Reumatologie in beeld

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Reumatologie in beeld"

Transcriptie

1 Reumatologie in beeld 12871_BW_Reumatologie in beeld.indd :56

2 12871_BW_Reumatologie in beeld.indd :56

3 Reumatologie in beeld Dr. Tim L. Jansen Prof. dr. Piet van Riel Prof. dr. Paul-Peter Tak Houten _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

4 2012 Springer Media Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieen of opnamen, hetzij op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet j het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Samensteller(s) en uitgever zijn zich volledig bewust van hun taak een betrouwbare uitgave te verzorgen. Niettemin kunnen zij geen aansprakelijkheid aanvaarden voor drukfouten en andere onjuistheden die eventueel in deze uitgave voorkomen. ISBN NUR 876 Springer Media Het Spoor 2 Postbus GA Houten Nederland _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

5 n Inhoud Auteurslijst Woord vooraf xx xx Deel 1 Casuïstiek xx 1 Een dikke schouder xx 2 Pijn aan pols en hand xx 3 Slapende handen en voeten, malaise, gewichtsverlies xx 4 Chronische pijn in de polsen xx 5 Huidafwijkingen, artritis en nierfunctiestoornissen xx 6 Een strakke bobbelige huid xx 7 Atypische artritis en knobbeltjes xx 8 Pijn in de knokkels xx 9 Gewrichtsklachten aan pols en enkel xx 10 Pijn, doof gevoel en zwelling van de vingers xx 11 Progressieve dyspnoe xx 12 Verstrakking van armen en benen xx 13 Bewegingsbeperking aan de ellebogen, polsen, vingers, enkels en knieën door contractuurvorming xx 14 Bipiramidaal syndroom xx 15 Kortademigheid xx 16 Koorts en gewrichtspijn xx 17 Spier- en gewrichtspijn xx 18 Chronische urticaria en koorts xx 19 Pijn en stijfheid in handen en voeten xx 20 Dikke knieën xx 21 Huidsclerose xx 22 Pijn aan de polsen xx 23 Pijn in knie en thorax xx 24 Slappe benen en een dikke wang xx 25 Een dik sternoclaviculair gewricht xx 26 Malaise en pijn xx 27 Stijfheid xx 28 Rugklachten, huidafwijkingen en koorts xx 29 Knobbels aan de hiel xx 30 Een overerfbaar koortssyndroom? xx 31 Acute nekpijn en dysfagie bij een violiste xx 32 Reumatoïde artritis en perifeer oedeem xx 33 Een pijnlijke pols xx 34 Uveïtis bij rug- en knieklachten xx _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

6 35 Een therapie-refractaire enkelartritis xx 36 Slecht zien, slecht horen, en een zadelneus xx 37 Onbegrepen artritis en osteolyse xx Deel 2 Antwoorden xx 1 Een dikke schouder xx 2 Pijn aan pols en hand xx 3 Slapende handen en voeten, malaise, gewichtsverlies xx 4 Chronische pijn in de polsen xx 5 Huidafwijkingen, artritis en nierfunctiestoornissen xx 6 Een strakke bobbelige huid xx 7 Atypische artritis en knobbeltjes xx 8 Pijn in de knokkels xx 9 Gewrichtsklachten aan pols en enkel xx 10 Pijn, doof gevoel en zwelling van de vingers xx 11 Progressieve dyspnoe xx 12 Verstrakking van armen en benen xx 13 Bewegingsbeperking aan de ellebogen, polsen, vingers, enkels en knieën door contractuurvorming xx 14 Bipiramidaal syndroom xx 15 Kortademigheid xx 16 Koorts en gewrichtspijn xx 17 Spier- en gewrichtspijn xx 18 Chronische urticaria en koorts xx 19 Pijn en stijfheid in handen en voeten xx 20 Dikke knieën xx 21 Huidsclerose xx 22 Pijn aan de polsen xx 23 Pijn in knie en thorax xx 24 Slappe benen en een dikke wang xx 25 Een dik sternoclaviculair gewricht xx 26 Malaise en pijn xx 27 Stijfheid xx 28 Rugklachten, huidafwijkingen en koorts xx 29 Knobbels aan de hiel xx 30 Een overerfbaar koortssyndroom? xx 31 Acute nekpijn en dysfagie bij een violiste xx 32 Reumatoïde artritis en perifeer oedeem xx 33 Een pijnlijke pols xx 34 Uveïtis bij rug- en knieklachten xx 35 Een therapie-refractaire enkelartritis xx 36 Slecht zien, slecht horen, en een zadelneus xx 37 Onbegrepen artritis en osteolyse xx _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

7 Afkortingenlijst xx _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

8 _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

9 n Auteurslijst Mevr. drs. W. Armbrust, afd. Kinderreumatologie, UMC Groningen Mevr. drs. M. Baaij, aios Interne Geneeskunde, St. Antoniusziekenhuis, Nieuwegein. Momenteel arts-onderzoeker UMCU, Divisie Interne Geneeskunde en Dermatologie. Mevr. drs. C. Balemans, afd. Reumatologie, Ziekenhuis Rijnstate, Arnhem Mevr. dr. P. Barrera Rico, afd. Reumatologie, UMC St Radboud, Nijmegen Mevr. dr. R.M. van den Berg-Vos, afd. Neurologie, Sint Lucas Andreas Ziekenhuis, Amsterdam Dhr. dr. H.J. Bernelot Moens, afd. Reumatologie, Ziekenhuisgroep Twente, Hengelo Dhr. drs. H. Biermann, afd. Infectieziekten, VUmc, Amsterdam Dhr. prof. dr. J.W.J. Bijlsma, afd. Reumatologie, UMC Utrecht R. Bisoendial, afd. Klinische Immunologie & Reumatologie, AMC, Amsterdam Dhr. dr. R. Bos, polikliniek Reumatologie, MCL, Leeuwarden Dhr. dr. E.J. ter Borg, afdeling Reumatologie, St. Antoniusziekenhuis, Nieuwegein Mevr. dr. A.J.W. Branten, afd. Reumatologie, Ziekenhuis Rijnstate, Arnhem Mevr. dr. E. Brouwer, afd. Reumatologie en Klinische Immunologie, UMC Groningen Dhr. dr. G.A.W. Bruijn, afd. Reumatologie, De Stichting IJsselmeerziekenhuizen, Lelystad Mevr. M.S. van Brussel, afd. Reumatologie VUmc, Amsterdam, thans werkzaam MCA Alkmaar Dhr. dr. W. Brussel, afd. Kindergeneeskunde, Ziekenhuis Rijnstate, Arnhem Mevr. dr. I.E.M. Bultink, afd. Reumatologie VUmc Dhr. dr. R. Derksen, afd. Reumatologie en Klinische Immunologie, UMC Utrecht Dhr. prof. dr. B.A.C. Dijkmans, afd. Reumatologie, VUmc, Amsterdam Mevr. drs. C.M.P.G. van Durme, aios Reumatologie, afd. Interne Geneeskunde/ Reumatologie, UMC Maastricht Mevr. drs. I.A.A.M. van Echteld, aios Reumatologie, afd. Interne Geneeskunde/ Reumatologie en afd. Oogheelkunde, UMC Maastricht Dhr. drs. P.J.M. van der Eerden, afd. Radiologie, UMC Groningen Dhr. dr. R. Erckens, afd. Interne Geneeskunde/Reumatologie en afd. Oogheelkunde, UMC Maastricht Mevr. drs. C.M.A. De Gendt, afd. Reumatologie, Ziekenhuis Rijnstate, Arnhem Mevr. dr. D.M. Gerlag, afd. Klinische Immunologie en Reumatologie, AMC, Amsterdam Mevr. dr. S.L. Gorter, afd. Interne Geneeskunde/Reumatologie en afd _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

