer 800 instellingen actief en werd in 2010 EUR 29,3 miljard uitgegeven (Bron CBS). De doelgroepen zijn zeer divers en daarmee ook het zorgaanbod. Langdurige zorg wordt zowel in de thuissituatie aangeboden als in woonvoorzieningen. De langdurige zorg wordt voor het grootste deel betaald uit de AWBZ, een verplichte volksverzekering. Vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) wordt de huishoudelijke zorg thuis vergoed. Trends en ontwikkelingen De langdurige zorg wordt in de afgelopen jaren gekenmerkt door een steeds groter gebruik van de beschikbare voorzieningen, sterk groeiende zorguitgaven en steeds grotere instellingen met relatief veel regel geving en zelf opgelegde bureaucratie. Als reactie hierop is een beweging te zien naar meer nadruk op de vertrouwensrelatie tussen de zorgverlener en de cliënt. Er zijn nieuwe toetreders op de markt gekomen die adequaat inspelen op deze ontwikkeling. Voorbeelden hiervan zijn instellingen als de Thomashuizen voor de gehandicaptenzorg en Buurtzorg voor de thuiszorg. Ook grote instellingen zijn bezig een omslag te maken naar kleinschaligheid en naar het afschaffen van regelgeving die beknellend werkt in de relatie tussen zorgverlener en cliënt. Voor deze instellingen betekent dat kleinere woongroepen en medewerkers die als team verantwoordelijk zijn voor alle zorgtaken voor een bepaalde groep mensen. Van de 500 duizend nieuwe banen sinds 2000, is driekwart in de zorg gecreëerd. De zorg is daarmee een van de motoren van de Nederlandse economie. Bij ongewijzigd beleid zijn in de zorg de komende 15 tot 20 jaar 400 duizend extra medewerkers nodig om te voldoen aan de toenemende zorgvraag. Deze zijn niet beschikbaar. Er moeten dus andere soorten oplossingen komen: meer mantelzorg, efficiënter werken, innovaties van zorgprocessen en E-health. De zorgverzekeraars gaan vanaf 2013 de AWBZ uitvoeren, zodat meer samenhang ontstaat met de medisch-specialistische zorg en de zorgkosten beter integraal beheerst kunnen worden. Onze visie In 2014 worden de eerste stappen gezet op het gebied van scheiding van wonen en zorg. ABN AMRO verwacht dat dit de komende jaren uitgebreid wordt naar een grotere doelgroep en dat dit een grote impact heeft op de woonzorgvoorzieningen. Verzorgingshuizen als grote intramurale voorziening, zullen verdwijnen. Ouderen gaan hun eigen woonruimte organiseren, individueel of in groepsverband. De zorginstellingen moeten hun positie bepalen als zorgverlener of als leverancier van woonzorgoplossingen. Vastgoed zal niet alleen meer door zorgaanbieders en woningcorporaties gerealiseerd worden, maar er komen nieuwe spelers. Bijvoorbeeld vastgoedfondsen die zich richten Kerngegevens op vastgoed dat geschikt is voor zorg, maar ook alternatief aanwendbaar. Zo ontstaat voor vastgoedinvesteerders een belegging met een maatschappelijk rendement in een stabiele groeimarkt. Vooral de markt voor ouderenzorg is door de groeiende zorgvraag interessant voor vastgoedbeleggers. Dit leidt tot een meer divers aanbod van voorzieningen, passend bij de zorgvragen, leefstijlen en financiële mogelijkheden van de cliënten. ABN AMRO verwacht een groot aantal toetreders in de markt die inspelen op de ontwikkelingen en een bijdrage leveren aan een meer divers aanbod. Websites Uitgaven ouderenzorg: EUR 16 mrd Uitgaven gehandicaptenzorg: EUR 7,9 mrd Uitgaven geestelijke gezondheidszorg: EUR 5,4 mrd Uitgaven langdurige zorg per hoofd: EUR Aantal instellingen: circa 800 Aantal klanten: Aantal medewerkers zorg & welzijn:

19 langdurige zorg 17 Ontwikkeling zorguitgaven Bron: CBS De totale zorguitgaven zijn in 2010 met 3,6% toegenomen. De stijging van de zorguitgaven was veel minder sterk dan in de drie voorgaande jaren. De zorguitgaven zijn in de periode 1999 tot en met 2010 verdubbeld en bedragen in 2010 EUR 87,6 miljard. Het aandeel van de zorguitgaven als percentage van het bruto binnenlands product (bbp) bedraagt in ,8%. Volgens de OESO heeft Nederland na de Verenigde Staten de hoogste zorgkosten ten opzichte van het bbp. 14% 12% 11,90% 11,80% 10% 8% 7,60% 7,40% 8% 6% 4% 5,60% 6,10% 5,80% 3,60% 4% 3,60% 3,30% 2% 0% Aantal 80-plussers in verzorgingshuis of verpleeghuis Bron: CBS Het aantal 80-plussers is van 2000 tot 2011 gestegen van naar Daarvan woont een steeds kleiner aandeel (21,1% in 2000 en 14,5% in 2011) in een verzorgingshuis of verpleeghuis. 30% 25% 24,5% 21,1% Het aantal 80-plussers dat in een verzorgingshuis of verpleeghuis woont is ook in absolute zin gedaald. In 2000 woonden % 15% 13,4% 17,4% 14,5% 80-plussers in een verpleeghuis of verzorgingshuis. In 2011 was 10% 9,0% dat aantal Door de vergrijzing neemt het aantal 80-plussers de komende jaren verder toe. Een steeds groter deel van deze groep blijft zelfstandig wonen en ontvangt zorg aan huis. 5% 0% Mannen Vrouwen Totaal Ontwikkeling resultaten zorginstellingen Bron: CIBG, analyse ABN AMRO De resultaten (als percentage van de omzet) zijn de laatste drie jaren in de gehandicaptenzorg het hoogst geweest en in de geestelijke gezondheidszorg het laagst. De resultaten variëren in elk van de drie sectoren tussen de -5% en de +10%. Ongeveer driekwart van de instellingen heeft een resultaat tussen de 0 en 2%. De instellingen zijn de afgelopen jaren, na de overgang naar de zzpbekostigingssystematiek, gemiddeld gesproken goed in staat geweest om hun bedrijfsvoering aan te passen aan de nieuwe regelgeving. Een beperkte groep instellingen blijft daarin achter. Ontwikkeling solvabiliteit zorginstellingen 3% 3% 2% 2% 1% 1% 0% ,8% 1,5% 1,5% 1,4% 2,4% 1,9% 0,4% 1,1% 1,5% Ouderenzorg Gehandicaptenzorg Geestelijke Gezondheidszorg Bron: CIBG, analyse ABN AMRO Zowel in de ouderenzorg als in de gehandicaptenzorg en de geestelijke gezondheidszorg is de solvabiliteit van de zorginstellingen de afgelopen jaren verbeterd. Van de zorginstellingen heeft 15% een solvabiliteit lager dan 15%. Waar instellingen verouderd vastgoed op de balans hebben staan, zal door herwaardering de eigen vermogenspositie verslechteren. De solvabiliteit van de instellingen in de geestelijke gezondheidszorg is het laagst met gemiddeld 16,7%. De bezuinigingen in deze sector zetten de financiële positie van de instellingen de komende jaren verder onder druk. 25,0% 20,0% 15,0% 10,0% 5,0% 0,0% 23,6% 21,2% 21,8% 21,1% 21,2% 20,0% 16,7% 14,7% 14,8% Ouderenzorg Gehandicaptenzorg Geestelijke Gezondheidszorg

20 18 medisch-specialistische zorg Zorgverzekeraars hebben steeds meer invloed op zorgketen Liquiditeiten ziekenhuizen staan onder druk Ziekenhuizen moeten durven kiezen Branchebeschrijving De curatieve zorg is gericht op behandeling en genezing. In de eerste lijn wordt dit uitgevoerd door onder meer de huisartsen, apothekers en tandartsen. Tot de tweede lijn behoort de medisch-specialistische zorg. In deze sector zijn 91 algemene ziekenhuizen actief en acht academische ziekenhuizen. Daarnaast zijn er ongeveer 200 gespecialiseerde zelfstandige behandelcentra (ZBC s). De totale kosten van de medisch-specialistische zorg bedroegen in 2010 EUR 22,4 miljard, 3,5% meer dan in EUR 400 miljoen aan zorg wordt geleverd door de ZBC s. Trends en ontwikkelingen De minister van Volksgezondheid gaat verder waar de vorige ministers zijn opgehouden. De garanties op budgetten en continuïteit zijn grotendeels verleden tijd. In een bestuurlijk akkoord is overeen gekomen dat de kosten van de medisch- specialistische zorg de komende jaren maximaal met 2,5% mogen toenemen. Dat is aanmerkelijk lager dan de 3% tot 6% groei in de afgelopen jaren. Overschrijdingen worden teruggehaald en de zorgverzekeraars zijn na afschaffing van de expost risicoverevening, financieel verantwoordelijk voor de kosten van hun eigen cliënten. Er ligt een wetsontwerp waarin winstuitkering onder voorwaarden wordt toegestaan. Het doel daarvan is het aantrekken van risicodragend kapitaal, zodat er voor ziekenhuizen nieuwe financieringsmogelijkheden ontstaan en risico s gedeeld kunnen worden. De ziekenhuizen worden daardoor minder afhankelijk van de banken. Tegelijkertijd wordt een positieve impuls verwacht door de inbreng van nieuwe competenties en toezicht door aandeelhouders. De liquiditeiten van ziekenhuizen staan in 2012 onder grote druk door het terugbetalen van financieringsoverschotten aan de zorgverzekeraars en het afschaffen van de verplichte bevoorschotting. Zorgverzekeraars zijn bereid te bevoorschotten onder voorwaarde van een contract. De zorgverzekeraars hebben een regierol gekregen in het proces naar meer gespecialiseerde ziekenhuizen en het concentreren van zorg. Onze visie De minister wil dat ziekenhuizen zich meer gaan specialiseren. De eerste stappen zijn gezet. Ziekenhuisbestuurders en medisch specialisten kiezen voor een specialisme of een profiel waarmee het ziekenhuis zich wil onderscheiden. Tegelijkertijd zien we dat ziekenhuizen nog moeizaam afstand doen van een specialisme om deze aan een ander ziekenhuis over te laten. De roep om specialisatie heeft een sterke impuls gegeven aan de samenwerking tussen ziekenhuizen en er zijn een aantal voorgenomen fusies tussen ziekenhuizen. Het achterliggende doel moet daarbij niet uit het oog verloren worden: verbeteren van de kwaliteit en de efficiëntie van medisch-specialistische zorg. De ZBC s zijn een goed voorbeeld van specialisatie. Zij richten zich op een specialisme of Kerngegevens een aandoening en zorgen voor innovatie van het zorgproces. De komende jaren worden ziekenhuizen die het financieel zwaar hebben, overgenomen door particuliere investeerders en zorgondernemers die nu al actief zijn.. Het onderscheid tussen deze ziekenhuizen en de ZBC s vervaagt. Zo ontstaat een speelveld waarin reguliere ziekenhuizen opereren naast ziekenhuizen en ZBC s die in particuliere handen zijn. Wij verwachten voor de komende jaren dat de zorgverzekeraars steeds meer invloed krijgen op de zorgaanbieders. Ze worden integraal verantwoordelijk voor alle zorg voor hun cliënten en krijgen daardoor een groot belang in het optimaal functioneren van de zorgketen. Websites Totale uitgaven gezondheidszorg in 2008: EUR 87,6 mrd Uitgaven gezondheidszorg per hoofd: EUR Aantal ziekenhuizen: 91 Aantal ZBC s: 200 Aantal bedden: Gemiddelde reistijd patiënt naar het ziekenhuis: 13,3 minuten Gemiddelde ligduur: 5,3 dagen Aantal medewerkers ziekenhuizen:

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 1 Bijlage II Overall conclusie De Nederlandse economie groeit naar verwachting met 1¾% in 1 en met 1½% in 11. De toename van het bbp komt bijna volledig voor

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 8 Overall conclusie De kredietcrisis zorgt voor een terugval van de economische bedrijvigheid in Nederland die sinds het begin van de jaren tachtig niet is voorgekomen.

Nadere informatie

Toekomstperspectief Zorgmarkt. Piet Eichholtz

Toekomstperspectief Zorgmarkt. Piet Eichholtz Toekomstperspectief Zorgmarkt Piet Eichholtz Amsterdam, 6 februari 2013 Bancair krediet blijft mogelijk, alleen met goed businessplan en sterke financiële uitgangspositie Lot Rode Kruis Ziekenhuis in handen

Nadere informatie

-PERSBERICHT- Utrecht, 30 maart 2016 - ZORGINSTELLINGEN DURVEN WEER TE INVESTEREN -

-PERSBERICHT- Utrecht, 30 maart 2016 - ZORGINSTELLINGEN DURVEN WEER TE INVESTEREN - -PERSBERICHT- Utrecht, 30 maart 2016 - ZORGINSTELLINGEN DURVEN WEER TE INVESTEREN - In de zorgsector zijn de afgelopen jaren fundamentele veranderingen doorgevoerd. Hierdoor lag bij zorginstellingen de

Nadere informatie

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug Het Nederlandse bedrijfsleven is in sterke mate afhankelijk van bancaire kredietverlening. De groei van de zakelijke kredietverlening is in de tweede helft van 28 vertraagd. Dit hangt grotendeels samen

Nadere informatie

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel Na de snelle daling van de bedrijfswinsten door de kredietcrisis, is er recentelijk weer sprake van winstherstel. De crisis heeft echter geen gat geslagen in de grote financiële buffers van bedrijven.

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

Economie in 2015 Kans of kater?

Economie in 2015 Kans of kater? Economie in 2015 Kans of kater? Nico Klene Economisch Bureau Doorwerth 6 november 2014 Wat verwacht ú: - kans? - kater? 2 Opbouw - Buitenland: mondiale groei houdt aan - Nederland 3 VS: groei weer omhoog

Nadere informatie

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar Maart 215 stijgt naar 91 punten Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar De is in het eerste kwartaal van 215 gestegen van 88 naar 91 punten. Veel huishoudens kijken positiever vooruit en verwachten

Nadere informatie

Verlaging overdrachtsbelasting heeft positief effect

Verlaging overdrachtsbelasting heeft positief effect Verlaging overdrachtsbelasting heeft positief effect Door laag consumentenvertrouwen en schuldencrisis zijn kopers nog altijd schuw Aantal transacties stijgt in het derde kwartaal met 4% Banken moeten

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

HYPOTHEEK INDEX 2E KWARTAAL 2016

HYPOTHEEK INDEX 2E KWARTAAL 2016 HYPOTHEEK INDEX 2E KWARTAAL 2016 De Hypotheek Index geeft ieder kwartaal inzicht in het consumentengedrag op het gebied van hypotheken. De kerncijfers zijn afkomstig van De Hypotheker die met ruim 10 procent

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE 3 E KWARTAAL 211 Gemaakt voor NVM Wonen Gemaakt door NVM Data & Research Inhoudsopgave 1 Introductie enquête... 3 1.1 Periode... 3 1.2 Respons... 3 2 Staat van de woningmarkt...

Nadere informatie

perspectief zorgverzekeraar Jeroen Crasborn Senior adviseur zorgstrategie Rvb & Directie Zilverenkruis Achmea

perspectief zorgverzekeraar Jeroen Crasborn Senior adviseur zorgstrategie Rvb & Directie Zilverenkruis Achmea perspectief zorgverzekeraar Jeroen Crasborn Senior adviseur zorgstrategie Rvb & Directie Zilverenkruis Achmea 1 2 3 Zorgkostenstijging is van alle jaren maar extra waakzaamheid geboden Ontwikkeling zorguitgaven

Nadere informatie

Strategisch Thema. -Stad die werkt en leert- Modules. Datum: februari 2016. Strategisch Thema -Stad die werkt en leert- 0

Strategisch Thema. -Stad die werkt en leert- Modules. Datum: februari 2016. Strategisch Thema -Stad die werkt en leert- 0 Strategisch Thema -Stad die werkt en leert- Modules Samenvatting 1 Werk 2 Leren 7 Datum: februari 2016 Gemeente Nijmegen Onderzoek en Statistiek tel.: (024) 329 98 89 (O&S) e-mailadres: onderzoek.statistiek@nijmegen.nl

Nadere informatie

De zorgverzekeraar en de ROS. Masterclass zorg op de juiste plaats Bijeenkomst ROSSEN op 4 oktober 2012

