ING Economisch Bureau Oktober Grondverzetmachines Ontwikkelingen en uitdagingen op de grondverzetmarkt

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ING Economisch Bureau Oktober 2011. Grondverzetmachines Ontwikkelingen en uitdagingen op de grondverzetmarkt"

Transcriptie

1 ING Economisch Bureau Oktober 2011 Grondverzetmachines Ontwikkelingen en uitdagingen op de grondverzetmarkt

2 Colofon Auteur ING Economisch Bureau Henk van den Brink Redactie ING Lease Nederland Rinus Visser Jeroen Wagenmakers Cécile van der Paauw ING Corporate Clients Zsuzsanna Fekete ING Business Banking Jan van der Doelen ING Economisch Bureau Marcel Peek Opmaak/druk Papyrus B.V., Diemen 1 e druk De tekst is afgesloten op 11 oktober 2011 Grondverzetmachines Oktober

3 Inhoud Voorwoord 4 Samenvatting en conclusies 5 Inleiding 7 1. Grondverzetmachines Inleiding Typen grondverzetmachines Graafmachines Wielladers Dumpers Bulldozers Technische en economische eigenschappen en ontwikkelingen De Nederlandse markt voor grondverzetmachines Inleiding Ontwikkeling bouwproductie in 2011 en De markt voor nieuwe grondverzetmachines Marktomvang Leveranciers van grondverzetmachines Afnemers van grondverzetmachines Marktontwikkelingen: ook afzet in 2011 en 2012 valt tegen Crisis leidt tot oprekken economische levensduur Conclusie: in 2013 weer bevredigende groeicijfers, pas vanaf 2015 weer normale afzetniveaus De tweedehands markt van grondverzetmachines Marktomvang Ontwikkelingen in de tweedehands markt Kansen en bedreigingen voor de markt voor grondverzetmachines Inleiding Kansen Bedreigingen Visie op de Nederlandse leasemarkt voor grondverzetmachines Inleiding Lease als financieringsinstrument Lease in de grondverzetmarkt Spelers op de leasemarkt Trends en ontwikkelingen 25 Bijlage 1 Overzicht gesprekspartners en geraadpleegde bronnen 27 Grondverzetmachines Oktober

4 Voorwoord ING Lease Nederland is er op gericht haar kennis van objecten en markten blijvend te verbreden en te verdiepen. De wens om de dienstverlening te optimaliseren, onder andere door de bundeling van object- en branchekennis, ligt ten grondslag aan deze studie over grondverzetmachines. Deze studie is gerealiseerd in nauwe samenwerking tussen ING Lease Nederland en het ING Economisch Bureau. Het rapport zet de technische en economische eigenschappen voor met name grote graafmachines en wielladers op een rij. Ook worden de marktontwikkelingen en de kansen en bedreigingen voor de gebruikers en handelaren in nieuwe en tweedehands grondverzetmachines in kaart gebracht. Ook wordt de lezer een visie geboden op de Nederlandse leasemarkt voor grondverzetmachines. Daarmee bevat de studie informatie die naar onze verwachting interessant kan zijn voor marktpartijen, maar ook brancheorganisaties en andere belanghebbenden/geïnteresseerden in de wereld van grondverzet en de grond-, weg- en waterbouw. Met al deze gebundelde knowhow kunnen leaseoplossingen geboden worden die daadwerkelijk het predicaat objectfinanciering verdienen. Wij danken alle gesprekspartners voor hun professionele bijdrage aan de totstandkoming van deze studie. Wij wensen u veel leesplezier en goede zaken! Grondverzetmachines Oktober

5 Samenvatting en conclusies Grondverzetmachines gaan vijf jaar mee De marktsamenstelling voor grondverzetmachines is bovenal versnipperd. Het is onduidelijk hoeveel bedrijven er precies zijn die gebruikmaken van grondverzetmachines. De omvang van het totale Nederlandse grondverzetmachinepark is naar schatting circa , waarvan 40% tot de grotere machines behoort: graafmachines zwaarder dan zes en wielladers zwaarder dan acht ton. De aanschaf van een nieuwe grondverzetmachine kost gemiddeld tot Grondverzetmachines draaien gemiddeld ruim uur per jaar. Na een gebruiksperiode van meestal vijf jaar, dus na ongeveer tot draaiuren, wordt het bedrijfseconomische risico te groot en wordt geïnvesteerd in de aanschaf van nieuwe grondverzetmachines. De oude machine gaat de tweedehands markt op en daar moet deze gemiddeld 30% van de aanschafwaarde kunnen opbrengen. De meeste machines worden geëxporteerd. Machines die in vijf jaar uur draaien, hebben 25 tot 30% restwaarde. Na twee jaar is dat gemiddeld 50%. De schroot- of restwaarde is veelal 10-15%. Concurrentie voor top 4 van producenten neemt mondjesmaat toe Bij de producenten is er een hele reeks grote en kleinere spelers. De top 4 (gemeten naar marktaandeel) bestaat uit Caterpillar, Hitachi, Komatsu en Volvo. De Koreaanse merken Doosan en Hyundai zijn in opkomst, dankzij een goede prijs-kwaliteitverhouding. De importeurs en dealers van de top 4 merken gaan de strijd met hen aan door het aanbieden van een totaalconcept rond de grondverzetmachines: betere service en financieringsmogelijkheden en daarnaast een hogere betrouwbaarheid, meer comfort en een breder assortiment van ook andere soorten bouwmachines. Van Chinese fabrikanten valt vanwege kwalitatieve achterstanden en een ontoereikend servicenetwerk pas op langere termijn meer concurrentie te verwachten. De grote internationale merken worden over het algemeen geïmporteerd door vaste importeurs. De belangrijkste gebruikers van grondverzetmachines zijn bedrijven die actief zijn in de grond-, weg- en waterbouw (GWW), aannemers en onderaannemers, verhuurbedrijven van onbemand grondverzetmaterieel en loonbedrijven. GWW-sector bepalend voor markt grondverzetmachines Grondverzet is hoofdzakelijk gerelateerd aan de werkzaamheden in de GWW, ook wel genoemd de infrasector. Het door ING Economisch Bureau voor 2011 verwachte geringe herstel van de bouwproductie in de infrasector (hooguit 3%) is kortstondig. In 2012 zakt het herstel van de GWW-productie terug tot hooguit 1%. Dit betekent ook dat de markt voor grondverzetmachines voorlopig nog niet stevig aantrekt. Technologische en milieuontwikkelingen hebben een weliswaar veel minder grote invloed op de markt voor grondverzetmachines dan de bouwproductie, maar ze nemen wel in belang toe. Ook 2011 en 2012 tegenvallende jaren voor afzet grondverzetmachines In 2010 werden er circa nieuwe grote grondverzetmachines verkocht. In het topjaar 2007 waren dat er bijna In 2008 en 2009 gezamenlijk ging bijna driekwart van de Europese afzet verloren. Ook al kende de afzet van grondverzetmachines in Nederland een kleine opleving in de tweede helft van 2010 en het eerste kwartaal van 2011, de markt voor grondverzetmachines zal dit jaar geen beter jaar worden dan vorig jaar. In 2012 volgt naar verwachting zelfs een verdere daling van de afzetniveaus van grote grondverzetmachines. en uiteindelijk pas in 2015 weer normale afzetniveaus De investeringsniveaus in nieuw grondverzetmaterieel zullen pas vanaf 2013 langzaam maar zeker weer gaan toenemen. In 2013 en 2014 is de groei nog minimaal; pas op zijn vroegst in 2015 komen de groeicijfers weer op een redelijk niveau, dat wil zeggen circa machines, een niveau dat gebruikelijk was in de periode , vóór de hausseperiode dus. Dit herstel is onvermijdelijk omdat de in de hoogtijperiode aangeschafte machines aan vervanging toe zijn en de economische levensduur niet verder kan worden opgerekt. De risico s op tegenvallers in deze ramingen zijn groter dan de kans op meevallers. De bouwcrisis lijkt nog lang niet achter de rug en er zijn weinig positieve signalen. Voor de nieuw- en verbouwproductie in de infrasector raamt ING Economisch Bureau voor 2011 en 2012 minimale stijgingen van 2,5% en 0,5%, na een daling van ruim 15% in Crisis leidt tot oprekken economische levensduur Een gevolg van de aanhoudende economische crisis is dat de economische levensduur van grondverzetmachines gemeten in jaren langer wordt. Er worden minder draaiuren gemaakt, dus ze kunnen langer mee, bijvoorbeeld zeven in plaats van vijf jaar. Het machinepark is momenteel nog altijd relatief jong vanwege de grootscheepse vervanging in de vette jaren ( ). Daarnaast is het zo dat enkele factoren die bijdragen aan een doorgaans kortere economische levensduur dan in andere landen, zoals de sterke eigen inbreng van de machinist, meer en meer onder druk komen te staan. en krappere tweedehands markt De omvang van het tweedehands Nederlandse park van grote grondverzetmachines wordt geschat op machines. De markt voor gebruikt bouwmateriaal is momenteel krap vanwege het geringe aanbod van oud materiaal. Er is immers sinds 2009 sprake van een dip in het aantal gekochte nieuwe machines. Kansen Er is vanwege de economische en bouwcrisis een rationalisatieslag geweest en daardoor zijn marktpartijen geneigd Grondverzetmachines Oktober

6 op een professionelere manier de kosten en baten van grondverzetmachines door te rekenen. Kostenbesparing is momenteel crucialer dan ooit en vanuit dit oogpunt is de behoefte aan een snelle doorvoering van technologische innovaties groot. Voor de komende tien jaar biedt het inspelen op het thema duurzaamheid het meeste perspectief. Overheidsstimulering zal hierbij voor het nodige duwtje in de rug moeten zorgen. Die overheidssteun is er al op een ander vlak, namelijk in de prioriteit van het huidige kabinet in verbetering van de infrastructuur en dat is gunstig voor de markt voor grondverzetmachines. Voor importeurs liggen er nog kansen op het gebied van toegevoegde waarde creatie in de vorm van het aanbieden van serviceconcepten en voor gebruikers van grondverzetmachines in het aanbieden van capaciteitscontracten....bedreigingen De krappe arbeidsmarkt voor technisch geschoold personeel vormt de grootste bedreiging voor de partijen die gebruikmaken van grondverzetmachines. Zeker nu de machines technologisch steeds geavanceerder worden en het werk steeds specialistischer wordt, is de beschikbaarheid van kwalitatief goed personeel essentieel. Dit geldt niet alleen voor monteurs, maar in toenemende mate ook voor machinisten. De verhoudingsgewijs hoge energieprijzen van dit moment en de verwachting van onder meer de ING dat deze niet snel en langdurig naar een veel lager niveau zullen zakken, zijn eveneens een negatieve impuls voor de kostenontwikkeling. Voor de iets langere termijn moet rekening worden gehouden met de concurrentie vanuit China. Chinese merken kennen nu nog niet de goede kwaliteit die andere merken hebben, maar lopen de achterstand snel in. en druk op rendement dwingen ondernemers tot strategische keuzes Op basis van het sombere marktbeeld en de genoemde kansen en bedreigingen is het voor eigenaren, gebruikers van en handelaren in grondverzetmachines een grote uitdaging om op een bedrijfseconomisch rendabele wijze te blijven opereren. Gebruikers van grondverzetmachines zijn capaciteitsgebruikers. Hoe kunnen zij zich blijven onderscheiden van hun concurrenten? Hoe kunnen zij steeds maar weer toegevoegde waarde creëren? Er zijn vele manieren om dergelijke vragen te beantwoorden. vergroten kans op toename samenwerkingsverbanden in grondverzetland Het is niet onwaarschijnlijk dat één van de invullingen op genoemde uitdagingen is dat er meer langdurige allianties tussen eigenaren en gebruikers van grondverzetmachines worden gesloten. Ook is het niet ondenkbaar dat er allianties worden gesloten tussen handelaren of dat importeurs nauwer gaan samenwerken. Er zullen vanwege het sombere toekomstperspectief juist nu scherpe keuzes moeten worden gemaakt in de te voeren bedrijfsstrategie. en zijn bovendien gunstig voor groei lease als financieringsvorm voor grondverzetmachines Genoemde kostenoverwegingen en onzekerheid over de toekomstige omzetontwikkelingen leiden tot uitstel van grote investeringen. Ook de bereidheid om kapitaalintensieve objecten aan te schaffen komt op een lager pitje te staan. De belangstelling voor en toepassing van lease in de Nederlandse grondverzetmarkt neemt hierdoor toe. Grote grondverzetmachines zijn ook prima geschikt voor leasing. De markt voor grondverzetmachines mag zich dan teleurstellend ontwikkelen, de vooruitzichten voor het leasen van grondverzetmachines in de Nederlandse grond-, weg- en waterbouwsector zijn uitstekend. Grondverzetmachines Oktober

