Continuon(der) hoogspanning. Een analyse. Harm Balk Commandeursopleiding / MCDM leergang 8

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Continuon(der) hoogspanning. Een analyse. Harm Balk Commandeursopleiding 2005-2006 / MCDM leergang 8"

Transcriptie

1 Continuon(der) hoogspanning Een analyse Harm Balk Commandeursopleiding / MCDM leergang 8

2 Voorwoord Deze scriptie is geschreven naar aanleiding van mijn stage bij N.V. Continuon (verder Continuon genoemd). Continuon is een dochteronderneming van N.V. Nuon (verder Nuon genoemd) en naar aanleiding van de Energiewet 1998 ontstaan. Voor die tijd werden de taken die Continuon uitvoert, door Nuon gedaan. In 1998 gingen zowel de medewerkers als de verantwoordelijkheid voor die taken over naar een nieuwe organisatie: Continuon. Een deel van de gebruikte informatie en onderzoeksresultaten in deze scriptie is dan ook afkomstig van Nuon. Overal waar in de tekst Nuon genoemd wordt, wordt daarmee tevens ook de dochter Continuon bedoeld. Vice versa is dit niet het geval. De focus van het onderzoek is komen te liggen op de continuïteit van de levering van elektriciteit. Aangezien Continuon hierin verweven en afhankelijk is van een aantal partijen is het onderzoek niet beperkt gebleven tot Continuon. In deze scriptie zijn de andere cruciale partijen eveneens beschreven. Voor dit onderzoek zijn gesprekken gevoerd met een groot aantal personen in de organisatie van Continuon. Verder is veel gebruik gemaakt van interne documenten van Continuon en diverse literatuur. Ook is gebruik gemaakt van het internet. Op de meeste geraadpleegde documenten van Continuon rust geheimhouding. Dit heeft het onderzoek enigszins beperkt. Ik heb die geheimhouding maximaal gerespecteerd en het onderzoek zoveel mogelijk daaromheen uitgevoerd. Ik wil de verschillende medewerkers van Continuon bedanken voor hun bereidwilligheid en gastvrijheid. In het bijzonder wil ik Koos Tegelaar bedanken voor zijn begeleiding en voor zijn geduld bij het beantwoorden van al mijn vragen. Hiernaast wil ik Hans van de Kar bedanken voor zijn geduld, zijn grondige leeswerk en zijn constructieve kritiek. Continuon(der) hoogspanning, Harm Balk, Commandeursopleiding / MCDM 8

3 0. Inhoudsopgave Blz. Voorwoord 1 Inhoudsopgave 2 Samenvatting 3 1. Inleiding 4 2. Ontwikkeling van de energievraag in Nederland 7 3. Vraagstelling Energievoorziening, actoren en achtergrond Risicoanalyse van energieuitval Actoren bij een energiestoring 31 7 Veiligheidsketen-actor analyse 35 8 Terrorisme 49 9 Conclusies 51 Referenties 53 Bijlage 1 54 Continuon(der) hoogspanning, Harm Balk, Commandeursopleiding / MCDM 8 2

4 Samenvatting Wat doet u wanneer de energie uitvalt? Thuis, op het werk en in het openbare leven zullen in dat geval de meest vanzelfsprekende dingen niet meer zo vanzelfsprekend blijken. De afhankelijkheid van energie kent historisch een stijgende lijn en neemt nog steeds toe. In het afgelopen decennium hebben in de energiesector een aantal belangrijke ontwikkelingen plaats gevonden. De energiesector is geliberaliseerd en moet op grond van Europese regelgeving ook geprivatiseerd worden. In deze scriptie wordt onderzocht hoe het gesteld is met de leveringszekerheid van energie in Nederland en hoe omgegaan wordt met de restrisico s. Hiervoor wordt de energiesector, met in het bijzonder de distributeurs beschreven en geanalyseerd. Vervolgens wordt een analyse uitgevoerd, waarbij ook de rol van overige actoren bij een energiestoring onderzocht wordt. Voor de analyse van de energiesector is voor een groot deel gebruik gemaakt van gegevens van N.V. Continuon, één van de grootste netbeheerders van Nederland. Het is interessant om te zien hoe Continuon zich verhoudt tot haar moeder Nuon. Enerzijds heeft er een wettelijke loskoppeling plaats gevonden, maar anderzijds heeft men dezelfde raad van bestuur, heeft men dezelfde mission-statement en onderkent men dezelfde stakeholders. Privatisering van de energiesector is in de praktijk nog niet volledig tot stand gekomen. Niet voor niets is de privatisering vrijwel wekelijks onderwerp van gesprek in de Tweede Kamer. Na een korte behandeling van deze politiek/economische ontwikkeling richt de scriptie zich vooral op aspecten van veiligheid. Bekeken wordt hoe netbeheerder Continuon kijkt naar risico s en hierop anticipeert. Van de risico s: Fysieke risico s, milieu risico s, imago schade en stagnatie levering, wordt de laatste verder uitgewerkt. Op basis van een theoretisch kader wordt vanuit drie dimensies gekeken naar risicoanalyse in relatie tot energielevering. Ondanks dat op veel documenten in de energiesector geheimhouding rust kunnen toch interessante conclusies getrokken worden. Er worden vervolgens naast Continuon, drie andere cruciale actoren onderscheiden: overheid, bedrijven en burgers. Met de veiligheidsketen-actor analyse wordt vervolgens onderzocht wat deze vier partijen in de verschillende schakels van de keten doen om (de effecten van) een energiestoring te voorkomen. Ten slotte is kort gekeken hoe de resultaten van het onderzoek zich verhouden tot de huidige dreiging van terrorisme. Geconcludeerd kan worden dat de Nederlandse energienetten van oudsher erg zeker zijn en dat zowel vanuit de overheid als vanuit de branche er veel aandacht is om die zekerheid te behouden. Wel kunnen er vanuit de verschillende actoren een aantal aanvullende maatregelen genomen worden om te anticiperen op het restrisico. Continuon(der) hoogspanning, Harm Balk, Commandeursopleiding / MCDM 8 3

5 1. Inleiding Op 28 september 2003, 3.01 uur, valt één van de hoogspanningsleidingen (De Mettlen- Lavorgo-lijn) van Zwitserland naar Italië uit als gevolg van kortsluiting met een boom. Deze uitval wordt opgevangen door één van de overige lijnen tussen Italië en Zwitserland (De Sils- Soazza lijn). Deze overname kan echter maar circa 15 minuten stand houden, voordat ook hier een uitval optreedt door overbelasting. Zowel in Italië als in Zwitserland wordt snel gereageerd om de belasting op de Sils-Soazza lijn te reduceren. De import door Italië wordt met 300 MW teruggebracht en in Zwitserland zelf worden ook een aantal maatregelen genomen om het transport over de lijn te minimaliseren. De maatregelen mogen niet baten: om 3.25 uur valt ook de Sils Soazza lijn uit. Met het verlies van deze twee grote lijnen wordt de belasting op de overige lijnen tussen Italië en het buitenland ontoelaatbaar hoog. Vrijwel gelijktijdig verliest Italië als gevolg van het automatisch ingrijpen van de veiligheidssystemen, alle elektriciteitsverbindingen met de rest van Europa. Binnen twaalf seconden is Italië geïsoleerd. Intern kan Italië dit niet opvangen en twee en een halve minuut later zit heel Italië zonder elektriciteit. Vanuit deze Black-out worden langzaam de elektriciteitsvoorzieningen weer opgebouwd. Eerst Noord-Italië, dan midden, zuid en ten slotte Sicilië. Ruim 18 uur na de eerste kortsluiting is de energievoorziening weer op het peil normaal. Een dergelijk scenario is ook in Nederland denkbaar. En wat dan? Hoe redt Nederland zich zonder elektriciteit? En hoe lang? Komen er rellen? Een geboortegolf? Of kost het juist mensenlevens? Het belang van continuïteit in de energievoorziening is voor de hand liggend. Het hoeft weinig betoog dat zonder gas en elektra het maatschappelijke leven zeer snel ontwricht wordt. Uitval van gas en elektra zal vrijwel onmiddellijk lijden tot het verlies van mensenlevens. Ook zullen verkeerschaos en problemen in de voedselvoorziening onmiddellijk optreden. Bij langdurige storingen zal een sneeuwbaleffect optreden van processen die stagneren door hun afhankelijkheid van de energievoorziening. Hierdoor zal de schade exponentieel toenemen. Googelen op stroomstoring geeft meer dan hits. Dit veronderstelt dat Nederland bekend is met het fenomeen stroomstoring en wekt de verwachting dat we hierop voorbereid zijn. Is dat ook zo? En is die voorbereiding voldoende? Eén van de spelers in een dergelijk scenario in Nederland is Continuon, dochteronderneming van Nuon. In deze scriptie wordt beschreven vanuit welke visie en op welke wijze Continuon invulling geeft aan het voorkomen van een dergelijk scenario. In deze scriptie wordt op basis van een theoretisch kader geanalyseerd hoe in Nederland geanticipeerd wordt op een mogelijke energiestoring. Allereerst wordt hiervoor vanuit drie dimensies naar risicoanalyse in relatie tot energielevering gekeken. Vervolgens wordt een aantal actoren onderscheiden en wordt hun anticipatie in de verschillende schakels van de veiligheidsketen geanalyseerd. De actoren die ik onderscheiden heb zijn: - de energieleveranciers, in het bijzonder Continuon - de overheid Continuon(der) hoogspanning, Harm Balk, Commandeursopleiding / MCDM 8 4