De zorgverzekeraar en de ROS. Masterclass zorg op de juiste plaats Bijeenkomst ROSSEN op 4 oktober 2012 De zorgverzekeraar en de ROS Masterclass zorg op de juiste plaats Bijeenkomst ROSSEN op 4 oktober 2012 Agenda De verzekeraar neemt een risico van je over dat jezelf niet kan dragen De zorgverzekeraar is

Nadere informatie

Zorg om de zorg. Paul Schnabel. Amsterdam, 9 oktober 2013 Universiteit Utrecht

Zorg om de zorg. Paul Schnabel. Amsterdam, 9 oktober 2013 Universiteit Utrecht Zorg om de zorg Paul Schnabel Amsterdam, 9 oktober 2013 Universiteit Utrecht Hoe rijker het land Hoe duurder de zorg! 16-18% BBP VS! 13-14% BBP Nederland! 10-12% BBP BRD, Frankrijk, Canada, Zwitserland,

Nadere informatie

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt Tussen maart en mei is het aantal mensen met een baan met gemiddeld 6 duizend per maand gestegen. De stijging is volledig aan vrouwen toe te schrijven. Het

Nadere informatie

Koopsom per maand, Nederland 2012-2013

Koopsom per maand, Nederland 2012-2013 Persbericht Woningmarktcijfers.nl, Heerlen 21-01-2014 Nederlandse woningmarkt stabiel in tweede halfjaar 2013 De gemiddelde koopsom van de door het Kadaster geregistreerde woningtransacties kwam in december

Nadere informatie

-PERSBERICHT- -ZORGINSTELLING ANTICIPEREN OP EFFECTEN SCHEIDEN WONEN EN ZORG-

-PERSBERICHT- -ZORGINSTELLING ANTICIPEREN OP EFFECTEN SCHEIDEN WONEN EN ZORG- -PERSBERICHT- Utrecht, 19 maart 2013 -ZORGINSTELLING ANTICIPEREN OP EFFECTEN SCHEIDEN WONEN EN ZORG- Door de invoer van wonen en zorg transformeert de markt in hoog tempo van aanbodgericht naar vraaggestuurd.

Nadere informatie

Zakelijke dienstverlening

Zakelijke dienstverlening Zakelijke dienstverlening Trends, Ontwikkelingen, Cijfers & Prognoses Juni 16 Economisch Bureau Nederland Kasper Buiting Senior sector econoom 3376 kasper.buiting@nl.abnamro.com Inhoud Onderwerp Pag Kernpunten

Nadere informatie

-PERSBERICHT- Utrecht, 15 december 2014. - Zorgsector negatief over verkrijgen van financiering -

-PERSBERICHT- Utrecht, 15 december 2014. - Zorgsector negatief over verkrijgen van financiering - -PERSBERICHT- Utrecht, 15 december 2014 - Zorgsector negatief over verkrijgen van financiering - De recente faillissementen in de zorg tonen aan dat de risico's voor banken zijn toegenomen. Banken hebben

Nadere informatie

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG PIM DIEPSTRATEN Doorn, 1 december 2015 AGENDA 1 Financieringsstrategie zorginstelling 2 Huidige financiers en het WFZ 3 Perspectief investeerder op de zorgmarkt 4 Alternatieve

Nadere informatie

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Economische krimp in 2009 Aantal vacatures sterk gedaald Werkloosheid in Breda stijgt me 14% Bredase bijstand daalt minimaal Bijstand onder jongeren sterk gestegen

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

De Rijksbegroting voor dokters

De Rijksbegroting voor dokters Medisch Contact Live 11 december 2013 De Rijksbegroting voor dokters Marco Varkevisser Universitair hoofddocent Economie en Beleid van de Gezondheidszorg Erasmus Universiteit Rotterdam Contact: varkevisser@bmg.eur.nl

Nadere informatie

-PERSBERICHT- Utrecht, 19 maart 2014 -ZORGFINANCIALS VERWACHTEN ACCOUNTANTSVERKLARING MET BEPERKING-

-PERSBERICHT- Utrecht, 19 maart 2014 -ZORGFINANCIALS VERWACHTEN ACCOUNTANTSVERKLARING MET BEPERKING- -PERSBERICHT- Utrecht, 19 maart 2014 -ZORGFINANCIALS VERWACHTEN ACCOUNTANTSVERKLARING MET BEPERKING- Zorgfinancials binnen de geestelijke gezondheidszorg ziekenhuizen verwachten geen volledig goedkeurende

Nadere informatie

Zorgvastgoed. Verwachte groei op de korte en lange termijn. Matthieu Zuidema, Programmaleider Vastgoed EIB. Zorgvastgoed Delft, 8 juli 2015 1

Zorgvastgoed. Verwachte groei op de korte en lange termijn. Matthieu Zuidema, Programmaleider Vastgoed EIB. Zorgvastgoed Delft, 8 juli 2015 1 Zorgvastgoed Verwachte groei op de korte en lange termijn Matthieu Zuidema, Programmaleider Vastgoed EIB Zorgvastgoed Delft, 8 juli 2015 1 Zorgvastgoed Agenda Wat is het perspectief? Wat is de positie

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 000 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2012 Nr. 229 BRIEF

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Consumentenvertrouwen in Amsterdam

Consumentenvertrouwen in Amsterdam Consumentenvertrouwen in Amsterdam Hoe wordt het vakantiegeld dit jaar besteed? In opdracht van: Het Parool Projectnummer: 14054-2 Carine van Oosteren Merel van der Wouden Bezoekadres: Oudezijds Voorburgwal

