UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR 2005-2006"

Transcriptie

1 UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR HET GEBRUIK VAN BOOTSTRAP FINANCIERING IN DE ICT- EN BIOTECHNOLOGIESECTOR Scriptie voorgedragen tot het bekomen van de graad van: - Master in de Toegepaste Economische Wetenschappen Sam Martinez Onder leiding van Prof. Dr. Ir. S. Manigart

2 PERMISSION

3 UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR HET GEBRUIK VAN BOOTSTRAP FINANCIERING IN DE ICT- EN BIOTECHNOLOGIESECTOR Scriptie voorgedragen tot het bekomen van de graad van: - Master in de Toegepaste Economische Wetenschappen Sam Martinez Onder leiding van Prof. Dr. Ir. S. Manigart

4 WOORD VOORAF Een thesis schrijven kun je niet alleen. Daarom wil ik iedereen bedanken die het afgelopen jaar een bijdrage heeft geleverd. Een aantal mensen wil ik hier in het bijzonder noemen. Als eerste wil ik mijn promotor, Prof. dr. Ir. Manigart, bedanken om mij te aanvaarden als één van haar thesisstudenten. Zonder haar was ik nooit naar de afstudeerrichting financiering overgestapt en had ik dus ook nooit ontdekt wat bootstrap financiering is. Hetzelfde geldt vanzelfsprekend voor mijn begeleider, Tom Van Acker, wiens bijdragen van onschatbare waarde waren. Hij stond steeds klaar om mijn relevante en ongetwijfeld soms ook minder relevante vragen te beantwoorden ondanks zijn eigen drukke agenda. Tom, zonder jou was het nooit gelukt. Ik dank ook Lotte Goossens die, ondanks het feit dat ze niet rechtstreeks betrokken was bij mijn thesis, toch steeds klaar stond met een opbeurend woordje wanneer het onderzoek even wat minder ging. Daarnaast wil ook mijn ouders en mijn zus, Sarah, bedanken voor de steun die ze me gegeven hebben de afgelopen maanden én voor alle kansen die ze me tijdens de voorbije vier jaar hebben geboden. Dank ook aan mijn beste vriend, Jonathan, die steeds voor me klaar stond. Een speciale vermelding verdient Leen, mijn vriendin, die het niet makkelijk heeft gehad met haar thesissend vriendje. Bedankt om me te blijven steunen. Als laatste wil ik ook alle ondernemingen bedanken die zo vriendelijk waren mee te werken aan mijn onderzoek. Zonder hen had deze thesis vanzelfsprekend nooit tot stand kunnen komen. i

5 INHOUDSOPGAVE WOORD VOORAF... i INHOUDSOPGAVE... ii OVERZICHT VAN TABELLEN... iv OVERZICHT VAN FIGUREN... iv INLEIDING...2 DEEL I...4 Hoofdstuk 1: Het belang van startkapitaal...4 Hoofdstuk 2: Externe financiering en jonge ondernemingen...7 DEEL II...10 Hoofdstuk 3: Bootstrap financiering Overzicht van bootstraptechnieken Soorten bootstrappers Kenmerken van de onderneming en het gebruik van bootstrap financiering...18 DEEL III...26 Hoofdstuk 4: Theoretisch raamwerk en ontwikkeling van onderzoekshypothesen Menselijk kapitaal en het gebruik van bootstrap financiering Sociaal vermogen en het gebruik van bootstrap financiering Financieel kapitaal en het gebruik van bootstrap financiering? Bootstrap financiering en performantie...31 DEEL IV...33 Hoofdstuk 5: Empirisch onderzoek Methodologie Korte beschrijving van de steekproef Overzicht van de meest/minst gebruikte technieken Menselijk kapitaal en het gebruik van bootstrap financiering Sociaal kapitaal en het gebruik van bootstrap financiering Financieel kapitaal en het gebruik van bootstrap financiering Bootstrap financiering en performantie...57 DEEL V...60 Hoofdstuk 6: Conclusies en suggesties voor toekomstig onderzoek Conclusies Implicaties en suggesties voor toekomstig onderzoek...61 LIJST VAN GERAADPLEEGDE WERKEN...v BIJLAGEN... xii Bijlage 1: Bootstraptechnieken uit Freear et al. (1995)... xii ii

6 Bijlage 2: Bootstraptechnieken uit Winborg en Landström (2001)... xiii Bijlage 3: Plaatsing van de eigen onderneming ten opzichte van concurrenten...xiv Bijlage 4: Enquête...xv Bijlage 5: Overzicht van de meest/minst gebruikte technieken voor de volledige steekproef...xxiv Bijlage 5.1: bij oprichting...xxiv Bijlage 5.2: in xxv Bijlage 6: Overzicht van de meest/minst gebruikte technieken voor de ICT sector...xxvi Bijlage 6.1: bij oprichting...xxvi Bijlage 6.2: in xxvii Bijlage 7: Overzicht van de meest/minst gebruikte technieken voor de biotechnologie sector... xxviii Bijlage 7.1: bij oprichting... xxviii Bijlage 7.2: in xxix Bijlage 8 Overzicht van analyses...xxx Bijlage 8.1 Bootstrap financiering en menselijk kapitaal...xxx Bijlage Bootstrap financiering en sectorervaring...xxx Bijlage Bootstrap financiering en start-up ervaring...xxxi Bijlage Bootstrap financiering en hoogste opleiding binnen het oprichtersteam...xxxii Bijlage 8.2 Bootstrap financiering en sociaal kapitaal... xxxiii Bijlage Bootstrap financiering en sociaal kapitaal bij oprichting... xxxiii Bijlage Bootstrap financiering en sociaal kapitaal in xxxiv Bijlage 8.3 Bootstrap financiering en financieel kapitaal...xxxv Bijlage Bootstrap financiering en financieel kapitaal bij oprichting...xxxv Bijlage Bootstrap financiering en financieel kapitaal in xxxvi Bijlage 8.4 Bootstrap financiering en performantie en groei...xxxvii Bijlage Bootstrap financiering en gemiddelde jaarlijkse groei van omzet...xxxvii Bijlage Bootstrap financiering en gemiddelde jaarlijkse groei van toegevoegde waarde...xxxviii Bijlage Bootstrap financiering en gemiddelde jaarlijkse groei van het aantal werknemers (in FTE)...xxxix Bijlage Bootstrap financiering en gemiddelde jaarlijkse groei van uitgaven voor Onderzoek en Ontwikkeling (O&O)... xl iii

7 OVERZICHT VAN TABELLEN Tabel Zeven axioma s voor succesvol ondernemerschap..11 Tabel Overzicht van de vijf meest gebruikte technieken per studie...13 Tabel Overzicht van de vijf minst gebruikte technieken per studie Tabel Kenmerken van bootstrappers (Winborg en Landström, 2001)...15 Tabel Overzicht van verklarende variabelen voor het gebruik van bootstrap financiering per. studie...18 Tabel Correlatie tussen verklarende variabelen en gebruik van bootstrapfinanciering 18 Tabel Correlatie tussen verklarende variabelen en gebruik van bootstrapfinanciering Tabel Evolutie van het bootstrap gedrag doorheen de levenscyclus Tabel Variabelen gebruikt in het onderzoek en hun operationalisering.. 36 Tabel Overzicht van de meest gebruikte bootstraptechnieken bij oprichting Tabel Overzicht van de meest gebruikte bootstraptechnieken per sector bij oprichting...42 Tabel Overzicht van de minst gebruikte bootstraptechnieken bij oprichting Tabel Overzicht van de minst gebruikte bootstraptechnieken per sector bij oprichting.. 44 Tabel Overzicht van de meest gebruikte bootstraptechnieken in Tabel Overzicht van de meest gebruikte bootstraptechnieken per sector in Tabel Overzicht van de minst gebruikte bootstraptechnieken in Tabel Overzicht van de minst gebruikte bootstraptechnieken per sector in Tabel 5.10 Overzicht van de correlatie van het gebruik van bootstrap financiering met sectorervaring, start-up ervaring en hoogste opleiding binnen het oprichtersteam 49 Tabel 5.11 Overzicht van de correlatie van het gebruik van bootstrap financiering met het sociaal kapitaal van de onderneming 52 Tabel 5.12 Overzicht van de correlatie van het gebruik van bootstrap financiering met het financieel kapitaal van de onderneming 55 Tabel 5.13 Overzicht van de correlatie van het gebruik van bootstrap financiering met groei van omzet, toegevoegde waarde, aantal werknemers en uitgaven voor O&O 57 OVERZICHT VAN FIGUREN Figuur Relatie tussen menselijk financieel vermogen en performantie Figuur Verdeling van de bedrijven over de verschillende segmenten van de ICT sector Figuur 5.2 Verdeling van de bedrijven over de verschillende segmenten van de biotechnologie sector 40 iv