10 Oogheelkunde, UMC Maastricht Dhr. dr. E.N. Griep, afd. Reumatologie, St. Antonius Ziekenhuis, Sneek Dhr. dr. B.P.C. Hazenberg, afd. Reumatologie en Klinische Immunologie, UMC Groningen Mevr. dr. E.B. Haagsma, afd. Maag-darm-leverziekten, UMC Groningen Mevr. drs. M.G.G. Hobbelink, afd. Radiologie en Nucleaire Geneeskunde, UMC Utrecht Mevr. drs. M.A. Hoefnagels, afd. Reumatologie, Ziekenhuis Rijnstate, Arnhem Mevr. dr. I.E. van der Horst-Bruinsma, afd. Reumatologie, VUMC, Amsterdam Mevr. dr. P.M. Houtman, afd. Reumatologie, Medisch Centrum Leeuwarden Dhr. dr. J.W.G. Jacobs, afd. Reumatologie en Klinische Immunologie, UMC Utrecht Dhr. dr. T.L. Jansen, afd. Reumatologie, UMC St Radboud, Nijmegen Dhr. dr. M. Janssen, afd. Reumatologie, Ziekenhuis Rijnstate, Arnhem Dhr. dr. A.J.L. de Jong, afd. Reumatologie, Ziekenhuis Rijnstate, Arnhem Mevr. drs. M.A.E. de Kanter, afd. Reumatologie, Twee Steden Ziekenhuis, Tilburg Mevr. drs. H.K.A. Knaapen-Hans, afd. Reumatologie, UMC St Radboud, Nijmegen M.R. Kok, afd. Klinische Immunologie en Reumatologie, AMC, Amsterdam Dhr. dr. N.D. Kruyt, afd. Neurologie, AMC, Amsterdam Dhr. prof. dr. W.F. Lems, afd. Reumatologie, VUmc Dhr. prof. dr. J.M.J.P. van der Linden, afd. Interne Geneeskunde/Reumatologie, UMC Maastricht Mevr. drs. E. Mahler, afd. Reumatologie, Sint Maartenskliniek, Nijmegen Dhr. dr. H.A. Martens, afd. Reumatologie, Sint Maartenskliniek, Nijmegen Mevr. dr. W.H. Noort-van der Laan, afd. Reumatologie, Maartenskliniek, Woerden Mevr. dr. M. van Onna, afd. Reumatologie, UMC Utrecht, thans werkzaam in AMC, Amsterdam Dhr. dr. M.D. Posthumus, afd. Reumatologie en Klinische Immunologie, UMC Groningen Dhr. dr. P.H.J. Remans, afd. Klinische Immunologie en Reumatologie, AMC, Amsterdam Dhr. dr. A.W.A.M van Rijthoven, afd. Reumatologie en Klinische Immunologie, UMC Utrecht Dhr. dr. R.N.P.M. Rinkel, afd. KNO, VUmc, Amsterdam Dhr. dr. D. van Schaardenburg, Jan van Breemen Instituut (thans Reade), Amsterdam Mevr. drs. A.M. Schilder, afd. Reumatologie, Medisch Centrum Leeuwarden Mevr. drs. T.H.M. Schoonbrood, reumatoloog, afd. Interne Geneeskunde/ Reumatologie, UMC Maastricht Mevr. dr. C.P. Schröder, afd. Oncologie, UMC Groningen Dhr. drs. A.M. van Sijl, Jan van Breemen Instituut (thans Reade), Amsterdam _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

11 Mevr. drs. I. Smid, afd. Reumatologie, Ziekenhuis Rijnstate, Arnhem Dr. A. Spoorenberg, afd. Reumatologie, Medisch Centrum Leeuwarden Mevr. dr. K.S.S. Steen, afd. Reumatologie VUmc, Amsterdam, thans Kennemer Gasthuis, Haarlem Dhr. prof. dr. P.P. Tak, afd. Klinische Immunologie en Reumatologie, AMC, Amsterdam Dhr. dr. S.W. Tas, afd. Klinische Immunologie en Reumatologie, AMC, Amsterdam Mevr. dr. J. Tekstra, afdeling Reumatologie en Klinische Immunologie, UMC Utrecht Mevr. drs. E. Ton, afd. Reumatologie en Klinische Immunologie, UMC Utrecht Mevr. drs. K.L. Tsoi, afdeling Reumatologie en Klinische Immunologie, UMC Utrecht Dhr. dr. F. Turkstra, afd. Reumatologie, VUmc, Amsterdam, thans afd. Reumatologie, Reade, Amsterdam Dhr. dr. J. Veenstra, afd. Interne Geneeskunde, Sint Lucas Andreas Ziekenhuis, Amsterdam Dhr. prof. dr. E. Vellenga, afd. Interne geneeskunde, Hematologie, UMC Groningen Mevr. drs. A.C. Venhuizen, afd. Reumatologie en Klinische Immunologie, UMC Utrecht Mevr. drs. R. Verberkt, afd. kindergeneeskunde, Ziekenhuis Rijnstate, Arnhem Dhr. drs. G. Verhave, afd. Interne Geneeskunde, Sint Lucas Andreas Ziekenhuis, Amsterdam Dhr. dr. H. Visser, afd. Reumatologie, Ziekenhuis Rijnstate, Arnhem Mevr. drs. P.A.J.M. Vos, afd. Reumatologie en Klinische Immunologie, UMC Utrecht, en afd. Reumatologie, Amphia Ziekenhuis, Breda Dhr. dr. A.E. Voskuyl, afd. Reumatologie, VUmc, Amsterdam Dhr. dr. N. de Vries, afd. Klinische Immunologie en Reumatologie, AMC, Amsterdam F.R.A.M. van Warmerdam, afd. Reumatologie, Maasstad Ziekenhuis, Rotterdam Mevr. dr. J. Wesseling, afd. Kindergeneeskunde, Ziekenhuis Rijnstate, Arnhem Dhr. drs. R. Westra, afd. Reumatologie, Ziekenhuis Emmen Dhr. prof. dr. P.H.B. Willemse, afd. Oncologie, UMC Groningen Mevr. drs. F.R. Wink, afd. Reumatologie, Medisch Centrum Leeuwarden Drs. M. Wondergem, afd. Radiologie en Nucleaire Geneeskunde, UMC Utrecht _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

12 _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

13 n Woord vooraf Het vakgebied van de reumatologie bestrijkt een breed spectrum van meer dan tweehonderd verschillende aandoeningen, variërend van mild verlopend tot levensbedreigend. Het reumatologisch vakgebied heeft vele verbindingen met disciplines als de interne geneeskunde, kindergeneeskunde, orthopedie, neurologie en revalidatiegeneeskunde alsook orgaanspecifiekere specialismen oogheelkunde, keel-/neus-/oorheelkunde, dermatologie, longziekten en cardiologie. Regelmatig komen beelden met een grote mate van specificiteit voor, zodat de herkenning voor een goed luisterend oor en vlot-herkennend oog, zoals in een vakbekwaam reumatoloog samenkomt, kan plaatsvinden. Elke januarivergadering opnieuw worden dergelijke beelden als Witte Raaf gepresenteerd. Dit boek bundelt ruim dertig klinisch bijzondere ziektebeelden, zoals collega reumatologen in den lande in de afgelopen jaren zijn tegengekomen, en waarvan men het de moeite waard vond deze nog eens nader te bewerken voor presentatie alhier. Wij zijn dan ook zeer verheugd zoveel medewerking te hebben ervaren, en zoveel deskundigheid te kunnen bundelen; en hieromheen zijn vragen en antwoorden geformuleerd die zullen intrigeren, en wellicht tot nadere bestudering aanleiding geven. Met het lezen van dit boek kan de reumatoloog (in opleiding), maar ook de buitenstaander zien hoe gevarieerd de reumatologische consulten tegenwoordig zijn. Een boek kortom, met veel informatieve en educatieve waarde, dat is bedoeld voor reumatologen, internisten, huisartsen, orthopeden, neurologen, enzovoort en voor arts-assistenten in opleiding voor deze specialismen alsook voor geïnteresseerde health professionals, met name in de reumatologie. Voor commentaren en suggesties ten behoeve van volgende initiatieven houden we ons aanbevolen. Nijmegen, oktober 2011 De redactie Dr. Tim L. Jansen Prof. dr. Piet van Riel Prof. dr. Paul-Peter Tak _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

14 _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

15 Deel 1: Casuïstiek _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

16 _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

17 n 1 Een dikke schouder Dr. T.L. Jansen Presentatie Een 51-jarige vrouw met een RF-/ACPA-negatieve omartritis werd poliklinisch gezien met een dikke schouder. Deze was de laatste maanden progressief. Zij was bekend met een seronegatieve RA gedurende 15 jaar, die al jaren niet adequaat ingesteld was vanwege therapie incompliantie/medicamenteuze intoleranties. Farmacotherapie bestond derhalve slechts uit sulfasalazine. Lichamelijk onderzoek Matig vitale vrouw die ouder lijkt dan kalenderleeftijd. Inspectie van de schouders toonde artritis van de rechterschouder: bewegingsonderzoek was pijnlijk en bewegingsuitslagen waren enigszins beperkt, m.n. exorotatie meer dan abductie. Laboratoriumonderzoek BSE 50 mm/uur en CRP 21 mg/l. Radiologisch onderzoek Ernstige degeneratie van schouder. MRI bevestigde dit. Gewrichtspunctie De rechterschouder werd gepuncteerd, waarbij melkachtig synoviaal vocht werd verkregen. 1 Welke structuren zijn er zichtbaar bij microscopie: zie figuur 1.1? 2 Hoe luidt uw diagnose? 3 Welke therapie stelt u in? Figuur 1.1 a uraatkristallen b cryoglobulinekristallen c pyrofosfaatkristallen d cholesterolmonohydraatkristallen _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

18 Literatuurgegevens over de behandelopties voor cholesterolkristalsynovitis zijn er nauwelijks. Casus met cholesterolkristallen zijn slechts sporadisch gerapporteerd.2 Als er depositie plaatsvindt bij reumatoïde ziekten, dan gebeurt dat meestal in structuren met synoviale lining en zonder begeleidende hyperlipidemie. De algemene interesse in statines is gegroeid sinds de TARA-studie (Trial of Atorvastatin in RA) de aandacht vestigde op de rol van statines bij chronische reumatoïde ontsteking.3 Interessant genoeg hebben statines naast een remmend effect in de cholesterolproductie, ook een immunomodulatoir en anti-inflammatoir effect.4 Literatuur 1 Jansen TL, Spoorenberg A. Medical mystery arthritis. N Engl J Med 2006;354: Balint PV, Kane D, Sturrock RD. Massive cholesterol crystal deposition: unusual location in rheumatoid arthritis. Ann Rheum Dis 2003;62: McCarey DW, McInnes IB, Madhok R, et al. Trial of atorvastatine in rheumatoid arthritis (TARA): double blind, randomised placebo-controlled trial. Lancet 2004;363: Kwak B, Mulhaupt F, Myit S, Mach F. Statins as a newly recognized type of immunomodulator. Nat Med 2000;6: _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

19 n 2 Pijn aan pols en hand Dr. P.M. Houtman, dr. T.L. Jansen Presentatie Een 60-jarige vrouw met een blanco voorgeschiedenis presenteert zich met plotselinge pijn van de rechterpols en -hand. Twee weken geleden is ze teruggekomen van een reis naar Portugal. Zij maakt geen zieke indruk. Lichamelijk onderzoek Bij onderzoek is de rechter handrug rood en oedemateus gezwollen. De rechterpols is beperkt in palmaire en dorsale flexie. Laboratoriumonderzoek Het laboratoriumonderzoek valt, afgezien van een verhoogde CRP, normaal uit. Beeldvormend onderzoek De standaard (AP) röntgenfoto s van de handen zijn niet afwijkend. Een sagittale opname toont echter amorf gecalcificeerd materiaal aan de dorsale zijde van de pols (figuur 2.1). Figuur 2.1 Gewrichtspunctie Aspiratie van synoviaal vocht van het polsgewricht levert purulent vocht op, waarin bij polarisatiemicroscopisch onderzoek geen kristallen en bij kweek en PCR geen micro-organismen aantoonbaar zijn _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

20 1 Welk onderzoek is nodig om de diagnose te kunnen stellen? a polarisatiemicroscopisch onderzoek van synoviaal vocht b echografisch onderzoek c aanvullend röntgenonderzoek d microbiologisch onderzoek plus minimaal een van de onderzoeken a, b of c Hydroxyapatietartritis wordt net als andere vormen van kristalartritis gekenmerkt door het acute, heftige begin met forse zwelling en roodheid. Onderscheidend ten opzichte van andere vormen van kristalartritis is de voorbijgaande aanwezigheid van calcificaties. Deze calcificaties zijn niet altijd zichtbaar op de standaardröntgenopname, in dit geval de AP-opname van de handen. De calcificaties zichtbaar op de dwarse opname van de handen zijn bij patiënte na 5 dagen niet meer aantoonbaar (figuur 2.2). Figuur 2.2 Literatuur 1 McCarty DJ, Lehr JR, Halverson PB. Crystal populations in human synovial fluid. Identification of apatite, octacalcium phosphate, and tricalcium phosphate. Arthritis & Rheum 1983;26: _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

21 n 3 slapende handen en voeten, malaise, gewichtsverlies Dr. M. van Onna, dr. R. Derksen, drs. P.A.J.M. Vos, drs. E. Ton Presentatie Een 74-jarige man wordt verwezen in verband met een slapend gevoel in voeten en handen, algehele malaise en gewichtsverlies. Hij is sinds drie jaar bekend met idiopathische longfibrose, zijn pulmonale klachten (dyspnée d effort) zijn stabiel. Lichamelijk onderzoek Bij lichamelijk onderzoek blijken symmetrisch tast- en vibratiezin afwezig vanaf knieën en aan zijn handen. Laboratoriumonderzoek Het laboratoriumonderzoek toont een bezinking van 80, een matig gestoorde nierfunctie (creatinine 129 μmol/l, geschatte klaring 56 ml/min/1,73 m 2 ) en een actief urinesediment met (dysmorfe) erytrocyten en celcylinders en anti-neutrofiele cytoplasmatische antistoffen gericht tegen MPO in een hoge titer. EMG Er wordt een EMG verricht, waarbij axonale polyneuropathie gevonden wordt. Een nierbiopt laat een pauci-immune glomerulonefritis zien. De diagnose microscopische polyangiitis (MPA) wordt gesteld. Omdat de vraagt rijst of de pulmonale problemen veroorzaakt worden door MPA, wordt verdere diagnostiek verricht. Het longfunctieonderzoek toont een afgenomen vitale en totale longcapaciteit en een forse diffusiestoornis. De broncho-alveolaire lavage (BAL) toont geen bevindingen die bijdragen. Figuur 3.1 toont het HRCT-beeld. Figuur _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

22 1 Welke van de volgende beweringen is/zijn correct? 1 De eerder gestelde diagnose longfibrose is correct. 2 De pulmonale klachten kunnen, gezien het aanvullende onderzoek, goed verklaard worden door microscopische polyangiitis. a Beide beweringen zijn juist b 1 is juist, 2 is onjuist c 1 is onjuist, 2 is juist d Beide beweringen zijn onjuist. De HRCT-thoraxbeelden tonen subpleurale honeycombing met enkele tractiebronchiëctasieën. Er is minimaal matglasaspect. De eerder gestelde diagnose longfibrose is correct. Van idiopathische longfibrose kan, gezien de aanwezigheid van een systeemziekte, niet meer gesproken worden. Ongeveer een kwart tot een derde van de patiënten met MPA heeft pulmonale problemen/afwijkingen, zich meestal uitend als pleurale effusie, hemoptoë en al dan niet symptomatische infiltraten. 2,3 Tzelepis et al. verrichtten systematisch onderzoek naar pulmonale afwijkingen bij patiënten met MPA en vonden een prevalentie van longfibrose van 39%.4 De presentatie van longfibrose maanden tot jaren voorafgaand aan extrapulmonale manifestaties van ANCA-geassocieerde vasculitis is, met name bij MPA, niet ongewoon.4 De pathogenese van longfibrose bij MPA is niet goed bekend. Er is gesuggereerd dat occulte alveolaire bloeding bij alveolaire capillaritis zou kunnen leiden tot proliferatie van type 2-pneumocyten met fibrose als gevolg.5 Een andere hypothese is dat antimyeloperoxidase (MPO) antilichamen MPO activeren dat weer leidt tot de vorming van zuurstofradicalen die fibroblastproliferatie kunnen induceren.6 Literatuur 1 American Thoracic Society. Idiopathic pulmonary fibrosis: diagnosis and treatment. International consensus statement. American Thoracic Society (ATS), and the European Respiratory Society (ERS). Am J Respir Crit Care Med 2000;161:642 Frankel SK, Cosgrove GP, Fischer A, et al. Update in the diagnosis and management of pulmonary vasculitis. Chest 2006;129: Gomez-Puerta JA, Hernandez-Rodriguez J, Lopez-Soto A, et al. Antineutrophil cytoplasmic antibody-associated vasculitides and respiratory disease. Chest 2009;136: Tzelepis GE, Kokosi M, Tzioufas A, et al. Prevalence and outcome of pulmonary fibrosis in microscopic polyangiitis. Eur Respir J 2010;36: Birnbaum J, Danoff S, Askin FB, et al. Microscopic polyangiitis presenting as a pulmonary-muscle syndrome: is subclinical alveolar hemorrhage the mechanism of pulmonary fibrosis? Arthritis Rheum 2007;56: _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

23 6 Guilpain P, Servettaz A, Goulvestre C et al. Pathogenic effects of antimyeloperoxidase antibodies in patients with microscopic polyangiitis. Arthritis Rheum 2007;56: _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

24 n 4 Chronische pijn in de polsen Dr. W.H. Noort-van der Laan Presentatie Een Surinaamse metselaar van middelbare leeftijd, met hypertensie en diabetes mellitus type 2 in de voorgeschiedenis, werd door de orthopeed verwezen naar de polikliniek Reumatologie. De vraag was of er sprake kon zijn van een inflammatoire reumatische oorzaak voor de sinds een halfjaar bestaande chronische pijn in de polsen. Echo van de polsen liet uitgebreide tenosynovitis zien. Lichamelijk onderzoek Bij lichamelijk onderzoek was er sprake van uitgebreide tenosynovitis van de extensorpezen van de tweede en de derde straal van beide handen en artritis van enkele metacarpophalangeale (MCP) gewrichten. Laboratoriumonderzoek Bij laboratoriumonderzoek waren reumafactor en ACPA (anti-cyclic citrullinated peptide antibodies) niet verhoogd. Beeldvormend onderzoek Röntgenonderzoek liet multipele cysteuze afwijkingen in de carpalia zien en een erosie in MCP 2 van de rechterhand (figuur 4.1). Om de cysteuze afwijkingen beter in beeld te krijgen werd een MRI verricht. Daarop was te zien dat zij berustten op grote erosies met ingroeiend synoviaal weefsel (figuur 4.2). Figuur 4.1 Figuur _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

25 1 Onderstaande antwoorden geven de mogelijke diagnose aan die dit ziektebeeld zouden kunnen verklaren. Welke aandoening behoort niet in uw differentiële diagnose? a kristalartropathie b reumatoïde artritis c seronegatieve spondylartropathie d surmenage De werkdiagnose reumatoïde artritis werd gesteld. De patiënt werd behandeld met methotrexaat 15 mg/wk, foliumzuur 5 mg per week en prednison 10 mg per dag. De artritis en tenosynovitis verdwenen na de behandeling. Methotrexaat werd gecontinueerd en binnen twee maanden werd prednison uitgeslopen. Zes weken na het staken van de prednison ontstond acuut periorbitaal oedeem en erytheem, gevolgd door over het lichaam verspreide, matig scherp begrensde, deels anulaire plaques (figuur 4.3). Figuur Welke van de onderstaande diagnoses is de meest waarschijnlijke oorzaak van de huidsymptomen? a allergische huidreactie op methotrexaat b huidvasculitis in het kader van reumatoïde artritis c infectie d psoriasis De patiënt werd verwezen naar de dermatoloog die een huidbiopsie verrichtte (figuur 4.4 en 4.5). Bij pathologisch onderzoek werden granulomateuze infiltraten gezien, zonder centrale necrose, met epitheloïdcellen en een zone van lymfocyten met oedeem met oedeem (a) met zuurvaste staven (b). Omdat de patiënt al een paar jaar last had van tintelingen in de vingertoppen werd de neuroloog in consult gevraagd. De neuroloog stelde axonale, met name sensibele, neuropathie vast in de handpalmen en voetzolen en vond verdikkingen in de nervi ulnaris, medianus en tibialis posterior _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

26 Figuur 4.4 Figuur Wat is nu uw diagnose? a tuberculose b lepra c andere mycobacterie dan a of b d sarcoïdose De diagnose lepra werd bevestigd door de aanwezigheid van antistoffen tegen fenolisch glycolipide-1, een bestanddeel van de celwand van M.leprae bij serologisch onderzoek. De patiënt werd gedurende een jaar behandeld met combinatietherapie (rifampicine 600 mg een keer per maand, dapson 100 mg eenmaal daags en clofazimine 100 mg om de dag) en prednison 60 mg eenmaal daags in een geleidelijk afbouwschema. De huidafwijkingen en tenosynovitis verdwenen snel. De sensibiliteitsstoornissen verbeterden enigszins, maar zijn tot op heden nog aanwezig. Gewrichtsproblemen komen regelmatig voor bij lepra. Artritis bij lepra is klinisch moeilijk te onderscheiden van reumatoïde artritis. De aandoening manifesteert zich vaak als symmetrische polyartritis; ook kunnen erosieve en cysteuze afwijkingen voorkomen.1 De huidafwijkingen, de artritis en tenosynovitis en de gevoelsstoornissen waarmee onze patiënt zich presenteerde passen bij een type 1-reactie (ook reversal reactie genoemd) bij borderline lepra. Dit is een vertraagde, T-cel-gemedieerde overgevoeligheidsreactie type IV volgens Gell en Coombs. Door veranderingen in de immuniteit na het staken van de prednison zou de type 1-reactie versterkt kunnen zijn, waardoor het uitgebreide huidbeeld is ontstaan en de neuropathie verergerd is. Literatuur 1 Laan WH van der, Faber WR, Vries N de, Maas M, Tak PP. Surinaamse reuma blijkt lepra. Ned Tijdschr Geneeskd 2009;153:A _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

27 n 5 huidafwijkingen, artritis en nierfunctiestoornissen Dr. H.A. Martens, dr. E.B. Haagsma, dr. E. Brouwer Presentatie Een 73-jarige vrouw wordt in consult gezien in verband met progressieve huidafwijkingen, artritis en nierfunctiestoornissen. Zij was aanvankelijk opgenomen op de afdeling intensive care in verband met hypovolemische shock bij een varicesbloeding op basis van portale hypertensie secundair aan levercirrose ten gevolge van hepatitis C-virusinfectie (HCV). Na ligatie van de varices stabiliseerde patiënte hemodynamisch. Door toediening van grote hoeveelheden infuusvloeistoffen en erytrocytenconcentraat ontstond een milde hypothermie (35,1ºC). Lichamelijk onderzoek Bij lichamelijk onderzoek wordt een zieke vrouw gezien met confluerende purpura op armen en benen. Er is artritis van MCP 2 t/m 5 van de rechterhand (figuur 5.1). De vitale sensibiliteit aan de benen is gestoord. Later ontstaat er necrose op de bovenarm (figuur 5.2). Figuur 5.1 Figuur 5.2 Laboratoriumonderzoek Laboratoriumonderzoek toont een verhoogd CRP (59 mg/l) en creatinine (165 µmol/l). In het sediment worden meer dan 30% dysmorfe erytrocyten met erytrocytencylinders gezien en er is een proteïnurie van 1 g/24 uur _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

28 1 Gezien de artritis, purpura, nierfunctiestoornissen met sedimentafwijkingen denkt u aan een vorm van vasculitis. Welke vorm van vasculitis is bij deze patiënte het meest waarschijnlijk: a Henoch-Schönleinpurpura/IgA-vasculitis b reuscelarteriïtis c vasculitis bij cryoglobulinemie d ANCA-geassocieerde vasculitis 2 Omdat u vasculitis bij cryoglobulinemie overweegt, wilt u aanvullend de cryoglobulines laten bepalen. Hiertoe neemt u een buisje serum af dat u op de volgende wijze naar het laboratorium laat transporteren: a op kamertemperatuur (zoals gebruikelijk) b in een verwarmde koker of beker op 37ºC c op ijs Het laboratorium meldt inderdaad dat er cryoglobulines aantoonbaar zijn. 3 Bij cryoglobulinemie wordt vaak gebruik gemaakt van de classificatie volgens Brouet.2 Hierin worden drie typen cryoglobulinemie onderscheiden (type I, II en III). Welk type cryoglobulinemie is er waarschijnlijk bij onze patiënte aanwezig? a type I: monoklonaal immuunglobuline b type II: monoklonaal IgM met reumafactoractiviteit en polyklonaal IgG c type III: polyklonale immunoglobulines Aanvullend laboratoriumonderzoek liet dus inderdaad positieve cryoglobulines zien, type II (polyklonaal IgG [8,9 g/l] en een monoklonaal IgM [15 g/l]). De reumafactor was sterk verhoogd (908 ku/l). Het complement C3 en C4 waren sterk verlaagd met 0,32 g/l en 0,04 g/l, passend bij actieve vasculitis. Er werd een huidbiopt afgenomen. Hierin werd trombotische vasculopathie gezien met secundair extravasatie van erytrocyten, passend bij cryoglobulinemie. Een EMG toonde een ernstige gemengde sensibele en motorische axonale polyneuropathie. Geconcludeerd werd dat er bij deze patiënte sprake was van een type II-cryoglobulinemie ten gevolge van HCV met als manifestaties huidbetrokkenheid door vasculitis, artritis, nierbetrokkenheid en axonale polyneuropathie. 4 Wat zou uw therapie zijn? De patiënte herstelde geleidelijk. De prednison kon binnen 3 weken worden afgebouwd en gestaakt. Het huidbeeld verbeterde langzaam en de artritis verdween (figuur 5.3 en 5.4). De nierfunctie normaliseerde, hierbij verdwenen ook de erytrocyturie en proteïnurie. De cryoglobulinespiegels en de reumafactor daalden fors; de complementwaarden normaliseerden _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

29 Figuur 5.3 Figuur 5.4 Literatuur 1 Pascual M, Perrin L, Giostra E, Schifferli JA. Hepatitis C virus in patients with cryoglobulinemia type II. J Infect Dis 1990;162: Brouet JC, Clauvel JP, Danon F, Klein M, Seligmann M: Biologic and clinical significance of cryoglobulins. A report of 86 cases. Am J Med. 1974;57: Cohen Tervaert JW, Van PP, Damoiseaux J: Type II cryoglobulinemia is not associated with hepatitis C infection: the Dutch experience. Ann NY Acad Sci 2007;1107: Ferri C, Antonelli A, Mascia MT, Sebastiani M, Fallahi P, Ferrari D, et al. B-cells and mixed cryoglobulinemia. Autoimmun Rev 2007;7: Cacoub P, Delluc A, Saadoun D, Landau DA, Sene D: Anti-CD20 monoclonal antibody (rituximab) treatment for cryoglobulinemic vasculitis: where do we stand? Ann Rheum Dis 2008;67: Wink F, Houtman PM, Jansen TL. Rituximab in cryoglobulinaemic vasculitis, evidence for its efficacy: a case report and review of literature. Clin Rheumatol 2011;30: _BW_Reumatologie in beeld.indd :56

Reumatologie in beeld

Reumatologie in beeld Reumatologie in beeld Reumatologie in beeld DR. TIM JANSEN PROF. DR. PIET VAN RIEL PROF. DR. PAUL-PETER TAK Houten 2012 2012 Springer Media Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden

Nadere informatie

Programma RIOG reumatologie d.d. 23 november 2005

Programma RIOG reumatologie d.d. 23 november 2005 Programma RIOG reumatologie d.d. 23 november 2005 Programmacommissie: Organisatie: B.A.C. Dijkmans en A.E. Voskuyl P.W.B. Nanayakkara Voordrachten Doel: onderwijs en state of the art Voorzitter B.A.C.

Nadere informatie

AFKORTINGENLIJST. T. Jansen et al., Reumatologie in beeld, DOI 10.1007/978-90-313-8784-7, 2012 Springer Media

AFKORTINGENLIJST. T. Jansen et al., Reumatologie in beeld, DOI 10.1007/978-90-313-8784-7, 2012 Springer Media AFKORTINGENLIJST ACPA anti-gecitrullineerde eiwit antilichamen ANA antinucleaire antigenen ANCA groep van autoantilichamen tegen neutrofiele granulocyten met cytoplasmatische aankleuring anti-dsdna antilichamen

Nadere informatie

10.00-10.40 state of the art SPA dr I.E. van der Horst (30 min spreektijd)

10.00-10.40 state of the art SPA dr I.E. van der Horst (30 min spreektijd) Aan: Opleiders Inwendige Geneeskunde Regio Amsterdam II Geachte collegae, Op 27 juni is de ROIG over reumatologie gepland. Bij deze ontvangt u het programma. Het is de bedoeling dat een AIOS uit het genoemde

Nadere informatie

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad NB: Het voorschrijven van geneesmiddelen geschiedt onder de exclusieve verantwoordelijkheid van de behandelend arts. Voor uitgebreidere informatie

Nadere informatie

I nhoud. 1 Anatomie en fysiologie van het bewegingsapparaat... 1 F.P.J.G. Lafeber. R.E.M. Toes. M. Vis en J.M.W. Hazes. R.B.M.

I nhoud. 1 Anatomie en fysiologie van het bewegingsapparaat... 1 F.P.J.G. Lafeber. R.E.M. Toes. M. Vis en J.M.W. Hazes. R.B.M. XI I nhoud 1 Anatomie en fysiologie van het bewegingsapparaat............................................ 1 F.P.J.G. Lafeber 1.1 Inleiding...............................................................................................

Nadere informatie

Aan: Opleiders Inwendige Geneeskunde Regio Amsterdam II. Geachte collegae,

Aan: Opleiders Inwendige Geneeskunde Regio Amsterdam II. Geachte collegae, Aan: Opleiders Inwendige Geneeskunde Regio Amsterdam II Geachte collegae, Op 27 september is de ROIG over nefrologie gepland. Bij deze ontvangt u het programma. Het is de bedoeling dat een AIOS uit het

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling van artrose en artritis

Onderzoek en behandeling van artrose en artritis Onderzoek en behandeling van artrose en artritis Orthopedische casuïstiek Onderzoek en behandeling van artrose en artritis Redactie: Dos Winkel Met bijdragen van: Marc Martens Anke Smets Pat Wyffels Bohn

Nadere informatie

myositis inclusion body - myositis (sibm)

myositis inclusion body - myositis (sibm) 94 09 Samenvatting Richtlijnen Dermatologie 2015 Dermatomyositis, (DM), polymyositis polymyositis sporadische (PM) en inclusion sporadische body - en myositis inclusion body - myositis (sibm) Dr. D.N.H.

Nadere informatie

Klinische Dag NVvH 2 oktober 2014 Disclosure belangen M. Roeven

Klinische Dag NVvH 2 oktober 2014 Disclosure belangen M. Roeven Klinische Dag NVvH 2 oktober 2014 Disclosure belangen M. Roeven Geen (potentiële) belangenverstrengeling Azacitidine, een gekke oorzaak van crazy paving M. Roeven; M. Cruijsen; W. van der Velden, Casus

Nadere informatie

Klinische Dag. 3 oktober 2013 Disclosure belangen spreker. (potentiële) belangenverstrengeling

Klinische Dag. 3 oktober 2013 Disclosure belangen spreker. (potentiële) belangenverstrengeling Klinische Dag 3 oktober 2013 Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Geen Papiloedeem als eerste presentatie van het POEMS syndroom Dieneke Breukink, ANIOS Interne Geneeskunde R.

Nadere informatie

Multipele sclerose in beeld

Multipele sclerose in beeld Multipele sclerose in beeld 14214_BW_Casusboek MS in beeld.indd 1 29-07-13 11:53 14214_BW_Casusboek MS in beeld.indd 2 29-07-13 11:53 Multipele sclerose in beeld Onder redactie van: Dr. G.J.D. Hengstman

Nadere informatie

Compagnonscursus 2012

Compagnonscursus 2012 Compagnonscursus 2012 Artritis: Aankomen of afblijven? Marcel Posthumus Reumatologie-Klinische Immunologie Martini Ziekenhuis Groningen Inhoud Reumatologie-Klinische Immunologie Martini Ziekenhuis Mono-artritis

Nadere informatie

MCTD (mixed connective tissue disease)

MCTD (mixed connective tissue disease) MCTD (mixed connective tissue disease) Wat is MCTD? MCTD is een zeldzame systemische auto-immuunziekte. Ons afweersysteem (= immuunsysteem) beschermt ons tegen lichaamsvreemde indringers, zoals o.a. bacteriën

Nadere informatie

Ongedifferentieerde spondylartritis

Ongedifferentieerde spondylartritis Ongedifferentieerde spondylartritis Wat is ongedifferentieerde spondylartritis? Spondylartritiden is een groep van chronische ziekten die bij elkaar horen omdat patiënten vaak dezelfde klachten hebben.

Nadere informatie

Voeten en huid. Dermatologie voor pedicures, podotherapeuten en andere voetspecialisten. J. Toonstra en A.C. de Groot

Voeten en huid. Dermatologie voor pedicures, podotherapeuten en andere voetspecialisten. J. Toonstra en A.C. de Groot Voeten en huid Voeten en huid Dermatologie voor pedicures, podotherapeuten en andere voetspecialisten J. Toonstra en A.C. de Groot Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Klinische Dag NVvH 2 oktober 2014 Claudia Ootjers

Klinische Dag NVvH 2 oktober 2014 Claudia Ootjers Dhr O., 60 jaar Klinische Dag NVvH 2 oktober 2014 Claudia Ootjers Klinische Dag NVvH 2 oktober 2014 Disclosure belangen Claudia Ootjers Geen (potentiële) belangenverstrengeling Klinische Dag NVvH 2 Relevante

Nadere informatie

Plaquenil. (Hydroxychloroquine) Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Bij reumatische aandoeningen

Plaquenil. (Hydroxychloroquine) Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Bij reumatische aandoeningen Plaquenil (Hydroxychloroquine) Bij reumatische aandoeningen U heeft in overleg met uw behandelend arts besloten dat u in verband met reumatische klachten Plaquenil gaat gebruiken of u overweegt dit te

Nadere informatie

Plaats van biologicals in reumatisch lijden. AZ Damiaan Oostende Dr. M. Maertens Reumatologie

Plaats van biologicals in reumatisch lijden. AZ Damiaan Oostende Dr. M. Maertens Reumatologie Plaats van biologicals in reumatisch lijden AZ Damiaan Oostende Dr. M. Maertens Reumatologie Welke aandoeningen? Plaats van deze biologicals? Welke biologicals? Specifieke aandachtspunten bij patiënt behandeld

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling van de voet

Onderzoek en behandeling van de voet Onderzoek en behandeling van de voet Orthopedische casuïstiek Onderzoek en behandeling van de voet Redactie: Dos Winkel Met bijdragen van: Patty Joldersma Marc Martens Irma Pelgrim Bohn Stafleu van Loghum

Nadere informatie

Antwoordformulieren open vragen

Antwoordformulieren open vragen Antwoordformulieren open vragen Herhaaltoets : 5O07 Datum : 3 juli 0 Aanvang : Studentnummer : Studentnaam :. 3 JULI 0 Sint Radboud Een transversale doorsnede van het bekken 3 JULI 0 Sint Radboud. Medische

Nadere informatie

Luchtwegen: luchtpijp. luchtwegen spirometrie. Longblaasjes: Alveolen longvolumes diffusie

Luchtwegen: luchtpijp. luchtwegen spirometrie. Longblaasjes: Alveolen longvolumes diffusie Interstitiële longziekten Prof. Dr. Guy Brusselle Dienst Longziekten UZ GENT BVP, 23/11/2013 Interstitiële longziekten (ILZ): Inleiding Kenmerken overzicht ILZ met gekende oorzaken ILZ met ongekende oorzaken:

Nadere informatie

REUMATOLOGIE casusschetsen

REUMATOLOGIE casusschetsen REUMATOLOGIE casusschetsen 1 REUMATOLOGIE April 2004 CASUSSCHETSEN Casusschets 1 Man, 35 jaar. Sinds 4 weken pijnlijke PIP s re hand. Zijn ring past niet meer. Rechter pols is ook gevoelig, niet warm of

Nadere informatie

UMCG Rheumatology & Clinical Immunology

UMCG Rheumatology & Clinical Immunology Eosinifiele granulomatosis met Polyangiitis voorheen Churg-Strauss Syndroom Cees G.M. Kallenberg, MD, PhD, Afd. Reumatologie en Klinische Immunologie, Universitair Medisch Centrum Groningen Ede,10 mei

Nadere informatie

Richtlijn Q koorts. versie 14-12-2009 Jeroen Bosch Ziekenhuis. Richtlijn Q koorts

Richtlijn Q koorts. versie 14-12-2009 Jeroen Bosch Ziekenhuis. Richtlijn Q koorts Richtlijn Q koorts versie 14-12-2009 Jeroen Bosch Ziekenhuis Richtlijn Q koorts Verdenking acute Q koorts: Frequente presentatie: Asymptomatisch Griepachtig beeld: Koorts, hoofdpijn, myalgieen, arthritis.