6 - bedrijven - burgers Onder leveranciers kunnen zowel de producenten, de distributeurs als de handelaren van energie verstaan worden. In dit onderzoek ligt de focus op de distributeur, ofwel de netbeheerder. Weliswaar zijn veel aspecten die voor Continuon onderzocht zijn, vrijwel identiek aan die van Nuon (producent en handelaar), maar die twee dimensies van energielevering ook meenemen in dit onderzoek was niet haalbaar. Vervolgonderzoek is hier wenselijk. In hoofdstuk 2 zal allereerst een korte historische ontwikkeling geschetst worden waarin duidelijk zal worden wat de groeiende rol van energievoorziening in onze maatschappij is en daarmee automatisch de steeds grotere afhankelijkheid hiervan. Ook zal geprobeerd worden om in deze context een realistische blik op de toekomst te werpen. In hoofdstuk 3 zal de probleemstelling geformuleerd worden. In hoofdstuk 4 zal de energiesector en in het bijzonder Continuon beschreven worden. Bij de keuze voor Continuon speelden twee overwegingen een rol: 1. Welk onderdeel van energielevering (productie, distributie of handel) is het meest geschikt voor dit onderzoek? Van deze drie onderdelen is distributie het meest voor de hand liggend. De oorzaak voor stagnatie in levering kan weliswaar in meerdere onderdelen gevonden worden, maar bij distributie is de relatie met hulpverlening (of de noodzaak daarvan) in de verschillende schakels van de veiligheidsketen het meest duidelijk. 2. Welke distributeur geeft het meeste inzicht in de wereld achter energielevering? Hierbij was niet één duidelijke keuze maken. Voor Continuon is gekozen, omdat interessant was om te zien hoe de privatisering en liberalisering haar effect hebben gehad op een voormalige overheidsorganisatie. In hoofdstuk 4 zullen tevens relevante termen uit de energiesector uitgelegd en uitgediept worden. Ook zal ingegaan worden op de wet- en regelgeving die ten grondslag ligt aan de huidige situatie in de energiesector. Deze beschrijving lijkt aan de ruime kant, maar geeft zoveel relevante informatie over de energiesector dat de gebruikte ruimte gerechtvaardigd is. In hoofdstuk 5 wordt een theoretisch kader geschetst van waaruit ik naar het risico van energieuitval gekeken heb. In dit kader wordt vanuit drie dimensies naar dit risico gekeken. Hierbij is aandacht voor bestaande processen, procedures en maatregelen, maar wordt ook gekeken naar de kwetsbaarheden. In hoofdstuk 6 zullen de overige actoren in het energielevering besproken worden. Dit zijn de overheid, bedrijven en burgers. In hoofdstuk 7 wordt de veiligheidsketen-actor analyse uitgevoerd. Hierbij wordt voor de verschillende actoren bekeken wat zij in de verschillende schakels van de veiligheidsketen (kunnen) doen als anticipatie op een energiestoring. Continuon(der) hoogspanning, Harm Balk, Commandeursopleiding / MCDM 8 5

7 In hoofdstuk 8 wordt, gezien de actualiteit, een uitstapje gemaakt naar terrorisme in relatie tot energiestoringen. In hoofdstuk 9 en 10 worden de belangrijkste conclusies en aanbevelingen uit dit onderzoek weergegeven. Continuon(der) hoogspanning, Harm Balk, Commandeursopleiding / MCDM 8 6

8 2. Ontwikkeling van de energievraag in Nederland Het energieverbruik 1 in Nederland kent een gestage stijging. Dit zal niemand verbazen, het is algemeen bekend dat de consumptie van energie, in welke vorm dan ook, toeneemt. In de analyse van het energieverbruik vanaf 1960 is dit duidelijk te zien (zie grafiek 1 en 2). Grafiek 1 Totaal energieverbruik in Nederland Grafiek 2 Energie verbruik per inwoner (Petajoule= Joule) (Gigajoule = Joule) Het energieverbruik ging van ongeveer 80 gigajoule per jaar per inwoner in 1960 naar 200 gigajoule in Een aantal zaken valt hierbij op: In de periode tussen 1973 en 1979 is een stijging waar te nemen in het energieverbruik per inwoner, met een piek in 1979 (zie grafiek 2). Door de tweede oliecrisis daalt het energieverbruik echter sterk en vertoont daarna weer een constant licht stijgende lijn. Het gebruik tussen 1979 en 2004 (een periode van 25 jaar) is daardoor nauwelijks toegenomen. Dit lijkt op het eerste gezicht onlogisch: vaatwassers, computers, wasdrogers zijn slechts enkele voorbeelden van apparaten die zijn toegevoegd aan het stroomverbruik in de Nederlandse huishoudens. De hoeveelheid elektrische apparaten is sterk toegenomen (zie tabel 1). Hiertegenover staat echter ook een aantal energiebesparende factoren. Isolatie van woningen en hoogrendementsketels zijn hier duidelijke voorbeelden van, maar ook de voorlichtingscampagnes over duurzaam omgaan met energie dragen mogelijk bij aan het reduceren van het energieverbruik. Het totaalverbruik in Nederland is echter wel gestegen (zie grafiek 1). Ook hier zien we eerst een piek in de helft van de zeventiger jaren en vervolgens een daling. Sinds 1995 zit het totaalverbruik echter weer boven de piek van De toename in gebruik, door de combinatie van bevolkingsgroei en de al eerder genoemde toename van toepassingen van (voornamelijk) elektrische apparaten, is duidelijk groter dan de invloed van de energiebesparende maatregelen. 1 Waar in dit onderzoek energie genoemd wordt, dan betreft dit elektriciteit, gas of beide Continuon(der) hoogspanning, Harm Balk, Commandeursopleiding / MCDM 8 7

9 % van de Nederlandse huishoudens Diepvriezer Magnetron en/of combi-oven Vaatwasmachine Wasmachine Wasdroger Home- en/of personal computer Bron: CBS (2005). Tabel 1 Aanwezigheid van elektrische apparaten in Nederlandse huishoudens CBS/MNC/sep05/0034 Een ander belangrijk aspect is dat het verbruik per inwoner niet berekend wordt op basis van het verbruik per huishouden. Het energieverbruik per inwoner wordt berekend door het totaalverbruik van alle afnemers (huishoudens, industrie, bedrijven, etc.) bij elkaar op te tellen en te delen door het aantal inwoners. In grafiek 1 en 2 is dit goed te zien. Slechts 15% van het berekende energie verbruik wordt in de woning verbruikt. Het verdere verbruik vindt plaats in de vorm van fossiele brandstoffen voor transport (in dit onderzoek verder buiten beschouwing gelaten), en bedrijven (industrie, diensten, verbruik door energieproducenten zelf en overigen). Toekomst Verschillende onderzoeken voorspellen een toename in het totale energieverbruik tussen 2001 en 2030 tussen de 50% en 60%. Betekent deze toename ook een grotere kwetsbaarheid met betrekking tot het uitvallen van de energievoorziening? Het antwoord is in principe eenvoudig: ja. Bij een grotere energiebehoefte is het wegvallen van die energie automatisch een groter probleem. Meer apparaten zullen niet meer functioneren en het dagelijks leven zal bij een energiestoring steeds meer ontregeld zijn. De vraag kan echter gesteld worden of alle nieuwe energie verbruikende apparaten ook direct de kwetsbaarheid verhogen. De afhankelijkheid van energie is kort geanalyseerd aan de hand van de piramide van Maslow (Maslow, 1968). Maslow onderkent vijf niveaus van behoeftes: fysiek noodzakelijke behoeftes, de behoefte aan veiligheid, sociale behoeftes, waardering en ontplooiing (zie figuur 1). Simpelweg komt het er op neer dat de behoeftes onder in de piramide een zaak zijn van overleven en naar mate de behoeftes hoger in de piramide staan het meer gaat om ontwikkeling en zelfontplooiing. Volgens Maslow zou het niet bevredigen van deze behoeften leiden tot een vermindering van de volle menselijkheid en tot blokkering van de menselijke mogelijkheden. Verder leidt het niet kunnen vervullen van de onderste behoeften tot onzekerheid en angst. Maslow was een vertegenwoordiger van de Humanistische psychologie. Ondanks dat onderzoekspsychologen vraagtekens zetten bij de wetenschappelijkheid van deze stroming, geeft het wel een interessant kader in relatie tot energiestoring. Continuon(der) hoogspanning, Harm Balk, Commandeursopleiding / MCDM 8 8