8 INLEIDING Het merendeel van ondernemers ziet zich geconfronteerd met ernstige beperkingen op het vlak van beschikbare middelen. Onderzoekers en beleidsmakers besteden in deze context steeds meer aandacht aan de rol van formeel en informeel venture capital in de financiering van jonge en hoogtechnologische ondernemingen (van Osnabrugge en Robinson, 2000; Reid, 1998; Harrison en Mason, 1996). Terwijl sommige ondernemers er doelbewust voor kiezen om geen gebruik te maken van deze bron van financiering om de onafhankelijkheid van hun onderneming te waarborgen is venture capital voor de meerderheid van start-ups simpelweg geen optie (Bhide, 1992). Zelfs de kleine groep van bedrijven die er in slagen snel te groeien ondervindt vaak moeilijkheden bij het aantrekken van de nodige middelen voor de bedrijfsvoering (Aldrich en von Glinow, 1992; Penrose, 1959). Niettemin gaan vele ondernemers de uitdaging van een start-up aan (Mahoney en Michael, 2005; MacMillan en McGrath, 1997). Zij slagen er in om hun bedrijf te laten overleven en in sommige gevallen zelfs te laten uitblinken. Dit ondanks de initiële schaarste waarmee zij zich geconfronteerd zagen. Het geheim van deze ondernemingen is bootstrap financiering. Dit is het geheel van technieken waardoor een onderneming op een creatieve manier aan haar nood aan middelen kan voldoen zonder gebruik te moeten maken van traditionele externe financiering (Harrison et al., 2004, Winborg en Landström, 2001;.Freear et al., 1995; Bhide, 1992). Door sommigen wordt bootstrap financiering zelfs beschouwd als een mogelijke sleutelfactor tot succesvol ondernemen (Van Auken, 2004). In deel I van deze studie wordt een summier overzicht geboden van het belang van startkapitaal en de beperkingen waarmee jonge technologische ondernemingen geconfronteerd worden op het vlak van externe financiering. Deel II gaat dieper in op wat bootstrap financiering precies inhoudt en op welke manieren het gebruik van bootstrap technieken een meerwaarde kunnen betekenen voor ondernemingen. Het opstellen van het theoretisch raamwerk en de ontwikkeling van de onderzoekshypothesen gebeurt in deel III. Daaruit zal blijken dat deze studie als doel heeft op drie manieren een bijdrage te leveren aan de literatuur omtrent bootstrap financiering. Ten eerste, door een algemeen beeld te schetsen van het bootstrap gebruik binnen twee Belgische hoogtechnologische sectoren (i.e. ICT en Biotechnologie) op basis waarvan een vergelijking gemaakt wordt met de bestaande literatuur (e.g. Van Auken, 2004, Winborg en Landström, 2001, Freear et al., 1995). Ten tweede, door de relatie te onderzoeken tussen het menselijk, sociaal en financieel kapitaal van een onderneming enerzijds en het gebruik van bootstraptechnieken anderzijds. Bij deze benadering wordt verder gebouwd op het werk van Ebben en Johnson (2005), Van Auken (2004), Winborg en Landström (2001) en Van Auken en Neeley (1996) die reeds de invloed van verscheidene ondernemingskenmerken op bootstrap gebruik onderzochten. Ten derde, zal deze studie proberen bij te dragen tot de literatuur door de impact van bootstrap financiering na te gaan op de performantie en 2

9 groei van ondernemingen. Hierbij zal geprobeerd worden de huidige consensus in de literatuur te weerleggen dat meer middelen steeds tot betere resultaten leiden (Chandler en Hanks, 1998, Barney, 1991, Grant, 1991). Deel IV behandelt dan het empirische luik van deze studie. Daarbij wordt kort stilgestaan bij het steekproefkader van het onderzoek, alsook bij de beperkingen ervan. Voor het samenstellen van een primaire dataset werden enquêtes uitgevoerd bij financieel verantwoordelijken en oprichters van ICT en Biotechnologie ondernemingen. Hierbij werd gepeild naar de algemene bedrijfskenmerken, het persoonlijk netwerk, het oprichtersteam, de financiering en het gebruik van bootstraptechnieken. Net als in Van Auken (2004) werd gebruikt gemaakt van een elektronische mailing. Sommige ondernemingen uitten bezwaren tegen het delen van gevoelige financiële informatie via een online onderzoek. Om deze terughoudendheid samen met eventuele onduidelijkheden weg te nemen werd geopteerd om ook de mogelijkheid te voorzien tot het telefonische beantwoorden van de vragenlijst. Op deze manier werden in totaal 48 reacties verzameld waarop eerder vermelde analyses toegepast worden. De resultaten hiervan worden weergegeven in het tweede deel van hoofdstuk 5. Als laatste worden in deel VI dan de conclusies opgesteld en de suggesties voor toekomstig onderzoek besproken. 3

10 DEEL I In hoofdstuk 1 wordt stilgestaan bij het belang van startkapitaal voor een jonge onderneming. Hierbij wordt de traditionele visie besproken die stelt dat voldoende startkapitaal een conditio sine qua non is om te kunnen overleven. Daarnaast worden echter ook argumenten gegeven die stellen dat niet zozeer enkel het startkapitaal in enge zin (i.e. financieel vermogen) moet beschouwd worden, maar dat alle beschikbare middelen voor de onderneming en de manier waarop deze aangewend worden invloed hebben op latere performantie. Als dusdanig wordt bootstrap financiering naar voor geschoven als bron van een belangrijk competitief voordeel voor ondernemingen. Hoofdstuk 2 handelt over de beperkingen waarmee jonge (technologische) ondernemingen geconfronteerd worden in hun zoektocht naar financiering. Centraal hierin staat het feit dat de hypothese van perfecte kapitaalmarkten niet geldt voor kleine ondernemingen. Daarbij wordt zowel aandacht besteed aan storende factoren aan aanbodzijde (informatie-asymmetrieën en transactiekosten) als aan vraagzijde (bonding costs en het niet wenselijk karakter van externe financiering). Hoofdstuk 1: Het belang van startkapitaal De grootte van het aanwezig kapitaal bij oprichting heeft een significante impact op de latere performantie en bijgevolg de overlevingskansen van de onderneming (Cooper et al., 1994). Zo vonden Chaganti et al. (1995) dat een gebrek aan voldoende startkapitaal het risico op faling bij jonge ondernemingen sterk verhoogt. Dit verhoogde risico is ondermeer het gevolg van het feit dat start-up s bepaalde opportuniteiten aan zich voorbij moeten laten gaan door het gebrek aan tijdig beschikbare middelen (Davila et al., 2003). Als mogelijke negatieve gevolgen van een zwakke financiële structuur geeft Timmons (1999) vertragingen op het vlak van Onderzoek en Ontwikkeling, ineffectieve marketing en zelfs de onmogelijkheid personeel aan te trekken met de juiste kwalificaties. Bechetti en Trovato (2002) richtten zich op externe financiering als bron van startkapitaal. Ook zij stelden dat beperkte externe bronnen van financiering een negatief effect hebben op latere groei. Over de negatieve impact van onderkapitalisatie lijkt in eerste instantie dus een zekere consensus te bestaan. Harrison et al. (2004) wijzen er echter op dat financieel vermogen hetzij afkomstig van interne, hetzij afkomstig van externe bronnen - geen doel op zich vormt, maar slechts een hulpmiddel is tot het bereiken van dit doel: namelijk de capaciteit om middelen aan te trekken noodzakelijk voor de effectieve ontwikkeling van de onderneming. Wanneer men de situatie bij oprichting analyseert, 4

11 verdient het daarom aanbeveling niet zozeer te focussen op startkapitaal in enge zin, namelijk louter het financieel kapitaal. Een benadering waarbij het startkapitaal in ruime zin beschouwd wordt, dit wil zeggen als alle middelen beschikbaar voor de onderneming, lijkt meer aangewezen. Immers, bedrijven die er in slagen op een creatieve manier de noodzakelijke middelen aan te trekken (d.i. zonder hiervoor een beroep te doen op financieel vermogen) zouden daar geen handicap van mogen ondervinden. Dit te meer daar een situatie zonder externe financiering (zie infra) de realiteit vormt door het merendeel van ondernemingen. Bhide (1992) stelt in die context For the great majority of would-be founders, the biggest challenge is not raising money, but having the wits and hustle to do without it. Wanneer realiteit en literatuur tegenover elkaar geplaatst worden, dan blijkt er sprake van een zekere discrepantie. Hoewel belangrijk, lijkt de aandacht in de academische wereld voor banken, venture capital (VC) fondsen en business angels als bronnen van financiering niet in verhouding tot het aantal startende ondernemingen dat hier effectief gebruik van maakt. Zo vond Bhide (1992) dat 80% van de door hem bestudeerde start-up s voor hun financiering geen enkel beroep deden op externe financiering. Zij gebruikten voornamelijk hypotheekleningen verstrekt aan de oprichter of vertrouwden op het persoonlijk vermogen en de kredietkaarten van de ondernemer als bronnen van middelen. Een andere illustratie van de beperkte rol van VC voor de meerderheid van starters is het feit dat in 1987 een uitzonderlijk actief jaar voor VC s in de Verenigde Staten 232 start-up s gefinancierd werden met venture capital. Ter vergelijking, in datzelfde jaar bedroeg het totale aantal nieuw opgerichte bedrijven (Bhide, 1992). Ondanks de vaak essentiële rol die VC speelt voor de kleine groep van VC backed bedrijven is deze bron van externe financiering voor het merendeel van startende ondernemingen dus minder relevant. Bhide (1992), die voor zijn onderzoek een steekproef trok uit de lijst van 500 snelst groeiende ondernemingen in Amerika, toont aan dat het voor ondernemingen zeker mogelijk is om te overleven en zelfs sterk te groeien zonder beroep te doen op een immens startkapitaal. Het geheim van deze ondernemingen is bootstrap financiering. Dit is enerzijds het geheel van strategieën met als doel het minimaliseren of elimineren van de financieringsbehoefte door het verwerven van de controle over middelen tegen lage of geen kosten (Winborg en Landström, 1997, 2001) en anderzijds, de creatieve manieren waarop aan de resterende financieringsbehoefte voldaan wordt zonder beroep te doen op traditionele bronnen van externe financiering zoals banken, business angels en venture capitalists (Freear et al, 1995a, b). Op deze manier gedefinieerd biedt bootstrap financiering de mogelijkheid aan ondernemingen zich te ontwikkelen en te groeien zonder daarvoor noodzakelijk een beroep te doen op additionele schuldfinanciering (wat het werkkapitaal en de cash flow zou verminderen). Bovendien kan op deze manier ook een (gedeeltelijke) uitgifte van het eigen vermogen vermeden worden. Dit gaat immers 5