Nadere informatie

Acuut nierfalen bij Stafylococcus aureus endocarditis. IC-bespreking 4-1-2015 Rafke Schoffelen Internist in opleiding

Acuut nierfalen bij Stafylococcus aureus endocarditis. IC-bespreking 4-1-2015 Rafke Schoffelen Internist in opleiding Acuut nierfalen bij Stafylococcus aureus endocarditis IC-bespreking 4-1-2015 Rafke Schoffelen Internist in opleiding Casus Man 70 jaar VG: AF, CABG, mitralisring A/ Sinds 2 dagen dyspneu, misselijk, dorst,

Nadere informatie

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Onder redactie van: Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jacqueline Drenth Jolanda van Duinen Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Supplement Voedings- en Dieetleer

Nadere informatie

Eczeem... of deze keer toch niet?

Eczeem... of deze keer toch niet? Eczeem... of deze keer toch niet? Klinisch Pathologische Conference Maandag 20 april 2015 Mijke Breukels & Fransje Castelijns ELKERLIEK ZIEKENHUIS HELMOND Casus destijds 5 jarig meisje Histologie

Nadere informatie

Azathioprine. (Imuran)

Azathioprine. (Imuran) Azathioprine (Imuran) Bij reumatische aandoeningen In overleg met uw reumatoloog heeft u besloten om azathioprine (Imuran) te gaan gebruiken of u overweegt dit te gaan doen. Deze folder geeft informatie

Nadere informatie

Chapter 9. Samenvatting

Chapter 9. Samenvatting Samenvatting Reumatoïde artritis (RA) wordt gekenmerkt door een chronische gewrichtsontsteking met gewrichtsbeschadiging. Ongeveer 1 % van de westerse bevolking krijgt ooit RA waarbij driemaal zoveel vrouwen

Nadere informatie

Axiale spondyloartritis en de ziekte van Bechterew in de eerste lijn

Axiale spondyloartritis en de ziekte van Bechterew in de eerste lijn Axiale spondyloartritis en de ziekte van Bechterew in de eerste lijn Inhoud Klassieke Bechterew Casus Classificatie Vroege stadium van Bechterew Casus Concept axiale spondyloartritis Belang van vroege

Nadere informatie

Het Fenomeen van Raynaud

Het Fenomeen van Raynaud Het Fenomeen van Raynaud Wat is het Fenomeen van Raynaud? Wij spreken van het Fenomeen van Raynaud bij het plotseling optreden van verkleuringen van vingers en/of tenen bij blootstelling aan kou of bij

Nadere informatie

Valkuilen in de orthopedische diagnostiek

Valkuilen in de orthopedische diagnostiek Valkuilen in de orthopedische diagnostiek Orthopedische casuïstiek Valkuilen in de orthopedische diagnostiek Redactie: Dos Winkel Met bijdragen van: Nens van Alfen Edith Cup Sander Geurts Renske Janssen

Nadere informatie

Integratietoets - her Voorbereiding Toetsafname: 24 juli 2012

Integratietoets - her Voorbereiding Toetsafname: 24 juli 2012 Studiejaar 2 Integratietoets - her Voorbereiding Toetsafname: 24 juli 2012 Tentamencoördinator Dr. A. van t Spijker Overzicht Het hertentamen bestaat uit 67 vragen, waarvan 66 gesloten en 1 CIP. In totaal

Nadere informatie

Artrose: nieuwe inzichten. Margreet Kloppenburg. 7 maart 2009

Artrose: nieuwe inzichten. Margreet Kloppenburg. 7 maart 2009 Artrose: nieuwe inzichten. Margreet Kloppenburg 7 maart 2009 Onderwerpen van de presentatie Wat is artrose? In het onderzoek naar artrose in het LUMC MRI van waarde bij artrose? Behandeling van artrose?

Nadere informatie

Dermatologie. Lyme-borreliose / Ziekte van Lyme

Dermatologie. Lyme-borreliose / Ziekte van Lyme Dermatologie Lyme-borreliose / Ziekte van Lyme 1 Wat is Lyme-borreliose? Lyme-borreliose is een infectieziekte, die wordt veroorzaakt door de bacterie Borrelia burgdorferi. Deze bacterie wordt op de mens

Nadere informatie

Is het wel een carpaal tunnel syndroom? Cathelijne Gorter de Vries Neuroloog 30-03-2016

Is het wel een carpaal tunnel syndroom? Cathelijne Gorter de Vries Neuroloog 30-03-2016 Is het wel een carpaal tunnel syndroom? Cathelijne Gorter de Vries Neuroloog 30-03-2016 Disclosures spreker (potentiële) belangenverstrengeling geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven

Nadere informatie

Rituximab (Mab Thera ) bij reumatische aandoeningen

Rituximab (Mab Thera ) bij reumatische aandoeningen Rituximab (Mab Thera ) bij reumatische aandoeningen Uw behandelend arts heeft aangegeven u met het geneesmiddel rituximab te willen gaan behandelen. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel.

Nadere informatie

Een zuigeling met een infectie

Een zuigeling met een infectie Een zuigeling met een infectie Katja Heitink-Pollé, kinderarts, hematoloog-oncoloog WKZ en Flevoziekenhuis Masja de Haas Sanquin Casus Meisje van 6 maanden oud 3e kind van Surinaamse ouders Reden van komst:

Nadere informatie

huisartsennascholing 10 sept 2013

huisartsennascholing 10 sept 2013 huisartsennascholing 10 sept 2013 -polyneuropathie -restless legs syndrome Joost van Oostrom Afdeling Neurologie Rijnstate Programma (2x) WAAROM moeten we hier iets over weten WAT moeten we hierover weten

Nadere informatie

Echografie van de schouder door de reumatoloog: toy or tool?

Echografie van de schouder door de reumatoloog: toy or tool? Echografie van de schouder door de reumatoloog: toy or tool? Henk Martens, reumatoloog Sint Maartenskliniek Nijmegen 29-11-2013 inleiding echografie in de reumatologie/door de reumatoloog echogeleide interventies

Nadere informatie

Integratietoets Voorbereiding Toetsafname: 10 juli 2012

Integratietoets Voorbereiding Toetsafname: 10 juli 2012 Studiejaar 2 Integratietoets Voorbereiding Toetsafname: 10 juli 2012 Tentamencoördinator Dr. A. van t Spijker Overzicht Het tentamen bestaat uit 67 vragen, waarvan 66 gesloten vragen en 1 CIP. In totaal

Nadere informatie

Behandeling met rituximab (MabThera ) bij reumatoïde artritis

Behandeling met rituximab (MabThera ) bij reumatoïde artritis REUMATOLOGIE Behandeling met rituximab (MabThera ) bij reumatoïde artritis BEHANDELING Behandeling met rituximab (MabThera ) bij reumatoïde artritis Uw arts heeft u voorgesteld om uw reumatoïde artritis

Nadere informatie

Psychosociale zorg bij chronische ziekten

Psychosociale zorg bij chronische ziekten Psychosociale zorg bij chronische ziekten Psychosociale zorg bij chronische ziekten Klinische praktijk en effectiviteit Jan Jaspers en Henriët van Middendorp Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn

Nadere informatie

Hypereosinofiel syndroom

Hypereosinofiel syndroom Hypereosinofiel syndroom R. Fijnheer Meander Medisch Centrum/UMCUtrecht HES Incidentie: 2-4 per 1.000.000 per jaar Man> vrouw Leeftijd: 30-70 erg in belangstelling: glivec, mepolizumab etc. Lastig voor

Nadere informatie

jicht Birgit Kraft, Mirella Bes, Marjonne Creemers Namens de vakgroep reumatologie

jicht Birgit Kraft, Mirella Bes, Marjonne Creemers Namens de vakgroep reumatologie jicht Birgit Kraft, Mirella Bes, Marjonne Creemers Namens de vakgroep reumatologie inhoud 1. Casus 2. Jicht; pathofysiologie, epidemiologie en kliniek, epidemiologie 3. Richtlijn jicht 4. Zorgpad jicht

Nadere informatie

Een patiënt met stress en burnout

Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout in de huisartspraktijk Bart Verkuil Arnold van Emmerik Roelf Holtrop Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Rituximab (Mabthera )

Rituximab (Mabthera ) Rituximab (Mabthera ) Maatschap reumatologie Kennemerland RITUXIMAB (MABTHERA ) Uw behandelend arts heeft aangegeven u met het geneesmiddel Rituximab te behandelen. Deze folder geeft informatie over dit

Nadere informatie

TRANSMURAAL PROTOCOL REUMATOLOGIE

TRANSMURAAL PROTOCOL REUMATOLOGIE TRANSMURAAL PROTOCOL REUMATOLOGIE Doelstellingen Vroege opsporing van chronische destructieve gewrichtsziekte om door vroegtijdige behandeling schade te beperken Verbetering van de service aan huisartsen

Nadere informatie

Groepsspreekuur Urticaria & Angiooedeem. Urticaria = galbulten = netelroos

Groepsspreekuur Urticaria & Angiooedeem. Urticaria = galbulten = netelroos Groepsspreekuur Urticaria & Angiooedeem Urticaria = galbulten = netelroos Urticaria Urticaria komen veel voor: ¼ volwassenen heeft het wel eens gehad Kenmerkend zijn snel wisselende kwaddels (bleek) daaromheen

Nadere informatie

Intuïtie in de geneeskunde

Intuïtie in de geneeskunde Intuïtie in de geneeskunde 1 De Tijdstroom uitgeverij, 2011. De auteursrechten der afzonderlijke bijdragen berusten bij de auteurs. Omslagontwerp: Cees Brake bno, Enschede. De Tijdstroom uitgeverij BV,

Nadere informatie

Etanercept. (Enbrel ) Sterk in beweging

Etanercept. (Enbrel ) Sterk in beweging Etanercept (Enbrel ) Sterk in beweging Inhoudsopgave Wanneer wordt het gebruikt en hoe werkt het 3 Hoe wordt het gebruikt? 3 Mogelijke bijwerkingen 4 Andere geneesmiddelen 5 Zwangerschap en borstvoeding

Nadere informatie

Nierziekten en milieu intérieur een werkboek

Nierziekten en milieu intérieur een werkboek Nierziekten en milieu intérieur een werkboek Nierziekten en milieu intérieur een werkboek Prof. dr. A.J.M. Donker Dr. P.M. ter Wee Prof. dr. J.J. Weening Prof. dr. J.M. Wilmink Eerste druk Bohn Stafleu

Nadere informatie

Perceptie van spraak

Perceptie van spraak Perceptie van spraak Perceptie van spraak Handboek Stem, Spraak en Taalpathologie 8 Houten 2014 Ó 2014 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Het nefrotisch syndroom Oorzaken en gevolgen. prof. J. Wetzels Radboud UMC Nijmegen

Het nefrotisch syndroom Oorzaken en gevolgen. prof. J. Wetzels Radboud UMC Nijmegen Het Oorzaken en gevolgen prof. J. Wetzels Radboud UMC Nijmegen Opbouw presentatie 1. Hoe werken de nieren? 2. Het klachten en verschijnselen oorzaken behandeling bij volwassenen 3. Dr. Bouts: kinderen

Nadere informatie

Pseudo-jicht bij 3 patiënten met vermeende, therapieresistente reumatoïde artritis

Pseudo-jicht bij 3 patiënten met vermeende, therapieresistente reumatoïde artritis Patiënt A, een vrouw van 71 jaar bij wie 14 maanden tevoren de diagnose RA was gesteld, had persisterende pijn en zwelling aan de gewrichten ondanks ingestelde therapie. De medicatie bestond uit: methotrexaat

Nadere informatie

Ziekenhuis: positie op ranglijst plus plaatsnaam

Ziekenhuis: positie op ranglijst plus plaatsnaam Ziekenhuis: positie op ranglijst plus plaatsnaam Percentage van de ondervraagden dat specialisme goed vindt Anaesthesie/pijnbestrijding Oss, Ziekenhuis Bernhoven 56 Rotterdam, Ikazia ziekenhuis 47 Nieuwegein/Utrecht,

Nadere informatie

Leven met astma bij kinderen

Leven met astma bij kinderen Leven met astma bij kinderen Peter Merkus en Marijke Tibosch Leven met astma bij kinderen Houten 2011 2011 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze

Nadere informatie

De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus

De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Inleiding. Reumatische ziekten

Inleiding. Reumatische ziekten De reumatoloog Inleiding Ieder jaar bezoekt een groot aantal mensen de huisarts met klachten van het bewegingsapparaat (gewrichten, spieren, pezen en botten). Vaak is de huisarts in staat de diagnose

Nadere informatie

Methotrexaat. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Bij reumatische aandoeningen

Methotrexaat. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Bij reumatische aandoeningen Methotrexaat Bij reumatische aandoeningen In overleg met uw behandelend arts heeft u besloten dat u in verband met reumatische klachten, Methotrexaat zult gaan gebruiken. Deze folder geeft informatie over

Nadere informatie

Ulcus van de onderste extremiteit. V.N.Chigharoe aios chirurgie

Ulcus van de onderste extremiteit. V.N.Chigharoe aios chirurgie Ulcus van de onderste extremiteit V.N.Chigharoe aios chirurgie Casus 55 jr meneer VG: DM 2(15 jr), HT, teenamputaties li voet, DM retinopathie Intoxicaties: roken+ Presenteert met een niet genezende ulcus

Nadere informatie

Q-koorts, een complexe diagnostiek! (the JBZ experience!)

Q-koorts, een complexe diagnostiek! (the JBZ experience!) Q-koorts, een complexe diagnostiek! (the JBZ experience!) De microbiologen zagen zieke mensen. In hun ogen waren dat er veel meer dan normaal en zij spraken van een epidemie. ( ) We hebben de epidemie

Nadere informatie

Van je nachtmerries af

Van je nachtmerries af Van je nachtmerries af 2 van je nachtmerries af Dit boek, Van je nachtmerries af, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor

Nadere informatie

Niet meer depressief

Niet meer depressief Niet meer depressief Dit boek, Niet meer depressief; Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor de

Nadere informatie

Cognitieve therapie bij sociale angst

Cognitieve therapie bij sociale angst Cognitieve therapie bij sociale angst Dit boek, Cognitieve therapie bij sociale angst, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Bij deze titel is tevens het werkboek voor cliënten te bestellen:

Nadere informatie

Juveniele spondylartropathie/enthesitis gerelateerde artritis (SpA-ERA)

Juveniele spondylartropathie/enthesitis gerelateerde artritis (SpA-ERA) www.printo.it/pediatric-rheumatology/nl/intro Juveniele spondylartropathie/enthesitis gerelateerde artritis (SpA-ERA) Versie 2016 1. WAT IS JUVENIELE SPONDYLARTROPATHIE/ENTHESITIS GERELATEERDE ARTRITIS

Nadere informatie

Werken aan je zelfbeeld

Werken aan je zelfbeeld Werken aan je zelfbeeld Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit werkboek Werken aan je zelfbeeld, COMET voor kinderen en jongeren (groepstraining) hoort bij de handleiding Zelfbeeldtraining voor kinderen

Nadere informatie

WERKAFSPRAAK CARPALE-TUNNEL-SYNDROOM

WERKAFSPRAAK CARPALE-TUNNEL-SYNDROOM WERKAFSPRAAK CARPALE-TUNNEL-SYNDROOM Doel van de werkafspraak: Afstemming over diagnostiek en therapie door de huisarts, verwijzing van 1 e naar 2 e lijn, vervolg in de 2 e lijn. Uitgangspunt bij deze

Nadere informatie

Transmurale Afspraak Nierfunctiestoornis. 30 september 2010

Transmurale Afspraak Nierfunctiestoornis. 30 september 2010 Transmurale Afspraak Nierfunctiestoornis 30 september 2010 Onderwerpen 1. Definitie 2. Prevalentie 3. Richtlijnen 4. Diagnostiek 5. Preventie nierfunctieverlies 6. Behandeling metabole complicaties 7.

Nadere informatie

SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN Kattenkrabziekte. Diagnostische en klinische aspecten van Bartonella henselae infectie

SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN Kattenkrabziekte. Diagnostische en klinische aspecten van Bartonella henselae infectie 166 Samenvatting SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN Kattenkrabziekte. Diagnostische en klinische aspecten van Bartonella henselae infectie Deel I Introductie In de introductie van dit proefschrift (Hoofdstuk

Nadere informatie

Dermatitis herpetiformis

Dermatitis herpetiformis 88 08 Samenvatting Richtlijnen Dermatologie 2015 Dermatitis herpetiformis Dr. A.C. de Groot, dr. T.J. Stoof De richtlijn dateert uit 2008. De tekst van de samenvatting is niet gewijzigd. Inleiding De richtlijn

Nadere informatie

Inhoudsopgave CARE - 2 -

Inhoudsopgave CARE - 2 - TEEK Inhoudsopgave CARE De preventie en behandeling van Lyme-Borreliose drs. ing. Herman Aa - 2 - TEEK-CARE TEST en BEWAAR de TEEK www..nl Eigenaar: - 1 - TEEK-CARE TEST en BEWAAR de TEEK Colofon: mede

Nadere informatie

Informatorium voor voeding en diëtetiek

Informatorium voor voeding en diëtetiek Informatorium voor voeding en diëtetiek Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jolanda van Duinen Jacqueline Drenth (Redactie) Informatorium voor voeding en diëtetiek Supplement 89 - april 2015 Houten 2015

Nadere informatie

Tuberculeuze Meningitis in Zuid-Afrika

Tuberculeuze Meningitis in Zuid-Afrika Tuberculeuze Meningitis in Zuid-Afrika moeilijk herkenbaar en levensbedreigend RAAK 22 april 2008 Berbe Paes 1/33 Inhoud 1. Casus 2. Onderzoek 3. Zuid-Afrika 4. Tuberculose 5. Tuberculeuze meningitis 6.

Nadere informatie

Ontstekingsparameters in de huisartspraktijk. Warffum 2012

Ontstekingsparameters in de huisartspraktijk. Warffum 2012 Ontstekingsparameters in de huisartspraktijk Warffum 2012 Onderwerpen CRP, bezinking of beide CRP bij acuut hoesten CRP sneltest voor andere indicaties? CRP, bezinking of beide? Indicaties - infectie/ontsteking

Nadere informatie

Trastuzumab (Herceptin )

Trastuzumab (Herceptin ) Trastuzumab (Herceptin ) Borstkanker (mammacarcinoom) De diagnose borstkanker is bij u vastgesteld. Dit wordt ook wel een mammacarcinoom genoemd. De behandeling van een mammacarcinoom bestaat uit een operatieve

Nadere informatie

CMV, EBV, Toxoplasma. Diagnostiek. Inge Gyssens Dienst infectieziekten Internist infectioloog

CMV, EBV, Toxoplasma. Diagnostiek. Inge Gyssens Dienst infectieziekten Internist infectioloog CMV, EBV, Toxoplasma Diagnostiek Inge Gyssens Dienst infectieziekten Internist infectioloog Man, 50 jaar Sinds 8d uit Thailand, 1 maand verblijf (nieuwe partner aldaar) Branderig gevoel ter hoogte van

Nadere informatie

IgA nefropathie. Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum

IgA nefropathie. Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum IgA nefropathie Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum Presentatie - Geschiedenis - Epidemiologie - Het ziekteproces - De patiënt - Het diagnostische proces - De behandeling - De

Nadere informatie

Allergologie en Klinische Immunologie 2014

Allergologie en Klinische Immunologie 2014 Hulstkamp gebouw 2014 Na een succesvol congres in 2012 en 2013 zal dit jaar het derde congres allergologie / klinische immunologie worden georganiseerd. Om zoveel mogelijk gelegenheid te geven voor verdere

Nadere informatie

(n.a.v. Richtlijn koorts bij kinderen NVK aangepast voor Medisch Centrum Alkmaar)

(n.a.v. Richtlijn koorts bij kinderen NVK aangepast voor Medisch Centrum Alkmaar) Koorts bij kinderen van 0 tot 1 maand (0-28 dagen) (n.a.v. Richtlijn koorts bij kinderen NVK aangepast voor Medisch Centrum Alkmaar) Betreft: kinderen (jonger dan 1 maand) met koorts, verdacht van een

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting Samenvatting Marcel D. Posthumus SAMENVATTING Reumatoïde artritis (RA) is een aandoening die voorkomt bij 0,5-1% van de bevolking en die gekenmerkt wordt door een chronische ontsteking van meerdere gewrichten

Nadere informatie

Adalimumab (Humira ) bij reumatische aandoeningen

Adalimumab (Humira ) bij reumatische aandoeningen Adalimumab (Humira ) bij reumatische aandoeningen Uw behandelend arts heeft aangegeven u met het geneesmiddel adalimumab te willen gaan behandelen. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel.

Nadere informatie

AL amyloïdose oorzaak, behandeling en nieuwe ontwikkelingen

AL amyloïdose oorzaak, behandeling en nieuwe ontwikkelingen AL amyloïdose oorzaak, behandeling en nieuwe ontwikkelingen Monique Minnema, internist-hematoloog Patientendag 9 jan 2016 AL (en AH) amyloidose AL = Amyloid Light chain AH = Amyloid Heay chain + serum

Nadere informatie

BRRRRRRRuin Serum. MMC Eindhoven 26 maart 2015

BRRRRRRRuin Serum. MMC Eindhoven 26 maart 2015 BRRRRRRRuin Serum MMC Eindhoven 26 maart 2015 Casus 1 Jongen, 2 jaar Overplaatsing uit ander ziekenhuis Sinds een week algehele malaise; minder eetlust, koorts. Eenmalig braken; bloederige diarrhee gehad

Nadere informatie

Omgaan met ziekelijke jaloezie

Omgaan met ziekelijke jaloezie Omgaan met ziekelijke jaloezie Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Morbus Waldenström en IgM geassocieerde polyneuropathie. Anna van Rhenen Klinische dag NVVH

Morbus Waldenström en IgM geassocieerde polyneuropathie. Anna van Rhenen Klinische dag NVVH Morbus Waldenström en IgM geassocieerde polyneuropathie Anna van Rhenen Klinische dag NVVH 1 Inhoud Casus Morbus Waldenström IgM geassocieerde polyneuropathie Literatuur Conclusies Dia 2 1 zou deze dia

Nadere informatie

Verdeling Borrelia species

Verdeling Borrelia species Verdeling Borrelia species in Europa naar an2geniciteit i.e. outer surface proteine (Osp) A, voorkomen in teken, liquor, huid en synoviaal vocht. Species Osp A type Verdeling in teken (%) N=90 Liquor N=43

Nadere informatie

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Nadere informatie

Waarom aandacht chronische nierschade (CNS)? CNS. Controle nieren: meer dan albumine en kreatinine. Dr. Wim JC de Grauw. MDRD vs kreatinine klaring

Waarom aandacht chronische nierschade (CNS)? CNS. Controle nieren: meer dan albumine en kreatinine. Dr. Wim JC de Grauw. MDRD vs kreatinine klaring MDRD vs kreatinine klaring Controle nieren: meer dan albumine en kreatinine Dr. Wim JC de Grauw Huisarts Afd. Eerstelijnsgeneeskunde UMC St. Radboud Nijmegen Diabetes Huisartsen Adviesgroep (DiHAG) Lid

Nadere informatie

Afdeling Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU. Langwerkende antireumatische middelen: TNF-remmers : Golimumab (Simponi )

Afdeling Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU. Langwerkende antireumatische middelen: TNF-remmers : Golimumab (Simponi ) Afdeling Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU Langwerkende antireumatische middelen: TNF-remmers : Golimumab (Simponi ) In overleg met uw behandelend arts heeft u besloten het geneesmiddel

Nadere informatie

Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening

Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Helen I. de Graaf-Waar Herma T. Speksnijder Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Houten 2014 Helen I.

Nadere informatie

Goudinjecties (aurothiomalaat)

Goudinjecties (aurothiomalaat) Goudinjecties (aurothiomalaat) In overleg met uw reumatoloog heeft u besloten om goudinjecties (aurothiomalaat, Tauredon) te gaan gebruiken of u overweegt dit te gaan doen. Deze folder geeft informatie

Nadere informatie

2. NEDERLANDSE SAMENVATTING

2. NEDERLANDSE SAMENVATTING Chapter 10 2. NEDERLANDSE SAMENVATTING Inleiding Het onderwerp van dit proefschrift is de medicamenteuze behandeling van de aandoening ankyloserende spondylitis (AS). In Nederland wordt AS nog vaak de

Nadere informatie

Methotrexaat (ledertrexate / emthexate) bij reumatische ziekten

Methotrexaat (ledertrexate / emthexate) bij reumatische ziekten Methotrexaat (ledertrexate / emthexate) bij reumatische ziekten Uw behandelend arts heeft aangegeven u met het geneesmiddel methotrexaat te willen gaan behandelen. Deze folder geeft informatie over dit

Nadere informatie

Een donatie met een staartje

Een donatie met een staartje Een donatie met een staartje Jaap van Hellemond Dept. Medische Microbiologie & Infectieziekten Erasmus MC & Havenziekenhuis Rotterdam Met medewerking van en dank aan Havenziekenhuis, Rotterdam Emmaline

Nadere informatie

De casus is bedoeld voor medisch studenten in de doctoraalfase van de opleiding.

De casus is bedoeld voor medisch studenten in de doctoraalfase van de opleiding. Casus 12L Fase A Titel Tak op de weg. Onderwerp Radiuskopfractuur Inhoudsdeskundige Dr. P.A. van Luijt, traumatoloog Technisch verantwoordelijke E. Beekhuizen, COO ontwikkelaar Opleidingsniveau studenten

Nadere informatie