10 Figuur 1 De piramide van Maslow. (Toward a Psychology of Being, 1968) Wat is anno 2006 het grootste probleem als zowel de elektriciteit- als de gastoevoer stagneren? Dat zijn vanzelfsprekend de zaken die direct of indirect levensbedreigend zijn. Voor de burger blijken dan zaken als verwarming en koken de belangrijkste knelpunten te zijn. In vergelijking met bijvoorbeeld 1960 is hier qua kwetsbaarheid niet zoveel veranderd. Ook toen waren voedselvoorziening en verwarming de eerste knelpunten bij uitval van stroom. In de hogere lagen van de piramide van Maslow is de afhankelijkheid van energie anno 2006 aanzienlijk groter dan 40 jaar geleden. De impact van een energiestoring is daar nu veel groter. Ons leven is meer en meer ingericht op de toepassing van energieverbruikende apparaten. Mens-erger-jenieten bij kaarslicht zal niet meer voor iedereen een aanlokkelijk tijdverdrijf zijn. De effecten van een energiestoring zijn deels afhankelijk van het seizoen en het tijdstip waarin deze plaats vindt. s Winters is bijvoorbeeld meer behoefte aan licht en verwarming, terwijl bij een kortdurende storing de ochtend- en avondspits vooral een kwetsbare periode is door het uitvallen van verkeerslichten en het openbaar vervoer. Vanzelfsprekend zijn ook bedrijven en de overheid in hoge mate afhankelijk van de toevoer van elektriciteit en gas. Verder in dit onderzoek komt dat uitgebreid aan de orde. Onderaan de piramide staan wederom de zaken die direct of indirect levensbedreigend zijn. Verder is men in steeds grotere mate afhankelijk van energievoorziening. Het meest prominente voorbeeld hiervan is computergebruik. Steeds meer organisaties zijn volledig vleugellam als computers niet meer werken. Ook bedrijven waarbij de primaire processen niet afhankelijk lijken te zijn van energietoevoer, zijn vrijwel altijd ergens in de keten toch afhankelijk van computers: klantgegevens, orders, voorraadbeheer, etc. Zonder computers stagneert vroeg of laat de productie. Roltrappen, schuifdeuren, liften, elektrische heftrucks zijn enkele andere voorbeelden van moderne toepassingen van energie afhankelijke apparaten die bij uitval bedrijfsprocessen stagneren. Bij veel van deze problemen spelen interessante processen. Waar vroeger dezelfde handelingen door mensen gedaan werden is er nu simpelweg onvoldoende menskracht om dit te doen. Ook zijn door de mechanisatie bepaalde vaardigheden verleerd. Een voorbeeld hiervan is een veehouder wiens melkmachine niet meer inzetbaar is door een energiestoring. In het verleden melkte men met een aantal mensen de veestapel met de hand. Nu zal de boer het bij een energiestoring alleen moeten doen, want hij heeft geen personeel meer in dienst en het is nog maar de vraag of hij de vaardigheden nog bezit om met de hand te melken, en of hij voldoende tijd heeft om bijvoorbeeld 200 koeien twee keer per dag te melken. Continuon(der) hoogspanning, Harm Balk, Commandeursopleiding / MCDM 8 9

11 Hiernaast zijn bijvoorbeeld ook airconditioning en overige klimaatbeheersing te noemen die weliswaar niet direct bedrijven stilleggen, maar waar wel de inrichting van gebouwen op afgestemd is en die dus bij uitval aan het ongemak zullen bijdragen. Als we terugkeren naar de piramide van Maslow dan zijn dit zaken die niet onderin de piramide staan, maar die cumulatief wel bijdragen aan een calamiteit van zeer grote omvang. Bij langdurige storingen zijn er wel effecten in de onderste lagen van de piramide. De meeste bedrijven en organisaties die verantwoordelijkheden hebben op dat behoefteniveau beschikken over back-up systemen voor een bepaalde periode. Na deze periode zullen hier ook gevolgen op het niveau van veiligheid en fysieke bedreiging optreden. Met het probleem inmiddels duidelijk in beeld, wordt het tijd om de onderzoeksvragen te formuleren. Continuon(der) hoogspanning, Harm Balk, Commandeursopleiding / MCDM 8 10

12 3. Vraagstelling Tot halverwege de jaren 90 waren alle energiebedrijven in handen van de overheid. Het leveren van energie aan burgers en bedrijven werd gezien als de taak en verantwoordelijkheid van de overheid. Op de energiemarkt is het afgelopen decennium veel veranderd. Er hebben zich twee grote ontwikkelingen voorgedaan: de energiemarkt is geliberaliseerd de nutsbedrijven zijn geprivatiseerd In Veiligheid van de geliberaliseerde energiemarkt (Bruinincx, 2002) en Blackout (Santvoort van, 2002), wordt hierop uitgebreid ingegaan. Ik zal de genoemde begrippen hier kort beschrijven. In hoofdstuk 4 wordt iets uitgebreider op de ontwikkelingen ingegaan. Liberalisering Sinds 1 juli 2004 is de energiemarkt in Nederland volledig geliberaliseerd. In concreto betekent dit dat: energieproducenten hun product overal vrij aan kunnen bieden de netbeheerders hun energienetten ter beschikking moeten stellen aan alle energieaanbieders om deze energie te transporteren. de klant de vrijheid heeft om een energieleverancier te kiezen Er bestaat voor de klant geen vrijheid in het kiezen van de netbeheerder. De netten zijn toegewezen door de minster van Economische Zaken. Deze aanwijzing is voor 12 jaar. In de Energiewet 98 is het beheer van de elektriciteitsnetten en gasnetten geregeld. Privatisering Naast liberalisering heeft ook privatisering recent een belangrijke rol gespeeld. Wat is nu het verschil tussen liberaliseren en privatiseren? Liberaliseren is het zorgen voor concurrentie en keuzevrijheid. De consument wordt vrij om zelf te kiezen en de leverancier wordt vrij om te bepalen wat zijn aanbod is. Privatiseren is 'het vervreemden van aandelen of activa buiten de kring van publieke aandeelhouders' (bron: Dit houdt in dat als de aandeelhouders van de energiemarkt (gemeenten en provincies) hun aandelen in de energiebedrijven verkopen aan private partijen, de markt voor elektriciteit en gas geprivatiseerd wordt. Een argument tegen privatisering is dat winstoogmerk ten koste kan gaan van service. In het geval van energievoorziening betreft dat laatste onder andere de zekerheid van levering. Continuon(der) hoogspanning, Harm Balk, Commandeursopleiding / MCDM 8 11

13 3.1 Probleemstelling: Op basis van de voorgaande hoofdstukken kom ik tot de volgende probleemstelling: Bij stagnatie van energielevering wordt de maatschappij snel ontregeld en is er binnen korte tijd kans op grote materiële, economische en fysieke schade. De afhankelijkheid van energie in relatie tot de ontwikkelingen die het afgelopen decennium plaats hebben gevonden in de energiesector, vragen om een kritische analyse van de energievoorziening in Nederland. Deze probleemstelling roept de volgende onderzoeksvraag op: Hoe is Nederland voorbereid op een mogelijke energiestoring? Hierbij is Continuon als casus gebruikt bij de beantwoording van deze vraag. Als subvraag stel ik: Zijn de mogelijke effecten van een energiestoring op dit moment acceptabel? Zo nee, welke maatregelen zijn dan noodzakelijk om deze effecten wel acceptabel te maken? Om deze subvraag te beantwoorden moet eerst gedefinieerd worden wanneer een energiestoring nog acceptabel is. In dit onderzoek heb ik daarvoor twee criteria genomen: - Energiestoringen mogen niet ten koste gaan van mensenlevens, of - Energiestoringen mogen geen maatschappelijke onrust veroorzaken. De criteria zijn gekozen op basis van een aantal overwegingen: Verlies van mensenlevens als gevolg van een aantoonbaar falend bedrijfsproces is in de huidige maatschappij onaanvaardbaar. Historisch gezien zijn mensen steeds kritischer geworden waar het gaat om materiële en immateriële schade die men ondervindt als gevolg van externe factoren. Een mensenleven is daarbij de ultieme schade en mijn inziens wordt het verlies hiervan in vrijwel geen enkel bedrijfsproces nog als acceptabel beschouwd. Maatschappelijke onrust laat zich moeilijker definiëren. In dit onderzoek stel ik die definitie als volgt: er is sprake van maatschappelijke onrust als gevolg van energie stagnatie wanneer: (a) Een significant deel van een gemeenschap, (b) zich vaker dan incidenteel onveilig voelt, of (c) langdurig en / of regelmatig niet in staat is om deel te nemen aan het dagelijks leven. Bij het formuleren van de criteria heb ik bewust niet voor de benadering gekozen om de focus van het onderzoek slechts op de kans van energiestagnatie te leggen. Hiermee zou vooral aandacht ontstaan voor de technische aspecten van levering van energie. De kans dat er een energiestoring optreedt is echter niet tot nul te reduceren. Dit blijkt ook wel uit tabel 2. Interessanter is het dus om te kijken naar de effecten. Dat beide aspecten nauw met elkaar verbonden zijn is duidelijk. In het onderzoek wordt het reduceren van de kans dan ook wel meegenomen. Continuon(der) hoogspanning, Harm Balk, Commandeursopleiding / MCDM 8 12