Nadere informatie

Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport 29689 Herziening Zorgstelsel 25424 Geestelijke gezondheidszorg Nr. 599 Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Atradius Landenrapport

Atradius Landenrapport Atradius Landenrapport Nederland November 214 Overzicht Algemene informatie Belangrijkste sectoren (213, % van bbp) Hoofdstad: Amsterdam Diensten: 72% Regeringsvorm: Constitutionele monarchie Industrie:

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

NMa Concentra,e en spreiding, wat vinden ze ervan? Studiedag DP 30 november 2012

NMa Concentra,e en spreiding, wat vinden ze ervan? Studiedag DP 30 november 2012 NMa Concentra,e en spreiding, wat vinden ze ervan? Studiedag DP 30 november 2012 Over de NMa De Nederlandse Mededingingsautoriteit, kortweg NMa, ziet erop toe dat bedrijven op de vrije markt met elkaar

Nadere informatie

Nederlandse economie in zicht

Nederlandse economie in zicht Nederlandse economie in zicht Vooruitzichten 6-7 Economisch Bureau Nederland december Nederlandse economie: groei houdt aan De Nederlandse economie groeide in met ongeveer % - tweemaal zoveel als in 4.

Nadere informatie

5. Onderwijs en schoolkleur

5. Onderwijs en schoolkleur 5. Onderwijs en schoolkleur Niet-westerse allochtonen verlaten het Nederlandse onderwijssysteem gemiddeld met een lager onderwijsniveau dan autochtone leerlingen. Al in het basisonderwijs lopen allochtone

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inkomen huishoudens gecorrigeerd voor inflatie licht gedaald. Meer inkomen uit vermogen en pensioen

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inkomen huishoudens gecorrigeerd voor inflatie licht gedaald. Meer inkomen uit vermogen en pensioen Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB06-074 13 juli 2006 9.30 uur Uitgaven huishoudens hoger dan inkomsten De Nederlandse economie is in 2005 met 1,5 procent gegroeid. Het voor inflatie gecorrigeerde

Nadere informatie

Blijven wij van zorg verzekerd

Blijven wij van zorg verzekerd Blijven wij van zorg verzekerd Ledenvergadering ABVAKABO FNV Ogterop 27 april 2009 Henk Elzing Blijven wij van zorg verzekerd Zijn we nu van zorg verzekerd Willen we van zorg verzekerd blijven Moeten we

Nadere informatie

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12 inhoudsopgave Samenvatting 3 1. Bevolking 9 1.1 Bevolkingsontwikkeling 9 1.2 Bevolkingsopbouw 10 1.2.1 Vergrijzing 11 1.3 Migratie 11 1.4 Samenvatting 12 2. Ontwikkelingen van de werkloosheid 13 2.1 Ontwikkeling

Nadere informatie

Zorg en betaalbaarheid - de rol van zorgverzekeraars. AndrØ Rouvoet, Voorzitter Zorgverzekeraars Nederland Zorgseminar AvØro Achmea, 3 september 2013

Zorg en betaalbaarheid - de rol van zorgverzekeraars. AndrØ Rouvoet, Voorzitter Zorgverzekeraars Nederland Zorgseminar AvØro Achmea, 3 september 2013 Zorg en betaalbaarheid - de rol van zorgverzekeraars AndrØ Rouvoet, Voorzitter Zorgverzekeraars Nederland Zorgseminar AvØro Achmea, 3 september 2013 Rode draad De kosten van de zorg: een probleem? Rol

Nadere informatie

Wim Wensing. Corporatie Congres - USP 16 mei 2013

Wim Wensing. Corporatie Congres - USP 16 mei 2013 Wim Wensing Corporatie Congres - USP 16 mei 2013 AMVEST: AANDEELHOUDERS, STRUCTUUR EN KLANTEN Aandeelhouders (PfZW en AEGON) Amvest Amvest Development 800 woningen in ontwikkeling (stand 31-12-2012) Development

Nadere informatie

IG&H Hypotheekupdate Q2 2012

IG&H Hypotheekupdate Q2 2012 IG&H Consulting & Interim Make strategy work! Augustus 2012 IG&H Hypotheekupdate Q2 2012 Geachte relatie, Hierbij ontvangt u de IG&H Hypotheekupdate voor het 2 e kwartaal van 2012. Wij wensen u veel leesplezier

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

CBS: Koopkracht van werknemers in de zorg gestegen

CBS: Koopkracht van werknemers in de zorg gestegen Persbericht PB14 037 02 06 2014 16.00 uur CBS: Koopkracht van werknemers in de zorg gestegen Koopkracht van werknemers in gezondheids- en welzijnszorg steeg in 2008-2012 elk jaar Zelfstandigen en pensioenontvangers

Nadere informatie

Gevolgen van het regeerakkoord voor de zorg Herman Klein Tiessink

Gevolgen van het regeerakkoord voor de zorg Herman Klein Tiessink Gevolgen van het regeerakkoord voor de zorg Herman Klein Tiessink Stand van zaken regeerakkoord op dit moment Kern is versterking van zorg thuis ( extramuraliseren ) via Wmo en Zorgverzekeringswet Uit

Nadere informatie

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken Van belang Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken De som der delen De uitdagingen van de sector Door de NVB Van belang De nieuwe realiteit In Nederland zijn ruim tachtig Nederlandse en buitenlandse

Nadere informatie

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Research NL Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Herstel economie zet aarzelend door Economische situatie Huishoudens zijn nog steeds terughoudend met hun consumptie en bedrijven zijn terughoudend

Nadere informatie

Sectorupdate. Export bloemen en planten. 25 juni 2012. Economisch Bureau, Sector & Commodity Research

Sectorupdate. Export bloemen en planten. 25 juni 2012. Economisch Bureau, Sector & Commodity Research Sectorupdate Export bloemen en planten Economisch Bureau, Sector & Commodity Research 25 juni 2012 Exportgroei ondanks crisis in de eurozone Rusland vierde exportbestemming door sterke toename van de export

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland

Conjunctuurenquête Nederland Nieuw: metingen op provinciaal niveau Conjunctuurenquête Nederland Rapport eerste kwartaal 212 Conjunctuurenquête Nederland I rapport eerste kwartaal 212 Inhoud rapportage COEN in het kort Economisch klimaat

Nadere informatie

Van goede zorg verzekerd. Zorgverzekering. Oegstgeest 27 september 2014

Van goede zorg verzekerd. Zorgverzekering. Oegstgeest 27 september 2014 1 Van goede zorg verzekerd Zorgverzekering Oegstgeest 27 september 2014 Volksgezondheid Toekomst Verkenningen VTV 2013 Uitgangspunten zorgverzekeraars Zorgverzekeraars: Hanteren solidariteit en voor iedereen

Nadere informatie

Tekorten op de ICT-arbeidsmarkt verklaard Door Has Bakker (beleidsadviseur ICT~Office)

Tekorten op de ICT-arbeidsmarkt verklaard Door Has Bakker (beleidsadviseur ICT~Office) Tekorten op de ICT-arbeidsmarkt verklaard Door Has Bakker (beleidsadviseur ICT~Office) ICT~Office voorspelt een groeiend tekort aan hoger opgeleide ICT-professionals voor de komende jaren. Ondanks de economische

Nadere informatie

Verkoop door woningcorporaties

Verkoop door woningcorporaties 34 Afspraken over verkoop van sociale huurwoningen Sinds 1998 worden in Amsterdam sociale huurwoningen verkocht. Aanleiding was de sterk veranderde samenstelling en woningbehoefte van de Amsterdamse bevolking.

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Leijten (SP) over de gevolgen van extramuralisering voor zorgaanbieders (2013Z05339).

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Leijten (SP) over de gevolgen van extramuralisering voor zorgaanbieders (2013Z05339). > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 2515 XP Den Haag www.rijksoverheid.nl Kenmerk

Nadere informatie

Ondernemersplan 3NE. 3NE onderweg naar langer wonen in welvaart en welzijn. 1. Wat wil 3NE betekenen a. Missie b. Visie c. Waarden en ambities

Ondernemersplan 3NE. 3NE onderweg naar langer wonen in welvaart en welzijn. 1. Wat wil 3NE betekenen a. Missie b. Visie c. Waarden en ambities Ondernemersplan 3NE 3NE onderweg naar langer wonen in welvaart en welzijn 1. Wat wil 3NE betekenen a. Missie b. Visie c. Waarden en ambities 2. De wereld waarin 3NE werkt a. Ontwikkelingen in de samenleving

Nadere informatie

Doelmatigheid als panacee, makkelijker gezegd dan gedaan

Doelmatigheid als panacee, makkelijker gezegd dan gedaan Doelmatigheid als panacee, makkelijker gezegd dan gedaan Laura van Geest Overzicht 1. Historische trends 2. Toekomstscenario s CPB overzicht is meer zorg een probleem? meer zorg en meer solidariteit? 3.

Nadere informatie

De Verpleging en verzorging in beweging; ontwikkelingen in wonen, welzijn en zorg

De Verpleging en verzorging in beweging; ontwikkelingen in wonen, welzijn en zorg De Verpleging en verzorging in beweging; ontwikkelingen in wonen, welzijn en zorg Grande conference 2014 Henri Plagge, arts M&G MCM Voorzitter Raad van Bestuur De Zorgboog Zorgboog Voor alle generaties;

Nadere informatie

Visiedocument Neutralis. Visiedocument Neutralis 2013-06- 07

Visiedocument Neutralis. Visiedocument Neutralis 2013-06- 07 Visiedocument Neutralis 1 Inhoudsopgave: 1. Doel Visiedocument.... 3 2. Ontwikkelingen in de wereldeconomie... 4 3. Ontwikkelingen in de Nederlandse economie. 6 4. Ontwikkelingen binnen de financiële branche

Nadere informatie

Doet scheiden lijden?

Doet scheiden lijden? Doet scheiden lijden? Extramuralisering na Zorgakkoord en Kamerbrief Jasper Klapwijk Strateeg Espria Woonzorg Nederland Apeldoorn, 30 mei 2013 Extramuralisering voor zorgaanbieders Waar staan we? Zorgakkoord

Nadere informatie

Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed

Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed Centraal Bureau voor de Statistiek Divisie Macro-economische Statistieken en Publicaties 3 november 24 Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed Drs. J.L. Gebraad De Stichting Leerstoel

Nadere informatie

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen Het aantal mensen met werk is in de periode februari-april met gemiddeld 2 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren en 45-plussers gingen aan de slag.

Nadere informatie

Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij. Hartelijk welkom

Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij. Hartelijk welkom Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij Hartelijk welkom Even voorstellen Rabobank Breda Samen sterker Duurzaam nieuw hoofdkantoor Rabobank Breda 1509142 Duurzaam nieuw hoofdkantoor: film MKB-visie Alexander

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Fysiotherapeuten Fysiotherapie is een paramedische discipline die zich bezighoudt met het bewegingsapparaat van de mens. De fysiotherapeut doet een lichamelijk onderzoek, stelt een behandelplan op en bespreekt

Nadere informatie

Of te wel: Van (de) wijken weten. THEMA, april 2014

Of te wel: Van (de) wijken weten. THEMA, april 2014 Of te wel: Van (de) wijken weten THEMA, april 2014 Consultant/Ondernemer/(Interim) Bestuurder Meer dan 30 jaar kruiswerk, thuiszorg Vanuit perspectief Thuiszorg, in algemene zin, kijken naar ontwikkelingen

Nadere informatie

Staatssecretaris verlengt concessie zorgkantoren

Staatssecretaris verlengt concessie zorgkantoren Zorgverzekeraars Nederland nr: 36 5 september 2012 Rouvoet: Ouderenzorg hoort bij zorgverzekeraars Vrijwel alle politieke partijen willen in de komende regeerperiode de ouderenzorg, inclusief verpleging

Nadere informatie

Jaarcijfers 2012. 6 maart 2013

Jaarcijfers 2012. 6 maart 2013 Jaarcijfers 2012 6 maart 2013 Overzicht Klantbelang gediend met stevig financieel fundament Resultaat 255 miljoen Dividendvoorstel 88 miljoen Solvabiliteit 293% Kosten verder verlaagd met 6% Eigen Vermogen

Nadere informatie

Economie Utrecht komt verder op stoom

Economie Utrecht komt verder op stoom Economie Utrecht komt verder op stoom De Utrechtse economie heeft de opgaande lijn duidelijk te pakken. Onder impuls van sectoren als de zakelijke dienstverlening en de ICT groeit de economie naar verwachting

Nadere informatie

Opbouw. Zorgverzekeringswet 2006 Redenen voor hervorming. De kern van Zvw. Privaat zorgstelsel met veel publieke randvoorwaarden

Opbouw. Zorgverzekeringswet 2006 Redenen voor hervorming. De kern van Zvw. Privaat zorgstelsel met veel publieke randvoorwaarden Opbouw De visie van zorgverzekeraars Jaarcongres V&VN, 10 april 2015 Marianne Lensink Het stelsel en de rol van zorgverzekeraars Opgaven voor de toekomst: - minder meer zorguitgaven - transparantie over

Nadere informatie

Rapport sluiting verzorgingshuizen

Rapport sluiting verzorgingshuizen Rapport sluiting verzorgingshuizen ActiZ is een ondernemende branchevereniging die haar leden faciliteert om een gezonde onderneming te kunnen exploiteren die hoogwaardige zorg en ondersteuning biedt.

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 29 mei 2012 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 29 mei 2012 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Monitor Financiële Sector:

Monitor Financiële Sector: Nederlandse Mededingingsautoriteit Monitor Financiële Sector: Notitie bij Sectorstudie Vastgoedfinanciering, SEO Economisch Onderzoek oktober 2011 Nederlandse Mededingingsautoriteit Postbus 16326 2500

Nadere informatie

Derde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Gelderland

Derde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Gelderland Derde kwartaal 212 Conjunctuurenquête Nederland Conjunctuurenquête Nederland I rapport derde kwartaal 212 Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen 2015-02-17 Links: Publicatie BelgoStat Online Algemene informatie Broos herstel in 2013 na krimp in 2012 in Brussel en Wallonië; verdere groeivertraging in 2013 in

Nadere informatie

Transitie Langdurige Zorg

Transitie Langdurige Zorg Transitie Langdurige Zorg Manager Inkoop Verpleging, Verzorging, Thuiszorg Manager Inkoop Verpleging, Verzorging, Thuiszorg AWBZ in historisch perspectief 1968 Ontstaan van de AWBZ voor langdurige onverzekerbare

Nadere informatie

No show in de zorg. Voorstel om verspilling in de gezondheidszorg aan te pakken. Pia Dijkstra Tweede Kamerlid D66.

No show in de zorg. Voorstel om verspilling in de gezondheidszorg aan te pakken. Pia Dijkstra Tweede Kamerlid D66. No show in de zorg Voorstel om verspilling in de gezondheidszorg aan te pakken. Notitie Juli 2012 Pia Dijkstra Tweede Kamerlid D66 Inleiding De kosten van de gezondheidzorg stijgen hard. Dat komt voornamelijk

Nadere informatie

Het Nederlandse Zorgstelsel

Het Nederlandse Zorgstelsel Het Nederlandse Zorgstelsel Een heldere blik op de regels in de gezondheidszorg Corné Adriaansen 12 september 2012 Door de bomen het bos niet meer te zien? Zorgstelsel Nederland 2012 Financieringsstromen

Nadere informatie

Schaatsen op dun ijs in het nieuwe zorglandschap. Nieuwe financieringsmogelijkheden voor zorgvastgoed - Rotterdam 12 december 2012

Schaatsen op dun ijs in het nieuwe zorglandschap. Nieuwe financieringsmogelijkheden voor zorgvastgoed - Rotterdam 12 december 2012 Schaatsen op dun ijs in het nieuwe zorglandschap Nieuwe financieringsmogelijkheden voor zorgvastgoed - Rotterdam 12 december 2012 Agenda Perspectief zorgsector Het nieuwe zorglandschap Bancaire kredietverstrekking

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

JAARVERSLAGEN ANALYSE 2010 Intrakoop

JAARVERSLAGEN ANALYSE 2010 Intrakoop JAARVERSLAGEN ANALYSE 2010 Intrakoop De inkoopcoöperatie van de zorg Datum : september 2011 Versie : 0.1 Auteurs : Intrakoop i.s.m. Marlyse-Research Inhoud 1. Resultatenrekening... 2 1.1 Personeelskosten

Nadere informatie

Bedrijfsruimtemarkt zuid-nederland Limburg en Noord-Brabant

Bedrijfsruimtemarkt zuid-nederland Limburg en Noord-Brabant Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 2011 viel de opname van bedrijfsruimte in 2012 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 13