7 Inleiding De wereld van het grondverzet is imposant. Grote graafmachines en wielladers domineren de bouwplaatsen en de locaties voor infrastructurele projecten in weg- en waterbouw. Grondverzet is een bedrijfstak die meebeweegt met de ontwikkelingen in de bouwnijverheid en dus grote pieken achter de rug heeft en die nu door een diep dal gaat. Tegelijkertijd staan er tal van uitdagingen voor de deur voor de grote verscheidenheid aan marktpartijen in grondverzetland: kansen in de vorm van technologische innovaties, die vaak ook te maken hebben met energiebesparing en andere doelstellingen van duurzaamheid, maar ook uitdagingen in de vorm van buitenlandse concurrentie en het binnenlandse personeelstekort. Redenen voldoende om hier een studie aan te wijden. In het bijzonder voor financiers is het interessant te vernemen wat de ontwikkelingen zijn wat betreft grondverzetmachines op technisch, economisch en commercieel gebied. Op die manier kan bij financieringsvragen een betere kansen risicoanalyse worden gemaakt. Dit rapport is gebaseerd op uitvoerige desk research, bestaande kennis binnen ING Nederland en diepte-interviews met diverse marktpartijen en brancheverenigingen. In dit rapport zijn markt, branche èn machines onderwerp van studie. Hoe ontwikkelt de grondverzetmarkt zich tegen de achtergrond van de bouwcrisis? Hoe gunstig of ongunstig is een en ander voor investeringen in de diverse typen machines en voertuigen? Hoe verlopen de waardeontwikkelingen? Hoe liggen de concurrentieverhoudingen tussen de spelers in de deelmarkten? Dit rapport is als volgt opgebouwd: Hoofdstuk 1: Grondverzetmachines Hoofdstuk 2: De Nederlandse markt voor grondverzetmachines Hoofdstuk 3: Kansen en bedreigingen voor de markt voor grondverzetmachines Hoofdstuk 4: Visie op de Nederlandse leasemarkt voor grondverzetmachines Grondverzetmachines Oktober

8 1. Grondverzetmachines 1.1 Inleiding Dit hoofdstuk begint met een afbakening van de sector. Vervolgens worden de onderscheiden typen grondverzetmachines en hun eigenschappen besproken alsmede de belangrijkste ontwikkelingen per segment. In dit onderzoek ligt de focus op de Nederlandse markt voor groot grondverzetmaterieel. Het CBS onderscheidt subklasse 43.12, die - eventueel in combinatie met straat- en rioleringswerk - omvat 1 : verplaatsen, egaliseren, ophogen, afgraven van grond opruimen, bouwrijp maken van bouwterreinen na sloop aanleg van drainage grondwerk voor bouwrijp maken van terreinen, ruilverkaveling, ontginning en landaanwinning en inrichting en grondwerk voor aanleg van bossen, sportvelden, recreatieterreinen, groenvoorzieningen e.d. De belangrijkste twee segmenten binnen de grondverzetmachines zijn graafmachines en wielladers. In dit rapport ligt de nadruk op het grotere grondverzetmaterieel. De zogenoemde minigravers (met een gewicht van minder dan vijf ton), schrankladers 2 en ander klein materieel blijven buiten beschouwing. 1 Deze klasse omvat niet: grondwerk overwegend voor de akkeren tuinbouw (01.61), werkzaamheden direct gericht op grind- of zandwinning (08.12), afgraven en verwijderen van verontreinigde grond (39.00), grondwerk voor het leggen van rioleringen en buizen (42.21), grondwerk voor het leggen van elektriciteitskabels (42.22) en aanleg en onderhoud van tuinen en gazons (81.30). 2 Een soort smalle shovel zonder gestuurde wielen, die gemakkelijk om zijn as kan draaien. In de bouw is de soortnaam schranklader vrijwel synoniem met de merknaam Bobcat. De meeste schrankladers hebben een tonnage tot 5 ton, hoewel er ook zwaardere soorten zijn. In 2010 maakten de verkoopvolumes van grote graafmachines (gewicht meer dan 6 ton) en wielladers (gewicht meer dan 8 ton) ongeveer 40% uit van de totale verkopen. Gemeten in omzet was het aandeel van de grote grondverzetmachines ruim 75%. Graafmachines en wielladers vormen met 95% het leeuwendeel van de verkoop van het grote grondverzetmaterieel. In 2010 werden er in Nederland bijna 800 grote graafmachines en ruim 400 wielladers verkocht. 3 Dumpers en bulldozers zijn twee categorieën van zwaar grondverzetmaterieel, die een dusdanig beperkt deel van de verkoop- en leasemarkt uitmaken (van beiden werden er ongeveer twintig verkocht), dat ze in beperkte mate ter sprake zullen komen. Daarnaast is er het grondverzet gerelateerd materieel, dat echter verder buiten beschouwing blijft. Voorbeelden hiervan zijn graaflaadcombinaties, zelfrijdende graders 4, verreikers, ruwterrein heftrucks, asfaltafwerkmachines, kranen en machines die gebruikt worden voor op- en overslag van goederen. 1.2 Typen grondverzetmachines Graafmachines Een graafmachine is een voertuig dat speciaal is uitgerust om te graven, maar kan ook terrein effenen en vrachtauto s laden. De armen en bakken werken hydraulisch. Er wordt onderscheid gemaakt tussen rupsgraafmachines en graafmachines op banden. Voordelen van rupsgraafmachines zijn dat ze in mindere mate wegzakken en minder schade aanrichten aan de ondergrond. Vanwege de hogere stabi- 3 Bron: Off Highway Research Annual Review 2010 en interviews. 4 Bouwmachines met drie assen en een langwerpig blad om een vlak oppervlak te creëren. Figuur 1.1 Aantal in 2010 door Nederlandse importeurs aan eindklanten verkochte grondverzetmachines, naar soort Afzet 2010 (aantal machines) Graafmachines op rupsen Graafmachines op banden Wielladers Wielladers (tot 8 ton) Minigravers (tot 6 ton) Dumpers Bulldozers Overig Omzet (in miljoen euro) Bron: Off Highway Research en interviews; bewerking ING Economisch Bureau Grondverzetmachines Oktober

9 liteit kan een hogere capaciteit worden bereikt. Ze worden dan ook vooral gebruikt op natte en zachte ondergronden. Er zijn rupsen in diverse breedtes, waardoor de druk per cm 2 varieert. Graafmachines op banden worden vooral gebruikt op hardere ondergronden en voor verplaatsingen over relatief grote afstanden Dumpers Een dumper is een voertuig om grond en zwaar materiaal te verplaatsen over korte afstanden, doorgaans op bouwplaatsen met zware terreinomstandigheden. De grootste variant staat bekend als de knikdumper (zie foto). Voor grote bouwprojecten verdient de dumper de voorkeur boven een vrachtwagen met kipperbak, omdat de laatste soort geen ruwterreinvoertuig is. Dumpers worden vaak tijdelijk, maar dan in grote aantallen, gebruikt bij grote infrastructurele bouwprojecten zoals de aanleg van de Hoge Snelheids Lijn, de Maasvlakte of de Eemshaven. In 2010 werden naar schatting van Off Highway Research tien dumpers verkocht Wielladers De wiellader, shovel of laadschop is een voertuig op wielen met een laadbak, waardoor ook spullen opgetild kunnen worden. Wielen hebben als voordeel dat ze geen schade toebrengen aan bestrate wegen, maar als nadeel dat ze minder grip hebben. Er kunnen in de hefarm verschillende voorzetstukken gehangen worden, zoals een dichte bak, puinbak, palletvork, stenenklem, hijsmast, stenenrotor of veegbezem. Een wiellader kent meestal knikbesturing, waardoor deze zeer wendbaar is. Er zijn wielladers met een gewicht van kg tot meer dan kg. De hele zware typen worden in de mijnen gebruikt en in Nederland bijvoorbeeld in de ENCI-groeve bij Maastricht en voor overslag van kolen. Lichtere typen worden gebruikt in de bouw of bij bestrating Bulldozers Een bulldozer is een zeer krachtige tractor op rupsbanden met een blad aan de voorkant. Het voertuig kan grote hoeveelheden zand verplaatsen en wordt gebruikt bij onder meer de aanleg van wegen, dijken en kanalen. In Nederland wordt dit type grondverzetmachine in vergelijking met andere landen weinig gebruikt en verhandeld. De vlaktes die in ons land geëgaliseerd moeten worden zijn immers een stuk kleiner dan elders in de wereld. In 2010 werden er volgens Off Highway Research ongeveer vijftien verkocht. Grondverzetmachines Oktober