14 In tabel 2 wordt een overzicht gegeven van een aantal vrij recente elektriciteitsstoringen in Nederland. Dit geen uitputtende opsomming van de opgetreden energiestoringen. Datum Plaats Omvang Duur Oorzaak Flevoland, Gelderland, Utrecht Drie provincies 6 uur Ongelukkige samenloop van omstandigheden: technische storingen Boxtel 8000 huishoudens en enkele Enkele Brand in een Delen van Amsterdam en de rest van Noord-Holland bedrijven Enkele honderdduizenden huishoudens, openbaar vervoer, bedrijven en instellingen Eindhoven huishoudens en 100 bedrijven Haaksbergen inwoners en maatschappelijke onrust Zuid-Holland zuid mensen, treinverkeer uitgevallen, verkeerslichten uitgevallen, alarminstallaties buiten werking, 112-centrale buiten werking Almere Stad huizen, bedrijven en instellingen Amsterdam Uitvallen stroomvoorziening Buitenveldert stembureaus Amsterdam Huishoudens, bedrijven, metro s, trams en verkeerslichten buiten werking Goeree huishoudens, enkele Overflakkee honderden bedrijven Arnhem Volledige uitval bankzaken Postbankklanten Nederland Utrecht Treinverkeer Utrecht CS volledig gestaakt Europa Stroomuitval in grote delen van Duitsland, Frankrijk Italië en België Tabel 2 recente energiestoringen in Nederland uren verdeelstation < 1 uur Explosie in een verdeelstation 4 uur Knagende kat uur Kortsluiting als gevolg van gebroken bliksemdraden door sneeuwval 2 uur Technisch mankement 10 KV station Enkele Onbekend uren < 6 uur Kapotte kabel, snel verholpen met noodaggregaten 1 uur Onbekend 20 uur Explosie in verdeelstation 4 uur Storing bij toeleverancier in Arnhem 2 uur Storing in technische ruimte 1 uur Uitschakelen van hoogspanningsleiding over een rivier Uit deze tabel is op te maken dat er zich in de afgelopen 10 jaar aardig wat energiestoringen hebben voorgedaan en dat de effecten van die storingen in sommige gevallen vrij ingrijpend waren. In Haaksbergen leidde de energiestoring zelfs tot maatschappelijke onrust. Volgens Continuon(der) hoogspanning, Harm Balk, Commandeursopleiding / MCDM 8 13

15 mijn stelling was deze energiestoring daarom niet acceptabel, met andere woorden: die storing had niet zulke ingrijpende gevolgen mogen hebben. Hopelijk was de energiestoring in Haaksbergen dan ook een incident, een effect met een zeer kleine kans van optreden. De betrokken partijen zullen zich in moeten zetten om zowel de kans van optreden, als de effecten van een energiestoring zo klein mogelijk te maken. 4. Energievoorziening, actoren en achtergrond Bij energievoorziening moet onderscheid gemaakt worden tussen de energieproducenten (centrales), de energie handelaren en de energie distributeurs (de netbeheerders). Alleen de netbeheerders worden in deze scriptie belicht. Een deel van de beschrijving is vrij technisch, maar ik ben van mening dat deze beschrijving noodzakelijk is om een duidelijk beeld te geven van alle relevante facetten die een rol spelen bij het zeker stellen van energielevering. Zoals genoemd in de vraagstelling is het afgelopen decennium veel veranderd in de energiebranche: de energiemarkt is geliberaliseerd de nutsbedrijven zijn geprivatiseerd Liberalisering De liberalisering heeft geresulteerd in de volgende situatie: Op dit moment zijn er 11 regionale netbeheerders voor elektriciteit en 16 voor gas. Hierbij moet opgemerkt worden dat zowel voor elektriciteit als voor gas sprake is van één landelijke hoofdnet-beheerder (respectievelijk TenneT en Gas Transport Services B.V.). De hoofdnetbeheerders transporteren de energie door middel van respectievelijk het hoogspanningsnet en het hoofdgasleidingnet naar de regionale netten. Het idee van liberaliseren is onderdeel van de uitgangspunten van de Europese Unie: een vrij verkeer van goederen, diensten, kapitaal en personen. In 1996 zijn de richtlijnen voor liberalisering vastgelegd in de Europese richtlijnen voor elektriciteit en in 1998 zijn daar de richtlijnen voor aardgas aan toegevoegd. Deze richtlijnen schrijven voor aan welke eisen de nationale wetgeving van een lidstaat van de EU moet voldoen, om de markten voor elektriciteit en aardgas vrij te maken. Nederland heeft deze eisen verwerkt in de Energiewet (1998) en in de Gaswet (2000). De dienst Uitvoering en toezicht Energie (DTe) houdt dagelijks toezicht op de energiemarkt. De DTe is een directie van de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa), met betrekking tot energie-inhoudelijke zaken en de concurrentiepositie. Als leveranciers of transportbedrijven zich niet aan de regels houden, kan de DTe sancties opleggen. Op de website van DTe staan alle bedrijven die een vergunning hebben om energie te leveren. Privatisering De discussie over de privatisering van de energiesector is in Nederland nog niet ten einde. Vrijwel wekelijks is dit een onderwerp van gesprek in de Tweede Kamer. Het spanningsveld waar de discussie zich in bevindt, is enerzijds het voldoen aan de eisen die geformuleerd zijn door de EU, en anderzijds het controle willen houden op deze cruciale factor in de Continuon(der) hoogspanning, Harm Balk, Commandeursopleiding / MCDM 8 14

16 samenleving. In onderstaand kader staat een citaat uit een onderzoeksverslag van Ernst & Young, waarin zij de privatisering van de energiemarkt onderzochten. Privatisering energiebedrijven noodzakelijk in geliberaliseerde energiemarkt Amsterdam, 18 januari 2000 De spelers in de energiewereld zijn ervan overtuigd dat de privatisering van alle energiebedrijven onafwendbaar is, ondanks groeiende politieke en maatschappelijke aarzelingen. Drie van de vier nutsbedrijven verwacht dat zij binnen vijf jaar geheel of gedeeltelijk geprivatiseerd zullen zijn. Dit blijkt uit Trends In Energy 2000, het rapport dat het management consultancy bureau Ernst & Young vandaag publiceert. Alleen privatisering kan voorkomen t de overheid ongewenste marktrisico s op zich neemt. En dit laatste is in strijd met het Europese energiebeleid en met de aanbevelingen van de commissie Cohen. Deze pleit immers voor het tegengaan van ondernemersactiviteiten door de overheid. Op dit moment, concludeert Ernst en Young, is sprake van een onwenselijke situatie waarin de energiebedrijven in overheidshanden blijven terwijl ze op een geliberaliseerde markt moeten opereren. Deze hybride mengvorm van vrije markt en staatsbedrijf belemmert de bedrijven in hun noodzakelijke expansie. Bron: Ernst en Young. Aanvullend hierop belemmert de in bovenstaand citaat genoemde dubbele rol van de overheid mogelijk ook haar controlerende functie. In paragraaf 4.2 wordt de positie van Continuon in relatie tot dit onderwerp kort beschreven. 4.1 Netbeheerders De netbeheerders spelen een cruciale rol in het zeker stellen van de energielevering. Storingen in het net kunnen in korte tijd grote gevolgen hebben. Zoals gezegd wordt er bij de netbeheerders onderscheid gemaakt tussen landelijke transportnetten en regionale netten. De landelijke transportnetten transporteren energie van de energieproducent naar de regionale energietransporteur. Tussen het landelijke transportnet en het regionale transportnet wordt de energie gereduceerd. Regionale Netbeheerders van gas AxEL-Gas.V. B.V. Netbeheer Haarlemmermeer Delta Netwerkbedrijf B.V. ENECO Netbeheer B.V. Essent Netwerk B.V. Infra Mosane N.V.. Intergas Netbeheer B.V. Netbeheer Centraal Overijsel B.V. NRE Netwerk B.V. N.V. Continuon Netbeheer Obragas Net N.V. ONS Netbeheer B.V. RENDO Netbeheer B.V. Westland Energie Infrastructuur B.V. Zebra Gasnetwerk B.V. Regionale Netbeheerders van elektriciteit Delta Netwerkbedrijf B.V. ENECO Netbeheer B.V. Essent Netwerk B.V. Infra Mosane N.V.. Netbeheer Centraal Overijsel B.V. NRE Netwerk B.V. N.V. Continuon Netbeheer ONS Netbeheer B.V. RENDO Netbeheer B.V. Westland Energie Infrastructuur B.V. Continuon(der) hoogspanning, Harm Balk, Commandeursopleiding / MCDM 8 15