12 gepaard met het opofferen van een deel van de bewegingsvrijheid van het management (Harrison et al., 2004). Dankzij succesvol bootstrappen kunnen de nadelige effecten van deze traditionele oplossingen voor het financieringsvraagstuk vermeden worden. De technieken die bootstrappers aanwenden zijn zeer uiteenlopend en gaan van het delen van kantoorruimte over het aankopen van tweedehands materiaal tot een beroep doen op vrienden en familie voor financiering of diensten (Winborg en Landström, 2001). In hoofdstuk 3 wordt hiervan een overzicht gegeven. Ondanks het feit dat bijna alle bedrijven gebruik maken van één of meerdere bootstrapmethodes (Harrison et al., 2004) is dit onderwerp nog maar weinig aan bod gekomen in de literatuur. Vooraleer echter dieper in te gaan op bootstrap financiering en zijn verschillende facetten zal in het volgende hoofdstuk uiteengezet worden met welke obstakels startende ondernemingen in hoogtechnologische sectoren geconfronteerd worden in hun zoektocht naar externe financiering. Daaruit zal blijken dat succesvol bootstrappen een belangrijk competitief voordeel kan bieden aan ondernemingen (Van Auken, 2004). 6

13 Hoofdstuk 2: Externe financiering en jonge ondernemingen Start-ups en gevestigde kleine bedrijven spelen een belangrijke rol in de economische groei en tewerkstelling van een land (Davidsson et al, 1994, 1996; Storey, 1994). Omtrent de beperkingen waarmee kleine ondernemingen geconfronteerd worden in hun zoektocht naar financiering, en omtrent de manier waarop ondernemers omgaan met die beperkingen bestaat echter nog heel wat onduidelijkheid (Cassar, 2004; Romano et al., 2001). Dit gebrek aan kennis is deels te wijten aan het feit dat onderzoek zich in het verleden voornamelijk geconcentreerd heeft op de (institutionele) aanbodzijde van het financieringsvraagstuk en minder op de noden en verlangens van de ondernemer aan de vraagzijde (Cressy et al., 1996). Tobin (1958) stelt dat het beleggingsvraagstuk in een perfecte markt kan opgesplitst worden in twee delen. De eerste stap is de samenstelling van de optimale effectenportfolio. Deze is identiek voor alle beleggers. Vervolgens wordt het gewenste risicoprofiel voor elke individuele belegger bekomen door deze optimale portefeuille in verschillende mate te combineren met risicoloze effecten. Zo ligt deze theorie aan de basis van de idee voor het realiseren van schaalvoordelen bij bijvoorbeeld beleggingsfondsen. Immers, het samenstellen van de optimale effectenportfolio vertegenwoordigt de vaste kosten. Nadien moeten enkel nog de relatief lage variabele kosten gedragen worden die horen bij het samenstellen van de exacte portefeuille voor elke extra belegger. Daarnaast introduceerden Modigliani en Miller (1958) in hetzelfde jaar hun theorie van de kapitaalstructuur. Deze stelt dat in een perfecte markt de waarde van een onderneming onafhankelijk is van haar beslissingen op het vlak van financiering. Samen vormen deze theorieën de basis van de klassieke financieringstheorie. Voor beide is echter de hypothese van perfecte kapitaalmarkten van vitaal belang. Dit wil zeggen dat evenwicht tussen vraag en aanbod tot stand komt in een omgeving waarin alle partijen gelijke toegang hebben tot de markt, over dezelfde informatie beschikken én waarin elke factor die de vraag naar of het aanbod van kapitaal zou kunnen verstoren onbestaande is. Voor kleine en jonge ondernemingen zou dit betekenen dat zij zich kunnen financieren tegen dezelfde voorwaarden als grote, gevestigde bedrijven. Empirisch onderzoek bewijst echter dat dit niet het geval is. Kleine bedrijven worden geconfronteerd met hogere kosten voor externe financiering (Shane en Cable, 2002; Berger en Udell, 1995; Storey, 1994; Mcmahon et al., 1993), als externe financiering al beschikbaar is (Levenson en Willard, 2000; Stiglitz en Weiss, 1981; Ang, 1992). Stinchcombe (1965) bestempelde dit verschijnsel als de liability of newness. 7

14 Als voornaamste redenen voor deze waargenomen marktimperfecties worden informatieasymmetrieën en transactiekosten naar voor geschoven (Cassar, 2004; Watson en Wilson, 2002). In de twee volgende alinea s wordt dit verder toegelicht. In een situatie van asymmetrische informatie beschikt de ene partij over meer of betere informatie dan de andere partij (Arrow, 1963). In het financieringsvraagstuk kan dit zowel de ondernemer zijn, bijvoorbeeld door het bezitten van een moeilijk uit te leggen technologie, als de investeerder, die een uitgebreidere kennis en bijgevolg beter beeld van de markt of het potentieel van de onderneming kan hebben (Winborg en Landström, 2001). Dit probleem van asymmetrische informatie is prominenter aanwezig bij kleine en hoogtechnologische ondernemingen dan bij andere bedrijven doordat kredietverleners in dat geval over minder publieke informatie beschikken (Carpenter en Peterson, 2002). Dit resulteert in een groter gepercipieerd risico met als gevolg dat de financieringskost voor deze ondernemingen hoger ligt dan voor gevestigde bedrijven (McMahon et al., 1993). Dit kan er voor zorgen dat kleine, hoogtechnologische bedrijven met een lager reëel dan gepercipieerd risico niet langer externe financiering wensen vanwege de te hoge kost of het grotere verlies aan controle ten gevolge hiervan (in het geval van de uitgifte van eigen vermogen). Wanneer deze bedrijven niet langer externe financiering zoeken, vergroot dit ook de problemen van adverse selection (Stiglitz en Weiss, 1981). Een mogelijk gevolg is dat banken op hun beurt een kredietrantsoenering doorvoeren waarbij minder leningen tegen een hogere prijs verstrekt of zelfs helemaal niet meer toegestaan worden (Egeln et al., 1997). In extreme situaties kan dit zelfs leiden tot een zogenaamde small business credit crunch (Berger en Udell, 1998). Wanneer men de transactie zo gaat organiseren, uitvoeren en monitoren dat informatie-asymmetrieën tot een minimum herleid worden, ontstaan er bovendien transactiekosten (Williamson, 1981). Deze zijn in grote mate onafhankelijk van de hoeveelheid verstrekt kapitaal. Als gevolg hiervan zijn de relatieve kosten waarmee de investeerder geconfronteerd wordt groter voor kleine bedragen (doorgaans verstrekt aan kleine ondernemingen). Deze hogere relatieve kosten zal de investeerder proberen recupereren door het eisen van een hogere vergoeding voor het verstrekte kapitaal (Storey, 1994). Empirische studies tonen aan dat externe financiering voor kleine ondernemingen inderdaad duurder is dan voor grote ondernemingen (McMahon et al., 1993). In het geval van venture capitalists zijn niet enkel deze hoge relatieve kosten de reden waarom de meeste start-up s niet in aanmerking komen voor externe financiering. Bhide (1992) vermeld ook de voorkeur van VC s voor ondernemingen met een zekere schaal, gepatenteerde competitieve voordelen, duidelijk afgelijnde strategieën en een vermaard oprichtersteam. Aangezien de meeste starters een me too -strategie volgen en rekenen op een superieure uitvoering van hun operaties om succesvol te zijn 8

15 hoeft het dus niet te verbazen dat VC-financiering slechts voor een minderheid van de start-up s toegankelijk is (Bhide, 1992). Financiële markten vormen voor kleine ondernemingen dus doorgaans een dure oplossing voor het financieringsvraagstuk, als deze oplossing al beschikbaar is (Winborg en Landström, 2001). In bovenstaande paragrafen kwamen de factoren aan bod die verklaren waarom de hypothese van perfecte kapitaalmarkten niet geldt in het geval van kleine en beginnende ondernemingen. Een vraag die echter gesteld moet worden is of een perfecte kapitaalmarkt wel opportuun is voor start-up s. Of met andere woorden: Zijn er redenen waarom het voor beginnende ondernemingen minder of zelfs niet aangewezen is om een beroep te doen op externe financiering?" Het antwoord hierop wordt gegeven in volgende alinea s. Zo wordt de onderneming geconfronteerd met bonding costs. Deze zijn het gevolg van de noodzaak investeerders informatie te verstrekken en hen de nodige zekerheden te verschaffen omtrent het uitsluiten van opportunistisch gedrag (Jensen en Meckling, 1976). Hierbij kan het onderscheid gemaakt worden tussen directe, duidelijk herkenbare bonding costs en opportuniteitskosten. Een voorbeeld van de eerste categorie vormen de kosten gemaakt bij het opstellen van een dossier om investeerders te overtuigen. Deze zijn echter van ondergeschikt belang ten opzichte van de potentieel aanzienlijke opportuniteitskosten. Zo stelt Bhide (1992) dat het te vroeg aantrekken van externe financiering de discipline en de flexibiliteit van de onderneming kan compromitteren. Het opstarten van een onderneming is een proces van vallen en opstaan waarin strategieën regelmatig herzien of zelfs volledig omgedraaid worden (Bhide, 1992). Externe financiering kan dit proces van vallen en opstaan verstoren of zelfs helemaal verhinderen. Immers, wanneer de gevolgde strategie fout blijkt te zijn, kunnen investeerders de vraag stellen: Was het originele idee fout of werd het slecht uitgevoerd?. Iedere koerswijziging wordt op die manier een vertrouwenskwestie met als mogelijk resultaat dat te lang suboptimale strategieën worden aangehouden (Bhide, 1992). Ondernemers die onzeker zijn over hun markt of die onvoldoende ervaring hebben in het omgaan met druk van investeerders zijn om bovenstaande redenen beter af zonder externe financiering (Bhide, 1992). Zoals in het voorgaande hoofdstuk vermeld werd, hoeft de onbeschikbaarheid of afwezigheid van externe financiering de groeimogelijkheden en overlevingskansen van de ondernemingen niet te hypothekeren. De voorwaarde is echter wel dat de onderneming er in slaagt om op een creatieve manier de controle te verwerven over de nodige middelen. De onderneming moet met andere woorden succesvol bootstrappen. Wat dit precies inhoudt komt aan bod in volgend hoofdstuk. 9

16 DEEL II In dit deel wordt dieper ingegaan op wat bootstrap financiering precies inhoudt. In eerste instantie wordt een duidelijke definitie opgesteld die gehanteerd zal worden in het verdere verloop van deze studie. Vervolgens wordt een overzicht gegeven van de meest courant gebruikte bootstrap technieken. Op basis van deze technieken identificeerden Winborg en Landström (2001) zes soorten bootstrappers. Bij elke groep wordt kort stilgestaan en de belangrijkste kenmerken besproken. Als laatste worden de hypothesen opgesteld die in het empirisch deel van deze studie getoetst zullen worden. Hierbij wordt gekeken naar de invloed van menselijk, sociaal en financieel kapitaal op het gebruik van bootstrap financiering. Alsook zal nagegaan worden wat het effect is van bootstrapping op de performantie van ondernemingen. Hoofdstuk 3: Bootstrap financiering 3.1 Wat is bootstrap financiering? Ondanks het feit dat bijna alle bedrijven een beroep doen op één of meerdere bootstrapmethodes (Harrison et al., 2004) is dit onderwerp nog maar weinig aan bod gekomen in de literatuur (Winborg and Landström, 2001). Bhide (1992) had het als eerste expliciet over bootstrapping. Hij baseerde zich op een uitvoerig kwalitatief onderzoek om te komen tot zeven axioma s voor succesvol ondernemerschap (zie tabel 3.1 op volgende pagina). Bhide (1992) gaat echter niet verder in het definiëren van bootstrap financiering dan te stellen dat It s not raising money, but it s having the wits and hustle to do without. De nadruk ligt daarbij op het op creatieve manier verwerven van financiering afkomstig van andere dan traditionele bronnen zoals financiële instellingen en venture capital fondsen. Deze benadering werd ook gebruikt door Freear et al. (1995) in hun onderzoek naar het gebruik van bootstrap financiering in de software industrie van Massachusetts. 10

17 Axioma Toelichting Word snel operationeel Eenmaal actief in het bedrijfsleven duiken vaak opportuniteiten op die niet opgemerkt zouden worden tijdens het wachten op het Grote Idee. Zoek snelle break-even cashflowgenerende projecten Bied waardevolle producten of diensten aan via persoonlijke verkoop Vergeet het vermaarde managementteam Hou groei onder controle Focus enkel op cash en niet op winst, marktaandeel of om het even wat anders Cultiveer je bankier, nog voor de onderneming kredietwaardig wordt Positieve cashflows laten de ontwikkeling van nieuwe producten en diensten toe en bezorgen de onderneming geloofwaardigheid in de ogen van haar stakeholders. Superieure performantie gecombineerd met persoonlijke passie en de bereidheid meer en beter te doen dan de concurrentie kunnen een groot marketing budget vervangen. Trek werknemers aan door groeikansen te bieden en niet met cash of opties. Ga op zoek naar ruwe diamanten. Groei enkel tegen een tempo dat de onderneming zich kan veroorloven. Breid enkel uit als het niet anders kan, niet met het oog toekomstige noden Vanaf dag één zijn gezonde marges nodig, niet alleen om uitgaven te dekken, maar ook om te kunnen groeien Ook al komen de meeste start-up s niet in aanmerking voor bankfinanciering, het onderhouden van goede relaties met je bankier maakt toekomstige leningen makkelijker te verkrijgen Tabel Zeven axioma s voor succesvol ondernemerschap (Bhide, 1992) Winborg en Landström (1997, 2001) daarentegen focussen minder op het eigenlijk bekomen van financiering en definiëren bootstrapping als het geheel van strategieën met als doel het minimaliseren of elimineren van de financieringsbehoefte door het verwerven van de controle over middelen tegen lage of geen kosten. Harrison et al. (2004), die een replicatie van het onderzoek van Freear et al. (1995) uitvoerden in Noord-Ierland en Zuidoost-Engeland, hebben het over bootstrap financiering als een strategie met twee mogelijke vormen: 1. het op creatieve manier verwerven van financiering afkomstig van andere dan traditionele bronnen zoals financiële instellingen en venture capital fondsen (Freear et al., 1995). 2. het minimaliseren of elimineren van de financieringsbehoefte door het verwerven van de controle over middelen tegen lage of geen kosten (Winborg en Landström, 1997, 2001). Deze benadering biedt de meest volledige definitie van bootstrap financiering. Zij houdt namelijk zowel rekening met bootstrap technieken die als doel het aantrekken van financiering hebben als met methodes waarbij het rechtstreeks bekomen van middelen centraal staat. Om deze reden zal de definitie van Harrison et al. (2004) gehanteerd worden in het verdere loop van deze tekst. Om een beeld te schetsen van wat bootstrapping praktisch inhoudt wordt in het volgende punt een overzicht gegeven van de verschillende bootstraptechnieken. 11

18 3.2 Overzicht van bootstraptechnieken In deze paragraaf worden de meest courante bootstrap technieken en hun gebruik besproken zoals deze naar voor kwamen in het werk van Bhide (1992), Winborg en Landström (2001) en Van Auken (2004). Alvorens hiermee te beginnen worden de voornaamste studies op het vlak van identificatie van bootstrapmethodes en hun relatieve belang kort behandeld. Bhide (1992) was de eerste om expliciet onderzoek te doen naar bootstrap financiering (zie supra). Op basis van een uitgebreid kwalitatief onderzoek bij 100 bedrijven uit de Inc. 500 (dit is de lijst van snelst groeiende bedrijven uit de Verenigde Staten) kwam hij tot zijn 7 axioma s voor succesvol ondernemerschap (zie supra). Dit zijn op zichzelf geen bootstraptechnieken, maar zij bieden wel een raamwerk waarbinnen methodes gekaderd kunnen worden. Bijvoorbeeld, een vaak geciteerde vorm van bootstrapping is het tewerkstellen van nog niet of pas afgestudeerden tegen een salaris lager dan het marktsalaris (Freear et al., 1995, Winborg en Landström, 2001 en Van Auken, 2004). Dit valt duidelijk onder axioma vier, namelijk Vergeet het vermaarde managementteam. Voor de andere bootstraptechnieken die hierna besproken zullen worden kan eenzelfde oefening gemaakt worden. Naast deze axioma s gaf Bhide (1992) een niet-exhaustieve anekdotische opsomming van bootstrapmethodes zoals leningen van vrienden of familie, het gebruik van kredietkaarten en het benutten van leverancierskrediet. Deze methodes worden ook behandeld door Freear et al. (1995) in hun onderzoek naar het gebruik van bootstrapping in de software industrie van Massachusetts. Zij identificeerden in totaal 31 verschillende bootstraptechnieken die aangewend worden in het kader van product- of bedrijfsontwikkeling (zie bijlage 1). Deze lijst werd later opnieuw gebruikt door Harrison et al. (2004) mits enkele toevoegingen specifiek aan de Noord-Iers en Zuidoost-Engelse context. De derde bron voor dit overzicht is het werk van Winborg en Landström (2001). Zij baseerden zich op op het werk van Freear et al. (1995) en op een verkennend onderzoek bestaande uit ongestructureerde interviews met managers van kleine ondernemingen, accountants, consultants, vertegenwoordigers van financiële instellingen en onderzoekers. Zo kwamen zij tot een lijst van de 32 meest relevante technieken gebruikt in Zweden (bijlage 2). Een interessant gegeven is dat bootstrap financiering als fenomeen zeer wijdverspreid is. 95% van de ondernemingen gebruikt minsten één of andere methode (Freear et al., 1995). Gezien de dynamische natuur van bootstrappen is het echter mogelijk dat niet alle technieken gedocumenteerd zijn en 12

19 bijgevolg ook niet bevraagd worden (Van Auken, 2004). Het reële aantal bedrijven dat geen enkele vorm van bootstrap financiering toepast zou dus nog lager kunnen liggen. Dit wijst er op dat bootstrap financiering niet zozeer een contextspecifiek fenomeen is, maar eerder als een universeel inherent kenmerk van ondernemen kan beschouwd worden. Onderstaande tabel biedt per studie een overzicht van de vijf meest gebruikte bootstraptechnieken. Winborg en Landström(2001) Aankoop tweedehands materiaal Zoek beste leveranciersvoorwaarden Inhouden van salaris manager Uitstellen van betalingen aan leveranciers Versnelde facturering Harrison et al. (2004) Van Auken (2004) Uitstellen van betalingen aan leveranciers Aankoop van tweedehands materiaal Huren aan een prijs lager dan de marktprijs Persoonlijke vermogen van de oprichter Thuiswerken Zoek beste leveranciersvoorwaarden Alle klanten dezelfde betalingsvoorwaarden Aankoop tweedehands materiaal Minimaliseren van voorraden Inhouden van salaris manager Tabel Overzicht van de vijf meest gebruikte technieken per studie Het is duidelijk dat er sterke gelijkenissen bestaan tussen de resultaten. Zo is het aankopen van tweedehands in plaats van nieuw materiaal in elke studie één van de meest gebruikte methodes om de financiële druk op de onderneming te verlichten. Ook worden duidelijk gelijkaardige resultaten gevonden wat het uitstellen van betalingen aan leveranciers, het actief zoeken naar leveranciers met de beste voorwaarden en het inhouden van het salaris van de zaakvoerder/oprichter betreft. Deze vaststelling is interessant om twee verschillende redenen: ten eerste, deze studies werden uitgevoerd in verschillende landen (respectievelijk Zweden, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten van Amerika). Een tweede reden is dat elk onderzoek zich ook op een verschillende populatie concentreerde. Winborg en Landström (2001) onderzochten het gebruik van bootstrap financiering door kleine en middelgrote ondernemingen. Harrison et al. (2004) concentreerden zich op bedrijven binnen de ICT sector en Van Auken (2004) bestudeerde hoogtechnologische ondernemingen zonder onderscheid te maken tussen verschillende sectoren. Dat zij, ondanks deze verschillen in steekproefkader, toch tot gelijkaardige resultaten komen vormt een aanwijzing dat het gebruik van bepaalde technieken niet zozeer een cultuurgebonden fenomeen is, maar dat het, net als het bootstrappen zelf, een inherent kenmerk van ondernemen vormt. De bestaande literatuur is echter nog te beknopt om daar uitsluitsel over te geven. Net als in de vorige tabel vinden we in het overzicht van de minst gebruikte technieken (tabel 3.3) gelijklopende resultaten tussen de verschillende studies, al zij het iets minder uitgesproken. Vooraleer de onderlinge relatie tussen de methodes in tabel 3.3 te bespreken is het evenwel interessant om op te 13

20 merken dat geen enkele van de hierboven vermelde populaire vormen van bootstrap financiering in een andere studie naar voren komt als weinig gebruikt. Dit vormt opnieuw een aanduiding van het universele karakter van bootstrapping. µ Winborg en Harrison et al. (2004) Van Auken (2004) Landström(2001) Gebruik van een factoring bedrijf Commercialiseren van universiteitsonderzoek Gebruik van een factoring bedrijf Subsidies van SNBITD* Ontvangsten uit Uitstellen van betalingen shareware BTW Uitstellen of niet Subsidies van Swedish County Tewerkstellen van vrienden of uitkeren van Labour Board familie onder het marktsalaris vergoedingen Delen van werknemers met andere bedrijven Gedeeltelijk uitkeren van vergoedingen Delen van werknemers met andere bedrijven Delen van materiaal met andere bedrijven Commercialiseren van sharewareproducten Delen van materiaal met andere bedrijven *Swedish National Board for Industrial and Technical Development Tabel Overzicht van de vijf minst gebruikte technieken per studie In tabel 3.3 vallen onmiddellijk de zeer sterke gelijkenissen tussen de bevindingen van Winborg en Landström (2001) en Van Auken (2004) op en dit ondanks de sterk verschillende nationale en sectorale context waarin deze onderzoeken werden uitgevoerd, namelijk respectievelijk Zweedse KMO s en Amerikaanse hoogtechnologische ondernemingen. Een mogelijke verklaring ligt in de bijna identieke lijst van ondervraagde bootstraptechnieken. Het gebruikte onderzoeksinstrument kan ook aan de basis liggen voor de afwijkende resultaten tussen Harrison et al. (2004) enerzijds, en Winborg en Landström (2001) en Van Auken (2004) anderzijds. De vraag in welke mate bootstraptechnieken verschillen over landen en sectoren heen kan echter enkel met zekerheid beantwoord worden door een internationale studie waarin voor elk land en elke sector een identieke vragenlijst wordt gebruikt. Voorlopig moeten we dus ook hier stellen dat de literatuur te beperkt is om definitieve conclusies te trekken. Winborg en Landström (2001) identificeerden zes clusters van bootstrappers die verschillen vertonen met betrekking tot de door hen gebruikte bootstraptechnieken. De soorten bootstrappers en hun specifieke kenmerken worden behandeld in volgend punt. 3.3 Soorten bootstrappers Tabel 3.4 geeft de zes door Winborg en Landström (2001) geïdentificeerde clusters weer. Daarnaast worden ook de door iedere cluster gebruikte technieken en de respectievelijke kenmerken van de onderneming getoond. De zesde categorie van bootstrappers waarvan sprake zijn de zogenaamde 14

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Doe veilig zaken het is gedekt!

Doe veilig zaken het is gedekt! Doe veilig zaken het is gedekt! Vooruitgang brengt altijd risico s met zich mee Frederick B. Wilcox Waar ligt u s nachts wakker van? Zorgen over niet betaald worden? Geen bankkrediet verkrijgen? Cashflow

Nadere informatie

Entrepreneurial Growth Monitor (EGMO)

Entrepreneurial Growth Monitor (EGMO) Entrepreneurial Growth Monitor (EGMO) Prof. Hans Crijns Impulscentrum Groeimanagement 1. Inleiding Dit is de eerste editie van de Entrepreneurial Growth Monitor (EGMO) een overzicht van de trends in ondernemingsgroei

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (summary in Dutch)

Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) Relatiemarketing is gericht op het ontwikkelen van winstgevende, lange termijn relaties met klanten in plaats van het realiseren van korte termijn transacties.

Nadere informatie

WAAR JE ZIT IS WAAR JE STAAT

WAAR JE ZIT IS WAAR JE STAAT WAAR JE ZIT IS WAAR JE STAAT Posities als antecedenten van management-denken over concernstrategie ACHTERGROND (H. 1-3) Concernstrategie heeft betrekking op de manier waarop een concern zijn portfolio

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Ondernemerschap in Vlaanderen: een vergelijkende, internationale studie

Ondernemerschap in Vlaanderen: een vergelijkende, internationale studie Ondernemerschap in Vlaanderen: een vergelijkende, internationale studie De Global Entrepreneurship Monitor (GEM) is een jaarlijks onderzoek dat een beeld geeft van de ondernemingsgraad van een land. GEM

Nadere informatie

Samenvatting onderzoek: Diversificatiestrategieën van accountantskantoren

Samenvatting onderzoek: Diversificatiestrategieën van accountantskantoren UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR 2010 2011 Samenvatting onderzoek: Diversificatiestrategieën van accountantskantoren Frederik Verplancke onder leiding van Prof. dr. Gerrit

Nadere informatie

EDEBEX biedt ondernemingen een alternatief voor bankkrediet. Fonction de l orateur

EDEBEX biedt ondernemingen een alternatief voor bankkrediet. Fonction de l orateur EDEBEX biedt ondernemingen een alternatief voor bankkrediet TITREDavid DE Van LA CONFERENCE der Looven Founder & CCO de - Edebex Prénom & Nom l orateur Fonction de l orateur David Van der Looven Co-founder

Nadere informatie

Linking the Customer Purchase Process to E-commerce

Linking the Customer Purchase Process to E-commerce Samenvatting Elektronische handel verandert fundamenteel de manier waarop consumenten goederen en diensten kopen. E-commerce is het kopen en verkopen van producten of diensten via elektronische systemen

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

TOEGANG TOT FINANCIERING

TOEGANG TOT FINANCIERING TOEGANG TOT FINANCIERING Opzet van de enquête De toegang tot financiering is essentieel voor het welslagen van een onderneming en een belangrijke factor voor economische groei in Europa na de economische

Nadere informatie

NEW BUSINESS: INNOVATION AND ENTREPRENEURSHIP

NEW BUSINESS: INNOVATION AND ENTREPRENEURSHIP NEW BUSINESS: INNOVATION AND ENTREPRENEURSHIP Het verband tussen kans- en noodzaakgedreven ondernemerschap en het gebruik van financial bootstrapping De invloed van ondernemerschapsmotivatie op de toepassing

Nadere informatie

Rentederivaten ter dekking van aan kmo s verleende kredieten met variabele rentevoet

Rentederivaten ter dekking van aan kmo s verleende kredieten met variabele rentevoet Rentederivaten ter dekking van aan kmo s verleende kredieten met variabele rentevoet FINANCIALSERVICESANDMARKETSAUTHORITY AUTORITEITVOORFINANCIËLEDIENSTENENMARKTEN 1 AUTORITÉDESSERVICESETMARCHÉSFINANCIERS

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Burnout, een toestand van mentale uitputting door chronische stress in de werksituatie, vormt een ernstig maatschappelijk probleem dat momenteel veel aandacht krijgt. In

Nadere informatie

Deceuninck Naamloze vennootschap Brugsesteenweg 374 8800 Roeselare RPR Gent, afdeling Kortrijk BTW BE 0405.548.486. (de Vennootschap )

Deceuninck Naamloze vennootschap Brugsesteenweg 374 8800 Roeselare RPR Gent, afdeling Kortrijk BTW BE 0405.548.486. (de Vennootschap ) Deceuninck Naamloze vennootschap Brugsesteenweg 374 8800 Roeselare RPR Gent, afdeling Kortrijk BTW BE 0405.548.486 (de Vennootschap ) BIJZONDER VERSLAG VAN DE RAAD VAN BESTUUR OVEREENKOMSTIG ARTIKELEN

Nadere informatie

EZ Microkrediet Onderzoek (aanbodzijde - Financiële instellingen)

EZ Microkrediet Onderzoek (aanbodzijde - Financiële instellingen) BIJLAGE A1: VRAGENLIJST BANKEN EZ Microkrediet Onderzoek (aanbodzijde - Financiële instellingen) 1 Hoeveel aanvragen voor bedrijfskrediet (dus niet consumentenkrediet of persoonlijke leningen) tot 25.000

Nadere informatie

Met een bijdrage van meer dan 1.000 miljard euro aan de Europese economie, zijn mid-market bedrijven de stuwende kracht achter de Europese groei

Met een bijdrage van meer dan 1.000 miljard euro aan de Europese economie, zijn mid-market bedrijven de stuwende kracht achter de Europese groei Persbericht Met een bijdrage van meer dan 1.000 miljard euro aan de Europese economie, zijn mid-market bedrijven de stuwende kracht achter de Europese groei Hoewel de Europese mid-market in 2014 slechts

Nadere informatie

Omvorming naar de masteropleidingen

Omvorming naar de masteropleidingen Omvorming naar de masteropleidingen Data van indiening van de ingevulde formulieren: Dit beperkt formulier op 4 oktober 2002 Uitgebreider formulier (met o.m. de doelstellingen en eindtermen) uiterlijk

Nadere informatie

&Z Challenge. Richtlijnen Business plan 2016. Versie 1 december 2015

&Z Challenge. Richtlijnen Business plan 2016. Versie 1 december 2015 &Z Challenge Richtlijnen Business plan 2016 Versie 1 december 2015 Dit reglement omtrent het Business plan werd opgesteld met als doel eenduidige richtlijnen te definiëren voor de deelnemende teams binnen

Nadere informatie

ONDERNEMINGSPLAN. UNIZO i.s.m. CODA Boekhouders

ONDERNEMINGSPLAN. UNIZO i.s.m. CODA Boekhouders ONDERNEMINGSPLAN UNIZO i.s.m. CODA Boekhouders Spreker : Patrick KESSELS Boekhouder Fiscalist Zaakvoerder www.codaboekhouders.be Voor wie maak je een ondernemingsplan? in de eerste plaats voor jezelf voor

Nadere informatie

1819 B EL ONS. Zin om uw onderneming op te starten? Denk aan alles! ALLE INFO OM TE ONDERNEMEN IN BRUSSEL

1819 B EL ONS. Zin om uw onderneming op te starten? Denk aan alles! ALLE INFO OM TE ONDERNEMEN IN BRUSSEL Zin om uw onderneming op te starten? Denk aan alles! U hebt beslist een onderneming op te starten. Gefeliciteerd! Voor u ligt een gids in de vorm van een interactieve «checklist». Hierin worden een reeks

Nadere informatie

BIJZONDER VERSLAG VAN DE RAAD VAN BESTUUR AAN DE AANDEELHOUDERS

BIJZONDER VERSLAG VAN DE RAAD VAN BESTUUR AAN DE AANDEELHOUDERS UCB NV - Researchdreef 60, 1070 Brussel - Ondernemingsnr. 0403.053.608 (RPR Brussel) BIJZONDER VERSLAG VAN DE RAAD VAN BESTUUR AAN DE AANDEELHOUDERS over het gebruik en de nagestreefde doeleinden van het

Nadere informatie

KLANTENTEVREDENHEIDSONDERZOEK FACULTATIEVE OPDRACHT PRIORITEITENBELEID. Resultaten

KLANTENTEVREDENHEIDSONDERZOEK FACULTATIEVE OPDRACHT PRIORITEITENBELEID. Resultaten KLANTENTEVREDENHEIDSONDERZOEK FACULTATIEVE OPDRACHT PRIORITEITENBELEID Resultaten Dienstverlening m.b.t. de facultatieve opdracht prioriteitenbeleid in het kader van het decreet van 13 juli 2001 en het

Nadere informatie

UW BEDRIJF FINANCIEREN

UW BEDRIJF FINANCIEREN UW BEDRIJF FINANCIEREN BEDRIJFSFINANCIERING Zonder financiering kan een onderneming niet bestaan. Of het nu gaat om de omvang van het eigen vermogen of de ontwikkeling van uw werkkapitaal: de wijze waarop

Nadere informatie

Geld Vrijmaken voor Ondernemers

Geld Vrijmaken voor Ondernemers Masterclass Geld Vrijmaken voor Ondernemers Het zijn turbulente tijden voor ondernemers. Een interessante Overname, een tijdelijke dip in de omzet, opzetten van nieuwe business, overal is geld voor nodig.

Nadere informatie

Een praktische kijk op. KMO financiering

Een praktische kijk op. KMO financiering Een praktische kijk op KMO financiering PMV nv is een Vlaamse investeringsmaatschappij PLAATS VAN PMV IN HET VLAAMSE INVESTERINGSLANDSCHAP PUBLIEK & INSTITUTIONELE INVESTEERDERS VLAAMS GEWEST 100 % 100

Nadere informatie

Tabel 1 Aanbevelingen om de relatie met FoodValley te versterken. Overige betrokkenen ICT bedrijven, ICT Valley, BKV. situatie

Tabel 1 Aanbevelingen om de relatie met FoodValley te versterken. Overige betrokkenen ICT bedrijven, ICT Valley, BKV. situatie Samenvatting De gemeente maakt sinds 2011 onderdeel uit van de bestuurlijke regio FoodValley. In de regio FoodValley heeft elke gemeente een economisch profiel gekozen dat moet bijdragen aan de doelstelling

Nadere informatie

De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention

De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention Samenvatting Wesley Brandes MSc Introductie Het succes van CRM is volgens Bauer, Grether en Leach (2002) afhankelijk van

Nadere informatie

UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE FINANCIERING VAN HOOGTECHNOLOGISCHE START UPS IN BELGIË

UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE FINANCIERING VAN HOOGTECHNOLOGISCHE START UPS IN BELGIË UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR 2000-2001 FINANCIERING VAN HOOGTECHNOLOGISCHE START UPS IN BELGIË Scriptie voorgedragen tot het bekomen van de graad van licentiaat in

Nadere informatie

Kennisdeling in lerende netwerken

Kennisdeling in lerende netwerken Kennisdeling in lerende netwerken Managementsamenvatting Dit rapport presenteert een onderzoek naar kennisdeling. Kennis neemt in de samenleving een steeds belangrijker plaats in. Individuen en/of groepen

Nadere informatie

Verschillende vormen van financiering. dr. Lex van Teeffelen lector Financiële en Economische Advisering lex.vanteeffelen@hu.nl

Verschillende vormen van financiering. dr. Lex van Teeffelen lector Financiële en Economische Advisering lex.vanteeffelen@hu.nl Verschillende vormen van financiering dr. Lex van Teeffelen lector Financiële en Economische Advisering lex.vanteeffelen@hu.nl Vooraf De beste financiering is geen financiering! Kijk eerst eens goed naar

Nadere informatie

Financiering. (Alternatieve) Financiering en Voorwaarden. Financiering - MCN

Financiering. (Alternatieve) Financiering en Voorwaarden. Financiering - MCN Financiering (Alternatieve) Financiering en Voorwaarden Financiering - MCN De kapitaalmarkt in Beweging Toegang tot bancaire financiering meer onder druk Investeerders schuiven op in het gat dat banken

Nadere informatie

Samenvatting mediapartners Shopping2020

Samenvatting mediapartners Shopping2020 Samenvatting eindrapport expertgroep Online Ondernemen Webwinkeliers te optimistisch over overlevingskansen. Op basis van data van de Kamer van Koophandel (N=26.250), een online enquête (N=500) en interviews

Nadere informatie

UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT GENEESKUNDE EN GEZONDHEIDSWETENSCHAPPEN Medisch-Sociale Wetenschappen Optie Beheer & Beleid Academiejaar 2003-2004

UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT GENEESKUNDE EN GEZONDHEIDSWETENSCHAPPEN Medisch-Sociale Wetenschappen Optie Beheer & Beleid Academiejaar 2003-2004 UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT GENEESKUNDE EN GEZONDHEIDSWETENSCHAPPEN Medisch-Sociale Wetenschappen Optie Beheer & Beleid Academiejaar 2003-2004 STUDIE NAAR DE RELEVANTIE VAN MISSION STATEMENTS IN VLAAMSE

Nadere informatie

Directe investeringen Investeren buiten traditionele financiële markten

Directe investeringen Investeren buiten traditionele financiële markten Directe investeringen Investeren buiten traditionele financiële markten CLAVIS Vermogensstructurering Directievoering Trustdiensten Vermogensbeheer (Infra)structuur Vermogensplanning Transactiebegeleiding

Nadere informatie

Monitor Financiële Sector:

Monitor Financiële Sector: Nederlandse Mededingingsautoriteit Monitor Financiële Sector: Notitie bij Sectorstudie Vastgoedfinanciering, SEO Economisch Onderzoek oktober 2011 Nederlandse Mededingingsautoriteit Postbus 16326 2500

Nadere informatie

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics 1 Inleiding Veel organisaties hebben de afgelopen jaren geïnvesteerd in

Nadere informatie

Kredietverlening aan Vlaamse ondernemingen

Kredietverlening aan Vlaamse ondernemingen Kredietverlening aan Vlaamse ondernemingen Monitoring Rapport: Januari 2012 Jan van Nispen Inleiding Sinds 2008 zijn woorden zoals crisis, financieringsproblemen, waarborgen en bailouts niet meer uit de

Nadere informatie

Bedrijfsvoering benchmark onderzoek tussenpersonen. Ir. Laurens van Graafeiland Juli 2013

Bedrijfsvoering benchmark onderzoek tussenpersonen. Ir. Laurens van Graafeiland Juli 2013 Bedrijfsvoering benchmark onderzoek tussenpersonen Ir. Laurens van Graafeiland Juli 2013 1 Toelichting onderzoek 2012 Het landelijk bedrijfsvoering benchmark onderzoek is voor het 2 e jaar afgenomen, dit

Nadere informatie

Financieringsmonitor Groei

Financieringsmonitor Groei M200908 Financieringsmonitor Groei Gevestigde bedrijven en snelle groeiers vergeleken Lia Smit Joris Meijaard Zoetermeer, 20 mei 2009 Financieringsmonitor groei Terugval financieringsbehoefte snelle groeiers

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende perceptie van arbeid Traditionele organisatie modellen

Nadere informatie

Terug naar de kern Bob Hendriks

Terug naar de kern Bob Hendriks Terug naar de kern Bob Hendriks Oktober 2013 Waarom nog beleggen? 2 Agenda BlackRock? Sparen & beleggen We leven langer/pensioen Inkomsten uit beleggen Conclusie 3 BlackRock is opgericht voor deze nieuwe

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende visie op arbeid Traditionele organisatie modellen zijn

Nadere informatie

Bedrijfsfinanciering: Van subsidie naar overheidsinstrumenten anno 2014

Bedrijfsfinanciering: Van subsidie naar overheidsinstrumenten anno 2014 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. Ministerie van Economische Zaken Bedrijfsfinanciering: Van subsidie naar overheidsinstrumenten anno 2014 Roland Starmans Manager Product Ontwikkeling Bancair, Investment

Nadere informatie

Praktijkboek Strategie Bruggen bouwen naar de toekomst Aimé Heene

Praktijkboek Strategie Bruggen bouwen naar de toekomst Aimé Heene Praktijkboek Strategie Bruggen bouwen naar de toekomst Aimé Heene Inhoud Woord vooraf Ontstaan en achtergronden van het 'Praktijkboek Strategie' 5 Doelstellingen en uitgangspunten 5 Het gebruik van de

Nadere informatie

FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING

FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING COMBINEER MANAGEMENT- KENNIS MET PRAKTISCHE MANAGEMENTVAARDIGHEDEN Deze Master in het Management

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

Toenemende concurrentie op de Nederlandse hypotheekmarkt

Toenemende concurrentie op de Nederlandse hypotheekmarkt Toenemende concurrentie op de Nederlandse hypotheekmarkt FEBRUARI 2016 www.dmfco.nl Met de toenemende beleggingen van Nederlandse pensioenfondsen in Nederlandse hypotheken kent de hypotheekmarkt nu drie

Nadere informatie

Bedrijfsmodel en Omzet Verbeteraar (BOV)

Bedrijfsmodel en Omzet Verbeteraar (BOV) Bedrijfsmodel en Omzet Verbeteraar (BOV) Branchevergelijkend onderzoek tussenpersonen Performance verbetering door benchmarking Amsterdam, januari 2012 Ir. L. van Graafeiland Dr. P. van Gelderen Baken

Nadere informatie

COHESIEBELEID 2014-2020

COHESIEBELEID 2014-2020 GEÏNTEGREERDE TERRITORIALE INVESTERING COHESIEBELEID 2014-2020 De nieuwe wet- en regelgeving voor de volgende investeringsronde van het EU-cohesiebeleid voor 2014-2020 is in december 2013 formeel goedgekeurd

Nadere informatie

Diensten vs. Industrie: Methoden van middelenefficiëntie bij kleine ondernemingen

Diensten vs. Industrie: Methoden van middelenefficiëntie bij kleine ondernemingen Rotterdam School of Management Erasmus Universiteit New Business, Innovation & Entrepreneurship Diensten vs. Industrie: Methoden van middelenefficiëntie bij kleine ondernemingen Tim Waters, studentnr:

Nadere informatie

Banken verlenen recordaantal kredieten aan ondernemingen

Banken verlenen recordaantal kredieten aan ondernemingen Jürgen de Witte Banken verlenen recordaantal kredieten aan ondernemingen Anne-Mie Ooghe Senior Officer Corporate Banking bij Febelfin Het uitstaande volume kredieten aan ondernemingen bereikte in januari

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

Dutch Summary. Dutch Summary

Dutch Summary. Dutch Summary Dutch Summary Dutch Summary In dit proefschrift worden de effecten van financiële liberalisatie op economische groei, inkomensongelijkheid en financiële instabiliteit onderzocht. Specifiek worden hierbij

Nadere informatie

Het schier onmogelijke mogelijk maken

Het schier onmogelijke mogelijk maken Improof, ondernemen met visie Improof is opgericht door Hans Savalle en Tom Touber. Ervaren ondernemers en bestuurders bij grote ondernemingen. Nu helpen zij collega ondernemers hun ambities waar te maken.

Nadere informatie

Functionaliteitseconomie: Hefboom voor duurzame ontwikkeling in België? Samenvatting. Federale Raad voor Duurzame Ontwikkeling

Functionaliteitseconomie: Hefboom voor duurzame ontwikkeling in België? Samenvatting. Federale Raad voor Duurzame Ontwikkeling Functionaliteitseconomie: Hefboom voor duurzame ontwikkeling in België? Samenvatting Federale Raad voor Duurzame Ontwikkeling 1 P a g i n a F u n c t i o n a l i t e i t s e c o n o m i e : h e f b o o

Nadere informatie

Dossier regionale luchthavens. 0. Aanleiding:

Dossier regionale luchthavens. 0. Aanleiding: Dossier regionale luchthavens 0. Aanleiding: In 2004 presenteerde het Vlaams Forum Luchtvaart een rapport en aanbevelingen aan de Vlaamse regering over de luchtvaart in Vlaanderen [2]. Belangrijk onderdeel

Nadere informatie

Verder in Fusie & Overnames

Verder in Fusie & Overnames Verder in Fusie & Overnames (Mid size en familiebedrijven) Datum: december 2009 Plaats: Zeewolde Door: Triple Play Keynote speaker: Mr. Pieter J.H. Mensink MBA Verbonden door vertrouwen; groeien door samenhang

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Curatoren middag 2015

Curatoren middag 2015 Curatoren middag 2015 Alternatieve financieringsvormen Wat zijn de mogelijkheden in het huidige financieringslandschap 11 november 2015 Spreker: Onderwerpen 1. Financieringsbehoefte bedrijfsleven 2. Veranderende

Nadere informatie

Alternatieve financieringen voor middelgrote bedrijven. 24 september 2013 1 1

Alternatieve financieringen voor middelgrote bedrijven. 24 september 2013 1 1 Alternatieve financieringen voor middelgrote bedrijven 24 september 2013 1 1 1 Inhoud Alternatieve vormen van financiering Een Europese Private Placement? Financiering van NPEX Contact: Victor Meijer (victor.meijer@nibc.com)

Nadere informatie

JOBDISABILI. Sociale Onderneming Informatiefiche (ITALIË) A. SOCIALE VERANDERING. Opgericht in 2011. Bedrijf met beperkte aansprakelijkheid (BVBA)

JOBDISABILI. Sociale Onderneming Informatiefiche (ITALIË) A. SOCIALE VERANDERING. Opgericht in 2011. Bedrijf met beperkte aansprakelijkheid (BVBA) www.socialbiz.eu Sociale Onderneming Informatiefiche JOBDISABILI (ITALIË) Opgericht in 2011 Rechtsvorm Bedrijf met beperkte aansprakelijkheid (BVBA) Sector Werkgebied Diensten aan bedrijven Lokaal, Europa

Nadere informatie

Concept uitgeefgroep Bouwstenen van Management en Organisatie

Concept uitgeefgroep Bouwstenen van Management en Organisatie Case Entrance & Security Systems - case, analyse en conclusies (OLO) Hoofdstuk 7 Strategie: samenwerking In het vorige deel van de strategische verkenning hebt u de positioneringsmogelijkheden voor ESS

Nadere informatie

Steun aan jonge innovatieve ondernemingen Formulier voor kandidaatstelling Oproep juli 2012

Steun aan jonge innovatieve ondernemingen Formulier voor kandidaatstelling Oproep juli 2012 ,,,,,,,,,,,,,,,,,,, Steun aan jonge innovatieve ondernemingen Formulier voor kandidaatstelling Oproep juli 2012 Dit formulier dient in 5 exemplaren op papier + 1 elektronische versie te worden bezorgd

Nadere informatie

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB M200616 De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB dr. J.M.P. de Kok drs. J.M.J. Telussa Zoetermeer, december 2006 Prestatieverhogend HRM-systeem MKB-bedrijven met een zogeheten 'prestatieverhogend

Nadere informatie

Het Vijfkrachtenmodel van Porter

Het Vijfkrachtenmodel van Porter Het Vijfkrachtenmodel van Porter (een concurrentieanalyse en de mate van concurrentie binnen een bedrijfstak) 1 Het Vijfkrachtenmodel van Porter Het vijfkrachtenmodel is een strategisch model wat de aantrekkelijkheid

Nadere informatie

Prof.dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management, Erasmus University Wetenschappelijk directeur INSCOPE

Prof.dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management, Erasmus University Wetenschappelijk directeur INSCOPE Prof.dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management, Erasmus University Wetenschappelijk directeur INSCOPE Bevindingen Erasmus Innovatiemonitor Zorg Eindhoven, 5 oktober 2012 TOP INSTITUTE INSCOPE

Nadere informatie

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG PIM DIEPSTRATEN Doorn, 1 december 2015 AGENDA 1 Financieringsstrategie zorginstelling 2 Huidige financiers en het WFZ 3 Perspectief investeerder op de zorgmarkt 4 Alternatieve

Nadere informatie

Toelichting bij de raadpleging over de tariefmethodologie voor de transmissie van elektriciteit

Toelichting bij de raadpleging over de tariefmethodologie voor de transmissie van elektriciteit Toelichting bij de raadpleging over de tariefmethodologie voor de transmissie van elektriciteit I. DOEL VAN HET RAADPLEGINGSPROCES Met het ontwerp van tariefmethodologie dat nu voorligt, zet de CREG een

Nadere informatie

byb@skynet.be Opleidingen in Management

byb@skynet.be Opleidingen in Management byb@skynet.be Opleidingen in Management April 2007 Inleiding s Elke module heeft één bepaald leerobjectief. Elke module kan afzonderlijk gegeven worden, of kan deel uitmaken van een track. Lego Verscheidene

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT WERKDOCUMENT. Commissie cultuur en onderwijs 7.3.2008

EUROPEES PARLEMENT WERKDOCUMENT. Commissie cultuur en onderwijs 7.3.2008 EUROPEES PARLEMENT 2004 Commissie cultuur en onderwijs 2009 7.3.2008 WERKDOCUMENT inzake het voorstel voor het besluit van het Europees Parlement en de Raad tot invoering van een actieprogramma ter verhoging

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

Algemene inleiding Reclame is vandaag de dag niet meer weg te denken uit onze maatschappij. Bekende producenten brengen hun producten en diensten onder de aandacht van het grote publiek via verschillende

Nadere informatie

EMPEN C REDIT L INKED N OTE

EMPEN C REDIT L INKED N OTE EMPEN C REDIT L INKED N OTE per juli 2011 Profiteer van een aantrekkelijke rente met een beperkt risico Profiteer van een aantrekkelijke rente met een beperkt risico De Europese rente staat momenteel op

Nadere informatie

Middelen Proces Producten / Diensten Klanten

Middelen Proces Producten / Diensten Klanten Systeemdenken De wereld waarin ondernemingen bestaan is bijzonder complex en gecompliceerd en door het gebruik van verschillende concepten kan de werkelijkheid nog enigszins beheersbaar worden gemaakt.

