Vóóralles liefdeenaandacht

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vóóralles liefdeenaandacht"

Transcriptie

1 opvoeddilemma s Een kind van 10 is,zo op het eerste gezicht, een volwassene op zakformaat. Maar overschat ze niet, vinden deskundigen: ze zijn nog niet af,er kan nog volop opgevoed worden. Daarom tien vragen over opvoeden met antwoorden van een deskundigenpanel. Vóóralles liefdeenaandacht Sinds haar 10de verjaardag fotografeert artdirector Hein van Putten elke dag zijn dochter Roos. Bij dit artikel staat een deel van de foto s uit haar 11de levensjaar. Kinderen van 10, die zijn toch wel zo n beetje af? opper ik tijdens de redactievergadering over dit nummer van het magazine. Ik heb er zelf een en dat is al een heel mens, met eigen meningen, een eigen sociaal leven, dat zich voor een deel op Hyves afspeelt, en eigen onvermoede specialismen (gevechtsvliegtuigen van míj heeft hij het niet). Het echte opvoedwerk zit erop; al lang voorbij is de tijd dat ik volgens de boekjes consequent moest blijven als hij zich jengelend op de supermarktvloer wierp. Nu gaat het er eerder om zijn comfortabele leven te faciliteren met ruime hoeveelheden voedsel, gezelligheid en af en toe een schoon dekbedovertrek. Hoongelachvielmijtendeel.Vooraldeoudersvanpubers onder mijn collega s melden dat ik over een paar jaar wel anders zal piepen: het echte werk begint pas wanneer het zonnige kind verandert in een bokkige puistenkop die gaat zitten blowen op zijn kamer in plaats van huiswerk maken. Comazuipen, soa s, winkeldiefstal en vmbo-kader; voor jehetweetdoemthetopenwiljezulksvoorkomendan dient er wel degelijk continu opgevoed te worden, nu enstraksooknog. Ik denk daar even over na. En concludeer dat ik al gaathetnietmeeroverbordjeleegeteneninjeeigenbed blijven snachts heusnogwelbijstuurelkedag.alis dat eerder onderhandelen te noemen: oké, je mag zo n belachelijkdurepet,maardanmoetjewelzelfdehelft betalen.(hiervoegikdaneenpreekbijoverdebedrieglijke waarden van statussymbolen, mijn Prada-laarzen onder tafel moffelend). Goed, je mag alleen thuisblijven alsiknaardestadga,maardanmoetjenietdeheletijd zo n schietspel gaan zitten spelen. Alléén de eerste helft van Ajax-AC Milan of The Voice of Holland en daarna naar bed. De poldermethode is het kortom, en soms is dat nog lastig genoeg; juist omdat de gesprekspartner een 10-jarigeis.Wanthoeserieuskanenmagjeeenkindvandie leeftijd nemen, hoe verstandig het ook oogt? Kan hij alleennaarvoetbalfietsen?ishettevroegvooreenmobiele telefoon? Keuzen te over die je voor je kind moet maken, en dat gaat nog wel even door volgens breindeskundigen: de hersenen zijn nog volop in ontwikkeling. Beter nu nog even doorpakken dan straks met een ontspoorde puber zitten. > tekst Evelien van Veen fotografie Hein van Putten Volkskrant magazine

2 Tien opvoedvragen aan vijf deskundigen: Linda Bijl van de Opvoedpoli, Kees Bakker van het Nederlands Jeugdinstituut, Justine Pardoen van Ouders Online en Mijn kind online, Ferko Öry, die opvoedondersteunende programma s ontwikkelt, en ontwikkelingspsycholoog Mariëtte Huizinga, die onderzoek deed naar wat normaal gedrag is voor een 10-jarige. Want er zijnnogopvoeddilemma sgenoeg ookbijeenkinddataleenheelmensis. Mageenkindvan een mobiele telefoon? Een achterhaalde vraag, zeggen de deskundigen: de meesten hebben eraleen.endaarisniksmismee. Ikbenabsoluutvóór,zegtFerko Öry. Teneersteweetjezoaltijdwaarjekindis.Tentweedeleerthet erdoormetgeldomtegaan. Hetispraktisch,zeggenookdeanderen. Eenkindvan10pendeltvaakheenenweertussenthuis(tweethuizen, in geval van gescheiden ouders), school, naschoolse opvang en vriendjes, die op deze leeftijd een belangrijke plaats innemen. Dan is een mobieltje niet per definitie overbodige luxe, al vindt Linda Bijl van de Opvoedpoli 12 jaar een logischer leeftijd voor een eerste telefoon, wanneer het kind naar de middelbare school gaat. Hoedanook,zorgdatjejekindleertermeeomtegaan,zegtJustine Pardoen. Andersishetnetalsofjeeentvbijeenkleuteropdekamer zet en vervolgens zegt: zoek het maar uit. Dus: zorg dat je kind niet met zijn mobieltje het internet op kan, geen dure sms-abonnementen neemt op bijvoorbeeld ringtones(dat kan via smsdienstenafzeggen.nl) 3... en zijn beltegoed in de gaten houdt. Dat is mobiele-telefoonopvoeding. Dat hoort er, net als internetopvoeding, tegenwoordig gewoon bij twee middagen per week alleen thuis zijn? Het is een bekend dilemma bij ouders van kinderen in groep 7 of 8: opeendagwillenzenietmeernaardenaschoolseopvang.deandere kinderen die er zitten zijn allemaal jonger, ze vervelen zich of ze voelen zichsimpelwegtegrootvooropvang.wattedoen?kaneenkindvan dieleeftijdalmiddagenalleenofmeteenvriendjethuiszijn?zometeengaanzenaardemiddelbareschoolendaniserookgeenoppasof opvang meer; nu alvast maar proberen dan? Hethangtvanhetkindaf,zeggenJustinePardoenenLindaBijl.Sommige kinderen zijn op deze leeftijd al zelfstandig en verstandig en die kunnen dat best aan. Zorg dat er een buurvrouw of bekende in de buurt als achterwacht fungeert, zorg ook dat je zelf goed bereikbaar bentenbelafentoeomteinformerenhoehetgaat.zomoethetkunnen, misschien niet vier maar toch wel één of twee middagen per week. De mannelijke deskundigen denken er anders over. Een vorm van verwaarlozing, vindt Kees Bakker. Een kind heeft aandacht en gezelligheid nodig. Een eventueel ouder broertje of zusje dat ergens op zijn of haar kamer een computerspel zit te spelen, lost het probleem niet op. Ferko Öry vindt het ook niks. De tijd is voorbij dat moeder met detheeklaarzit,maardanmoetjetocheenandereoplossingverzinnen. Als een kind somber of triest uit school komt, moet er iemand voor hem zijn....onbeperkt computeren? De vraag stellen is hem beantwoorden: niks mag onbeperkt natuurlijk,enalhelemaalcomputerenniet.maarhoedanwel?hetdingstaat er en oefent een onweerstaanbare aantrekkingskracht uit: als je niet uitkijkt,zitjekinderdagennachtachter. De professionals zijn het redelijk eens: één tot twee uur beeldschermtijd(dat is dus inclusief televisie) per(doordeweekse) dag is maximaal. In een regenachtig weekend kan er een uurtje bijkomen, maar grenzen stellen moet. En dat hoort stringenter te gebeuren dan halfslachtig roepen: zou je nieteenslekkernaarbuitengaan?steleentijdslotinopdecomputer, adviseert Justine Pardoen. En stel bijvoorbeeld bij Google de safe search -optie in zodat kinderen geen porno of geweld te zien krijgen. Of gebruik de gratis kinderbrowser MyBee, die zorgt voor een ge schikte internetomgeving. Ja, daarvoor moet je je even in de materie verdiepen, maar dat, zegt Pardoen, is sowieso een must. Internet is een belangrijke leefomgeving voor kinderen; ze hebben thuis, school éninternet.jekuntjenietpermitterenomdaarnietsvantewillenweten.eenouderzeieenstegenme: Mijnzoonzitelkedagurenachter diecomputer,watmoetikdaarnoumee? Toenikhaarvroegwathij dan doet, wist ze dat niet. Dat is hetzelfde als verzuchten: mijn kind sportzobelachelijkveel,endannietwetenwelkesporthijdoet.verdiepjeerin.kijkmee.praaterover.vraag s avondsaantafelofzenog iets hebben meegemaakt op internet een paar uur buiten beeld zijn? Zijn we overbezorgd geworden? Ik bracht vroeger uren door op een landje in de buurt: fietsen, fikkie stoken. Mijn moeder wist dan echt nietprecieswaarikwas.nuweetik enikbenechtgeenuitzondering eigenlijk altijd waar mijn kinderen zijn. Is dat niet verstikkend? We zijn wel erg voorzichtig de laatste jaren, vindt Linda Bijl. Als er eenlandjeisindebuurtofeenandereplekwaarzegraagspelen,laat zegaan.jekuntzenietoveraltegenbeschermen.jemoetookrisico s nemen. Ze worden echt niet meteen gekidnapt, zegt Pardoen. Wees zo verstandig om zulke doemscenario s uit je gedachten te bannen, anderskrijgteenkindnooitdevrijheidwaarhetrechtopheeft. Ik kom uit een groot gezin, zegt Kees Bakker. Mijn ouders wisten nauwelijks waar ik uithing. Maar nu zijn we ons veel bewuster van gevaren én we begeleiden onze kinderen intensiever. Daar is niets mis mee,zolangjekinderennietdekansontneemtombuitentespelenen afentoedehortoptegaan. Eenmobieltjehelpt: Hetisechtnietverstikkendomafentoetebellen....boos worden of huilen alshetietsnietzint? Natuurlijk mag een kind zijn boosheid of teleurstelling uiten, daar zijn alle professionals het over eens. Maar schreeuwen, jammeren of driftaanvallen krijgen past niet meer bij deze leeftijd. Op het gebied van emotiebeheersing, zegt Mariëtte Huizinga, verschilt het brein van een gemiddeldkindvan10nietheelveelmetdatvaneenvolwassene.huizinga deed onderzoek naar hoe en vanaf welke leeftijd kinderen hun gedrag kunnen sturen: hun impulsen beheersen, omgaan met verandering, plannen en organiseren bijvoorbeeld. Het gebied in de hersenen dat daarbij van belang is, de prefrontale cortex,is alshetgoedis ophetgebiedvanemotieregulatiealbijna net zo ver ontwikkeld als dat van een volwassene. Dat betekent dat een kind van een jaar of 10 niet meer door het lint zou moeten gaan als bijvoorbeeld een uitstapje niet doorgaat. Ook heeft het zelfinzicht: eennormaal,gezondkindvan10heefthetdondersgoeddooralsanderen hem bijvoorbeeld irritant vinden en weet zijn gedrag dan aan te passen. Ophetgebiedvanplannenenorganiserenishetbreinechternoglang niet klaar: uit zichzelf huiswerk maken, de voetbaltas op tijd inpakken of zonder aansporing op zaterdag het konijnenhok schoonmaken hoef je van een 10-jarige niet te verwachten. De ontwikkeling van de hersenengaatopdatgebieddoortotbegin20.nogjarenduszuljehemals ouder aan het werk moeten zetten, begeleiden en controleren. > 8 Volkskrant magazine