17 Tabel 3 Regionale netbeheerders van Nederland Tussen de regionale netbeheerders bestaan grote verschillen. Voor elektriciteit is het zo dat twee netbeheerders enkele provincies van energie voorzien (Essent en Continuon), twee andere netbeheerders voorzien ongeveer één provincie (Delta en Eneco) en de overige zes zijn kleine lokale netten. De gebieden die per netbeheerder zijn toegewezen liggen niet per definitie aaneengesloten. Voor gas is de situatie vergelijkbaar met die van elektriciteit. Wel moet opgemerkt worden dat de netbeheerders die zowel gas als elektriciteit transporteren, niet automatisch geografisch gelijke gebieden toegewezen hebben gekregen voor hun netten. Figuur 2 Dekkingsgebieden van respectievelijk de drie grootste en de drie kleinste netbeheerders voor elektriciteit. Achtereenvolgens worden de volgende netbeheerders beschreven: TenneT, landelijk elektriciteitsnet Gas Transport Services, gasnet Continuon, regionaal gas- en elektriciteitsnet De beschrijving van Continuon is het meest uitgebreid en dient straks als voorbeeld hoe een regionale netbeheerder omgaat met en anticipeert op mogelijke risico s. Continuon(der) hoogspanning, Harm Balk, Commandeursopleiding / MCDM 8 16

18 4.1.1 TenneT, landelijk elektriciteitsnet Oorspronkelijk hadden we in Nederland een grote hoeveelheid kleine, regionale elektriciteitsbedrijven. Vanaf 1980 zien we een schaalvergroting van bedrijven door fusies en internationalisering. In de jaren negentig worden de eerste stappen gezet in de richting van een geliberaliseerde Europese markt. In Nederland werd in 1998 de eerste stap gezet richting een geleidelijke liberalisering, in de vorm van de nieuwe Elektriciteitswet. Deze wet bepaalde onder andere dat er een landelijke, onafhankelijke beheerder moest komen, voor een goed en betrouwbaar elektriciteitsverkeer in Nederland. Om hieraan te voldoen werd in hetzelfde jaar TenneT opgericht, dat de verantwoordelijkheid kreeg voor het beheer van de 220 en 380 kv-transportnetten, die alle regionale netten en het Europese net met elkaar verbinden Gas Transport Services, gasnet Op 2 juli 2004 is Gas Transport Services B.V. (GTS) opgericht (voorheen de Gasunie). GTS is de landelijke netbeheerder voor aardgas. Als gevolg van de Tweede Europese Gasrichtlijn moeten alle lidstaten op 1 juli 2004 in hun nationale wetgeving hebben opgenomen dat er een aparte juridisch onafhankelijke beheerder van het landelijke gastransportnet wordt aangewezen. In Nederland heeft de betreffende wet de naam Implementatie- en Interventiewet gekregen. Toen deze wet in werking trad, in juli 2004, werd Gas Transport Services B.V. aangewezen als de beheerder van het landelijke hoofdtransportnet. Voor de N.V. Nederlandse Gasunie betekende deze wet dat zij de taken die wettelijk behoren bij de landelijke netbeheerder overdroeg aan GTS Continuon, regionaal gas- en elektriciteitsnet Zoals hiervoor al gemeld zal de beschrijving en analyse van Continuon wat uitgebreider zijn. Deze analyse vormt immers de basis voor het antwoord op de onderzoeksvraag. De volgende onderwerpen worden behandeld: Positie van Continuon Stakeholders Risico s 4.2 Positie van Continuon Om duidelijk te maken wat de rolverdeling is na de liberalisering van de energiewereld, wordt de relatie NUON Continuon hier als voorbeeld uitgewerkt. Zoals eerder al genoemd zijn de energiemaatschappijen op basis van de Energiewet'98 losgekoppeld van de netbeheerders. Dit betekent dat Continuon een onafhankelijke positie ten opzichte van Nuon gekregen heeft. De raad van bestuur van Nuon is evenwel ook de raad van bestuur van Continuon. Continuon heeft wel haar eigen raad van Commissarissen. Voor beide organisaties zijn dezelfde stakeholders geformuleerd, geldt dezelfde mission-statement, maar Continuon is juridisch onafhankelijk als het gaat om het beschikken over de licentie voor het gebruik en beheer van het gas- en elektriciteitsnet. In de praktijk komt het er simpelweg op Continuon(der) hoogspanning, Harm Balk, Commandeursopleiding / MCDM 8 17

19 neer dat Nuon producent en leverancier is van energie en Continuon de transporteur. Continuon moet echter ook voor andere energieproducenten en leveranciers transporteren. Continuon is verantwoording schuldig aan de DTe. 4.3 Stakeholders Continuon onderscheidt vier stakeholders, te weten: 1) aandeelhouders 2) klanten 3) medewerkers van Continuon 4) milieu Voor de vier stakeholders bekijk ik wat (de grootste) risico s zijn in relatie tot de processen van Continuon. Dit heb ik gedaan op basis van het visiedocument van Continuon (Continuon, 2005). Per stakeholder is één hoofdrisico gedefiniëerd. Vervolgens is bekeken op welke wijze deze risico s zoveel mogelijk gereduceerd zijn. Ten slotte wordt beoordeeld in welke mate de genomen maatregelen effect hebben op het terugdringen van de risico s Aandeelhouders De eerste stakeholder zijn de aandeelhouders. In het geval van Continuon zijn dat de provincies en de gemeenten. Het belang van aandeelhouders is over het algemeen duidelijk: financieel. Goede bedrijfsresultaten leiden tot een hoge waarde van de aandelen. In het geval van Continuon heeft de aandeelhouder echter ook een veiligheidsbelang. De provincies en gemeenten hebben een grote verantwoordelijkheid m.b.t. openbare orde en veiligheid. Dit zal verder uitgewerkt worden in paragraaf 5.1. Hier ontstaat wel een interessant spanningsveld: Een geprivatiseerd energiebedrijf zal er alles aan doen om energielevering te garanderen. Energielevering is immers het primaire product en als dat faalt, kelderen de aandelen. Dit zou bepleiten dat privatisering de leveringszekerheid ten goede komt. In de huidige situatie zijn alle aandelen in handen van de overheid en niet verhandelbaar. Hierdoor is er mogelijk minder urgentie om energielevering te garanderen. Aan de andere kant staat bij een geprivatiseerd energiebedrijf het maken van winst meer centraal en kan het winstbejag bijvoorbeeld ten koste gaan van kwaliteit in onderhouds- of veiligheidsmaatregelen. Een voorbeeld hiervan is de stroomstoring bij Enron in Californie. Door opzettelijk te weinig stroom te leveren via het reguliere net, liep de prijs hiervan op. Vervolgens verkocht Enron via andere wegen dure stroom (Alex Gibney, 2005) Voorts is het denkbaar dat een geprivatiseerde netbeheerder als gevolg van de liberalisering minder gemotiveerd is om te investeren in het net. Bijvoorbeeld met betrekking tot onderhoud of capaciteitsuitbreiding. Ook concurrerende aanbieders profiteren immers van deze investeringen. Tijdens het onderzoek heb ik een groot aantal medewerkers van Continuon geïnterviewd. Tijdens deze interviews bleek de relatie tussen de waarde van de aandelen in relatie tot het bedrijfsresultaat nauwelijks een rol te spelen in de arbeidsmotivatie. Wel was er sprake van een Continuon(der) hoogspanning, Harm Balk, Commandeursopleiding / MCDM 8 18

20 sterk gevoel van trots en prestige om een hoge leveringszekerheid te bieden. Het genoemde spanningsveld leidt dus vooralsnog niet tot negatieve resultaten Klant Voor de energieleveranciers zijn zowel burgers als bedrijven klanten. Voor de klant bestaan er meerdere risico s. Allereerst is er het risico van het uitblijven van de stroomlevering. Dit kan relatief kleine gevolgen hebben (ongemak en verstoring van het dagelijkse leven), maar er kunnen ook verdergaande consequenties optreden, zoals aanzienlijke economische schade en levensbedreiging (hierbij valt te denken aan ziekenhuizen, verzorgingstehuizen en risicovolle bedrijfsprocessen die afhankelijk zijn van stroom). Dit zal verder uitgelegd worden in paragraaf 4.4: risico s. Een tweede risico is een afwijking in de levering van de hoeveelheid stroom. Te veel (of te weinig) stroom kan schade aan apparaten en machines geven. Dit geeft zowel een economisch als een fysiek risico Medewerkers van Continuon Voor de medewerkers van Continuon zijn er ook meerdere risico s. Allereerst fysieke risico s. Fouten in het bedrijfsproces vormen een directe fysieke bedreiging. Bij elektriciteit kan dit elektrocutie tot gevolg hebben. Bij gas bestaat het risico van brand- en explosiegevaar en het onwel worden door zuurstofgebrek. Hiernaast bestaat voor medewerkers altijd het economische risico van het verlies van inkomen. Dit kan het (in)directe gevolg zijn van wetgeving of tegenvallende bedrijfsresultaten. Dit aspect heeft weinig relevantie in relatie tot dit onderzoek en zal hier verder niet uitgewerkt worden. Deels is dit aspect al aan de orde gekomen bij de stakeholder aandeelhouders Milieu Met betrekking tot het milieu kunnen we risico s voor (Conti)Nuon opdelen in twee gebieden: Productie en transport. Met betrekking tot productie spreekt Nuon over duurzaam ondernemen. Dit vertaalt zich in een verantwoorde bedrijfsvoering en actief bijdragen aan duurzame energievoorziening. In het kader van dit onderzoek wordt dit facet niet verder uitgewerkt. Bij transport (Continuon) geldt eveneens dat uitgegaan wordt van duurzaam ondernemen. Een verantwoorde bedrijfsvoering is ook hier de basis. Periodiek wordt een milieuscan uitgevoerd om de milieusituatie te analyseren en te toetsen conform ISO In de volgende paragraaf wordt dit verder toegelicht. 4.4 Risico s Continuon onderscheidt in haar Calamiteitenplan (Continuon, 2005) de volgende risico s: 1) fysieke risico s 2) milieurisico s 3) imagoschade 4) stagnatie levering Continuon(der) hoogspanning, Harm Balk, Commandeursopleiding / MCDM 8 19