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 13 Statistisch Bulletin Jaargang 71 2015 13 26 maart 2015 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 CBS: Werkloosheid gedaald door afname beroepsbevolking 3 Werkloze beroepsbevolking 1) 5 2. Inkomen en bestedingen

Nadere informatie

In de Haagse Context

In de Haagse Context Duurzame Zorg en Ondersteuning in de Buurt In de Haagse Context 10 december 2013 Loes Hulsebosch en Karen Duys Thematafel Haagse Context, programma Wat is de Haagse Context? Inhoudelijk, organisaties,

Nadere informatie

Q en A Ouderen. Solidariteit & gemeenschap

Q en A Ouderen. Solidariteit & gemeenschap Q en A Ouderen Solidariteit & gemeenschap 1. Moeten ouderen straks een beroep doen op familie of buren? De PvdA wil een samenleving waarin we ook zorg voor elkaar hebben. Een samenleving waarin we de zorg

Nadere informatie

Position paper CNV Publieke Zaak Hervorming Langdurige Zorg

Position paper CNV Publieke Zaak Hervorming Langdurige Zorg Position paper CNV Publieke Zaak Hervorming Langdurige Zorg CNV Publieke Zaak zet zich in voor kwalitatief hoogstaande zorg. Goede zorg is een groot goed voor iedereen in Nederland. Naast onze ideeën over

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 23 juni 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 23 juni 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Hypotheken update Q1 2015

Hypotheken update Q1 2015 Hypotheken update Q1 2015 Hypotheekmarkt presteert wederom goed IG&H Consulting & Interim houdt u graag op de hoogte van de ontwikkelingen in de hypotheekmarkt. In deze hypotheekupdate informeren wij u

Nadere informatie

Trendmonitor Hoorn. 11 e meting: eerste kwartaal 2012. Trendmonitor Hoorn. Gemeente Hoorn mei 2012

Trendmonitor Hoorn. 11 e meting: eerste kwartaal 2012. Trendmonitor Hoorn. Gemeente Hoorn mei 2012 11 e meting: eerste kwartaal 2012 Gemeente Hoorn mei 2012 Colofon Uitgave : &O Research BV van Dedemstraat 6C 1624 NN Hoorn Tel. (0229) 282555 www.ioresearch.nl Datum : Mei 2012 Opdrachtgever : gemeente

Nadere informatie

wonen met zorg vanuit een nieuw perspectief

wonen met zorg vanuit een nieuw perspectief wonen met zorg vanuit een nieuw perspectief scheiden van Verblijf van wonen naar Wonen en zorg & van verblijf naar wonen door extramuralisering en scheiden wonen/zorg Programma Doel van vandaag Meer grip

Nadere informatie

Welzijn en (gezondheids)zorg

Welzijn en (gezondheids)zorg Hoofdstuk 14 Welzijn en (gezondheids)zorg 14.1 Inleiding Een belangrijke doelgroep voor het welzijns- en zorgbeleid zijn de ouderen. Dit hoofdstuk begint daarom met het in kaart brengen van deze groep

Nadere informatie

ACTUALITEIT WONEN-ZORG-WELZIJN ACHTERGROND WOONSERVICEGEBIEDEN ROTTERDAM

ACTUALITEIT WONEN-ZORG-WELZIJN ACHTERGROND WOONSERVICEGEBIEDEN ROTTERDAM Leren zodat je verder komt! ACTUALITEIT WONEN-ZORG-WELZIJN ACHTERGROND WOONSERVICEGEBIEDEN ROTTERDAM 23 JANUARI 2014 WOONSERVICEGEBIED VREEWIJK Even voorstellen: Guido de Ruiter Twintig jaar management

Nadere informatie

Financieren in de zorgmarkt

Financieren in de zorgmarkt Presentatie Arie van Oord Business Manager Wonen, Zorg & Onderwijs Platform Economie & Ruimte op 8 juli 2015 BouwCampus: Van der Burghweg 1 te Delft Agenda Kredietportefeuille BNG Bank Bancaire kredietverstrekking

Nadere informatie

FUSIES EN OVERNAMES IN DE GEZONDHEIDSZORG ONDERZOEK 2015

FUSIES EN OVERNAMES IN DE GEZONDHEIDSZORG ONDERZOEK 2015 FUSIES EN OVERNAMES IN DE GEZONDHEIDSZORG ONDERZOEK 2015 Executive Summary Februari 2015, Amsterdam 0 BOER & CROON CORPORATE FINANCE DOET SINDS 2008 JAARLIJKS ONDERZOEK NAAR HET AANTAL FUSIES EN OVERNAMES

Nadere informatie

TRANSITIE LANGDURIGE ZORG VERGT INVESTERING IN SAMENWERKING

TRANSITIE LANGDURIGE ZORG VERGT INVESTERING IN SAMENWERKING ZORGVERZEKERAARS NEDERLAND - ZN DIALOOG NR 6-9 OKTOBER 2014 1 TRANSITIE LANGDURIGE ZORG VERGT INVESTERING IN SAMENWERKING Hoe geef je in het licht van de transitie langdurige zorg optimaal vorm aan de

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg Vierde kwartaal 2013 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029 >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag.. Kennis IPC 5200 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2012-Q1

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2012-Q1 NVM-Betaalbaarheidsanalyse 2000-Q1 tot en met 2012-Q1 NVM Data & Research 2 april 2012 Inhoudsopgave 1 Samenvatting... 3 2 Inleiding: beschrijving van de gebruikte betaalbaarheidsindicatoren en grafieken...

Nadere informatie