10 Tabel 1.1 Economische eigenschappen van grote grondverzetmachines Top 4 merken Graafmachines graafmachines* Wielladers Dumpers Kostprijs nieuw (in 1.000) Technische levensduur (in jaren) Economische levensduur (in jaren)** Handelswaarde na 1 jaar 65% 80% 65% 75% Handelswaarde na 2 jaar 50% 65% 50% 60% Handelswaarde na 5 jaar 20% 30% 20% 20% Technologische ontwikkeling*** G V G G * Caterpillar, Volvo, Komatsu, Hitachi: de merken waarvan de meeste grondverzetmachines worden afgezet ** gelijk aan gemiddeld uur per jaar *** V: veel, G: gemiddeld, W: weinig 1.3 Technische en economische eigenschappen en ontwikkelingen Voor de belangrijkste twee onderscheiden typen grondverzetmachines - graafmachines en wielladers - blijken er (kleine) verschillen te zijn in de economische eigenschappen, zoals de economische levensduur en het waardeverloop. Hieronder worden eerst de termen levensduur en waardeverloop besproken en daarna samengevat in tabel 1.1. Ten slotte worden de belangrijkste onderscheidende kenmerken van grondverzetmachines op een rij gezet. Technische levensduur De technische levensduur is de periode dat een machine in staat is om productief te zijn. Voor grondverzetmachines is dit tien tot twaalf jaar en in uitzonderlijke gevallen vijftien jaar. Daarna is het object - althans naar westerse maatstaven - versleten. In ontwikkelingslanden beginnen grondverzetmachines daarna vaak nog aan een tweede leven. De zwaarste typen grondverzetmachines, die vrijwel alleen in de mijnbouw worden gebruikt, hebben een langere technische levensduur: twintig tot dertig jaar. Economische levensduur De economische levensduur van de machine is de tijd dat een ondernemer rendabel en competitief kan produceren met het object. Deze levensduur is vijf tot zeven jaar, veel korter dus dan de technische levensduur. De economische levensduur wordt bepaald door: het aantal draaiuren het soort werk dat wordt uitgevoerd de handelswaarde de omgeving waarin het object zich bevindt de machinist en hoe de machine wordt onderhouden. Waardeverloop grondverzetmachines Het aantal draaiuren in combinatie met het bouwjaar van de machine verklaart volgens marktpartijen 80% van het waardeverloop van grondverzetmachines. Daarnaast bepalen het 5-jaars criterium en waar de machine voor gebruikt is, de handelswaarde van een machine. In de haven draait een machine bijvoorbeeld volcontinu en staan er na twee jaar algauw tot uur op de teller. De handelswaarde zal dan al na twee jaar in plaats van vijf jaar tweederde deel zijn van de nieuwprijs. Afschrijvingsregimes verschillen weinig tussen de segmenten graafmachines, wielladers en dumpers. Grondverzetmachines draaien gemiddeld ruim uur per jaar. Het aantal draaiuren kan verschillen per sector en regio: op lokaal niveau kunnen dat draaiuren zijn en in de industrie De meeste loonwerkers rekenen meestal met tot draaiuren (en vijf gebruiksjaren). Na een gebruiksperiode van meestal vijf jaar, dus na ongeveer tot draaiuren, wordt het bedrijfseconomische risico op een flexibele inzet, mankementen e.d. te groot en wordt geïnvesteerd in de aanschaf van nieuwe grondverzetmachines. De oude machine gaat de tweedehands markt op en daar moet deze gemiddeld 30% van de aanschafwaarde kunnen opbrengen. De meeste machines worden geëxporteerd, het restant gaat naar kleinere bouw- of agrarische bedrijven in Nederland. Deze kleinverbruikers hebben geen uur, maar bijvoorbeeld slechts 500 uur capaciteit per jaar nodig. Machines die in vijf jaar uur draaien hebben 25 tot 30% restwaarde. Na twee jaar is dat gemiddeld 50%. De schroot- of restwaarde is veelal 10-15%. Grondverzetmachines Oktober

11 De aanschaf van een nieuwe grondverzetmachine kost gemiddeld tot De zwaardere, uitgebreidere types kosten tot en soms zelfs meer dan 1 mln. Tot laatstgenoemde prijscategorie behoren echter vooral machines die niet in Nederland worden gebruikt, omdat ze zijn uitgerust voor gebruik in onder meer de mijnbouw. Deze zwaarste types gaan soms uur mee. Een gouden regel is dat op de grotere (en duurdere) machines in de beginfase snellere en hogere afschrijvingen worden gedaan, maar dat nadien de afschrijvingsperiode langer voortduurt. Onderscheidende kenmerken De belangrijkste onderscheidende kenmerken van grondverzetmachines zijn: de prijs-kwaliteitverhouding de productiviteit (hoe hoger hoe beter) het brandstofverbruik (hoe lager hoe beter) de courantheid van het merk (hoe bekender het merk wereldwijd hoe beter de prijs op de tweedehandse markt) de belasting voor bestuurder en milieu (hoe minder hoe beter) het tracking & tracing systeem (hoe geavanceerder hoe beter) en de snelheid waarmee onderhoud uitgevoerd kan worden (hoe sneller hoe beter). De kracht van een merk is cruciaal. Zo is er een duidelijk verschil in het verloop van de handelswaarde tussen de top 4 merken en een runner up als Doosan of andere merken. Een Doosan wordt bijvoorbeeld na twee jaar verkocht voor 50-60% terwijl de top vier deze prijzen pas na drie jaar heeft. De sterkte van een merk wordt behalve uiteraard door het product en de prijs bepaald door de verkoopkracht van de organisatie en last but not least door emotie. Dat emotie toch vaak de doorslaggevende factor is, blijkt uit het feit dat Samsung in Nederland nooit een groot merk was in grondverzetmachines tot Volvo de bouwmachinetak overnam en ze een top 4 speler werd. Grondverzetmachines Oktober

12 2. De Nederlandse markt voor grondverzetmachines 2.1 Inleiding Grondwerk is hoofdzakelijk gerelateerd aan de werkzaamheden in de grond-, weg- en waterbouw (infrasector). Technologische en milieuontwikkelingen hebben een weliswaar veel minder grote invloed dan de bouwproductie, maar ze nemen wel in belang toe (zie tabel 2.1). Het door ING Economisch Bureau voor 2011 verwachte geringe herstel van de bouwproductie in de infrasector (hooguit 3%) is kortstondig. In 2012 zakt het herstel van de GWW-productie terug tot hooguit 1%. Dit betekent ook dat de markt voor grondverzetmachines voorlopig nog niet stevig aantrekt. 2.2 Ontwikkeling bouwproductie in 2011 en 2012 De infrasector profiteerde in het eerste kwartaal van 2011 van het goede weer waardoor de omzet flink toenam. In het tweede kwartaal daalde de groei, waardoor het eerste halfjaar een omzetgroei liet zien van 6,4%. De omzetgroei was met 13,2% het sterkst bij de bouwers van (spoor)wegen en tunnels, geholpen door stimuleringsprogramma s van de rijksoverheid (zie figuur 2.1). Het herstel bij buizen- en kabelleggers was in de eerste zes maanden van 2011 met 1,0% beperkt. In 2010 kregen zij een flinke krimp te verwerken. Deze was het gevolg van de dalende activiteiten in de B&U sector (woning- en utiliteits- Tabel 2.1 Bepalende factoren voor de omvang van de markt voor grondverzetmachines Externe factor Groei-indicatie Verwacht effect op afzet grondverzetmachines Groei bouwproductie (GWW) minimale groei in 2011, stagnatie eerst +, dan 0, dan weer + in 2012, daarna langzaam herstel Nieuwe technologie Minder machinist- en milieubelastend + Milieubesef en -gedrag Lager brandstofverbruik ++ Figuur 2.1 Omzetontwikkeling deelsectoren infrasector, H1 (% j.o.j.) 20% 15% 10% 5% 0% -5% -10% -15% -20% H1 Bouw van wegen, spoorwegen, tunnels Buizen- en kabelleggers Natte waterbouw en overige civieltechnische werken Bron: ING Economisch Bureau, Kwartaalbericht Bouw, september 2011 Grondverzetmachines Oktober

13 Tabel 2.2 Ontwikkeling bouwproductie naar deelsectoren, * 2012* Woningbouw Nieuwbouw -14,3% 3,7% -1,5% Verbouw -9,6% 3,0% -0,5% Onderhoud -1,0% 1,5% 1,0% Aantal woningen gereed Utiliteitsbouw Nieuwbouw -16,6% 2,3% 1,0% Verbouw -8,3% 2,0% 1,0% Onderhoud -5,2% 1,0% 0,5% Infrasector Nieuwbouw & verbouw -15,4% 2,6% 0,5% Onderhoud -3,8% 3,0% 1,5% Totaal bouw -11,6% 2,8% 0,0% * Ramingen ING Economisch Bureau Bron: ING Economisch Bureau, Kwartaalbericht Bouw, september 2011 bouw) en het wegvallen van stimuleringsprojecten van vooral lagere overheden. Na de grote daling van de productie in de infrasector van 15% in 2010 en het sterke eerste halfjaar van 2011 verwacht ING Economisch Bureau voor de infrasector voor dit jaar een groei van 2,6% voor de nieuwbouw en 3% voor de onderhoudssector. Tabel 2.3 Kengetallen omzet in Nederland van grondverzetmachines, 2010 Grote grond- Totaal verzetmachines Omvang machinepark Verkoopvolume Omzet nieuwverkoop (x mln) Groeiperspectief korte termijn (++/+/0/-) + 0 Geschikt voor leasing (ja/beperkt) ja* ja * Kleinere machines worden eerder contant of bancair gefinancierd dan geleast. Ook de toename van de algehele bouwproductie in de eerste helft van dit jaar was voornamelijk het gevolg van weerseffecten. Voor de tweede helft van dit jaar verwacht ING Economisch Bureau een lichte krimp voor de bouwproductie. Het afnemende vertrouwen bij consumenten door de schuldencrisis maakt potentiële huizenkopers onzeker waardoor zij de aankoop van een nieuwbouwwoning uitstellen. Een afzwakkende groei van de economie kan daarbij investeringen in nieuwe bedrijfspanden op een lager pitje zetten. Beide factoren zullen een drukkend effect hebben op de bouwproductie. Per saldo komt de groei van de bouwproductie in 2011 daarmee uit op 2,8%. Het ondernemersvertrouwen in de bouw is nog steeds flink negatief en heeft zich sinds het dieptepunt halverwege 2009 slechts beperkt hersteld. De gematigdere economische vooruitzichten resulteren voor 2012 in een verwachte nulgroei (zie tabel 2.2). 2.3 De markt voor nieuwe grondverzetmachines Marktomvang De markt voor grondverzetmachines is bovenal versnipperd. Het is onduidelijk hoeveel bedrijven er precies zijn die gebruikmaken van grondverzetmachines. Er zijn bijvoorbeeld grote bouw- en sloopbedrijven die jaarlijks nieuwe machines aanschaffen en dus over een hele vloot beschikken, loonwerkers die eens in de zoveel jaren een nieuwe of tweedehands machine aanschaffen, maar ook agrariërs die nog ergens een gebruiksklare al lang afgeschreven, maar nog wel werkende graafmachine hebben staan. De omvang van het totale Nederlandse grondverzetmachinepark bedraagt naar schatting circa , waarvan 40% tot de grotere machines behoort. Hiertoe worden graafmachines gerekend met een gewicht van zes ton en wielladers met een gewicht van acht ton of meer. In 2010 werden er circa nieuwe grote grondverzetmachines verkocht. In het topjaar 2007 waren dat er bijna Inclusief de kleinere types werden er grondverzetmachines verkocht en in Europa volgens de CECE ongeveer In 2008 en 2009 tezamen ging bijna driekwart van de Europese afzet verloren. Vooral 2009 was een rampjaar voor de handelaren in grondverzetmachines Leveranciers van grondverzetmachines Producenten In het segment graafmachines is er een hele reeks grote en kleinere spelers. Hoewel elke producent zijn eigen specialismen heeft, is de concurrentie hevig. Er is in Nederland een duidelijke top 4 van graafmachineproducenten: Caterpillar, Hitachi, Komatsu en Volvo. De volgorde van de top 4 is bij graafmachines en wielladers verschillend. In het segment wielladers zijn er veel minder spelers en is Volvo leading (zie tabel 2.4). Net na de top 4 komt Liebherr, een merk met een sterk imago (vooral in kranen en overslagmachines) en een vergelijkbare kwaliteit. Grondverzetmachines Oktober