Leeswijzer Tarievencode Elektriciteit

Leeswijzer Tarievencode Elektriciteit Leeswijzer Tarievencode Elektriciteit Doel leeswijzer TarievenCode... 2 Aansluittarieven (hoofdstuk 2 TarievenCode)... 2 2. Twee soorten aansluittarieven... 2 2.. Eenmalig aansluittarief afhankelijk van

Nadere informatie

Capaciteitsplan. ONS Netbeheer BV 30-11-2000

Capaciteitsplan. ONS Netbeheer BV 30-11-2000 Capaciteitsplan ONS Netbeheer BV 2001 2007 30-11-2000 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Visie 3. Modellen 3.1. Model 1 Belasting, invoeden en uitwisselen in knooppunten bij verschillende transportscenario's

Nadere informatie

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 De laatste tijd worden we overspoeld door marketing verhalen over de slimme meter en het slimme energienet. Men stelt dat met de komst van de slimme meter

Nadere informatie

actueel FORUM #03/12.02.09

actueel FORUM #03/12.02.09 actueel 18 Straks zonder stroom? Binnenkort is een groot deel van de energiebedrijven in buitenlandse handen... Tekst: Remko Ebbers, Jiska Vijselaar Foto: Marcel van den Bergh/Hollandse Hoogte en Robin

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

2003-2010 Westland Energie Infrastructuur b.v. DEFINITIEF

2003-2010 Westland Energie Infrastructuur b.v. DEFINITIEF CAPACITEITSPLAN ELEKTRICITEIT 2003-2010 Westland Energie Infrastructuur b.v. DEFINITIEF Inhoudsopgave: Inleiding 3 Toelichting op het Capaciteitsplan 4 1.1 Algemeen 4 1.2 Opbouw van het net 4 1.3 Invullen

Nadere informatie

Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle. Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet?

Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle. Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet? Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet? Introductie Stedin is als netbeheerder verantwoordelijk voor een veilig

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen storing Diemen

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen storing Diemen OPDRACHTGEVER AUTEUR TenneT TenneT VERSIE 1.0 VERSIE STATUS Definitief PAGINA 1 van 7 Samenvatting, conclusies en aanbevelingen storing Diemen 27 maart 2015 te Diemen 380 kv PAGINA 2 van 7 Voorwoord Op

Nadere informatie

Startnotitie. Procedure vervreemding aandelen Essent. 1 Context

Startnotitie. Procedure vervreemding aandelen Essent. 1 Context Startnotitie 1 Context Op 1 juli 2008 is het groepsverbod uit de Wet Onafhankelijk Netbeheer (WON) in werking getreden. Als gevolg daarvan dient het beheer en eigendom van energienetwerken en de productie

Nadere informatie

Memo. Informatienotitie stand van zaken aandeelhouderschap Eneco, Inleiding

Memo. Informatienotitie stand van zaken aandeelhouderschap Eneco, Inleiding Centrale Staf Bestuurlijke processturing Doorkiesnummers: Telefoon 015 2602545 Aan College van B & W Van S. Bolten Afschrift aan Memo Datum 04-11-2008 Opsteller M.R.Ram Bijlage Onderwerp Stand van zaken

Nadere informatie

Water en hoogspanning

Water en hoogspanning Water en hoogspanning een goede combinatie? Frank Wester Arnhem, 4 november 2013 Meerlaagse Veiligheid & Vitale Infrastructuur 4 november 2013 Meerlaagse Veiligheid & Vitale Infrastructuur Elektriciteit

Nadere informatie

14 Elektriciteit en gas

14 Elektriciteit en gas 14 Elektriciteit en gas crisistypen onderbreking levering elektriciteit onderbreking levering gas bevoegd gezag (nationaal) soorten maatregelen minister EL&I burgemeester of voorzitter veiligheidsregio

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland)

Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland) Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland) De energievoorziening gaat veranderen. De energiemarkten zijn sterk in beweging en dat leidt tot onzekerheden. De energiesector

Nadere informatie

Capaciteitsplan Elektriciteit

Capaciteitsplan Elektriciteit Titel Nummer Datum 31 oktober 2002 Inhoud Pagina 1 INLEIDING... 3 2 HUIDIGE EN TOEKOMSTIGE BEHOEFTE AAN TRANSPORT... 3 2.1 HET MAXIMALE SCENARIO... 4 2.2 HET MINIMALE SCENARIO... 5 2.3 HET WERKELIJKE SCENARIO...

Nadere informatie

Is uw organisatie grootverbruiker van gas en/of elektriciteit? In deze brochure vindt u belangrijke informatie voor uw aansluiting. www.dnwg.

Is uw organisatie grootverbruiker van gas en/of elektriciteit? In deze brochure vindt u belangrijke informatie voor uw aansluiting. www.dnwg. Is uw organisatie grootverbruiker van gas en/of elektriciteit? In deze brochure vindt u belangrijke informatie voor uw aansluiting www.dnwg.nl Wanneer wordt u aangemerkt als grootverbruiker? U valt in

Nadere informatie

Energie en ruimtelijke ordening

Energie en ruimtelijke ordening Energie en ruimtelijke ordening Hoe eerder hoe beter Ruimteconferentie 19 april 2011 Netbeheerder in de energieketen Energieproductie Netwerken Energielevering Transport & distributie Werkgebied Liander

Nadere informatie

BESLUIT. Dienst uitvoering en toezicht Energie. Inleiding en verloop procedure

BESLUIT. Dienst uitvoering en toezicht Energie. Inleiding en verloop procedure Dienst uitvoering en toezicht Energie BESLUIT Nummer: 100792/ 47 Betreft: Besluit tot wijziging van het besluit van 18 juli 2001 kenmerk 100247/37, waarbij de tarieven zijn vastgesteld die Westland Energie

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Stand van zaken splitsing energiebedrijven het groepsverbod nader beschouwd

Stand van zaken splitsing energiebedrijven het groepsverbod nader beschouwd schap eming Stand van zaken splitsing energiebedrijven het groepsverbod nader beschouwd Inleiding Op 21 november 2006 is het wetsvoorstel tot wijziging van de Elektriciteitswet 1998 (de E-wet) en van de

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft?

Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft? Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft? Netwerkbedrijf Endinet, de werkgever met energie Maar liefst 416.000 klanten in Zuidoost Brabant krijgen via kabels en leidingen van Endinet stroom

Nadere informatie

maatregel instantie wettelijke basis toelichting

maatregel instantie wettelijke basis toelichting Elektriciteit en gas onderbreking levering elektriciteit maatregel instantie wettelijke basis toelichting 1. informatie 1a. inlichtingen 1a1. door een producent, een leverancier, een handelaar, een netbeheerder,

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

NATIONAAL ENERGIEFORUM 2007 FINANCIEEL-ECONOMISCHE GEVOLGEN VAN NETWERKSPLITSING

NATIONAAL ENERGIEFORUM 2007 FINANCIEEL-ECONOMISCHE GEVOLGEN VAN NETWERKSPLITSING NATIONAAL ENERGIEFORUM 2007 Splitsingsdebat, Hilton Amsterdam, 21 November 2007 Aan de Vooravond van de Splitsing van Netten FINANCIEEL-ECONOMISCHE GEVOLGEN VAN NETWERKSPLITSING Prof Dr Hans J.G.A. van

Nadere informatie

DE SLIMME METER Slim, bewust en Duurzaam

DE SLIMME METER Slim, bewust en Duurzaam DE SLIMME METER DE SLIMME METER Slim, bewust en Duurzaam Slim, Bewust en Duurzaam Wat is een slimme meter? Slimme meters vervangen de huidige gas- en elektriciteitsmeters. Deze digitale meter meet net

Nadere informatie

Hoogspanningslijnen. Antwoord op de meest gestelde vragen

Hoogspanningslijnen. Antwoord op de meest gestelde vragen Hoogspanningslijnen Antwoord op de meest gestelde vragen 2 Ministerie van Infrastructuur en Milieu Hoogspanningslijnen Antwoorden op de meest gestelde vragen Inhoudsopgave 1. Waarom deze brochure? 3 2.