3 Moeteenkindvan10... hetnietomhetprobleembinnenshuisoptelossendanzijnerinveel gemeenten opvoedsteunpunten die kunnen helpen luisteren naar zijn ouders? Duh, natuurlijk moet een kind van 10 luisteren naar zijn ouders. Maar kijkeensophetforumvanoudersonlineenziehoevaakhetmisgaat. Er zijn ouders die klagen over de prepuberteit van hun 10-jarige die dwars is, chagrijnig op de bank hangt of al niet meer te bewegen is achter de spelcomputer vandaan te komen en aan tafel te eten. Niet oké, zegt ons opvoedpanel. Ten minste tot een jaar of 16 hoor je het gezag te hebben als ouders en dus in alle redelijkheid te bepalen watergebeurt.alsdatalnietmeerluktalseenkind10jaaris,hebje iets fout gedaan in de opvoeding. Te weinig grenzen gesteld, niet consequent geweest, te vaak toegegeven. Niet best dus, maar wel begrijpelijk: opvoeden is anno nu ook een lastige klus. De autoritaire opvoeding is immers vervangen door de onderhandelingsopvoeding waarbijjenietmeerwegkomtmet omdatikhetzeg.hetkomtdaarbij aan op praten, luisteren, leidinggeven, aandacht geven, ondersteunen, redelijk en begripvol zijn en tegelijk, als het moet, onverzettelijk blijven. En dat in een meestal tweeverdienersgezin waar de dagen toch al overvol zijn en de tijd schaars is. Goed communiceren is belangrijk. Misschien dat deze opvoedstijl daarom wel geschikter is voor 8... vrouwen en meisjes dan voor mannen en jongens, zegt Kees Bakker. Hijsignaleertindejeugdzorgeenpiekvanjongenstussen10en14met gedragsproblemen; wellicht dat het daarmee te maken heeft. Hetgoede nieuws: het is niette laatom de boel bijte sturen.een 10- jarige kan nog een heleboel leren; ook luisteren naar zijn ouders. Lukt...seksueel voorgelicht zijn? Maak je geen illusies: 10-jarigen weten bijna alles al. Uit Europees onderzoek blijkt dat 40 procent van de 10-jarigen harde porno heeft gezien op internet, zegt Justine Pardoen. Van de 14-jarige meisjes is 64 procent aleens gevraagd zichuit te kleden voordewebcam, vult FerkoÖryaan.EenbeetjelaatdusommetboekjesalsKindertjesgroeieninmama sbuikplechtigopderandvanhetbedtekomenzitten.seksuele voorlichting geef je vanaf het moment dat kinderen vragen stellenendatbegintaljareneerder.dilemma szijnerwelopdezeleeftijd:watverteljeoverrobertm.alsdekrantopdeontbijttafelervol meestaat?wilenkunjewelvertellendatervolwassenenzijndiezich aan kleuters vergrijpen? Hoe bescherm je je kind tegen foute figuren op internet? Stel vragen, zeggen de deskundigen. Dis niet ongevraagd een gedetailleerdverhaalop,maarviseerstuitwatjekindalweet,wathetnogwil wetenenwaarhetmeezit.houdjeantwoordeneenvoudig,maarwees wel open. Seks moet een normaal gespreksonderwerp zijn, anders wordjenietinvertrouwengenomenalshetnodigis....eendrukkeweg over kunnen steken? Bijdevraagofeenkindvan10alleeneendrukkewegkanoversteken, blijken de deskundigen behoorlijk voorzichtig. Niemand vindt dat een goed idee. En dat komt ongetwijfeld doordat we ons nu bewuster zijn van gevaren dan vroeger, toen veel meer kinderen zelf naar school fietsten. Dat heeft ook goede kanten: het aantal verkeersdoden is in Nederland sinds de jaren zeventig gestaag gedaald. Dit is wel de leeftijd om samen te gaan oefenen, overigens. Over een oftweejaar,alshetkindnaardemiddelbareschoolgaat,moethetzich immers wel alleen in het drukke verkeer kunnen begeven taken hebben in huis? Mijn kinderen zijn straalverwend op dit gebied. Ze hoeven nog geen bord in de afwasmachine te zetten. De hele generatie 10-jarigen is straalverwend: geen kind dat nog kolen uit het hok hoeft te halen of zijn schoenen hoeft te poetsen. Met gemiddeld anderhalf kind per huishouden en een hoop apparatuuríserooknietzoverschrikkelijkveeltedoen.enwaterwelmoet gebeuren,doenwelieversnelevenzelf.metaldatwerkenvantegenwoordigzijnwealzoweinigthuis,danmoethetwelgezelligzijn. Pedagogisch onverantwoord, zegt het panel. Een kind van 10 hoort verantwoordelijkheden te hebben en zich nuttig te maken, anders wordthetluienonuitstaanbaar.geefhemeenpaarvastetaken ontbijt klaarzetten, tafel afruimen, zijn eigen wastafel schoonmaken en zieeroptoedathetookgebeurt. Maarmaakergeenhalszaakvan,zegtFerkoÖry,diehetstiekemeen beetje onzin vindt. Kinderen moeten al zo veel tegenwoordig. De tafel afruimen hoort voor mij bij de kleine afspraken die je met je kind maakt: belangrijk, maar niet wezenlijk. Waar het echt om gaat, dat zijn de grote afspraken: aardig zijn voor je omgeving, je zusje niet slaan, respect hebben voor elkaar, opkomen voor je vrienden....nog geknuffeld worden? Natuurlijk, roept het panel in koor, en: het moet worden geprezen, gekoesterd en getroost en gecoacht. Ook heeft het recht op één-op-één aandacht:afentoealleenmetz nvadernaardefilmbijvoorbeeld. Een kind van 10 heeft vóór alles warmte een aandacht nodig, zegt Linda Bijl. Juist als het vervelend is geweest zeg je s avonds bij het slapen gaan:ikhouvanje,albenjesomseendraak. Oud gedaan is jong geleerd: als de ouders liefdevol, kalm, belangstellend en evenwichtig opvoeden, levert dat doorgaans een aardige, verstandige10-jarigeop.bijnaafdus? Eenkindvantienisinderdaadal een ongelooflijk eind, vindt Ferko Öry. < Kees Bakker is directeur van het Nederlands Jeugdinstituut, een kenniscentrum over jeugd en opvoeding met 140 medewerkers. Ferko Öry is van oorsprong kinderarts en nu adviseur bij TNO, waar hij programma s ontwikkelt voor opvoedingsondersteuning voor ouders, scholen en instellingen. Mariëtte Huizinga is ontwikkelingspsycholoog en onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam. Samen met Diana Smidts schreef ze Gedrag in uitvoering, over de rol van executieve functies bij kinderen en pubers, dat in februari 2011 verschijnt. Linda Bijl is orthopedagoog en directeur van de Opvoedpoli in Amsterdam en Alkmaar. Justine Pardoen is hoofdredacteur van ouders.nl en mijnkindonline.nl. Half januari 2011 presenteert ze een nieuwe website: mediaopvoeding.nl 10 Volkskrant magazine

4 5 x 10+: de programmeur Freek van Arkel Sake Elzinga Irma Bulkens 25 jaar e r ga a t e e n w e r e l d v o o r j e o p e n Nu verkrijgbaar bij de Volkskrant: exclusieve Perplex-edities van topfoto s Marcus Peters W.M. van der Sande Taco Anema Bert Verhoeff * Kijk nu op volkskrant.nl/webwinkel voor de exacte afmetingen per foto. visualisatie van het Perplex-procedé Het beste fotobureau van Nederland en in de ogen van velen zelfs van Europa, jubileert. Wat in 1985 ontstond uit een netwerk van fotografen die betrokken waren bij Plaatwerk, een tijdschrift voor sociale fotografie is uitgegroeid tot een toonaangevend bureau van internationale allure met hoge inhoudelijke en esthetische normen. Exclusieve edities Beeldredacteur van Volkskrant magazine en fotograaf Theo Audenaerd selecteerde de tien mooiste foto s uit de databank van Hollandse Hoogte. Deze foto s van bekende topfotografen zijn nu exclusief verkrijgbaar bij de Volkskrant, afgewerkt als duurzame en hoogwaardige Perplex. Deze wijze van afdrukken garandeert een ongekende helderheid en kleurdiepte. Hierdoor krijgen de foto s absolute museumkwaliteit. Bovendien hangt u de foto s zo, zonder lijst aan de muur. Maak gebruik van deze unieke kans en bestel uw favoriete foto in een van de drie formaten*: Medium 150,- Large 260,- Extra Large 350,- volkskrant.nl/webwinkel Over de hele wereld Puck Meerburg (11) bouwt iphone-apps. Hij woont met zijn ouders en broertje in Delft. De eerste app die ik bouwde was een draaiwijzer voortwister.de wijzer van hettwisterspel in de klas was kapot,dus vroeg de juf of ik een nieuwe wilde maken.ze bedoelde van karton,maar ik heb een iphone-app gebouwd met eentwisterwijzer. Ik leerde mezelf programmeren toen ik 7 was. Ik begon met PHP, een scripttaal die ook voor bijvoorbeeld Wikipedia wordt gebruikt.op de site van PHP staan voorbeelden en instructies,daarmee heb ik het geleerd.nu kan ik ook programmeren in Javascript en Objective-C. Vorig jaar heb ik detafeltrainer gebouwd.ik was nog niet zo goed in tafels en heb in de tijd dat ik ervoor moest oefenen deze app ontwikkeld.hij is nu in bijna alle landen van de wereld beschikbaar.het bijzonderst vind ik wel dat-ie door iemand in Japan is gekocht. Nu wil ik de Tafeltrainer verbeteren, bijvoorbeeld met highscores en verschillende niveaus. Het kost ongeveer twee maanden om een goede app te bouwen met goed geluid en leuke plaatjes.maar dan moet je je wel goed concentreren.soms laat ik me iets te veel afleiden door andere websites. fotografie Koos Breukel tekst Loes Reijmer

5 in beeld Vrijemiddag Ach, ze hebben het zo druk, de meisjes en jongens van 10. Of valt het toch wel mee? We fotografeerden acht kinderen op zaterdag- en zondagmiddag, 2 uur. Wat doen ze? fotografie Heidi de Gier tekst Berend Jan Bockting Tekst Links Jelle vantol uit Hoogmade.Wat ben je aan het doen? Ik help mee op de boerderij van mijn ouders.doe ik altijd op zaterdag.koeien voeren,mesten. Sinds ik 10 ben mag ik ook op de shovel rijden,dus ik kan zelf hooibalen binnenzetten.ik ben maar één keer tegen een hek gebotst.komen er vaak vrienden op de boerderij spelen? Heel vaak.we kunnen nu buiten op het ijs spelen.en als het te koud wordt spelen we met de Playstation.Zijn er andere dingen die je graag doet? Ik zit op voetbal.mijn grote voorbeeld is Klaas-Jan Huntelaar.Hij speelt net als ik in de spits. Boven Noa Brink uit Utrecht.Wat ben je aan het doen? Ik kijk tv op de bank.mijn favoriete programma is dekidstop20,dat gaat over kinderliedjes.wat is je favoriete muziek? Beyoncé is de allerbeste. Zijn er andere dingen die je graag doet? Ik maak modeschetsen in mijn eigen ontwerpboek. Voorlopig ontwerp ik alleen meisjeskleren. Later word ik hopelijk modeontwerpster. Heb je een favoriete ontwerper? Viktor & Rolf hebben altijd van die leuke dasjes.

6 Boven FaasVriend uit Utrecht.Wat ben je aan het doen? De konijnenhokken in de tuin schoonmaken.met dit weer is dat niet zo leuk.naast me zit Pip,die is van mij en mijn zusje Jet samen.poekie, die zwarte helemaal achter in het hok, en Grijsje, iets daarvoor, zijn van mij.ik hou eigenlijk van alle dieren.het liefst zou ik nog een hond willen,zo n grote.wat vind je nog meer leuk? Ik ben goed met computers. Voor mijn moeder maak ik een iphone-app van een boekje dat zij heeft uitgegeven. Word je later dierenverzorger of computerprogrammeur? Waarschijnlijk iets bij Apple. Of ik begin m n eigen webshop. Rechts Brigitte Hak uit Bruchem. Wat ben je aan het doen? Ik zit op de zondagschool.toen ik 6 was,ging ik een keer met mijn zus mee.ik vond het heel leuk en ging vanaf toen elke zondag.we lezen uit de Bijbel en doen af en toe een quiz. Wat is je favoriete bijbelverhaal? Het verhaal waarin Jezus wordt geboren. Zijn er andere dingen die je graag doet? Ik lees graag. Soms boeken over God, maar niet altijd. Mijn favoriete boek isdereisnaarbethlehem.verder zwem ik en zit ik op theater.wat wil je later worden? Ik wil misschien naar andere landen reizen. Met arme kinderen werken, ze helpen en over God vertellen. In Kenia bijvoorbeeld.

7 Boven Saloua Maafi uit Utrecht. Wat ben je aan het doen? Trainen voor waterpolo. Bijna elke zaterdag heb ik een competitiewedstrijd. Ik scoor best vaak, soms wel vier doelpunten per wedstrijd. Later wil ik profsporter worden. Wat was je leukste wedstrijd? We moesten een keer met school tegen andere scholen in Utrecht spelen.het was heel leuk om van een school te winnen in plaats van een gewoon team.wat doe je nog meer graag? Ik tennis en ga zondags altijd naararabische les.turnen is ook leuk,maar daar ben ik mee gestopt. Rechts Owen van Rijssen uit Utrecht.Wat ben je aan het doen? Ik schaak tegen mijn vader.hij komt meestal zaterdags op bezoek,dan spelen we een spelletje.mama is ziek en papa kan niet voor mij zorgen,dus ik woon bij Paul en Moniek.Dat is heel fijn,maar schaken met papa is ook leuk.kun je goed schaken? Papa wint meestal,maar laatst heb ik wel van de vader van Paul gewonnen.de poes op de foto wil ook graag meedoen, lijkt het. Dat is Beertje. We zijn altijd met elkaar aan het spelen.zijn er andere dingen die je graag doet? Op zaterdagmiddag ga ik ook naar de scouting.daar doen we allemaal spelletjes, zoals buskruiten of een tikspelletje. En s woensdags heb ik tennistraining.

8 Onder DanayaWisse uitamersfoort.wat ben je aan het doen? Ik speel op mijn Nintendo DS.Mijn favoriete spelletjes zijn Mario Party en Mario Kart.Waar speel je het liefst? In het hoekje van de bank. Mijn broers spelen ook vaak op de DS.Dan spelen we tegen elkaar.zijn er andere dingen die je graag doet? Party & Co Junior,met mijn ouders.een ouderwets bordspelletje.ik zit ook op turnen en ik voetbal. Rechts Niek Luijendijk uit Hendrik-Ido-Ambacht. Wat ben je aan het doen? We hebben net in het bos onze vletten schoongemaakt, dat zijn een soort zeilbootjes. Ik zit bij de Zeeverkenners, een scoutinggroep, maar het is nu te koud om te varen.daarna hebben we een sneeuwballengevecht gedaan.hoe komt je gezicht zo vies?we hebben ook fikkie gestookt.speel je ook wel eens binnen? Misschien ga ik op ijshockey. Maar ik speel liever buiten.

9 reportage Ik schrok heel erg.het was best eng. Maar niet héél eng, hoor Op de foto s bij dit artikel staan willekeurige kinderen uit groep 7 van de DeVullerschool.Op de laatste foto tonen ze hun eigen kijkwijzers. Pasop! Nieuwemedia 10-jarigen hebben de nieuwe media omarmd: ze hebben mobieltjes met een camera, een profiel op Hyves, ze chatten met elkaar en zien allerlei reclames en filmpjes op internet. De school en de ouders kunnen dat tempo ternauwernood bijbenen. Tijd voor de helpende hand van de mediacoach. zien? Vijf handen vliegen in de lucht. Sint, zegt Kick. De nieuwe Harry Potter, roept Thomas een tafel verder. Wat hij precies zo eng vond? Het was in 3D, zegt hij. In één stukje kwam een slang heel Wieheeftlaatstnogeenengefilmge- snelopjeaf.ikschrokheelerg.het was best eng. Maar niet héél eng, hoor. Janniek zag laatst in The Tudors, een televisieserie waar haar ouders altijd naar kijken, een scène waarin mensen werden onthoofd. Dat maakte indruk. Toen ik ging slapen zag ik steeds die afgehakte hoofden in slowmotion. Nu draai ik me gewoon om als mijn ouders er weer naar kijken. Heel verstandig, vindt juf Sieders, die vandaag voor groep 7 staat van de J.A. de Vullerschool in Gorssel, een dorp in Gelderland, tussen Zutphen en Deventer. Karin Sieders(37) is mediacoach (ziekaderopp.55).voordetweede keer dit schooljaar geeft ze deze groep les. Vandaag Kijkwijzerles. Daarin beoordelen de kinderen in tweetallen een filmtrailer. Na een aantal kleine incidenten besloot de J.A. de Vullerschool media-educatieoptenemeninhetlesprogram- ma, zegt Lidian Sneller(27), docent in groep 7. We hebben met gym meegemaakt dat er in de kleedkamer foto s met een mobieltje werden gemaakt. Er was niets ernstigs gebeurd, die foto s waren niet gaan circuleren, het was speels, maar we zeiden meteen duidelijk: inleveren diehap. Want voor je het weet loopt het echt uit de hand, aldus Sneller. In mijn groep zijn vorig jaar Hyveswachtwoorden aan elkaar doorgegeven. Hadden de kinderen geen idee wat ze aan het doen waren het was vooral leuk en spannend. Er was een meisje dat via een Hyvesaccount van een jongen vervelende teksten op het profiel van een ander meisje plaatste. Die jongen ontkende uiteraard, tot huilens toe tot het meisje toegaf wat ze had gedaan. EndaarzitvolgensSnellerdecrux. Thuis achter de computer sturen de kinderen elkaar via Hyves allerlei berichtjes. Soms anoniem of met een geleend profiel en dan is het voor ons onduidelijk wat er allemaal is gebeurd. Op school komen ze elkaar tegen en als er dan iets vervelends speelt, loop je achter de feiten aan. Het is in gesprekken met ouders en kinderen tot nu toe > tekst Berend Jan Bockting fotografie Stefanie Grätz Volkskrant magazine

10 voor in deze klas. Populaire websites zijn Hyves, Habbo Hotel, You- Tube en Speeleiland. Voor veel leraren en ouders is de snelheid waarmee kinderen de nieuwe media omarmen lastig bij te benen.sieders,eenvande550mensen die de MediaCoach-opleiding hebben afgerond, probeert de kloof tussen ouders en kinderen te dichten. Haar toverwoord: bewustwording. Het liefst laat ze de kinderen zelf ervaren wat al die media met hen doen. Ook voor hun ouders heeft ze een boodschap. Er zijn nog altijd te veel ouders die niet bewust omgaan met media, zegt Sieders. Vaak weten ouders niet waar hun kind naar kijktofwathetachtereencomputer doet. Sommige ouders, die zelf actief zijn op internet, via LinkedIn bijvoorbeeld, laten kinderen te vrij. Ze willen hun kind graag ervaringen laten opdoen en denken al gauw: het komt wel goed. Aan de andere kant zijn er ook ouders die weinig met internet bezig zijn. Die hun kinderen alles wat met internet te maken heeft het liefst verbieden. Maar die mensen vergeten dat het een integraal onderdeel uitmaakt van het leven van een 10-jarige. Media-educatie is door het ministerie van Onderwijs niet opgenomen in de kerndoelen van het basisonderwijs. Het is aan de scholen om hier aandacht aan te besteden, zegt Paula Ligtenberg (42), coördinator van de medialessen op de school in Gorssel. Zij nam het initiatiefomdehulpvandemediacoaches in te roepen. Het merendeel van deze gastdocenten richt zich op de onderbouw van het middelbaar onderwijs, maar volgens Ligtenberg is het verstandig eerder te beginnen. Rond hun 10de zijn kinderen steeds beter in staat onderscheid te maken tussen fantasie en realiteit en op die leeftijd zijn ze nog heel open, zegt ze. Als je vraagt wat ze met hun computer doen is dat bespreekbaar. Op de middelbare school houden de kinderen dat eerder voor zichzelf. Ik merk dat mijn zoon van 11 zich Mediawijsheid Media-educatie is een betrekkelijk nieuw fenomeen. Een flink aantal basis- en middelbare scholen, bibliotheken, jeugdorganisaties en overheden maakt gebruik van docenten die zijn opgeleid door de Nationale Opleiding MediaCoach, een ideëel opleidingsinstituut op het gebied van media-educatie, waarin onder meer de Nationale Academie voor Media & Maatschappij, stichting De Kinderconsument en de openbare bibliotheken samenwerken. De post-hbo-opleiding, gesubsidieerd door de Europese Commissie, levert coaches af die cursussen of gastlessen geven in het omgaan met media en reclame. > steeds opgelost, maar liever willen we dit voor zijn. Voor ons was na dat incident duidelijk dat we hieraan meer aandacht moesten besteden. In het computerlokaal gaan de leerlingentweeaantweeaandeslag met met de Kijkwijzertest van het Nicam, het instituut dat verantwoordelijk is voor de Kijkwijzerbeoordelingen van films en tv-programma s. De kinderen beantwoorden vragen als: komt er geweld in de film voor; zie je mensen elkaar slaan; zie je ze trappen, huilen,heelenggillen;hoorjeengegeluiden; zie je seks; wordt er gescholden? De 10-jarigen kijken via YouTube naar trailers van films als Het Geheim, Toy Story 3 en Anubis en de Wraak van Arghus. Die laatste titel, een griezelfilm voor kinderen gebaseerd op een succesvolle Nickelodeonserie, is met afstand het populairst. En, zien ze geweld? Hij pakte hem zó vast, demonstreert Thomas een griezelige scène, terwijl hij een klasgenootje bij zijn T-shirt grijpt. Maar niet echt hard. Hij sloeg niet, zegt het klasgenootje. Hij dúwde wel heel hard, hoor. Drie computers verder vult Janniek met een klasgenootje haar vragenlijst in. Zijn er mensen met wonden te zien? Ze leest de vraag hardopvoorenvultin: Ja. Echt niet. Hallo,erwordttochzo nhelewond dichtgenaaid? Datisomdatdieengemanpoppen van mensen maakt. Toen ik Anubis had gezien droomde ik dat Noor en Merle en alle vriendinnen uit mijn klas in een poppenmaakmachine kwamen. We gaan hem morgen weer kijken. VolgensdeKijkwijzerisdefilmgeschikt voor kinderen vanaf 9 jaar. Met het spinnetjessymbool wordt gewaarschuwd voor scènes die kinderen mogelijk eng vinden. Toch komenzesgroepjesopbasisvande Nicam-lijsten uit op een advies van 12 jaar en ouder, vier op 16 jaar en Met een 10-jarige is het nog ouder. Verwondering alom. Dat kannooit! Kinderen willen op deze leeftijd graag stoer zijn, zegt Sneller later in de lerarenkamer. Ze geven niet toe dat beelden eng zijn. Maar als je zo n kijkwijzer met z n tweeën invult voel je je veiliger. Dan merk je dat kinderen van 10 nog helemaal niet zo groot zijn als ze zich voordoen. De leeftijd waarop kinderen met talloze vormen van oude en nieuwe media in aanraking komen daalt snel. Zo heeft de helft van de 10-jarigen momenteel al een mobieltje, blijkt uit onderzoek van de website MijnKindOnline.Indeklasvanjuf Sneller hebben 18 van de 23 kinderen een eigen Hyves-pagina, 16 leerlingen blijken meer dan 75 vrienden te hebben op Hyves, 9 kinderen zeggen geregeld een chatprogramma te gebruiken en 12 hebben een eigen telefoon, vaak met een camera.internetopmobielkomtnogniet bespreekbaar wat-ie met zijn computer doet 44

11 BESTSELLERS 2010 Dit zijn de bestverkochte producten in de Volkskrant Webwinkel van het afgelopen jaar. Wij wensen u een gelukkig nieuw jaar en zien u graag weer terug in 2011! wat dat betreft al meer terugtrekt. Die leeftijd luistert nauw, want bij te jonge kinderen komt de boodschap niet aan. Ligtenberg: Mijn dochter van 8 heeft nog geen kaas gegeten van het verschil tussen fantasie en realiteit. Maar mijn zoon is al veel bewuster. Als hij een film kijkt vraagthij:staanzedaarnouaande andere kant met alle camera s? Ligtenberg werkt met Sieders aan een lesprogramma waarmee de docenten zelf de medialessen moeten verzorgen. De lessen gaan niet alleen over online privacy of het nut van de Kijkwijzer, maar bijvoorbeeld ook over beeldvorming in de media. Denk aan het effect van bewerkte foto s van modellen in tijdschriften, zegt Sieders. Je kunt de klas twee foto s van zangeres Beyoncé laten zien: een tijdens een fotoshoot en een zoals die uiteindelijk is afgedrukt. Dat is een leuk zoek-de-verschillen-spelletje. Ook belangrijk: kinderen onderscheid leren maken tussen reclame en de objectieve informatie waarnaarzeeigenlijkzoeken.hetisimmers duidelijk dat kinderreclame Kinderen zien iets bewegen op hun computerscherm en klikken zich al lang niet meer beperkt tot een blok op Nickelodeon. Sieders: Kinderen zien iets bewegen op hun computerscherm, ze klikken en voor je het weet zitten ze in een reclame. Dat is niet erg, maar het is wel belangrijk om kinderen het beseftegevenwatzeonderogenkrijgen. Ze vertellen wat ze precies zien en wat die beelden met ze kunnen doen. Ondertussen is groep 7 druk aan de slag met het leukste onderdeel van de les: het ontwerpen van hun eigen Kijkwijzersymbolen. Thomas tekent een gebroken hart. Indeenehelfteenjongen,indeandere helft een meisje. Ik ken grote mensen bij wie dat laatst is gebeurd, zegt hij. Dat was niet zo leuk. Een ander jongetje maakt een symbool voor films met wapens: een boksbeugel, mes, pistool en honkbalknuppel. Aan de andere kant van zijn tekenblaadje staat een lachend gezichtje. Dat vind ik altijd een leuke combinatie, zegt hij. Grappige films met wapens, zoals Gangsterboys. Kick maakt een symbool met lijken en doden. In films is dat toch nep, weet hij, en dan is het juist leuk. Maar soms vergeet je dat het nep is. Zijn zelfbedachte symbool zou je goed voor een film als Sint kunnen gebruiken, denkt hij. Want waar die film over gaat weet hij maar al te goed; hij herinnert zich de filmtrailerdiehijonlangsopyoutubezag: Iedereen denkt dat Sinterklaas op 5decemberjarigis,maarindefilm zie je dat hij toen juist is doodgegaan. Hij zwijgt even en vraagt dan: Is datinhetechtookzo? Nee, stelt Sieders gerust. Grapje van de filmmakers. Ah,zegtKick. Dachtikal. < BOEKEN MUZIEK DVD S DE WERELD VAN APRÉS LA PLUIE 1 ERIC CARLE 1 4 CD-BOX 19, boekjes 19,95 THE BOB DYLAN 70S RIMPELS COLLECTION Striproman 14,95 10 CD-BOX 39,95 MEIVLIEGERS & MUSICA HUMANA I 3 ONZE VLIEGERS 3 3 CD-BOX 19,95 DVD+boek 19,95 LOST AND FOUND NIETZSCHE (Leo Blokhuis en Ricky Koole) 4 4 Striproman 19,- 2 CD-BOX 16,95 4 OUWE SPROOKJES TOOTS THIELEMANS - 5 Luisterboek 4 CD-BOX 5 European Quartet Live 19,95 CD 19,95 GESCHIEDENIS VAN ERIC CLAPTON 6 DE FILOSOFIE 39, essential albums Luisterboek 5 CD-BOX 6 CD-BOX 29,95 JOHNNY CASH MAHLER CONCERT- 7 Striproman 14,95 7 GEBOUW ORKEST 8 9 KNOFJE PAKKET Luisterboek+DVD+pop 15,- CULINAIRE KALENDER 2011 Boek 14, I HAVE A DREAM 10 Boek 25, CD-BOX 29,95 MUSIQUE FANTASTIQUE 2 CD-BOX 14,95 FELA KUTI 2 CD +DVD 19,95 CAMBRIDGE PASSION 7 CD + 3 DVD 29, WALLANDER 4 7 DVD-BOX 29,95 LIFE (DVD) 5 DVD-BOX 24,95 THE KILLING 2 4 DVD-BOX 24,95 LE COSE CHE RESTANO 2 DVD-BOX 19,95 LA LINEA 2 DVD-BOX 14,95 KIJKEN IN DE ZIEL PSYCHIATERS 2 DVD-BOX 19,95 NEDERLANDS-INDIË 2 DVD-BOX 14,95 WALLANDER 3 6-DVD-BOX 24,95 THE KILLING 5 DVD-BOX 29,95 VOLKSKRANT FILM FESTIVAL 6 10 DVD-BOX 69,- volkskrant.nl/webwinkel 46

12 hersenonderzoek Eenbreinvan10jaar isnognietklaar Kinderen van 10 staan op het punt afscheid te nemen van hun kindertijd, maar overschat ze niet, zegt neuropsycholoog Jelle Jolles. 10-jarigen moeten nog veel leren, zoals zelfreflectie, abstract denken en impulsen beheersen. Soms gaat dat snel, soms duurt het even. Jongens hebben meer tijd nodig om het deksel op de pan te krijgen. Er zijn 10-jarigen in soorten en maten. Wat overheerst op het tiende levensjaar? In de kindertijd leeft het kind ineenbeperktewereld:hetgezin,opaenoma,debuurt, school, de weg naar de supermarkt. Bij meisjes gaat het brein vanaf 9of10jaarhormonenaansturendiehetlichaam,hetbreinenook het gedrag veranderen. In die periode krijgen meisjes nog meer sociale interesse. Ze krijgen vriendjes en vriendinnetjes. Jongens zijn wat later. Wanneer bij hen de puberteit begint, worden ze snel motorisch vaardiger, ondernemender en exploratiever. Ze willen van het gebaande pad af. Jelle Jolles(61), hoogleraar hersenen, gedrag en educatie aan de Vrije Universiteit Amsterdam, doet als neuropsycholoog en neurowetenschapper onderzoek naar kinderbreinen. Jolles, tevens directeur van het Centrum Brein en Leren, publiceerde in september Ellis en het verbreinen(neuropsych Publishers, 2010) over de ontwikkeling van kind en tiener. Ik kan niet genoeg benadrukken dat de verschillen tussen kinderen enormzijn.deene10-jarigezouzonaardemiddelbareschoolkunnen.terwijldeandernogveelsturingnodigheeftomteleren impulsen te bedwingen. Veel jongens hebben meer tijd nodig om het dekselopdepantekrijgen.zezijnnogspeelsenreagerendirectop prikkels uit de omgeving. Welkdeelvanhetbreinisop10-jarigeleeftijdklaar? Inde kindertijd ontwikkelen zich eerst vaardigheden zoals horen en zien, motorische vaardigheden en taal. Rond het tiende jaar zet de ontwikkeling van het abstract denken, leren logisch denken en redeneren goed door. Dat wil zeggen: bij kinderen in een stimulerende omgeving met hoogopgeleide ouders. Bij kinderen van lageropgeleide ouders gebeurt dat later. Kennelijk is de omgeving medebepalendvoordeuitgroeivanhetbrein.werakenersteeds meer van doordrongen dat er bij de geboorte alleen een bouwtekeningindegenenisvastgelegd.hetligtvervolgensaande aannemer deouders,deomgevingendedocenten hoeeffectief er met die blauwdruk wordt omgesprongen. Bijvoorbeeld: het kind heeftvolgensdebouwtekeningeeniqvantussende80ende140. HetzijndandeomgevingsfactorendiebepalenofheteenIQkrijgt van90,100of130. Ouders hebben dus een grote invloed? Ja, ook een positieve invloed.enwekrijgensteedsmeerinzichthoejejekinderenhetbest kunt begeleiden. Door ze de consequenties van hun handelen te lerenzien.nietdoortezeggen:alsjetelaatthuiskomt,pakkenweje zakgeld af. Maar: als jij te laat thuiskomt, wordt mama zenuwachtig datermisschienietsmetjeisgebeurd.danvoeltmamazichnetzoalsjijjevoeldetoenjejepopeenheledagkwijtwas. Laatstsprakikeenmoederdieklaagdedathaardochtervan11make-upgebruikt,hakkendraagtenertesexyuitwilzien.Hetheeft geenzinomteroepen:haaldieverfvanjegezicht.hetheeftwelzin ommetjekindtepratenoverhoemannenenjongensopjereageren alsjeerzouitziet.ofzenaarjefluitenenofdatprettigisofniet. Danlaatjehetkindzienwatdegevolgenzijnvanzijngedrag.Laatje kind zich een voorstelling maken van de manier waarop anderen hetbeoordelen.dannogkanhet binnengrenzen zijneigenweg gaan.maardanhebjealsouderseenbijdragegeleverdaanhetproces van persoonlijke groei. Wat zijn gunstige omgevingsfactoren? Een stabiele omgeving. Ouders die het kind emotioneel en intellectueel steunen. Daarvoor hoefjeheusgeenaristotelestelezen,maaralsjekindeenvliegtuig aanhetknutselenis,danhelpthetomtevragenhoehijdevleugel aan de romp gaat vastmaken en om subtiel een alternatieve aanpak te opperen als dat nodig is. Kinderen van hoogopgeleide ouders zijn daarbij in het voordeel. Een instabiel gezin is ongunstig. Evenals gestreste ouders, want dat brengen ze over; kinderen met stresshormonen in hun brein zien veelgevaar.eendeelvanhunwerkgeheugenzitvolmetangsten rommel.datremtdeontwikkeling;eristeweinigruimteinhun brein. Waarom is het voor 10-jarigen belangrijk om te kunnen abstraheren? Neem een kind dat wordt gepest. Als het kan > 48 tekst Margreet Vermeulen illustratie Martyn F. Overweel

13 5 x 10+: de schaker Het klassieke schoolsysteem haalt de nieuwsgierigheid uit kinderen abstraheren, kan het verbanden zien tussen de situaties waarin het gepestwordt.hetwordtgepestopschool,indesportkantineenop straat.maarnietophetvoetbalveld.enzokaneenkindtotdeontdekkingkomendathijgeplaagdwordtalshijpraat,dusdathij misschien te veel praat. Abstractievermogen is ook nodig om verbanden tussen feiten te kunnenleggenenintezienwanneerjejeergensprettigvoelten wanneer niet. Kinderen die kunnen abstraheren, varen makkelijker hun eigen koers. Dan is de kans op meeloopgedrag minder groot. Zijn de meeste 10-jarigen volgzame kinderen? Er zit een premieopluisterennaarjeouders.hetkindmoetlerenvolgenomte voorkomendathetinhetwatervaltofdooreenautowordtoverreden.maarhetgrappigeisdathetbreinookeenpremiezetop nieuwe dingen doen en ontdekken. Dat nieuwigheidsmachientje in hetbreinzegt:vanpapaenmamamagiknietoverhethek,maarhet isdaarkennelijkinteressantendatbetekentdatikjuistweloverdat hek moet. Hetkindzitzijnhelejeugdineenspagaat.Hetmoetluisteren,maar het wil eigenlijk niet luisteren. Nieuwsgierigheid zit in onze genen endesamenlevingheeftdieookhardnodig;indewetenschap,in het bedrijfsleven. We moeten die ondernemingszin niet te veel willen afremmen. Dé 10-jarige bestaat niet. Er zijn enorme individuele verschillen, en we zijn geneigd te overschatten wat kinderen van 10 begrijpen. De meesten zijn behoorlijk taalvaardig. Ze kletsen je de oren van het hoofd over dinosauriërs, planeten of het Guinness Book of World Records,maardatwilnietzeggendatzeookbegrijpenwatzezeggen. Dat is voor ouders verwarrend. Als je tegen een 10-jarige zegt: jij gaatnueerstditendatdoenendaarnazusenzo,dankunnenzedat prima samenvatten. Maar die opdrachten begrijpen, omzetten in handelingen en in de juiste volgorde afwerken, is wat anders. Het padindehersenendatdaarvoornodigis,isnognietklaar. Eenkindkantochookdeboelsaboteren,lekkerdoenwathet zelfwil? Sabotage expresdingenandersdoen komtopdieleeftijd,endatiseenvrijnieuwinzicht,nietvaakvoor.sabotageiseen ingewikkeld psychologisch proces waarvoor je moet kunnen evaluerenwatjezelfwiltenwatanderenvanjewillen,omvervolgenste bedenken hoe je eronderuit komt. Daarvoor moet je dus een plan hebben. Alleen dat al is voor een 10-jarige te veel gevraagd, evenals het denken vanuit het perspectief van iemand anders. Ze begrijpen niet dat vader boos wordt als het huiswerk blijft liggen? Klopt.Zebegrijpenwelwatvaderzegt,maarzehebbener nietdebelevingbij.zezijnnognietineenfasewaarinzeemoties van anderen kunnen inschatten. Uitzonderingen daargelaten. Je kunt kinderen natuurlijk drillen en bombarderen met jouw emoties: Hier wordt mama erg verdrietig van Jantje, waardoor het kind verstijft van angst en een schuldgevoel ontwikkelt. Maar dat is niet de bedoeling. Je moet het jeugdig enthousiasme en de leergierigheid nietindekiemsmoren.daaromisopvoedeneenlastigeklus.je moet kinderen de kans geven ervaringen op te doen, zowel positieve als negatieve. Ze moeten kunnen ervaren dat het pijnlijk is je knie kapottevallen.maarjekuntzeookweernietteveelrisicolatenlopen.daaromishetzomooidatweveelnieuweinzichtenopdoenin de pedagogiek, de psychologie en de hersenwetenschap. Hersenwetenschapper Eveline Crone, auteur van Het puberende brein, relativeert het praktische belang van breinwetenschap. Dat geldt voor het onderzoek met behulp van hersenscans. Dat levert inzichten op over hoe het brein werkt. Maar de hersenwetenschap is breder en kent ook disciplines die ons inzicht bieden in de combinatie hersenen en gedrag. Bovendien ontlenen we veel kennis aan onderzoek naar kinderen met wie het niet goed gaat. Denk aan kinderen die somber zijn, met leerproblemenkampenofslechtslapen.ikverwachtdatweindenabije toekomst concretere opvoedingsadviezen kunnen geven doordat het beter lukt al die kennis uit verschillende hoeken samen te voegen. Remmen we rebelse kinderen te veel af? Het klassieke schoolsysteem haalt de nieuwsgierigheid uit kinderen. Ze in het gareel krijgen staat vaak op de eerste plaats. Soms zijn ouders panisch over alleswathunkindkanoverkomenwaardooreenkindhetidee krijgt dat alles in potentie gevaarlijk is. Gelukkig zijn er altijd kinderendiezichdaaraannietstoren.maardielopenweerandere risico s: om met de politie in aanraking te komen, lage schoolcijfers tehalenoftenonrechtehetstempeladhdtekrijgen.iknoemdat langzaam groeiende bomen. Maar ook trage bomen kunnen de hoogsteworden.hetisalleenlastigvooroudersomdaarmeeomte gaan,zekeralszeziendathunkindachterlijktteblijven. Zijn rebelse kinderen niet gewoon stout? Kinderen hebben zelden slechte bedoelingen. Ze willen dingen ontdekken, zijn ondernemend. Ouders moeten die energie kanaliseren en grenzen stellen,maarwelzodathetkindwordtuitgedaagd.voordeouders ishetzwaar.diemoetenalertzijn,maareenrebelskindkanmetde juiste steun, sturing en inspiratie ver komen. Volgzaamheid is niet altijd een deugd? Nee. Een 10-jarige die passief en volgzaam is, is kwetsbaar. Die ontleent zijn ego vaak nog aanzijnomgeving.maarzetniettesneleenstempelopeenkind. Geefhetdetijd.Eenpaarjaarlaterkaneenkindopeenseenondernemend wezen zijn. Je persoonlijkheid en hoe je in de wereld staat, is geen eeuwigdurend gegeven. Je verandert al naar gelang wat er op jepadkomt. Hetideedathetkarakterzoongeveergevormdwordtindebaarmoeder of tijdens de eerste levensjaren is echt onzin. < Rare sprongen Anna-Maja Kazarian (10) is 18-voudig Nederlands kampioen schaken en werd onlangs 3de op de wereldkampioenschappen. Ze woont met haar ouders, twee zussen en een nichtje in Heerenveen. Op mijn 6de waren we tijdens een vakantie in Georgië bij mijn opa op bezoek.hij liet me op één dag vier spelletjes zien:domino,backgammon,dammen en schaken.de volgende dag vroeg hij welk spel ik het leukst vond.ik zei:schaken.toen heeft hij me leren schaken.eerst vertelde hij me hoe alle stukken heten en toen legde hij uit hoe de stukken moesten bewegen. Dat laatste vind ik het leukst aan schaken.vooral hoe de dame en het paard bewegen.de dame kan bijna overal naartoe en het paard maakt van die rare sprongen. Toen ik thuiskwam van de vakantie naar Georgië,ben ik meteen lid van een schaakclub geworden.eerst was ik nog niet zo goed,maar twee jaar later was ik al zeven keer Nederlands kampioen.als ik tegen volwassenen speel verlies ik soms.maar dat vind ik niet erg, want ik weet: zij hebben meer ervaring. fotografie Koos Breukel tekst Loes Reijmer 50

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113 Inhoud Woord vooraf 7 Het allereerste begin 9 Oervaders 19 Israël als moeder 57 Wijsheid voor ouders en kinderen 83 Koninklijke vaders 113 Profetische opvoedkunde 145 Kinderen in zijn koninkrijk 177 Leerling

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Rapportage. Onderzoek: mediawijsheid onder ouders en kinderen

Rapportage. Onderzoek: mediawijsheid onder ouders en kinderen Rapportage Onderzoek: mediawijsheid onder ouders en kinderen In opdracht van: Mediawijzer.net Datum: 22 november 2013 Auteurs: Marieke Gaus & Marvin Brandon Index Achtergrond van het onderzoek 3 Conclusies

Nadere informatie

nooitopvakantie Een op de negen kinderen gaat nooit op vakantie omdat hun ouders er geen geld voor hebben. Gelukkig woon ik dicht bij een speeltuin.

nooitopvakantie Een op de negen kinderen gaat nooit op vakantie omdat hun ouders er geen geld voor hebben. Gelukkig woon ik dicht bij een speeltuin. 106 l linda. nooitopvakantie Een op de negen kinderen gaat nooit op vakantie omdat hun ouders er geen geld voor hebben. Gelukkig woon ik dicht bij een speeltuin. Revino Werners (8) woont met zijn zusjes

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN Dit thema is opgesplitst in drie delen; gevoelens, ruilen en familie. De kinderen gaan eerst aan de slag met gevoelens. Ze leren omgaan met de gevoelens van anderen. Daarna

Nadere informatie

Lesbrief Meneer Beer

Lesbrief Meneer Beer Lesbrief Meneer Beer Het verhaal Het verhaal gaat over Meneer Beer. Hij is verliefd op een prachtig berinnetje, maar hij durft het haar niet te vertellen. Hij vindt zichzelf maar een eenvoudige beer. Om

Nadere informatie

KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar

KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar CASENUMMER: SAMPLE POINT NUMMER INTERVIEW ER NAAM ADRES: POSTCODE EN PLAATS TELEFOONNUMMER KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar HOE VUL JE DIT DEEL VAN DE VRAGENLIJST IN Hieronder wat eenvoudige instructies

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen

Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen www.edusom.nl Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen Het is belangrijk om veel woorden te leren. In deze extra les vindt u extra woorden bij de Opstartlessen 1 t/m 5. Kijk ook eens naar

Nadere informatie

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Eerste druk 2015 R.R. Koning Foto/Afbeelding cover: Antoinette Martens Illustaties door: Antoinette Martens ISBN: 978-94-022-2192-3 Productie

Nadere informatie

NASCHOOLSE DAGBEHANDELING. Figaro. Welkom! Waarom kom jij naar de groep? Informatieboekje voor kinderen die komen kennismaken. Dit boekje is van:

NASCHOOLSE DAGBEHANDELING. Figaro. Welkom! Waarom kom jij naar de groep? Informatieboekje voor kinderen die komen kennismaken. Dit boekje is van: NASCHOOLSE DAGBEHANDELING Figaro Welkom! Binnenkort kom je kennismaken op Figaro. In dit boekje leggen we je alvast wat dingen uit. Het boekje is gemaakt voor kinderen die hier voor de eerste keer komen,

Nadere informatie

Kids, internet en social media

Kids, internet en social media Kids, internet en social media Getrouwd, vader van 3 jongens Pleegvader, Culemborg Linkedin (702 connections), twitter (562 volgers), Facebook (345 vrienden) Mediawijsheid Mediawijsheid: Alles wat je

Nadere informatie

ze terug in de la. Dan haalt ze de pannen van het fornuis en zet ze op de onderzetters. Thomas vouwt zijn handen en doet zijn ogen dicht.

ze terug in de la. Dan haalt ze de pannen van het fornuis en zet ze op de onderzetters. Thomas vouwt zijn handen en doet zijn ogen dicht. 1. Te laat thuis Wanneer gaan we eten, mam? Thomas loopt de keuken in en tilt de deksel van een pan. Mmm! Macaroni! Daar heb ik wel zin in. Mama pakt de deksel uit Thomas hand en doet hem weer op de pan.

Nadere informatie

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Veilig Thuis Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Een stukje uitleg Dat je samen met papa/mama, of een andere persoon in dit boekje gaat werken is niet zo maar. Dat komt omdat

Nadere informatie

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet.

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Bezoek op kantoor Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Ton en Toya hebben wat problemen thuis.

Nadere informatie

Marcus 10,13-16 - Kleine en grote kinderen: iedereen is welkom bij Jezus

Marcus 10,13-16 - Kleine en grote kinderen: iedereen is welkom bij Jezus Marcus 10,13-16 - Kleine en grote kinderen: iedereen is welkom bij Jezus Gezinsdienst Liturgie Welkom en mededelingen Voorzang: - Gezang 132 - Opwekking 461 - Gezang 146 Stil gebed Votum / groet Zingen:

Nadere informatie

Social Media, de andere opvoeder

Social Media, de andere opvoeder Social Media, de andere opvoeder Even voorstellen Diana Langerak Echtgenote en mama van twee jongens Communicatiemedewerker De Hoop ggz Aantal jaren eindredactie verschillende bladen, waaronder: Chris

Nadere informatie

Het puberbrein; werk in uitvoering. Anneke E. Eenhoorn

Het puberbrein; werk in uitvoering. Anneke E. Eenhoorn Het puberbrein; werk in uitvoering Anneke E. Eenhoorn Bij 12 begint het pas! Uitspraak van Nelis en Sark in Puberbrein binnenstebuiten Hoe zo? Tot 12 jaar moeten ouders hun kinderen goed begeleiden, daarna

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E.

Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Page of 6 Enquête basisonderwijs Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Er zijn in totaal 9 vragen. A. Over jezelf Dit onderdeel bestaat uit zeven vragen. Hoe oud ben je? In welke klas zit je?

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van:

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van: Dit is een uitgave van: ITIP school voor leven en werk Marspoortstraat 16 7201 JC Zutphen Telefoon: 0575-510 850 E-mail: opleiding@itip.nl Website: www.itip.nl De Sleutels rome van je Ik hou van de mystieke

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Lekker ding. Maar Anita kijkt boos. Hersendoden zijn het!, zegt ze. Die Jeroen is de ergste. Ik kijk weer om en zie hem meteen zitten.

Lekker ding. Maar Anita kijkt boos. Hersendoden zijn het!, zegt ze. Die Jeroen is de ergste. Ik kijk weer om en zie hem meteen zitten. Lekker ding Pas op!, roept Anita. Achter je zitten de hersendoden! Ik kijk achterom. Achter ons zitten twee jongens en drie meisjes hun boterhammen te eten. Ze zijn gevaarlijk, zegt Anita. Ze schudt haar

Nadere informatie

Puberteit en Autismespectrumstoornissen

Puberteit en Autismespectrumstoornissen Uitnodiging Puberteit en Autismespectrumstoornissen Het Centrum voor Jeugd en Gezin Midden-Limburg organiseert op woensdag 2 maart 2016 een thema-avond met als onderwerp puberteit en autismespectrumstoornissen.

Nadere informatie

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Relationele vorming De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Programma Introductie relationele- en seksuele vorming Inventarisatie van vragen De seksuele ontwikkeling van kinderen

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

uw kind op internet handboek voor ouders voorpublicatie Evert Bergervoet & Justine Pardoen

uw kind op internet handboek voor ouders voorpublicatie Evert Bergervoet & Justine Pardoen uw kind op internet handboek voor ouders voorpublicatie Uw kind op internet Tieners lijken soms wel helemaal verslingerd aan internet: gamen met anderen over de hele wereld, uren ronddwalen in het Habbo

Nadere informatie

B&O Info Tel.: 06-20657425 E-mail: info@bo-info.nl Internet: www.bo-info.nl Twitter: @bo_info Facebook: https://www.facebook.com/bo.

B&O Info Tel.: 06-20657425 E-mail: info@bo-info.nl Internet: www.bo-info.nl Twitter: @bo_info Facebook: https://www.facebook.com/bo. Er is niet één antwoord te geven op de vraag hoe vaak of hoe lang een kind op een tablet, smartphone of computer mag. Dat hangt sterk af van het kind en de situatie. Deskundigen zijn het er wel over eens

Nadere informatie

66 GZBwereld. groep 3/4/5 2013/ 2014

66 GZBwereld. groep 3/4/5 2013/ 2014 Û f _ 66 GZBwereld m 7 7 8 SS f groep 3/4/5 2013/ 2014 Wat hoort waarbij? Wereldkids M wordt gemaakt door de GZB. De GZB wil graag dat alle mensen de Heere Jezus leren kennen. Daarom wonen er overal in

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING LESMODULE VMBO LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 WAT ZIJN HERSENEN? VRAAG WAT ZIJN HERSENEN PRECIES? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE? DENKOEFENING WAAR- VOOR GEBRUIK JE OP DÍT MOMENT JE HERSENEN? DENKOEFENING KUN

Nadere informatie

En? zegt mijn moeder, die haar nieuwe zomerjurkje laat zien: Wat vind je ervan? Mooi. Ik zeg niets meer dan dat, want ik weet dat ik er geen verstand

En? zegt mijn moeder, die haar nieuwe zomerjurkje laat zien: Wat vind je ervan? Mooi. Ik zeg niets meer dan dat, want ik weet dat ik er geen verstand En? zegt mijn moeder, die haar nieuwe zomerjurkje laat zien: Wat vind je ervan? Mooi. Ik zeg niets meer dan dat, want ik weet dat ik er geen verstand van heb. De vorige keer zei ik dat de nieuwe broek

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 HOE ZIEN HERSENEN ERUIT? VRAAG WIE KAN VERTELLEN WAT HERSENEN ZIJN? VRAAG HEBBEN KINDEREN KLEINERE HERSENEN DAN GROTE MENSEN? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE?

Nadere informatie

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar OPVOEDEN ZO!!! Algemeen Het opvoeden van kinderen is leuk maar kan soms ook heel zwaar zijn. Bij het opvoeden van je kind komt heel wat kijken. Jij bent tenslotte diegene, die hem het goede voorbeeld moet

Nadere informatie

Niet eerlijk. Kyara Blaak

Niet eerlijk. Kyara Blaak Kyara Blaak Niet eerlijk Kyara Blaak Kyara Blaak 248media uitgeverij, Steenwijk Grafische realisatie: MDS Grafische Vormgeving Illustraties binnenwerk: Kyara Blaak Alle rechten voorbehouden. Niets uit

Nadere informatie

A1) Kennismakingsgesprek over sociale media en internetgebruik

A1) Kennismakingsgesprek over sociale media en internetgebruik Mediawijsheid A1) Kennismakingsgesprek over sociale media en internetgebruik Ik heb samen met de kinderen een gesprek gevoerd over de sociale media en het internet gebruik. Ik heb voor mezelf thuis een

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Kind-In-Zicht Inhoudsopgave Inleiding Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Als je een tiener en tussen 9 en 12 jaar bent Als je een puber en tussen

Nadere informatie

Les 3. Familie, vrienden en buurtgenoten

Les 3. Familie, vrienden en buurtgenoten www.edusom.nl Opstartlessen Les 3. Familie, vrienden en buurtgenoten Wat leert u in deze les? Een gesprek voeren over familie, vrienden en buurtgenoten. Antwoord geven op vragen. Veel succes! Deze les

Nadere informatie

Workshop Vertellen. Workshop Vertellen

Workshop Vertellen. Workshop Vertellen Workshop Vertellen Er is om ons heen veel aandacht voor het (voor)lezen, maar veel minder voor het vertellen vanuit eigen verbeeldingskracht. Verhalenverteller en theatermaker Adrie Gloudemans geeft in

Nadere informatie

Financiële opvoeding. September 2007

Financiële opvoeding. September 2007 Financiële opvoeding September 2007 Inhoud INHOUD... 1 1 INLEIDING... 2 1.1 AANLEIDING... 2 1.2 METHODE VAN ONDERZOEK... 2 1.3 ACHTERGRONDVARIABELEN... 3 LEESWIJZER... 4 2 ZAKGELD EN KLEEDGELD... 5 2.1

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram,

Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram, Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram, mijn kleine broer Dat is niet van mij mama Dan zegt ze

Nadere informatie

Een meneer heeft veel ballonnen. Hij roept: Kinderen, kom erbij! Mijn ballonnen die zijn gratis. Wie wil een ballon van mij?

Een meneer heeft veel ballonnen. Hij roept: Kinderen, kom erbij! Mijn ballonnen die zijn gratis. Wie wil een ballon van mij? Een meneer heeft veel ballonnen. Hij roept: Kinderen, kom erbij! Mijn ballonnen die zijn gratis. Wie wil een ballon van mij? Wat een mooie luchtballonnen! Geel, oranje, groen en blauw. Kies maar uit Daan,

Nadere informatie

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion Het Rosie Pr0ject in makkelijke taal Graeme Simsion Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen 1 Mijn naam is Don Tillman. Ik ben professor op een universiteit in Australië. Daar werk ik al tien jaar.

Nadere informatie

Rapport Kinderen en Geld Enquête (NIBUD en het Jeugdjournaal)

Rapport Kinderen en Geld Enquête (NIBUD en het Jeugdjournaal) Rapport Kinderen en Geld Enquête (NIBUD en het Jeugdjournaal) Inleiding Het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (NIBUD) geeft voorlichting over inkomsten en uitgaven van particuliere huishoudens.

Nadere informatie

Eerwraak. Naam: Paul Rustenhoven Klas: 4GTL1 Inlever datum : Titel: Eerwraak Schrijver: Karin Hitlerman. Blz 1.

Eerwraak. Naam: Paul Rustenhoven Klas: 4GTL1 Inlever datum : Titel: Eerwraak Schrijver: Karin Hitlerman. Blz 1. Eerwraak Naam: Paul Rustenhoven Klas: 4GTL1 Inlever datum : Titel: Eerwraak Schrijver: Karin Hitlerman Blz 1. Vra!n. 1) Wat voor soort verhaal is je boek? Mijn boek is een eigentijdsverhaal/roman 2) Waar

Nadere informatie

(Seksuele) voorlichting aan meisjes met het Syndroom van Turner

(Seksuele) voorlichting aan meisjes met het Syndroom van Turner Uw dochter heeft het Syndroom van Turner. Hoe licht u uw dochter voor? In deze folder leest u meer over hoe en wanneer u uw dochter kunt voorlichten over haar aandoening. (Seksuele) voorlichting aan meisjes

Nadere informatie

Kop. Romp. Lesbrief Seksualiteit Leerjaar 1-Profiel1,2,3

Kop. Romp. Lesbrief Seksualiteit Leerjaar 1-Profiel1,2,3 Lesbrief Seksualiteit Leerjaar 1-Profiel1,2,3 Tijd: 50 minuten Voorbereiding: op www.meerdanliefde.nl is veel informatie te vinden in redelijk eenvoudige taal. Ook in het App Note Mouse draaiboek staan

Nadere informatie

Dit boekje is van... Mijn naam is: Mijn gezinsvoogd heet: Het telefoonnummer van de gezinsvoogd is:

Dit boekje is van... Mijn naam is: Mijn gezinsvoogd heet: Het telefoonnummer van de gezinsvoogd is: Dit boekje is van... Mijn naam is: Mijn gezinsvoogd heet: Het telefoonnummer van de gezinsvoogd is: Mijn gezinsvoogd werkt bij de William Schrikker Jeugdbescherming. Wat een toestand, zeg! Wat gebeurt

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

werkbladen thema 6 feestdagen en vrije tijd

werkbladen thema 6 feestdagen en vrije tijd werkbladen thema 6 feestdagen en vrije tijd 6.0 vragen bij de film alleen Kijk naar de film. Geef antwoord op de vragen. eerste ronde filmkijken Badria wordt vandaag 5 jaar. Jan koopt een boek voor Badria.

Nadere informatie

Kids, internet en social media

Kids, internet en social media Kids, internet en social media Mediawijsheid Mediawijsheid: Alles wat je nodig hebt om kritisch en bewust om te gaan met media- en media-ontwikkelingen in de maatschappij. Internet nu Internet is zo oud

Nadere informatie

Opvoeden en puberteit www.cjggooienvechtstreek.nl

Opvoeden en puberteit www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Opvoeden en puberteit www.cjggooienvechtstreek.nl n Opvoeden en puberteit De puberteit is de periode waarin kinderen zich tot volwassenen ontwikkelen. Een bewogen en spannende

Nadere informatie

Pubertijd volgens Midas Dekkers (bioloog)

Pubertijd volgens Midas Dekkers (bioloog) Pubertijd volgens Midas Dekkers (bioloog) Pubertijd is als je vader verandert van een held in een ouwe zak en je moeder van een warme haven in een theemuts Wensen en Grenzen Elizabeth Hamelinck GGD Hollands

Nadere informatie

Hoe lang duurt geluk?

Hoe lang duurt geluk? Hoe lang duurt geluk? Op dit moment ben ik gelukkig. Na veel pech ben ik dan eindelijk een vrolijke schrijver. Mijn roman is goed gelukt. En ik verdien er veel geld mee. En ik heb ook nog eens een mooie,

Nadere informatie

Mijn computer is leuk

Mijn computer is leuk Handleiding Mijn computer is leuk Ouders praten samen over computers, kinderen en opvoeding Pharos, 2014 Marjolijn van Leeuwen INHOUDSOPGAVE Inleiding blz. 3 De themabijeenkomst blz. 5 Thema 1, oefeningen

Nadere informatie

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan.

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan. LESBRIEF Binnenkort gaan jullie met jullie groep naar de voorstelling Biggels en Tuiten Hieronder een aantal tips over hoe je de groep goed kan voorbereiden op de voorstelling. VOOR DE VOORSTELLING Vertel

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Uitleg Zing in 19 mei 2013: Dat is verleidelijk!

Uitleg Zing in 19 mei 2013: Dat is verleidelijk! Uitleg Zing in 19 mei 2013: Dat is verleidelijk! In onze vorige Zing In hebben we het gehad over de druk die op jonge mensen wordt gelegd, op de vaak hoge eisen die we aan hen stellen. Maar niemand is

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

PROGRAMMA SOCIAL MEDIA DEEL EN WIN! Clubprogramma op basis van Rock Solid. Sirkelslag Young Programma social media - Deel en win!

PROGRAMMA SOCIAL MEDIA DEEL EN WIN! Clubprogramma op basis van Rock Solid. Sirkelslag Young Programma social media - Deel en win! PROGRAMMA SOCIAL MEDIA DEEL EN WIN! Clubprogramma op basis van Rock Solid Sirkelslag Young Programma social media - Deel en win! 1 Programma SOCIAL MEDIA Deel en Win! Clubprogramma op basis van Rock Solid

Nadere informatie

Deze handreiking is van:

Deze handreiking is van: 9 lessen over het volgen van Jezus Deze handreiking is van: Deze lessen zijn geschreven Beryl Voorhoeve en opgemaakt door Judith Maarsen. Ten behoeve van de kinderstudiegroepen voor de bovenbouw Gebruikte

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

Een nieuwe generatie Disney-schurken

Een nieuwe generatie Disney-schurken 17 SEPTEMBER 2015 TV Een nieuwe generatie Disney-schurken 19 fden nog lang Door Menno Woudt - En ze lee ookje. Maar hoe en gelukkig. Zo eindigt elk spr echt verder? gaan al die verhalen eigenlijk scendants

Nadere informatie

Lesmap Wij ook HETGEVOLG WIJ OOK

Lesmap Wij ook HETGEVOLG WIJ OOK WIJ OOK Spel: Jason Van Laere en Marjan De Schutter Tekst & Regie: Stijn Van de Wiel Scenografie: Jan Strobbe Camera, Montage: Dries Segers Dramaturgie: Bram Verschueren 1 7+ Ik ben ik. Jason. Dat is mijn

Nadere informatie

Introducties telefonisch interview

Introducties telefonisch interview Introducties telefonisch interview Onderstaande fragmenten zijn uitsuitend bedoeld voor gebruik bij het boek Onderzoek doen met vragenlijsten. Het is niet toegestaan deze fragmenten te publiceren of anderszins

Nadere informatie

Schooljaar 2014-2015 - jaargang 15 - nummer 75 - juli 2015. Nieuwsbrief 9

Schooljaar 2014-2015 - jaargang 15 - nummer 75 - juli 2015. Nieuwsbrief 9 Schooljaar 2014-2015 - jaargang 15 - nummer 75 - juli 2015 Nieuwsbrief 9 Voorwoord Wanneer u deze nieuwsbrief onder ogen krijgt, ligt het schooljaar 2014-2015 al weer achter ons. Alle voorbereidingen voor

Nadere informatie

Inhoud. 1 Wil je wel leren? 2 Kun je wel leren? 3 Gebruik je hersenen! 4 Maak een plan! 5 Gebruik trucjes! 6 Maak fouten en stel vragen!

Inhoud. 1 Wil je wel leren? 2 Kun je wel leren? 3 Gebruik je hersenen! 4 Maak een plan! 5 Gebruik trucjes! 6 Maak fouten en stel vragen! 1 Wil je wel leren? Opdracht 1a Wat heb jij vanzelf geleerd? 7 Opdracht 1b Van externe naar interne motivatie 7 Opdracht 1c Wat willen jullie graag leren? 8 2 Kun je wel leren? Opdracht 2a Op wie lijk

Nadere informatie

Mediawijsheid: digitaal aan de slag in het onderwijs!

Mediawijsheid: digitaal aan de slag in het onderwijs! Mediawijsheid: digitaal aan de slag in het onderwijs! Informatie avond over mediawijsheid/sociale media op school Media zijn voor kinderen en jongeren de gewoonste zaak van de wereld. Ze nemen informatie

Nadere informatie

WANNEER EEN SPECIAAL IEMAND ALS HEEFT

WANNEER EEN SPECIAAL IEMAND ALS HEEFT WANNEER EEN SPECIAAL IEMAND ALS HEEFT 1 Je leest waarschijnlijk dit boekje omdat je mama of papa of iemand anders speciaal in je familie Amyotrofische Laterale Sclerose heeft. Het is een lang woord en

Nadere informatie

E.H.B.O. Werkstuk Vera Kleuskens, groep 7

E.H.B.O. Werkstuk Vera Kleuskens, groep 7 E.H.B.O. Werkstuk Vera Kleuskens, groep 7 1 Vera Kleuskens groep 7 Inhoudsopgave Voorwoord... 3 Inleiding... 4 1. Wat is E.H.B.O... 5 2. E.H.B.O. vereniging... 6 3. Cursus... 7+8+9 4. Reanimatie en A.E.D....

Nadere informatie

Bijlage 1a thema 4 - sportattributen

Bijlage 1a thema 4 - sportattributen Bijlage 1a thema 4 - sportattributen 3e leerjaar thema 4 Mijn sport is top! Bijlage 1b thema 4 - sportattributen 3e leerjaar thema 4 Mijn sport is top! Bijlage 1c thema 4 - sportattributen 3e leerjaar

Nadere informatie

Werkbladen Groep 5 & 6

Werkbladen Groep 5 & 6 Werkbladen Groep 5 & 6 e-mail? H1: Werkblad Leuk op internet Veel kinderen hebben een favoriete website. De één kletst met vriendinnen in een chatprogramma, de andere gaat naar Facebook. Ook spelen veel

Nadere informatie

Deze handreiking is van:

Deze handreiking is van: 9 lessen over het volgen van Jezus Deze handreiking is van: Deze cursus is geschreven Beryl Voorhoeve en opgemaakt door Judith Maarsen. Ten behoeve van de kinderstudiegroepen voor de bovenbouw Gebruikte

Nadere informatie

LESBRIEF BIJ VOORSTELLING WOLFJE VAN THEATERGROEP ARTHUR GROEP 3-4-5

LESBRIEF BIJ VOORSTELLING WOLFJE VAN THEATERGROEP ARTHUR GROEP 3-4-5 LESBRIEF BIJ VOORSTELLING WOLFJE VAN THEATERGROEP ARTHUR GROEP 3-4-5 Wolfje is voorbestemd om een SprookjesWolf te worden. Hij is namelijk de oudste zoon van de oudste zoon in de oudstezonenfamilielijn.

Nadere informatie

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst.

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst. Interview op zaterdag 16 mei, om 12.00 uur. Betreft een alleenstaande mevrouw met vier kinderen. Een zoontje van 5 jaar, een dochter van 7 jaar, een dochter van 9 jaar en een dochter van 12 jaar. Allen

Nadere informatie

Vraag aan de zee. Vraag aan de tijd. wk 3. wk 2

Vraag aan de zee. Vraag aan de tijd. wk 3. wk 2 Bladzijde negen, Bladzijde tien, Krijg ik het wel ooit te zien? Ander hoofdstuk, Nieuw begin.. Maar niets, Weer dicht, Het heeft geen zin. Dan probeer ik achterin dat dikke boek. Dat ik daar niet vaker

Nadere informatie

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden.

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 1 Werkwoord (wonen, werken, lopen,...) wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 8 Grammatica is niet moeilijk 1.1 woon, woont, wonen Ik woon nu in Nederland. Jij woont nu in Nederland. U woont nu

Nadere informatie

Jongeren en alcohol. Ouders aan het woord. Resultaten Bewonerspanel septemberpeiling 2014. Utrecht.nl/volksgezondheid

Jongeren en alcohol. Ouders aan het woord. Resultaten Bewonerspanel septemberpeiling 2014. Utrecht.nl/volksgezondheid Jongeren en alcohol Ouders aan het woord Resultaten Bewonerspanel septemberpeiling 2014 Utrecht.nl/volksgezondheid 2 Inleiding Sinds 1 januari 2014 is de leeftijdsgrens voor het in bezit hebben van alcohol

Nadere informatie

H.A.N.G. PLEKKEN. Heel Aardig? Niet Geweldig! > OP BEZOEK BIJ HET NAI

H.A.N.G. PLEKKEN. Heel Aardig? Niet Geweldig! > OP BEZOEK BIJ HET NAI H.A.N.G. PLEKKEN Heel Aardig? Niet Geweldig! > OP BEZOEK BIJ HET NAI Binnenkort ga je met je klas op bezoek bij het Nederlands Architectuur instituut (NAi). Daar zal je het programma H.A.N.G. plekken volgen.

Nadere informatie

Deze dag zijn er docenten aanwezig die later in de maand muzieklessen gaan geven.

Deze dag zijn er docenten aanwezig die later in de maand muzieklessen gaan geven. Nieuwsbrief 2 oktober 2015 Driejarigen groep Driesprong Even voor de zomervakantie heb ik u verteld over de ontwikkelingen rond een Driesprong op de Ceder. Een stap naar het integreren van onderwijs en

Nadere informatie

Felix en Lenette presenteren: Mijn wolf en ik. gratis e-book. Palaysia. door Edith Hagenaar

Felix en Lenette presenteren: Mijn wolf en ik. gratis e-book. Palaysia. door Edith Hagenaar Felix en Lenette presenteren: Mijn wolf en ik gratis e-book Palaysia door Edith Hagenaar Voor je ouders De wolf op deze cd staat voor iedereen met wie je kind een moeilijke relatie heeft. Dat kan een juf

Nadere informatie

De scholen zijn weer begonnen

De scholen zijn weer begonnen De scholen zijn weer begonnen (het pesten ook) Pesten is een plaag. Het nieuwe pesten gaat via sociale media. Wat kunnen ouders, scholen én leerlingen tegen digitaal pesten doen? De meest gestelde vragen

Nadere informatie

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich 1942-1943 1 Rivka! Het is tijd om te gaan!, roept vader. Rivka is blij. Ze gaat logeren. Ze weet niet bij wie. En ze weet ook niet hoe lang. Maar ze heeft er wel zin in. Vader heeft gezegd: Je gaat in

Nadere informatie

Kids. &Go. Informatieblad speciaal voor kinderen

Kids. &Go. Informatieblad speciaal voor kinderen Informatieblad speciaal voor kinderen Datum; Aalsmeer, jaar 2011 Gemaakt door; Bianca Wegbrands daar, Wat leuk dat je dit informatieblad speciaal voor kinderen wilt lezen. Ik zal me eerst even aan jou

Nadere informatie

Nieuws uit groep 1/ 2 d.

Nieuws uit groep 1/ 2 d. Nieuws uit groep 1/ 2 d. Dit schooljaar begonnen we met 15 oudste kleuters en 9 jongste kleuters. In september kwamen Jake en Indy erbij. Ons eerste thema van schatkist was Erop uit: het verhaal van Kleine

Nadere informatie

Ten slotte wens ik je veel plezier bij het lezen. Hopelijk geeft het de kennis en de inspiratie om ook zelf met je kinderen aan de slag te gaan!

Ten slotte wens ik je veel plezier bij het lezen. Hopelijk geeft het de kennis en de inspiratie om ook zelf met je kinderen aan de slag te gaan! inleiding Voor al mijn kinderen schrijf ik hun ontwikkelingen op in een schrift. Ik schrijf op wanneer en hoelang ze sliepen, wat ze aten, hoe ze speelden en hoe we samen de dag doorbrachten. Dat lijkt

Nadere informatie

Pubers opvoeden. Veranderingen in de puberteit

Pubers opvoeden. Veranderingen in de puberteit Pubers opvoeden Pubers opvoeden De puberteit is de ontwikkelingsfase tussen 10 en 18 jaar. Maar die puberteit is er natuurlijk niet opeens. Vanaf ongeveer 9 jaar kan je al merken dat kinderen beginnen

Nadere informatie

Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5

Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5 Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5 5 Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 6 Zacheüs (1) Het is erg druk in de stad vandaag. Iedereen loopt op straat. Zacheüs wurmt zich

Nadere informatie

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL.

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL. Liefde Ik laat je nooit in de steek. Ik zal je helpen. Jij bent mijn beste vriendin. Het mooiste wat ik heb, geef ik aan jou. Ik ben verliefd... Ik heb alles voor je over. IK HOU VAN JOU! Ik bid voor je.

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

VMBO praktische leerweg VMBO theoretische leerweg HAVO VWO

VMBO praktische leerweg VMBO theoretische leerweg HAVO VWO Page of 7 Enquête voortgezet onderwijs Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Er zijn in totaal 9 vragen. A. Over jezelf Dit onderdeel bestaat uit zeven vragen. Hoe oud ben je? In welke klas

Nadere informatie

Voorblad Wat is geld?

Voorblad Wat is geld? Voorblad Wat is geld? Je hebt de test op de website van Nibud gedaan: http://service.nibud.nl/geldtypetest/ Welk geldtype ben je? Vind je dit zelf ook? Motiveer je antwoord. Beantwoord de volgende vragen

Nadere informatie

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis.

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis. Weer naar school Kim en Pieter lopen het schoolplein op. Het is de eerste schooldag na de zomervakantie. Ik ben benieuwd wie onze mentor * is, zegt Pieter. Kim knikt. Ik hoop een man, zegt ze. Pieter kijkt

Nadere informatie

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf.

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf. Je leest waarschijnlijk dit boekje omdat je mama of papa of iemand anders speciaal in je familie Amyotrofische Lateraal Sclerose heeft. Het is een lang woord en het wordt vaak afgekort tot ALS. Niet veel

Nadere informatie

Mediaopvoeding: in gesprek over media. Justine Pardoen

Mediaopvoeding: in gesprek over media. Justine Pardoen Mediaopvoeding: in gesprek over media Justine Pardoen JUSTINE@OUDERS.NL Ouders Online Mijn Kind Online Mediaopvoeding.nl Bureau Jeugd en Media MEDIA EN ONZE AANDACHT STEEDS JONGER... WAAR GAAT HET HEEN?

Nadere informatie

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl.

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Chatten Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Colofon Een uitgave van Eenvoudig Communiceren

Nadere informatie