14 Tabel 2.4 Top 4 merken grote grondverzetmachines in Nederland, naar marktaandeel Totaal Marktaandeel NL Graafmachines Wielladers 1. Caterpillar 20% 1. Caterpillar 1. Volvo 2. Volvo 20% 2. Hitachi 2. Komatsu 3. Komatsu 15% 3. Komatsu 3. Hitachi 4. Hitachi 10% 4. Volvo 4. Caterpillar Bron: interviews; bewerking ING Economisch Bureau Bij de kleinere graafmachines zijn er andere partijen marktleider (Takeuchi en Kubota) dan bij de grote machines. Er is één kleine Nederlandse producent, Werklust. Grote internationale merken, maar in Nederland voor wat betreft het grote grondverzetmateriaal minder belangrijke partijen, zijn Case New Holland (grote speler op de agrarische markt) en Terex 5. Wereldwijd zijn Caterpillar en Komatsu marktleider in grote grondverzetmachines, met allebei een aandeel van ongeveer 22%. De Europese verkoopvolumes van Komatsu vormen slechts 6% van de totale afzet. Case New Holland is nr. 3. Volvo is mondiaal gezien een kleinere marktpartij dan in Europa, want het telt veel minder productielocaties en is bijvoorbeeld niet vertegenwoordigd in Afrika en Australië. Sinds eind jaren negentig is er internationaal een flinke consolidatieslag geweest onder leveranciers van grondverzetmachines. Enkele voorbeelden zijn genoemd in box 2.1. Op nationale schaal is de recente fusie tussen Atlas-importeur Hans van Driel en Komatsu-importeur BIA mogelijk een voorbode van een nieuwe fase in het consolidatieproces. De Koreaanse merken Doosan en Hyundai zijn in opkomst en inmiddels uitgegroeid tot serieuze concurrenten op het gebied van graafmachines, vooral dankzij een goede prijskwaliteitverhouding: in kwalitatief opzicht zijn de Koreaanse graafmachines vrijwel gelijkwaardig aan de top 4, maar ze zijn duizenden tot enkele tienduizenden euro s (bij de zwaarste types) goedkoper dan de topmerken. Bovendien hebben de Koreaanse merken volgens marktpartijen een vrij laag brandstofverbruik en is vooral Doosan ook tweedehands erg aantrekkelijk. Verbeterpunten zijn nog de naamsbekendheid in de markt en het servicemodel, met de bereikbaarheid van de dealers als prioriteit. Voor wielladers zijn deze merken in veel mindere mate concurrenten. 5 Terex is een conglomeraat dat diverse Duitse familiebedrijven heeft opgekocht. De importeurs en dealers van de top 4 merken gaan de strijd met de opkomende Koreaanse concurrentie volgens eigen zeggen aan door het aanbieden van een totaalconcept rond de grondverzetmachines. Dit bestaat uit een betere service en financieringsmogelijkheden en daarnaast een hogere betrouwbaarheid, meer comfort en een breder assortiment van ook andere soorten bouwmachines. Chinese fabrikanten van grondverzetmachines zijn internationaal al flink actief, vooral in Afrika. Maar ook in Nederland zijn er machines operationeel. De hoge Europese kwaliteitsstandaard is over een langere periode nog niet bewezen en het serviceapparaat veelal afwezig. Vast lijkt echter te staan dat er vroeg of laat veel meer machines naar Nederland zullen komen. Er zijn zeven tot acht grote merken, waaronder XCMG 6, SANY 7, Yuchai 8 en LiuGong 9. Importeurs De grote internationale merken worden over het algemeen geïmporteerd door vaste importeurs: Caterpillar door Pon Equipment (zie box 2.2) en Volvo door Kuiken Construction Equipment (zie box 2.3). Atlas-importeur Hans van Driel en Komatsu-importeur BIA zijn eind 2010 gefuseerd (zie box 2.4). Van de top 4 merken heeft alleen Hitachi geen eigen 6 De Xuzhou Construction Machinery Group werd opgericht in 1989 en is uitgegroeid tot grootste producent van bouwmachines in China en nr. 7 in de wereld. 7 Ook SANY werd opgericht in Het bedrijf behoort tot de Top 50 van grootste producenten van bouwmachines ter wereld. Begin 2009 werd een investering van 100 mln aangekondigd voor een Duitse R&D- en productielocatie ten behoeve van de Europese markt. De Meerman Groep in Vlaardingen is sinds 2008 importeur van in China gebouwde SANY hydraulische rupsgraafmachines. 8 De Yuchai Machinery Group Company Ltd. is de grootste Chinese fabrikant van dieselmotoren voor vrachtwagens en een vooraanstaande exporteur van graafmachines. Yuchai graafmachines zijn relatief nieuw op de westerse markt, maar er is al een Europadekkend netwerk van distributeurs. 9 OBMtec uit Buitenpost vertegenwoordigt LiuGong grondverzetmachines in de Benelux en heeft het beheer over het onderdelencentrum voor Europa. LiuGong produceert al 50 jaar wielladers, rupsgraafmachines e.d. en is wereldwijd actief. Grondverzetmachines Oktober

15 Box 2.1 Voorbeelden van internationale consolidatie in de keten Het ooit grote Duitse merk Hanomag is sinds 2001 volledig geïntegreerd in Komatsu, met Caterpillar s werelds grootste producent van bouwmachines. Fiat-dochter Case New Holland is voortgekomen uit de overname in 1999 van Case IH door New Holland (die een jaar eerder Orenstein & Koppel overnam). Terex is met de overname van de Duitse familiebedrijven Schaeff, Fuchs en Demag kranen uitgegroeid tot een top 5 speler in de wereld. De bouwmachinetak van het Zuid-Koreaanse Doosan komt voort uit het faillissement van Daewoo in Doosan nam in 2007 Bobcat over van Ingersoll Rand. De bouwmachinetak van Samsung werd in 1998 overgenomen door Volvo Construction Equipment. Ammann-Yanmar is een joint venture uit 1989 van het Zwitserse Ammann en het Franse Yanmar. Box 2.2 Pon Equipment / Caterpillar Pon Equipment maakt deel uit van het familieconcern Pon. Sinds 1926 was Geveke en sinds 2003 is na een overname Pon Equipment exclusief importeur en dealer van Caterpillar grondverzetmachines en motoren in Nederland. Pon-Cat is ook de Deense, Noorse en Zweedse Cat dealer. Op het Almeerse hoofdkantoor van Pon-Cat (250 werknemers, waarvan de helft monteur) vinden ook de opbouw van nieuwe machines, het leverklaar maken en de service plaats. Er zijn ook servicevestigingen in Beilen, Arnhem, Valkenswaard en Moerdijk. Box 2.3. Kuiken / Volvo Construction Equipment Kuiken is een Emmeloords familiebedrijf, ooit begonnen in de agrarische sector en sinds 1999 Benelux importeur van Volvo CE grondverzetmachines (dat in 1998 bouwmateriaaltak van Samsung overnam) en Sennebogen kranen. Vanuit de verwachte groeikansen in het segment recycling en slopen is recent Sandvik overgenomen. Box 2.4. BIA / Komatsu Het in 1902 in België opgerichte BIA is Benelux importeur van Komatsu. In 2004 werd importeur Doornbos overgenomen. Tot en met 1999 was Brinkman en Niemeijer importeur. In november 2010 vond een fusie plaats van BIA en Hans van Driel, dat al 60 jaar Atlas machines invoert en sinds de overname door Terex ook (kleinere) machines van dat merk. importeur. Hitachi Construction Machinery Europe levert zelfstandig machines door heel Europa. Er zijn zelfs twee productielocaties in Nederland: in Oosterhout worden minigraafmachines tot 6 ton gemaakt en in Amsterdam middelgrote graafmachines tot 48 ton. De meeste importeurs beschikken over een landelijk dealernetwerk, maar de grotere grondverzetmachines worden ook rechtstreeks door de importeur aan de klant verkocht. Ook diverse andere merken kennen hun vaste importeurs (zie verder tabel 2.5). Producenten hebben veelal langdurige relaties met hun importeurs: Caterpillar sinds 1926, Atlas sinds De kleinere partijen JC Bamford (JCB) en Ahlmann importeren onder eigen naam. Hansan Bouwmachines is sinds het faillissement van Troost Bouwmachines in 2009 exclusief importeur van Case grondverzet- en industriemachines en het Belgische De Bruycker is dat voor de bouwmachines van New Holland. Leveranciers / handelaren Naast genoemde importeurs opereert in Nederland nog een hele reeks leveranciers, die veelal meerdere merken in het assortiment hebben. Enkele grote dealers zijn Staadegaard (o.a. Doosan) en De Kruif Machines (o.a. Bobcat). Ook handelaren die niet actief zijn in het segment bouwmachines, zoals leveranciers van landbouwmachines of mechanisatiebedrijven, kunnen overigens grondverzetmachines in hun assortiment hebben Afnemers van grondverzetmachines De gebruikers van grondverzetmachines zijn voornamelijk actief in de bouw. De vier belangrijkste gebruikerscategorieën zijn: 1) Bouwbedrijven, vooral die bedrijven die actief zijn in de grond-, weg- en waterbouw (GWW) c.q. infrasector. Er zijn negen bedrijven in Nederland met een omzet van minstens 1 mld euro: BAM, Volker Wessels, Heijmans, Boskalis, TBI, Van Oord, Strukton, Ballast Nedam en Dura Vermeer. Grondverzetmachines Oktober

16 Tabel 2.5 Inventarisatie van merken grote grondverzetmachines en importeurs Merk Concern Nationaliteit Importeur Caterpillar Caterpillar V.S. Pon Equipment Volvo Volvo Zweden Kuiken Hitachi Hitachi Japan Hitachi Komatsu Komatsu Japan BIA Atlas / Terex Terex Duitsland Hans van Driel Doosan Doosan Zuid-Korea Ro-Ad Liebherr Liebherr Duitsland Wynmalen & Hausmann Ammann Ammann-Yanmar Zwitserland Wynmalen & Hausmann Case CE Fiat / CNH Global V.S. Hansan New Holland Fiat / CNH Global V.S. De Bruycker (België) Hyundai Hyundai Zuid-Korea Van der Spek Bell (dumpers) Bell Equipment Zuid-Afrika Van der Spek Kato Kato Works Japan Barend Kemp SANY Sany Heavy Industry China Meerman Sany LiuGong LiuGong Machinery China OBMtec Yuchai Yuchai Machinery China P. de Heus en Zonen JCB J.C. Bamford Excavators U.K. J.C. Bamford Ahlmann Mecalac Ahlmann Duitsland Ahlmann Nederland Mecalac Mecalac Ahlmann Frankrijk Ahlmann Nederland Ljungby Ljungby Maskin Zweden Ljungby Maskin ETEC ETEC Zuid-Korea H.J. van Vliet B.V. Hidromek Hidromek Turkije H.J. van Vliet B.V. Werklust Werklust Nederland n.v.t. 2) De aannemers en onderaannemers die verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van de GWW-projecten (zie box 2.5 voor het voorbeeld over de Tweede Maasvlakte). Hoofdaannemers zijn meestal kapitaalkrachtig genoeg om grondverzetmaterieel te kopen en te financieren vanuit de cashflow of met bancaire financiering. Daarnaast maken ze gebruik van een flexibele schil van mensen en machines. Ze huren bemand materieel in bij onderaannemers, loonbedrijven en zzp ers en onbemand materieel bij verhuurbedrijven. 3) Verhuurbedrijven van onbemand grondverzetmaterieel. Huurcontracten kunnen variëren van één dag (meestal voor kleinere machines) via één week (voor grotere machines) tot bijvoorbeeld vijf jaar (full operational lease). Importeurs zoals Pon, Kuiken en BIA hebben hun eigen verhuurtak: respectievelijk Rental Force, CE Verhuur en 2MAT. Andere importeurs zien verhuur vanouds als concurrentie voor de eigen klanten. Hitachi verhuurt bijvoorbeeld niet of nauwelijks. Onafhankelijke spelers in de verhuurmarkt zijn veelal aannemers- of handelsbedrijven die de verhuurtak als nevenactiviteit hebben: onder meer Abeko, Verhoeven Box 2.5 Tweede Maasvlakte Hoofdaannemer van het project Maasvlakte 2 is PUMA (Projectorganisatie Uitbreiding Maasvlakte), een samenwerkingsverband van de GWW-bedrijven Boskalis en Van Oord en onderaannemers, zoals Jac Rijk. De laatste partij is als specialist voor het grondverzet betrokken bij de aanleg van de Tweede Maasvlakte. / Vereco, Leo Tol, Biemond & Van Pelt en Collé Sittard. Daarnaast beweegt een partij als Boels Rental zich ook in toenemende mate op de markt voor grondverzetmaterieel, inclusief graafmachines en wielladers van meer dan 15 ton. De machineverhuur is ondanks de economische crisis stabiel gebleven evenals de verhuurprijzen. Belangrijker wordt meestal geacht dat de bezettingsgraad op peil blijft. Consequentie hiervan is dat als er minder vraag is de machine moet worden verkocht, of de markt nou goed of slecht is. Grondverzetmachines Oktober

17 4) Loonbedrijven. Dit type bedrijven is voortgekomen uit het agrarisch loonwerk. Het agrarische segment is echter steeds minder belangrijk geworden. Tien jaar geleden kwam volgens brancheorganisatie CUMELA 40% van de omzet van loonbedrijven uit agrarisch loonwerk en circa 30% uit puur grondverzet (graven en vervoeren), nu is dat andersom. De loonwerksector telt ongeveer bedrijven, medewerkers en boekt een omzet van bijna 4 mld. De sector kent een hoog aandeel zzp ers. Voor hen is een bancaire lening vaak geen haalbare kaart, maar objectfinanciering door leasemaatschappijen of captives 10 wel. Naast bouwbedrijven zijn ook sloopbedrijven belangrijke afnemers van grondverzetmachines (zie box 2.6). Overige afnemers zijn de agrarische sector, de industrie, de logistieke sector (op- en overslag / laden en lossen) en natuurbeheer. Box 2.6 Vink Het Barneveldse familiebedrijf Vink is een afvalondernemer (bergingscapaciteit 5 mln m 3 ), met daarnaast onder meer een transportpoot en een aannemingsmaatschappij die grondwerkzaamheden uitvoert. Een nevenactiviteit is de handel in (gebruikte) machines en de verhuur hiervan. Vink beschikt over circa 100 grote voertuigen (categorie ton) en 40 kleinere machines. Uit figuur 2.2 blijkt dat in de periode het aantal grondverzetbedrijven sterk is gestegen, met ruim 60% naar een aantal van Hierbij rekent het CBS 81% tot de natuurlijke personen 11 : een indicatie voor de dominantie van de eenmanszaken in deze sector. Genoemde groei van het aantal bedrijven is voornamelijk het gevolg van de verdubbeling van het aantal eenmanszaken (van 900 naar 1.900). Daarnaast was er in deze periode sprake van schaalvergroting: het aantal bedrijven met 20 of meer werkzame personen nam met ruim 40% toe tot Een captive is een leasemaatschappij die aan een specifiek merk is verbonden, waarbij lease door de leverancier wordt ingezet als instrument om de verkoop van het merk te stimuleren. 11 Hiertoe rekent het CBS eenmanszaken, maatschappen, vennootschappen onder firma en commanditaire vennootschappen. Figuur 2.2 Aantal grondverzetbedrijven naar aantal werkzame personen Bron: CBS; bewerking ING Economisch Bureau Marktontwikkelingen: ook afzet in 2011 en 2012 valt tegen De Nederlandse markt voor grondverzetmachines kende in 2007 en 2008 topjaren, met gemiddeld verkochte grote machines per jaar (zie figuur 2.3). De recessie en de daaropvolgende bouwcrisis hebben echter een forse negatieve impact gehad op de grondverzetmarkt. De bouwcrisis is niet alleen diep, maar houdt ook langer aan dan eerder verwacht. Ook al kende in Nederland de afzet van grondverzetmachines een kleine opleving in de tweede helft van 2010 en het eerste kwartaal van 2011, de markt voor grondverzetmachines zal dit jaar geen beter jaar worden dan vorig jaar. In 2012 volgt naar verwachting zelfs een verdere daling van de afzetniveaus van grondverzetmachines. Daarna zal langzaam maar zeker het herstel inzetten. Dit herstel is onvermijdelijk omdat de in de hoogtijperiode aangeschafte machines aan vervanging toe zijn en de economische levensduur niet verder kan worden opgerekt. Het door de grote producenten in de afgelopen maanden gemelde omzetherstel is vooral te danken aan de afzetgroei in Azië, Afrika en het Midden-Oosten. Gevolg van de malaise in de bouwsector is dat de aankopen van grondverzetmaterieel door zowel grote als kleine partijen (zzp-ers) zijn uitgesteld. In 2009 was driekwart van de markt die er in 2007 nog was, verloren gegaan. Dit Grondverzetmachines Oktober

18 Figuur 2.3 Ontwikkeling verkoopvolume grondverzetmachines in Nederland en Europa, _ Grote grondverzetmachines NL (linker as) _ Alle bouwmachines NL (linker as) _ Grondverzetmachines Europa (rechter as) Bron: Off Highway Research, CECE, Caterpillar; bewerking en raming ING Economisch Bureau gebeurde niet alleen in Nederland, ook in geheel Europa (zie figuur 2.3). In de periode bedragen de verkopen gemiddeld slechts per jaar, waarvan hooguit grote machines. De in deze periode verkochte grondverzetmachines betreffen voornamelijk vervangingsaankopen. Gemiddeld is in deze periode bovendien slechts de helft van de weggevallen machines vervangen. Uit figuur 2.3 blijkt ook dat de ineenstorting van de afzet van grondverzetmachines in 2009 nog sterker was dan bij het totale aantal bouwmachines. Tot en met 2008 betrof 60 tot 65% van de aankopen van bouwmachines graafmachines op rupsen of banden of wielladers. In 2009 en 2010 halveerde dit tot één derde deel. De verwachting is dat dit aandeel weer langzaam oploopt tot ongeveer de helft van alle nieuw aangeschafte machines in Pas voor dat jaar verwacht ING Economisch Bureau dat de verkoopvolumes weer terug zijn op het peil van voor de hausse, een afzetniveau van bijna grondverzetmachines. De risico s op tegenvallers in deze ramingen zijn groter dan de kans op meevallers. De bouwcrisis lijkt nog lang niet achter de rug en er zijn weinig positieve signalen. Voor de nieuw- en verbouwproductie in de infrasector raamt ING Economisch Bureau in haar meest recente Kwartaalbericht Bouw voor 2011 en 2012 minimale stijgingen van 2,6% en 0,5%, na een daling van 15,4% in De verwachting voor de lange termijn is dat de vraag naar nieuw materiaal vooral sterk zal blijven stijgen in Azië en Afrika. De mondialisering van de afzet is een gunstige ontwikkeling voor de producenten. Daardoor kunnen grotere fabrikanten hun afzet beter spreiden. Voor bijvoorbeeld Dubai gold vanwege de hoge vraag nog niet zo lang geleden een levertijd van een jaar. Dankzij vraaguitval vanwege de bouwcrisis in andere delen van de wereld, kon die achterstand echter snel worden ingehaald Crisis leidt tot oprekken economische levensduur Een gevolg van de aanhoudende economische crisis is dat de economische levensduur van grondverzetmachines gemeten in jaren langer wordt. Er worden minder draaiuren gemaakt, dus ze kunnen langer mee. Sloopbedrijven zijn Grondverzetmachines Oktober

19 bijvoorbeeld geconfronteerd met een forse afname van het volume aan sloopwerkzaamheden in de afgelopen jaren. Hierop kan worden ingesprongen door machines over een langere termijn af te schrijven. Daarnaast is het zo dat enkele factoren die bijdragen aan een doorgaans kortere economische levensduur dan in andere landen, meer en meer onder druk komen te staan. Nederlandse machinisten hebben een hele grote inbreng bij de keuze voor een machine, maar vinden machines die draaiuren op de teller hebben oud en eisen bij noodzakelijke grote reparaties al gauw een nieuwe machine. Grote opdrachtgevers in de bouw vonden de uitstraling naar buiten toe van het nieuwste type grondverzetmachine ook al gauw een belangrijk argument om een machine te vervangen na en niet na bijvoorbeeld draaiuren. Financiering van de machine kwam in Nederland in het verleden wellicht ook goedkoper en gemakkelijker tot stand dan in andere landen. De bedrijfseconomische realiteit is echter inmiddels dusdanig veranderd dat kostenbeheersing nu de hoogste prioriteit heeft Conclusie: in 2013 weer bevredigende groeicijfers, pas vanaf 2015 weer normale afzetniveaus De ineenstorting van de markt in 2009 en 2010, die volgde op de hausse aan verkopen in 2007 en 2008, en het tegenvallende herstel in 2011 en 2012 zorgen - uitgaande van de gemiddelde economische levensduur van vijf tot zeven jaar - tot in 2013 voor een overcapaciteit van nieuwe ten opzichte van gebruikte grondverzetmachines. De investeringsniveaus in nieuw grondverzetmaterieel zullen dan ook pas vanaf 2013 langzaam maar zeker weer toenemen. In 2013 en 2014 is de groei nog minimaal, pas op zijn vroegst in 2015 komen de groeicijfers weer op een redelijk niveau. Zoals gezegd, verwacht ING Economisch Bureau pas voor 2015 dat de verkoopvolumes weer terug zijn op het peil van voor de hausse, een afzetniveau van bijna grote grondverzetmachines. 2.4 De tweedehands markt van grondverzetmachines Er is een levendige handel in gebruikt grondverzetmaterieel van Nederland naar het buitenland, vanwege de goede staat van onderhoud en de daardoor hoge restwaarde van Nederlandse machines. Handelsbedrijven zoals Dekker BV zijn dan ook vooral gefocust op de internationale afzetmarkten (zie box 2.7). Er blijven maar weinig tweedehands machines in Nederland. Box 2.7 Dekker BV Dekker BV in Geertruidenberg is een internationaal handelsbedrijf in grondverzetmateriaal, gestart in De machines worden voornamelijk opgekocht in het noordwestelijk deel van Europa en verkocht aan landen in Oost- en Zuid-Europa, het Midden-Oosten, Latijns-Amerika en Azië. 90% van de machines wordt geëxporteerd. Van de overige 10% wordt het merendeel aan andere Nederlandse handelaren verkocht. Dekker verkoopt 150 tot 200 machines per jaar Marktomvang De omvang van het tweedehands Nederlandse park van grote grondverzetmachines wordt geschat op machines, een kwart van het machinepark. De totale omvang van het machinepark is (zie tabel 2.3), de gemiddelde economische levensduur vijf jaar en het aantal verkochte machines in de periode circa Het aantal handelaren in Nederland bedraagt ongeveer 25. Ritchie Brothers is s werelds grootste veilingbedrijf van grondverzetmachines en heeft een Nederlandse vestiging in Moerdijk Ontwikkelingen in de tweedehands markt Vraag Er zit nog voldoende ruimte in het vanwege de aanhoudende bouwcrisis noodzakelijke oprekken van de economische levensduur, bijvoorbeeld van vijf tot zeven jaar. Het machinepark is momenteel nog altijd relatief jong vanwege de grootscheepse vervanging in de vette jaren ( ). Hierbij betrof het de aanschaf van de nieuwste, milieuvriendelijke machines, sterk gestimuleerd door de VAMIL regeling. 12 Voor verkoop naar het buitenland worden de milieuvriendelijke applicaties van dergelijke machines vaak weer ontmanteld. Aan extra isolatie, roetfilters en de mogelijkheid tot het tanken van biobrandstof is in Afrika en Azië weinig behoefte, ook al omdat de milieuwetgeving ver achter loopt bij de Europese. Bovendien maken de kosten voor deze extra s de machines te duur in onderhoud. Dit leidt tot een verschil tussen het standaardtype en de complexere machines. Komatsu speelt hier in de productiefase op in en produceert machines met CE keurmerk voor vooral de Europese markt en niet-ce machines voor buiten 12 Deze regeling maakt investeringen in milieuvriendelijke bedrijfsmiddelen fiscaal aantrekkelijker. Deze bedrijfsmiddelen kunnen willekeurig dan wel vrij worden afgeschreven waardoor een liquiditeit- en rentevoordeel ontstaat voor de ondernemer. Grondverzetmachines Oktober

20 Europa, bijvoorbeeld Afrika. Die machines zijn dan ook niet onderling uitwisselbaar. Zo gaan van de veelal vervuilde Afrikaanse brandstof de CE motoren kapot. De ingewikkelder milieuvriendelijker machines beschikken over de nieuwste elektronica en zijn (nog) minder interessant voor tweedehands handel naar het buitenland. De Tier 4 (of stage 3B) motor bijvoorbeeld, die nog meer geperfectioneerd is en nog schonere brandstof verbruikt, kan volgens marktpartijen op zijn vroegst in 2015 worden verhandeld naar de traditionele exportbestemmingen. Het is niet zo dat investeringen in nieuwe technologieën worden ingeperkt door de minder strenge milieueisen in niet-westerse landen. De vraag van de westerse afzetmarkt naar technologisch steeds geavanceerdere machines is daarvoor bepalend. Een opvallende constatering is dat marktpartijen Aziatische afnemers ervan verdenken de originele machines te demonteren en vervolgens na te maken. Voor de langere termijn is dit voor Nederlandse handelaren een vraagbeperkende factor. Aanbod De markt voor gebruikt materiaal is momenteel krap vanwege het geringe aanbod van oud materiaal. Er is immers sinds 2009 sprake van een dip in het aantal gekochte nieuwe machines. Nog niet zo lang geleden was het niet ongebruikelijk dat als er één nieuwe machine werd gekocht door bijvoorbeeld een aannemer er drie werden ingeruild. Er is sinds de crisis weliswaar meer geveild bij bijvoorbeeld Richie Brothers, ook vanwege faillissementen, maar de omzet blijft per saldo hetzelfde. De prijs is immers ook gedaald. Prijs De prijzen op de tweedehands markt worden vooral bepaald door de vraag vanuit het buitenland, met name Afrika, Azië en nu - vanwege de hogere prijzen - tijdelijk ook Australië. De verwachting in de markt is dat de vraag naar nieuw materiaal vooral sterk zal blijven stijgen in Azië en Afrika. Vanwege het structureel hogere aanbod van gebruikt materieel is dit ongunstig voor de prijsvorming van tweedehands grondverzetmachines. Bepalend voor de prijsvorming zijn naast merk en bouwjaar vooral het aantal draaiuren. Als het aantal draaiuren tussen de en ( uren per jaar) ligt, kan de grondverzetmachine nog goed worden verkocht. Wanneer het aantal draaiuren nog hoger is, zijn alleen zwaardere machines (meer dan 20 ton) nog verkoopbaar. Opvallend is dat volgens één van de gesprekspartners de prijzen voor tweedehands grondverzetmaterieel in Azië mede worden bepaald door de kleuren van de machines. Als ze in Nederland overgespoten zijn in bedrijfskleuren zijn de machines in Azië minder waard. Grondverzetmachines Oktober

Kraanverhuurders bouwen capaciteit af

Kraanverhuurders bouwen capaciteit af Assetvisie kranen ING Economisch Bureau Kraanverhuurders bouwen capaciteit af Het aantal kranen in Nederland neemt af maar er bestaat nog steeds een overcapaciteit. Uurtarieven liggen hierdoor verder onder

Nadere informatie

Sleutel aan je toekomst, word monteur mobiele werktuigen. Monteur mobiele werktuigen

Sleutel aan je toekomst, word monteur mobiele werktuigen. Monteur mobiele werktuigen BMWT-V erenigingslogo Monteur mobiele werktuigen Als monteur mobiele werktuigen onderhoud en repareer je zelfstandig allerlei machines, zoals graafmachines, wielladers, dumpers, heftrucks, verreikers,

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Kappers In de kappersbranche kunnen de volgende bedrijfstypen worden onderscheiden: zelfstandigen zonder personeel, zzp ers (ondernemers die minder dan 32 uur per week in het kappersbedrijf werkzaam zijn)

Nadere informatie

Minder faillissementen in 2016

Minder faillissementen in 2016 Vooruitzicht faillissementen Minder faillissementen in 2016 Faillissementen nog altijd boven pre-crisis niveau In 2016 voor derde jaar op rij minder faillissementen.maar nog altijd niet terug op pre-crisis

Nadere informatie

Building Bigger Dreams

Building Bigger Dreams Building Bigger Dreams ABEKO is Building Bigger Dreams Al sinds het begin van de jaren zeventig vindt u ons overal ter wereld, zowel op het land als op het water en daartussenin. Nationaal en internationaal.

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Kappers In de kappersbranche kunnen de volgende bedrijfstypen worden onderscheiden: zelfstandigen zonder personeel, zzp ers (ondernemers die minder dan 32 uur per week in het kappersbedrijf werkzaam zijn)

Nadere informatie

De dip duurt niet eeuwig

De dip duurt niet eeuwig De dip duurt niet eeuwig Remko Nods (Elsevier) redactie.emedia@reedbusiness.nl De dip duurt niet eeuwig De Nederlandse bouw is in crisis door bezuinigingen van overheden en de problemen op de woningmarkt.

Nadere informatie

Presentatie toekomst Kemp Groep Nederland - België

Presentatie toekomst Kemp Groep Nederland - België Presentatie toekomst Kemp Groep Nederland - België 1956 Dhr. Barend Kemp richt de firma op. Voornamelijk gericht op de reparatie van landbouwmaterieel. 1961 1965-1980 Het bedrijf, Barend Kemp B.V. wordt

Nadere informatie

kuiken / VCM Rental Powerful solutions

kuiken / VCM Rental Powerful solutions 1 kuiken / VCM Rental Powerful solutions kuiken / VCM Rental 2 3 kuiken / VCM Rental Vindingrijk Vindingrijkheid is de kern van onze missie: voor ieder vraagstuk bestaat een oplossing op maat. Kuiken is

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Oplossingen voor grondverzet

Oplossingen voor grondverzet Oplossingen voor grondverzet Nr. 1 Productoverzicht Programma grondverzet 2013 Grondverzet Container Handling Transport Overslag Wegenbouw Agriband & Bohnenkamp - Ronduit professioneel Met meer dan 85.000

Nadere informatie

Monitor Bouwketen. Voorjaar 2015. Marien Vrolijk

Monitor Bouwketen. Voorjaar 2015. Marien Vrolijk Monitor Bouwketen Voorjaar 2015 Marien Vrolijk 2 Inhoudsopgave Conclusies op hoofdlijnen 5 1 Bouwketen 6 1.1 Recente ontwikkelingen 6 1.2 Conjunctuur bouwketen 8 2 Architectenbureaus 10 3 Ingenieursbureaus

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Schoenendetailhandel De schoenendetailhandel verkoopt schoeisel en aanverwante accessoires. De schoenenwinkels zijn globaal onder te verdelen in: zelfstandige samenwerkende schoenenzaken, discountzaken,

Nadere informatie

Algemene vergadering van Aandeelhouders Koninklijke Reesink N.V.

Algemene vergadering van Aandeelhouders Koninklijke Reesink N.V. Algemene vergadering van Aandeelhouders Koninklijke Reesink N.V. 24 mei 2012 Focus op twee segmenten Groene segment Industriële segment Verslag van de directie 2 Groene Segment Strategie: Autonome groei

Nadere informatie

Leasingmarkt in Nederland Marktcijfers 2014

Leasingmarkt in Nederland Marktcijfers 2014 Leasingmarkt in Nederland Marktcijfers 2014 Nederlandse Vereniging van Leasemaatschappijen NVL Samengesteld door: Peter-Jan Bentein, Secretaris 31 maart 2015 Versie 1.0 (Leden) Productievolume Productievolume

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

Saxionstudent.nl Blok1

Saxionstudent.nl Blok1 Samenvatting eindopdracht Trends en ontwikkelingen op consumentenniveau Macro In dit eind rapport hebben we de navigatiesystemen markt in kaart gebracht. In de macro, meso en micro omgevingen hebben we

Nadere informatie

Sectorupdate. Export bloemen en planten. 25 juni 2012. Economisch Bureau, Sector & Commodity Research

Sectorupdate. Export bloemen en planten. 25 juni 2012. Economisch Bureau, Sector & Commodity Research Sectorupdate Export bloemen en planten Economisch Bureau, Sector & Commodity Research 25 juni 2012 Exportgroei ondanks crisis in de eurozone Rusland vierde exportbestemming door sterke toename van de export

Nadere informatie

Pas na 2011 herstelt de bouwproductie

Pas na 2011 herstelt de bouwproductie Kwartaalbericht Bouw ING Economisch Bureau Pas na 211 herstelt de bouwproductie Infrasector valt als laatste steunpilaar weg Ook in 211 krimpt de bouwproductie nog. ING Economisch Bureau verwacht voor

Nadere informatie

hertalan welkom in de wereld van EPDM

hertalan welkom in de wereld van EPDM hertalan welkom in de wereld van EPDM hertalan the waterproof solution Hertalan levert wereldwijd unieke EPDM producten voor duurzame en watervaste oplossingen. Als eerste Europese producent van EPDM folies

Nadere informatie

Internationale handel visproducten

Internationale handel visproducten Internationale handel visproducten Marktmonitor ontwikkelingen 27-211 en prognose voor 212 Januari 213 Belangrijkste trends 27-211 Ontwikkelingen export De Nederlandse visverwerkende industrie speelt een

Nadere informatie

Kraanverhuurders op zoek naar nieuwe afzetmarkten

Kraanverhuurders op zoek naar nieuwe afzetmarkten Kranen ING Economisch Bureau Kraanverhuurders op zoek naar nieuwe afzetmarkten Er bestaat nog steeds een overcapaciteit aan kranen. De bouwproductie krimpt weliswaar niet meer in 2011 maar de afname van

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE ITALIË

LANDEN ANALYSE ITALIË LANDEN ANALYSE ITALIË Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee7 de sector (cijferma@g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms@ge (2018) waarde van de consump@e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Bouwproductie pas in 2017 naar nieuwe top

Bouwproductie pas in 2017 naar nieuwe top Kwartaalbericht Bouw ING Economisch Bureau Bouwproductie pas in 2017 naar nieuwe top In de bouw is de recessie nog verre van over. In 2010 krimpt de bouwproductie naar verwachting met 6,7%. In 2011 herstelt

Nadere informatie

De Amsterdamse woningmarkt: voorzichtige stabilisatie

De Amsterdamse woningmarkt: voorzichtige stabilisatie De Amsterdamse woningmarkt: voorzichtige stabilisatie De problemen op de wereldwijde financiële markten hebben de economie inmiddels meer dan twee jaar in haar greep. Vanaf oktober 28 zijn de gevolgen

Nadere informatie

welkom in de wereld van EPDM

welkom in de wereld van EPDM welkom in de wereld van EPDM hertalan the waterproof solution Hertalan levert wereldwijd unieke EPDM producten voor duurzame en watervaste oplossingen. Als eerste Europese en Benelux enige producent van

Nadere informatie

Rabobank Food & Agri. Opslagregeling en kleiner aanbod ondersteunen langzaam herstel Europese varkensmarkt. Kwartaalbericht Varkens Q1 2016

Rabobank Food & Agri. Opslagregeling en kleiner aanbod ondersteunen langzaam herstel Europese varkensmarkt. Kwartaalbericht Varkens Q1 2016 Rabobank Food & Agri Kwartaalbericht Varkens Q1 2016 Opslagregeling en kleiner aanbod ondersteunen langzaam herstel Europese varkensmarkt Na een teleurstellend vierde kwartaal in het vorige jaar, start

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland Vierde kwartaal 2012 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Marktontwikkelingen varkenssector

Marktontwikkelingen varkenssector Marktontwikkelingen varkenssector 1. Inleiding In de deze nota wordt ingegaan op de marktontwikkelingen in de varkenssector in Nederland en de Europese Unie. Waar mogelijk wordt vooruitgeblikt op de te

Nadere informatie

Bouwproductie groeit voor derde jaar op rij

Bouwproductie groeit voor derde jaar op rij Vooruitzicht Bouw Bouwproductie groeit voor derde jaar op rij Bouwproductie groeit met 4% in 216 Einde aan enorme groei afgegeven vergunningen en verkoop nieuwbouw 4% 216 ING Economisch Bureau 1 Bouw Bouwproductie

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

Verschuiving van grootschalige nieuwbouw in buitengebied naar kleinschalige (her-) bouw in bestaande situatie;

Verschuiving van grootschalige nieuwbouw in buitengebied naar kleinschalige (her-) bouw in bestaande situatie; Bouw De sector bouwnijverheid bestaat uit een diversiteit aan bedrijven. Belangrijke bedrijfsgroepen zijn: Aannemersbedrijven Burgerlijke en Utiliteitsbouw (algemeen en gespecialiseerd)* Aannemersbedrijven

Nadere informatie

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015 HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête voorjaar 2015 Samenvatting Uit de FME Conjunctuurenquête voorjaar 2015 wordt duidelijk dat veel bedrijven een gezonde uitgangspositie hebben om de uitdagingen

Nadere informatie

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 1. Samenvatting en conclusies De Nederlandse uitvoerwaarde is in 2013 met 1,0% gestegen t.o.v. dezelfde periode in 2012 tot 433,8 miljard euro. De bescheiden

Nadere informatie

Bedrijfsruimtemarkt zuid-nederland Limburg en Noord-Brabant

Bedrijfsruimtemarkt zuid-nederland Limburg en Noord-Brabant Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 2011 viel de opname van bedrijfsruimte in 2012 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

SRA-Bouwscan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015

SRA-Bouwscan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Bouwscan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Bouwscan De Bouwscan 2014 is 430 x ingevuld. 87% van de respondenten is dga of eigenaar. 62% heeft een kleine bouwonderneming met minder dan 10 fte,

Nadere informatie

Zakelijke dienstverlening

Zakelijke dienstverlening Zakelijke dienstverlening Trends, Ontwikkelingen, Cijfers & Prognoses Juni 16 Economisch Bureau Nederland Kasper Buiting Senior sector econoom 3376 kasper.buiting@nl.abnamro.com Inhoud Onderwerp Pag Kernpunten

Nadere informatie

MINI-KRANEN, COMPACTLADERS, BULLDOZERS, MINI-BREKERS, ZEVEN,... PRIJSLIJST 2015. JO VAN DEN NESTE NV - info@aalst-verhuur.be

MINI-KRANEN, COMPACTLADERS, BULLDOZERS, MINI-BREKERS, ZEVEN,... PRIJSLIJST 2015. JO VAN DEN NESTE NV - info@aalst-verhuur.be MINI-KRANEN, COMPACTLADERS, BULLDOZERS, MINI-BREKERS, ZEVEN,... PRIJSLIJST 2015 GRAAFMACHINES (al onze graafmachines zijn uitgerust met hydraulisch snelwisselsysteem) +/- 750 KG 0.75 M 100 P/D 93 P/D 84

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Grafische Industrie De grafische industrie behoort tot de grotere branches in het midden- en kleinbedrijf. De ondernemingen in de branche houden zich bezig met het bewerken en vermenigvuldigen van informatie.

Nadere informatie

bouw sectormonitor november 2011

bouw sectormonitor november 2011 sectormonitor bouw november 211 > ABN AMRO verwacht na klein herstel in 211 een terugval in 212 > Daling verkoop nieuwbouwwoningen leidt tot krimp woningbouw > Ondernemers focussen in krimpende markt meer

Nadere informatie

Persbericht Aantal pagina s: 4

Persbericht Aantal pagina s: 4 Persbericht Aantal pagina s: 4 Brunel: sterke groei omzet en winst Kernpunten verslagjaar 2004 Omzet 313 miljoen; 27% groei EBIT 11,0 miljoen; toename van 8,1 miljoen Nettowinst 7,3 miljoen; toename van

Nadere informatie

Energie besparingsmonitor 2010-2011

Energie besparingsmonitor 2010-2011 Energie besparingsmonitor 2010-2011 Inleiding In het kader van het monitoren van het Meer Met Minder convenant is er informatie verzameld onder de leveranciers van isolatiemateriaal in Nederland, Vereniging

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers In het eerste kwartaal van 2012 zijn er circa 39.000 mensen een onderneming gestart, ruim 4%

Nadere informatie

SNS Securities Small & Midcap Seminar Amsterdam

SNS Securities Small & Midcap Seminar Amsterdam SNS Securities Small & Midcap Seminar Amsterdam 15 november 2012 Organisatieoverzicht Groene segment Industriële segment DEELNEMING Kamps de Wild Reesink Staal THR (36%) Reesink Technische Handel Nederlandse

Nadere informatie

Rapportage Marktverkenning Klimaatbeheersing Mei 2015

Rapportage Marktverkenning Klimaatbeheersing Mei 2015 Rapportage Marktverkenning Klimaatbeheersing Mei 205 Inhoudsopgave Managementsamenvatting 3 Inleiding 4. Achtergrondkenmerken bedrijven 5. Organisatorische kenmerken 5.2 Activiteiten 7.3 Omzet 9 2. Marktomvang-

Nadere informatie

Structuuronderzoek 23 Samenvatting. De handel in grind, industriezand en aanverwante materialen in Nederland 2005 2014

Structuuronderzoek 23 Samenvatting. De handel in grind, industriezand en aanverwante materialen in Nederland 2005 2014 Structuuronderzoek 23 Samenvatting De handel in grind, industriezand en aanverwante materialen in Nederland 2005 2014 1. Inleiding De Nederlandse Vereniging van Leveranciers van Bouwgrondstoffen "NVLB"

Nadere informatie

De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden

De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden WHITEPAPER SEPTEMBER 2014 De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden Goed nieuws: de economische crisis lijkt voorbij te zijn. Het Centraal Planbureau 1 meldde in maart van dit jaar dat de

Nadere informatie

Ook in 2011 daalt de vraag naar verticaal transport

Ook in 2011 daalt de vraag naar verticaal transport Kranen NG Economisch Bureau Ook in 2011 daalt de vraag naar verticaal transport Door de krimpende bouwproductie liggen de omzetten bij kraanverhuurders in 2010 circa 40% lager dan in de hoogtijdagen van

Nadere informatie

Lange termijn vooruitzichten

Lange termijn vooruitzichten Kwartaalbericht Bouw ING Economisch Bureau Lange termijn vooruitzichten nieuwbouwwoningen matig Na 2020 daling uitbreidingsvraag Zowel in 2013 als in 2014 blijft de bouwproductie krimpen. Door de recessie

Nadere informatie

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel Na de snelle daling van de bedrijfswinsten door de kredietcrisis, is er recentelijk weer sprake van winstherstel. De crisis heeft echter geen gat geslagen in de grote financiële buffers van bedrijven.

Nadere informatie

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt Tussen maart en mei is het aantal mensen met een baan met gemiddeld 6 duizend per maand gestegen. De stijging is volledig aan vrouwen toe te schrijven. Het

Nadere informatie

Kraanverhuur in de lift maar tarieven blijven nog achter

Kraanverhuur in de lift maar tarieven blijven nog achter Kraanverhuur in de lift maar tarieven blijven nog achter Verhuurders willen kranenpark uitbreiden Bouwproductie groeit met 4% in 216 Prefab: meer draaiuren en grotere kranen + 4% 216 Prefab Meer draaiuren

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder?

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Zoals u waarschijnlijk weet, is de beurs nog steeds bijzonder nerveus en vooral negatief. De directe aanleiding is de tegenvallende groei in China waar wij

Nadere informatie

De Nederlandse remarketingsector in 2017

De Nederlandse remarketingsector in 2017 #remarketingevent De Nederlandse remarketingsector in 2017 Trends en ontwikkelingen Jeroen van den Broek Commercieel Directeur CRM automotive retail Alle gebruikte data komen van bronnen van de partners

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Monitor Bouwketen. Najaar 2015. Jerzy Straatmeijer

Monitor Bouwketen. Najaar 2015. Jerzy Straatmeijer Monitor Bouwketen Najaar 2015 Jerzy Straatmeijer 2 Inhoudsopgave Conclusies op hoofdlijnen 5 1 Bouwketen 7 1.1 Recente ontwikkelingen 7 1.2 Conjunctuur bouwketen 10 2 Architectenbureaus 12 3 Ingenieursbureaus

Nadere informatie

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Economische krimp in 2009 Aantal vacatures sterk gedaald Werkloosheid in Breda stijgt me 14% Bredase bijstand daalt minimaal Bijstand onder jongeren sterk gestegen

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Halfjaarcijfers 2004. Henk Bierstee, CEO Jan Slootweg, CFO. Agenda. 1 e halfjaar 2004. Ambitie. Financieel overzicht. -pag 2-

Halfjaarcijfers 2004. Henk Bierstee, CEO Jan Slootweg, CFO. Agenda. 1 e halfjaar 2004. Ambitie. Financieel overzicht. -pag 2- Halfjaarcijfers 2004 Henk Bierstee, CEO Jan Slootweg, CFO Agenda 1 e halfjaar 2004 Ambitie Financieel overzicht -pag 2- Samenstelling groep Nederland België / Luxemburg Athlon Car Lease Nederland Wagenplan

Nadere informatie

Rabobank Food & Agri. Druk op varkensvleesmarkt blijft. Kwartaalbericht Varkens Q2 2015

Rabobank Food & Agri. Druk op varkensvleesmarkt blijft. Kwartaalbericht Varkens Q2 2015 Rabobank Food & Agri Kwartaalbericht Varkens Q2 2015 Druk op varkensvleesmarkt blijft De vooruitzichten voor de Nederlandse varkenshouderij voor het tweede kwartaal 2015 blijven mager. Ondanks de seizoensmatige

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Meubelindustrie De meubelindustrie in Nederland telt ruim 6.600 bedrijven. De helft hiervan is actief in de interieurbouw. Daarnaast wordt er onderscheid gemaakt tussen woonmeubelfabrikanten, de bedrijfsmeubelindustrie,

Nadere informatie

Derde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Gelderland

Derde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Gelderland Derde kwartaal 212 Conjunctuurenquête Nederland Conjunctuurenquête Nederland I rapport derde kwartaal 212 Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen

Nadere informatie

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van bedrijfsruimte

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van bedrijfsruimte Maart 212 Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van Stand van zaken Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van 4. Beleggingen in Colofon Samenstelling Drs. G. Raven Bron gegevens NVM Data & Research,

Nadere informatie

Marktinformatie isolatiematerialen, isolatieglas en HR-ketels 2010-2013

Marktinformatie isolatiematerialen, isolatieglas en HR-ketels 2010-2013 Marktinformatie isolatiematerialen, isolatieglas en HR-ketels 2010-2013 Inleiding In het kader van de monitoring van energiebesparing in de gebouwde omgeving door Agentschap NL is door Buildsight verkoopinformatie

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 8 Overall conclusie De kredietcrisis zorgt voor een terugval van de economische bedrijvigheid in Nederland die sinds het begin van de jaren tachtig niet is voorgekomen.

Nadere informatie

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 211 viel de opname van bedrijfsruimte in 212 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

graafmachine Voldoet deze aan de Europese wetgeving? Een korte gids voor het identificeren van grondverzetmachines

graafmachine Voldoet deze aan de Europese wetgeving? Een korte gids voor het identificeren van grondverzetmachines Een korte gids voor het identificeren van grondverzetmachines die niet aan de voorschriften voldoen. Voldoet deze graafmachine aan de Europese wetgeving? INLEIDING Grondverzetmachines die voor de eerste

Nadere informatie

Rabobank Food & Agri. Leidt de verwachte importgroei uit China tot herstel? Kwartaalbericht Varkens Q3 2015

Rabobank Food & Agri. Leidt de verwachte importgroei uit China tot herstel? Kwartaalbericht Varkens Q3 2015 Rabobank Food & Agri Kwartaalbericht Varkens Q3 2015 Leidt de verwachte importgroei uit China tot herstel? De Rabobank verwacht een moeizaam derde kwartaal voor de Nederlandse varkenssector. Aan het einde

Nadere informatie

Concept uitgeefgroep Bouwstenen van Management en Organisatie

Concept uitgeefgroep Bouwstenen van Management en Organisatie Case Entrance & Security Systems - case, analyse en conclusies (OLO) Hoofdstuk 7 Strategie: samenwerking In het vorige deel van de strategische verkenning hebt u de positioneringsmogelijkheden voor ESS

Nadere informatie

Pro-Ondernemer Nieuwsbrief

Pro-Ondernemer Nieuwsbrief Nieuwsbrief Geachte Relatie, Hierbij ontvangt u de eerste nieuwsbrief van. Wij willen u regelmatig algemeen zakelijk nieuws aanbieden en nieuws aangaande onze organisatie. De veranderende economie noodzaakt

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE SPANJE

LANDEN ANALYSE SPANJE LANDEN ANALYSE SPANJE Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee6 de sector (cijferma?g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms?ge (2018) waarde van de consump?e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

De Nederlandse Investeringsmonitor

De Nederlandse Investeringsmonitor De Nederlandse Investeringsmonitor GfK April 2016 1 Inhoudsopgave 1. Investeringen Toekomst Verleden Investeringsbaromaters 2. Financieringen Toekomst Verleden 3. PR-vragen 4. Bijlagen Onderzoeksverantwoording

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Communicatiebureaus Communicatie-/reclamebureaus verrichten advies-, ontwerp- en andere dienstverlenende werkzaamheden. Communicatie bestaat uit commerciële- en non-profit communicatie. Bureaus zijn onder

Nadere informatie

Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Nipo

Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Nipo Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Growth Map Achtergrond De Kamer van Koophandel Amsterdam heeft zich tot doel gesteld bedrijven in de regio internationaal meer actief te krijgen om zo

Nadere informatie

Je koopt iets dat pas later hoeft te worden betaald. De afnemer ontvangt het leverancierskrediet

Je koopt iets dat pas later hoeft te worden betaald. De afnemer ontvangt het leverancierskrediet www.jooplengkeek.nl Vreemd vermogen op korte termijn Leverancierskrediet Je koopt iets dat pas later hoeft te worden betaald. Leverancierskrediet is dus krediet dat de leverancier verleent aan de afnemer

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Groothandel in computers, randapparatuur en software Computergroothandels richten zich doorgaans op bedrijfsmatige afnemers. Ze leveren hardware, software en toebehoren. Ook service- en adviesdiensten

Nadere informatie

persinformatie Persluchtmotor met inbouwhoogte van slechts 150 mm

persinformatie Persluchtmotor met inbouwhoogte van slechts 150 mm persinformatie Industriele techniek: perslucht- & elektrische gereedschappen Atlas Copco Tools Nederland, Merwedeweg 7, NL -, Tel. 078-6230230, Fax 078-6104702, tools.nl@nl.atlascopco.com, www.atlascopco.nl

Nadere informatie

Huidig economisch klimaat

Huidig economisch klimaat Huidig economisch klimaat 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers, 49). Het aandeel

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Focus op kwaliteit en klantbehoud

Focus op kwaliteit en klantbehoud Focus op kwaliteit en klantbehoud Onderzoeksrapportage Autobedrijf.tevreden.nl april 2009 Onderscheidend vermogen ten tijde van economische neergang Inhoudsopgave 1. Algemeen 3 1.1 Introductie 3 2. Onderzoek

Nadere informatie

Branche Update: Wegvervoer

Branche Update: Wegvervoer Branche Update: Wegvervoer Economisch Bureau Sector & Commodity Research Nadia Menkveld +31 26 286441 Financiële weerbaarheid wegvervoer onder druk Het goederenvervoer over de weg heeft het al een tijd

Nadere informatie

Koopsom per maand, Nederland 2012-2013

Koopsom per maand, Nederland 2012-2013 Persbericht Woningmarktcijfers.nl, Heerlen 21-01-2014 Nederlandse woningmarkt stabiel in tweede halfjaar 2013 De gemiddelde koopsom van de door het Kadaster geregistreerde woningtransacties kwam in december

Nadere informatie

Ontslaggolf op komst. Resultaten december 2008

Ontslaggolf op komst. Resultaten december 2008 Resultaten december 2008 Ontslaggolf op komst Foto Carel Richel De Nederlandse autodealers maken zich op voor een uitzonderlijk zwaar jaar. De verkopen nieuw blijven achter, de occasionmarkt is ingestort

Nadere informatie

VERHUUR- OVERZICHT. Tel.: 035-531 18 35 Mob.: 06-22 195 630 BUNSCHOTEN. www.keescalis.nl. Kees Calis Grondwerk & Machineverhuur

VERHUUR- OVERZICHT. Tel.: 035-531 18 35 Mob.: 06-22 195 630 BUNSCHOTEN. www.keescalis.nl. Kees Calis Grondwerk & Machineverhuur www.keescalis.nl BUNSCHOTEN VERHUUR- OVERZICHT Kees Calis Grondwerk & Machineverhuur Pascalweg, 3752 LN Bunschoten Tel.: 035-531 18 35, Fax: 035-640 91 11 Mob.: 06-22 195 630 Tel.: 035-531 18 35 Mob.:

Nadere informatie

PON POWER. Taking care of it. Document Eigenaar Project Versie Creatie Datum

PON POWER. Taking care of it. Document Eigenaar Project Versie Creatie Datum PON POWER Taking care of it Document Eigenaar Project Versie Creatie Datum 1. PON HIGHLIGHTS IN DE HISTORIE VAN PON 1949 1974 1980 1988 1996 Importeur van Continental banden Importeur van Audi, SEAT en

Nadere informatie

Structuuronderzoek 22 Samenvatting. De handel in grind, industriezand en aanverwante materialen in Nederland 2004 2013

Structuuronderzoek 22 Samenvatting. De handel in grind, industriezand en aanverwante materialen in Nederland 2004 2013 Structuuronderzoek 22 Samenvatting De handel in grind, industriezand en aanverwante materialen in Nederland 2004 2013 1. Inleiding De Nederlandse Vereniging van Leveranciers van Bouwgrondstoffen "NVLB"

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE FRANKRIJK

LANDEN ANALYSE FRANKRIJK LANDEN ANALYSE FRANKRIJK Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee9 de sector (cijfermabg) inzicht in de huidige (2013) en toekomsbge (2018) waarde van de consumpbe van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Krimp slaat weer toe in bouw

Krimp slaat weer toe in bouw Kwartaalbericht Bouw ING Economisch Bureau Krimp slaat weer toe in bouw Voor 2012 verwacht ING Economisch Bureau een lichte krimp van de bouwproductie van 2%. Door de vastgelopen woningmarkt worden er

Nadere informatie

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2014. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2014. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland KWARTAALMONITOR OKTOBER 2014 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 4 WERKGEVERS KIEZEN STEEDS VAKER VOOR FLEXWERKERS 5 FLEXWERKERS ZIJN IN ALLE REGIO S IN TREK 6 OMZET FREELANCERS

Nadere informatie

Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen. Arno Schroten

Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen. Arno Schroten Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen Arno Schroten CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Boskalis: 17-11-2010. Introductie in het bedrijf: Jurjen. Door: het bestuur

Boskalis: 17-11-2010. Introductie in het bedrijf: Jurjen. Door: het bestuur Boskalis: 17-11-2010 Door: het bestuur Introductie in het bedrijf: Jurjen Koninklijke Boskalis Westminster NV is een Nederlands bedrijf en één van de grootste baggermaatschappijen van de wereld. De belangrijkste

Nadere informatie