Nadere informatie

Bijdrage opruimingskosten in de jaarrekening

Bijdrage opruimingskosten in de jaarrekening Bijdrage opruimingskosten in de jaarrekening Verschillende overheidsregelingen eisen van ondernemingen financiële bijdragen voor de kosten van het opruimen van producten of productiefaciliteiten van die

Nadere informatie

Is uw organisatie grootverbruiker van gas en/of elektriciteit? In deze brochure vindt u belangrijke informatie voor uw aansluiting. www.enduris.

Is uw organisatie grootverbruiker van gas en/of elektriciteit? In deze brochure vindt u belangrijke informatie voor uw aansluiting. www.enduris. Is uw organisatie grootverbruiker van gas en/of elektriciteit? In deze brochure vindt u belangrijke informatie voor uw aansluiting www.enduris.nl Wanneer wordt u aangemerkt als grootverbruiker? U valt

Nadere informatie

Commissie Bestuur en Veiligheid, 5 februari 2007, agendapunt 12. onderwerp: Calamiteitenplannen storing gas en elektra

Commissie Bestuur en Veiligheid, 5 februari 2007, agendapunt 12. onderwerp: Calamiteitenplannen storing gas en elektra Commissie Bestuur en Veiligheid, 5 februari 2007, agendapunt 12 onderwerp: Calamiteitenplannen storing gas en elektra Inleiding Middels een rondje langs de veiligheidsregio s (in oprichting) is Essent

Nadere informatie

www.consumind.nl Februari 2012

www.consumind.nl Februari 2012 www.consumind.nl Februari 2012 Dit informatiepakket bevat de volgende onderdelen: Achtergrond en algemene informatie energiemarkt. Vast of variabel energiecontract? De meest gestelde vragen bij overstappen.

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

Energieprijsvergelijkers

Energieprijsvergelijkers Energieprijsvergelijkers Vervolgonderzoek naar de kwaliteit van vergelijkingssites voor elektriciteit en gas Den Haag, augustus 2005 Projectteam: drs. B.W. Postema drs. L.J. Groenhuijse drs. L.M. van den

Nadere informatie

Betreft Beantwoording vragen van het lid Spies (CDA) over energieprijzen en - contractsvoorwaarden voor consumenten

Betreft Beantwoording vragen van het lid Spies (CDA) over energieprijzen en - contractsvoorwaarden voor consumenten > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal voor Bezuidenhoutseweg 30 Postbus 20101 2500 EC

Nadere informatie

Corr.nr. 2008-29565, EZ Nummer 17/2008 Zaaknr. 105823

Corr.nr. 2008-29565, EZ Nummer 17/2008 Zaaknr. 105823 Corr.nr. 2008-29565, EZ Nummer 17/2008 Zaaknr. 105823 Voordracht van Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten van Groningen i.v.m. de toekomststrategie en het aandeelhouderschap Essent. SAMENVATTING:

Nadere informatie

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz.

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz. Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n) 8 september 2003 ME/EM/3051226 1 Onderwerp Besluit tot verlenging termijn beschermde afnemer Gaswet en Elektriciteitswet 1998 E-en G-wet.mbo Besluit van, tot verlenging

Nadere informatie

Energiebedrijven en de noodzaak van zorgvuldige wetgeving

Energiebedrijven en de noodzaak van zorgvuldige wetgeving Dit artikel uit is gepubliceerd door Boom Juridische uitgevers en is bestemd schap eming Energiebedrijven en de noodzaak van zorgvuldige wetgeving Inleiding De meest recente wijzigingen van de Elektriciteitswet

Nadere informatie

5.3.03. Elektriciteit

5.3.03. Elektriciteit 5.3.03 Elektriciteit Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Beschrijving van de capaciteit van het huidige net 3. Lange termijn visie op de capaciteitsvraag en vertaling hiervan naar transport scenario s 4. Inschatting

Nadere informatie

09 april 2015 Joulz, Utrecht. Maintenance for Energy

09 april 2015 Joulz, Utrecht. Maintenance for Energy 09 april 2015 Joulz, Utrecht Maintenance for Energy Uitdagingen van de Netbeheerder Verantwoord investeren in onzekerheid. (Th.A.M. de Bruin) CAPEX realisatie programma Voorjaar 2015 Vanzelfsprekend, toch?

Nadere informatie

Stand van zaken op de energiemarkt

Stand van zaken op de energiemarkt Stand van zaken op de energiemarkt Onderzoek energiemarkt consumenten Rapportage kerncijfers Tweede halfjaar 12 Majka van Doorn, research consultant Thijs Hendrix, senior research consultant 14 uari 13

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal Centraal Informatiepunt

Eerste Kamer der Staten-Generaal Centraal Informatiepunt Eerste Kamer der Staten-Generaal Centraal Informatiepunt Den Haag, 27 november 2000 Aan de leden en de plv. leden van de Vaste Commissie voor Economische Zaken HERZIENE VERSIE I.V.M. TOEVOEGEN STEMVERHOUDING

Nadere informatie

Gemeenten hebben een eigen verantwoordelijkheid om het advies al dan niet op te volgen.

Gemeenten hebben een eigen verantwoordelijkheid om het advies al dan niet op te volgen. Raadsinformatiebrief Onderwerp Problematiek hoogspanningslijn Inleiding/aanleiding De gemeente Oirschot heeft door Kema onderzoek laten uitvoeren naar de breedte van de magneetveldzone rond de hoogspanningslijn

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Factsheet Kwaliteit 2012

Factsheet Kwaliteit 2012 Factsheet Kwaliteit 212 Regionale Netbeheerders Elektriciteitsnetten & Gastransportnetten De gegevens in de grafieken in dit document zijn gebaseerd op de gegevens die de regionale netbeheerders aan de

Nadere informatie

Stand van zaken op de energiemarkt

Stand van zaken op de energiemarkt Stand van zaken op de energiemarkt Onderzoek energiemarkt consumenten Rapportage kerncijfers Eerste halfjaar 13 Majka van Doorn, research consultant Thijs Hendrix, senior research consultant 11 13 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2005-II

Eindexamen economie 1 vwo 2005-II Opgave 1 Quartaire sector onder vuur In de periode 1998-2001 steeg de arbeidsproductiviteit in de Nederlandse economie. Die productiviteitsstijging was niet in iedere sector even groot, zoals blijkt uit

Nadere informatie

Stand van zaken op de energiemarkt

Stand van zaken op de energiemarkt Stand van zaken op de energiemarkt Onderzoek energiemarkt consumenten Rapportage kerncijfers Tweede halfjaar 13 Majka van Doorn, research consultant Thijs Hendrix, senior research consultant il 14 Inhoudsopgave

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Korte inhoud van het voorstel Beschikbaar stellen van een krediet voor het vervangen van de openbare verlichting in de wijk Stein.

Korte inhoud van het voorstel Beschikbaar stellen van een krediet voor het vervangen van de openbare verlichting in de wijk Stein. Raad van 27 juni 2006 Agendanummer: 16 Korte inhoud van het voorstel Beschikbaar stellen van een krediet voor het vervangen van de openbare verlichting in de wijk Stein. AANLEIDING Zoals bekend is momenteel

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1999 2000 25 097 Structuurverandering elektriciteitssector Nr. 28 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Geen stroom, wel spanning

Geen stroom, wel spanning Geen stroom, wel spanning Netwerkdag Calamiteitenplannen 20 september 2012 Maaike Bok (Crisisbeheersing) Inhoud presentatie Netbeheer in Nederland Rol netbeheerder in koude en warme fase Impact stroomstoring

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Analyse ontwikkeling leerlingaantallen

Analyse ontwikkeling leerlingaantallen Analyse ontwikkeling leerlingaantallen Naar aanleiding van de 1 oktobertelling 2014 heeft VGS Adivio weer een korte analyse uitgevoerd waarbij onderzocht is in hoeverre de leerlingaantallen onderhevig

Nadere informatie

Energie van ons allemaal

Energie van ons allemaal VNO-NCW Themabijeenkomst Energietransitie Michael Fraats Trianel Energie B.V. 28 November 2011 1 Energie van ons allemaal 30-11-2011 2 Energie van ons allemaal is de essentie van Trianel Energie: Gericht

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

De rol van TenneT in de transitie naar duurzame energie. Peter Nieuwenhuijse Arnhem, 29 juni 2011

De rol van TenneT in de transitie naar duurzame energie. Peter Nieuwenhuijse Arnhem, 29 juni 2011 De rol van TenneT in de transitie naar duurzame energie Peter Nieuwenhuijse Arnhem, 29 juni 2011 TenneT TSO Elektriciteitstransporteur in Nederland en een deel van Duitsland In Nederland: Alle netten op

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

Activiteitenplan 380 kv hoogspanningsstation Vijfhuizen

Activiteitenplan 380 kv hoogspanningsstation Vijfhuizen NOTITIE AAN Dienst Regelingen VAN Sara Zehenpfenning ONDERWERP Activiteitenplan 380 kv hoogspanningsstation Vijfhuizen TER BESLUITVORMING TER INFORMATIE Activiteitenplan 380 kv hoogspanningsstation Vijfhuizen

Nadere informatie

Maatschappelijk Jaarverslag 2012

Maatschappelijk Jaarverslag 2012 Maatschappelijk Jaarverslag 2012 Inhoudsopgave Blad Voorwoord 2 1. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) 3 2. MVO en Prins Bouw 3 3. Beleid 4 4. Speerpunten 5 5. Duurzaam bouwen 9 6. Toekomst 10

Nadere informatie

Energiearmoede. Index. Energiearmoede 11-7-2013 16:20. Case Enactus: Urgentie, Analyse, Trends. +31654366965 remko.cremers@alliander.