Nadere informatie

VERSLAG VAN DE COMMISSARIS R0403 UITGIFTE VAN AANDELEN ZONDER VERMELDING VAN NOMINALE WAARDE BENEDEN FRACTIEWAARDE

VERSLAG VAN DE COMMISSARIS R0403 UITGIFTE VAN AANDELEN ZONDER VERMELDING VAN NOMINALE WAARDE BENEDEN FRACTIEWAARDE VERSLAG VAN DE COMMISSARIS R0403 UITGIFTE VAN AANDELEN ZONDER VERMELDING VAN NOMINALE WAARDE BENEDEN FRACTIEWAARDE IN KADER VAN ARTIKEL 582 VAN HET WETBOEK VAN VENNOOTSCHAPPEN 4ENERGY INVEST NV GEVESTIGD

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Schoolbeleid en ontwikkeling

Schoolbeleid en ontwikkeling Schoolbeleid en ontwikkeling V. Maakt gedeeld leiderschap een verschil voor de betrokkenheid van leerkrachten? Een studie in het secundair onderwijs 1 Krachtlijnen Een schooldirecteur wordt genoodzaakt

Nadere informatie

Ondernemen in de kenniseconomie

Ondernemen in de kenniseconomie Minirapportage: Waarover en waar vragen jonge bedrijven advies? inlichtingen: drs. A. Bruins datum: 12-12-2003 bestelnr.: M200310 Kennis is in de loop de jaren een sleutelfactor voor economische groei

Nadere informatie

BIJZONDER VERSLAG VAN DE RAAD VAN BESTUUR OVEREENKOMSTIG ARTIKEL 604 VAN HET WETBOEK VAN VENNOOTSCHAPPEN INHOUDSTAFEL

BIJZONDER VERSLAG VAN DE RAAD VAN BESTUUR OVEREENKOMSTIG ARTIKEL 604 VAN HET WETBOEK VAN VENNOOTSCHAPPEN INHOUDSTAFEL Real Software, afgekort Real Naamloze Vennootschap Prins Boudewijnlaan 26, 2550 Kontich Register van Rechtspersonen onder Ondernemingsnummer RPR 0429.037.235 Kanton Kontich, Arrondissement Antwerpen BIJZONDER

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

Structurele ondernemingsstatistieken

Structurele ondernemingsstatistieken 1 Structurele ondernemingsstatistieken - Analyse Structurele ondernemingsstatistieken Een beeld van de structuur van de Belgische economie in 2012 en de mogelijkheden van deze databron De jaarlijkse structurele

Nadere informatie

Een eerste analyse van de economische impact van ARKimedes en Vinnof in Vlaanderen.

Een eerste analyse van de economische impact van ARKimedes en Vinnof in Vlaanderen. Een eerste analyse van de economische impact van ARKimedes en Vinnof in Vlaanderen. Rapport voor het Steunpunt Ondernemen en Internationaal Ondernemen Andy Heughebaert Universiteit Gent Sophie Manigart

Nadere informatie

Equitisation and Stock-Market Development

Equitisation and Stock-Market Development Samenvatting In deze dissertatie worden twee belangrijke vraagstukken met betrekking tot het proces van economische hervorming in Vietnam behandeld, te weten de Vietnamese variant van privatisering (equitisation)

Nadere informatie

Bedrijfsvoering benchmark onderzoek tussenpersonen. Ir. Laurens van Graafeiland Juli 2013

Bedrijfsvoering benchmark onderzoek tussenpersonen. Ir. Laurens van Graafeiland Juli 2013 Bedrijfsvoering benchmark onderzoek tussenpersonen Ir. Laurens van Graafeiland Juli 2013 1 Toelichting onderzoek 2012 Het landelijk bedrijfsvoering benchmark onderzoek is voor het 2 e jaar afgenomen, dit

Nadere informatie

ASSOCIAZIONE SEED. Lokaal, Europees, Internationaal

ASSOCIAZIONE SEED. Lokaal, Europees, Internationaal www.socialbiz.eu Sociale Onderneming Informatiefiche ASSOCIAZIONE SEED (ZWITSERLAND) Opgericht in 2007 Rechtsvorm Sector Werkgebied Sector Website Vereniging Dienstverlener voor sociale verenigingen/sociaal

Nadere informatie

START GESTART Onderzoek naar het bedrijfsbeleid van startende vennootschappen in Vlaanderen.

START GESTART Onderzoek naar het bedrijfsbeleid van startende vennootschappen in Vlaanderen. START GESTART Onderzoek naar het bedrijfsbeleid van startende vennootschappen in Vlaanderen. Het krachtdadig stimuleren van ondernemerschap wordt door de Vlaamse overheid als een speerpunt naar voor geschoven

Nadere informatie

Samen uw risicoprofiel bepalen - Natuurlijke personen

Samen uw risicoprofiel bepalen - Natuurlijke personen Samen uw risicoprofiel bepalen - Natuurlijke personen Elke belegger staat voor de moeilijke keuze om zijn portefeuille samen te stellen uit de diverse mogelijke beleggingsvormen (beleggingsfondsen, aandelen,

Nadere informatie

Business Angel en Venture Capital financiering in de financiële groeicyclus van Belgische ondernemingen

Business Angel en Venture Capital financiering in de financiële groeicyclus van Belgische ondernemingen UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR 2011 2012 Business Angel en Venture Capital financiering in de financiële groeicyclus van Belgische ondernemingen Masterproef voorgedragen

Nadere informatie

Samenvatting. Zorgt het openstellen van de detailhandelssector voor buitenlandse concurrentie in een verbetering van de productiviteit?

Samenvatting. Zorgt het openstellen van de detailhandelssector voor buitenlandse concurrentie in een verbetering van de productiviteit? Samenvatting Dit proefschrift bestudeert de relatie tussen beleidshervormingen en productiviteitsgroei. Het beargumenteert dat het onderkennen van de diversiteit van bedrijven aan de basis ligt voor het

Nadere informatie

BEDRIJFSWETENSCHAPPEN. 2. De investeringsbeslissing en de verantwoording ervan

BEDRIJFSWETENSCHAPPEN. 2. De investeringsbeslissing en de verantwoording ervan BEDRIJFSWETENSCHAPPEN Hoofdstuk 2: INVESTERINGSANALYSE 1. Toepasbare beoordelingsmethodes 1.1. Pay-back 1.2. Return on investment 1.3. Internal rate of return 1.4. Net present value 2. De investeringsbeslissing

Nadere informatie

Capita Selecta Recent Arbeidsmarktonderzoek in Vlaanderen

Capita Selecta Recent Arbeidsmarktonderzoek in Vlaanderen RESEARCH SUMMARY ONDERZOEK I.K.V. VIONA STEUNPUNT WSE Capita Selecta Recent Arbeidsmarktonderzoek in Vlaanderen Richtlijnen voor auteurs - De hoofdindeling ligt vast en bestaat uit volgende rubrieken:

Nadere informatie

Familiebedrijven en de crisis

Familiebedrijven en de crisis Onderzoeksrapport Oktober 2009 Familiebedrijven en de crisis Prof. Dr. Johan Lambrecht Prof. Dr. Vincent Molly Familiebedrijven en de crisis 1. Inleiding Naar aanleiding van de huidige financiële-economische

Nadere informatie

Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013

Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013 Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013 Door: Hans Wouters Programma energietransitie Provincie Gelderland Geactualiseerde verdeling 100 mln Verdeling nog te bestemmen revolverende

Nadere informatie

MBAprogramma. MBA in Innovation & Technology (MIT) Polytechnic College Suriname. TSM Business School Nederland. Lectoraat

MBAprogramma. MBA in Innovation & Technology (MIT) Polytechnic College Suriname. TSM Business School Nederland. Lectoraat MBAprogramma MBA in Innovation & Technology (MIT) Polytechnic College Suriname TSM Business School Nederland Lectoraat Duurzaamheid & Ondernemerschap Dr. Paul C. J. Linders 2 Inleiding In de afgelopen

Nadere informatie

Kansen voor Financiering in de Zaanstreek. 7 december 2015

Kansen voor Financiering in de Zaanstreek. 7 december 2015 Kansen voor Financiering in de Zaanstreek 7 december 2015 Kansen voor Financiering 2 Maar zo kan het ook! 3 Kansen voor Financiering Noord-Holland Gezamenlijk initiatief van Provincie Noord-Holland en

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

-PERSBERICHT- Utrecht, 30 maart 2016 - ZORGINSTELLINGEN DURVEN WEER TE INVESTEREN -

-PERSBERICHT- Utrecht, 30 maart 2016 - ZORGINSTELLINGEN DURVEN WEER TE INVESTEREN - -PERSBERICHT- Utrecht, 30 maart 2016 - ZORGINSTELLINGEN DURVEN WEER TE INVESTEREN - In de zorgsector zijn de afgelopen jaren fundamentele veranderingen doorgevoerd. Hierdoor lag bij zorginstellingen de

Nadere informatie