Energiearmoede. Index. Energiearmoede 11-7-2013 16:20. Case Enactus: Urgentie, Analyse, Trends. +31654366965 remko.cremers@alliander. Energiearmoede Case Enactus: Urgentie, Analyse, Trends 11-07-2013 Remko Cremers +31654366965 remko.cremers@alliander.com @RCremers Index Alliander in het kort [pagina 3] Case omschrijving [pagina 10] Achtergrond

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer... 4 1 Tevredenheid en vertrouwen van de consument... 5 2 Tevredenheid over

Nadere informatie

Aspecten van leveringszekerheid en netveiligheid in het 380 kv-net. Verantwoord en innovatief ondergronds

Aspecten van leveringszekerheid en netveiligheid in het 380 kv-net. Verantwoord en innovatief ondergronds Aspecten van leveringszekerheid en netveiligheid in het 380 kv-net Verantwoord en innovatief ondergronds Aspecten van leveringszekerheid en netveiligheid in het 380 kv-net Samenvatting Toepassing 380 kv

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1997 1998 25 621 Regels met betrekking tot de productie, het transport en de levering van elektriciteit (Elektriciteitswet...) Nr. 8 NOTA VAN WIJZIGING Ontvangen

Nadere informatie

Energieprijsvergelijkers

Energieprijsvergelijkers Energieprijsvergelijkers Onderzoek naar de kwaliteit van vergelijkingssites voor elektriciteit en gas op het internet Den Haag, april 2006 Projectteam: drs. B.W. Postema drs. M.M. van Liere mr. D.F.J.M.

Nadere informatie

Afschakelplan en Stroomtekort 2014

Afschakelplan en Stroomtekort 2014 Afschakelplan en Stroomtekort 2014 Komt het tot afschakelen? Wat is het afschakelplan / Ben ik erbij betrokken? Verloop van het afschakelplan 2 13. 225 MW De afnamepiek op het net van Elia in 2013: 13.225

Nadere informatie

Bestuurlijke Netwerkkaarten Crisisbeheersing. Netwerkkaart 14 Elektriciteit en gas

Bestuurlijke Netwerkkaarten Crisisbeheersing. Netwerkkaart 14 Elektriciteit en gas Bestuurlijke Netwerkkaarten Crisisbeheersing Netwerkkaart 14 Elektriciteit en gas 14 Elektriciteit en gas versie 2015 Crisistypen onderbreking levering elektriciteit onderbreking levering gas schaarste

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

'De kassa's werkten niet meer'

'De kassa's werkten niet meer' M200603 'De kassa's werkten niet meer' Economische schade van stroomstoringen in het MKB Ruud Hoevenagel Zoetermeer, 22 mei 2006 Economische schade van stroomstoringen in het MKB Van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Milieubarometer 2010-2011

Milieubarometer 2010-2011 NOTITIE Nr. : A.2007.5221.01.N005 Versie : definitief Project : DGMR Duurzaam Betreft : Milieubarometer 2010-2011 Datum : 6 januari 2012 Milieubarometer 2010-2011 Inleiding De milieubarometer is een instrument,

Nadere informatie

Wat betekenen de SDE+, Salderen, en postcoderoos voor de netbeheerder?

Wat betekenen de SDE+, Salderen, en postcoderoos voor de netbeheerder? Wat betekenen de SDE+, Salderen, en postcoderoos voor de netbeheerder? Enexis: Wij brengen energie waar mensen licht en warmte nodig hebben. Enexis: Een rijke historie IJsselmij Frigem EGD Ruil verzorgingsgebied

Nadere informatie

Milieubarometer 2009-2010

Milieubarometer 2009-2010 NOTITIE Nr. : A.2007.5221.01.N004 Versie : definitief Project : DGMR Duurzaam Betreft : Milieubarometer 2009-2010 Datum : 26 juli 2011 Milieubarometer 2009-2010 Inleiding De milieubarometer is een instrument,

Nadere informatie

Directie Toezicht Energie (DTe)

Directie Toezicht Energie (DTe) Directie Toezicht Energie (DTe) Aan Ministerie van Economische Zaken T.a.v. de heer mr. L.J. Brinkhorst Postbus 20101 2500 EC Den Haag Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n) 102238/1.B999 Rapport Frontier

Nadere informatie

Betreft:vragen naar aanleiding van de (voorgenomen) tracéwijziging 380kV Zuid West

Betreft:vragen naar aanleiding van de (voorgenomen) tracéwijziging 380kV Zuid West Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Directoraat generaal voor Energie, Telecom en Mededinging Directie Energiemarkt t.a.v. de directeur drs. J.C. de Groot Postbus 20401 2500 EK Den

Nadere informatie

Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet.

Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. BESLUIT Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. Zaaknummer 2239/ Nuon - Feenstra I. MELDING 1. Op 1 december

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

T-prognoses. nut en noodzaak

T-prognoses. nut en noodzaak nut en noodzaak : nut en noodzaak Wat zijn? staat voor Transportprognoses, oftewel een verwachting van het benodigde transport voor de levering of productie van elektriciteit. Producenten, regionale netbeheerders

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Black-outs: Achtergrond en de rol van decentrale energieopwekking

Black-outs: Achtergrond en de rol van decentrale energieopwekking Black-outs: Achtergrond en de rol van decentrale energieopwekking Agenda Achtergrondinformatie energiemarkt Decentrale energie-opwekking (Dieselgenerator, WKK, UPS): Helpen black-out te voorkomen Technisch:

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd Regelingen en voorzieningen CODE 5.1.4.22 Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd bronnen vraag en antwoord ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I), 23.2.2011, www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Leveringszekerheid. Wat als morgen het licht uitgaat?

Leveringszekerheid. Wat als morgen het licht uitgaat? Leveringszekerheid Wat als morgen het licht uitgaat? Inhoudstafel Samenvatting Enkele definities Net voldoende aanbod Leveringszekerheid Wat kunnen wij doen? Wat kan u doen? Conclusie Samenvatting Een

Nadere informatie

Werkloosheid nauwelijks veranderd

Werkloosheid nauwelijks veranderd Persbericht Pb14-084 18-12-2014 09.30 uur Werkloosheid nauwelijks veranderd - Werkloosheid blijft 8 procent - Meer mensen aan het werk in de afgelopen drie maanden - Aantal WW-uitkeringen met 6 duizend

Nadere informatie

5 Samenvatting en conclusies

5 Samenvatting en conclusies 5 Samenvatting en conclusies In 2008 werden in Nederland bijna 5,2 miljoen mensen het slachtoffer van criminaliteit (cbs 2008). De meeste van deze slachtoffers kregen te maken met diefstal of vernieling,

Nadere informatie

Inpassing van duurzame energie

Inpassing van duurzame energie Inpassing van duurzame energie TenneT Klantendag Erik van der Hoofd Arnhem, 4 maart 2014 doelstellingen en projecties In de transitie naar duurzame energie speelt duurzame elektriciteit een grote rol De

Nadere informatie

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Onderzoek Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012 Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Datum: 9 september 2013 Vragen of reacties kunt u sturen

Nadere informatie

Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt

Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt 1 Aanpak analyse van de loterijmarkt 1. In het kader van de voorgenomen fusie tussen SENS (o.a. Staatsloterij en Miljoenenspel) en SNS

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie Smart Energy Mix Victor van Heekeren Platform Geothermie Inhoud 1. Hoe ziet het er uit (globale contouren) 2. Vragen 3. Profiel/introductie Platform Geothermie 4. Blockers & Drivers, het krachtenveld 5.

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Elektrische en magnetische velden

Elektrische en magnetische velden Elektrische en magnetische velden 10 veelgestelde vragen EnergieNed Elektrische en magnetische velden 10 veelgestelde vragen EnergieNed januari 2003 2 Inleiding Elektriciteit is nauwelijks meer weg te

Nadere informatie

Modal shift en de rule of half in de kosten-batenanalyse

Modal shift en de rule of half in de kosten-batenanalyse Modal shift en de rule of half in de kosten-batenanalyse Sytze Rienstra en Jan van Donkelaar, 15 januari 2010 Er is de laatste tijd bij de beoordeling van projecten voor de binnenvaart veel discussie over

Nadere informatie

Rapport. Martine van de Pol Elisabeth Duijser. B5462 13 november 2003. Bestemd voor: Hydron Zuid Holland te Gouda

Rapport. Martine van de Pol Elisabeth Duijser. B5462 13 november 2003. Bestemd voor: Hydron Zuid Holland te Gouda Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Rapport Concurrentie binnen watermarkt schaadt vertrouwen consument

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie