Gek van Lewis. Mobil 1 promotiedag in Brussel

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Gek van Lewis. Mobil 1 promotiedag in Brussel"

Transcriptie

1 Reflex Relatiemagazine van ExxonMobil in de Benelux JAARGANG 10 NR Gek van Lewis Mobil 1 promotiedag in Brussel ONDERZOEK Ive Hermans, winnaar ESEP-award ENERGIE The Outlook for Energy, ExxonMobil s jaarlijkse energieprognose JUBILEUM Raffinaderij Rotterdam 50 jaar

2 02 Reflex NR TurnAround De ExxonMobil-raffinaderij in Rotterdam behoort tot de modernste in Europa. De fabriek is betrouwbaar en veilig. Om dat zo te houden, is van tijd tot tijd groot onderhoud nodig. Ditmaal aan de Flexicoker. Deze grote thermische kraker zet de zwaarste bodemfracties om in lichtere producten en zorgt ervoor dat de raffinaderij geen zware producten meer produceert. FOTO'S JOCHEM WIJNANDS Turnaround Rotterdam: noodzakelijk spektakel

3 Reflex NR Safety first Behalve noodzakelijk is een zogenoemde Turnaround (TA) ook spectaculair. In een korte periode wordt veel werk uitgevoerd, door tientallen aannemers en gemiddeld zo n extra mensen. Veiligheid is dan ook prioriteit nummer één. Elke dag is er extra aandacht voor het gedrag en het elkaar aanspreken op onveilig werken. Degenen die op merkelijk presteren worden in het zonnetje gezet. Hoe het met de veiligheid is gesteld, staat op de Safe Act Index en het scorebord voor aannemers. Uitgebreide voorbereiding Een Turnaround heeft een lange voorbereidingstijd. Al anderhalf jaar van tevoren staat vast welke onderhoudswerkzaamheden moeten worden uitgevoerd. De planners gaan daar vervolgens mee aan de slag. Ze bepalen wat voor werk er precies aan vast zit, wat de kosten zijn en wanneer wat moet gebeuren. Voor Uitgekiende mogelijkheid om een power upgrade door te voeren aanvang van de TA wordt de planning met de betrokken aannemers doorgenomen. Tijdens de Turnaround wordt de voortgang van de werkzaam heden dagelijks gevolgd en waar nodig bijgestuurd. Spectaculaire hijsklus De werkzaamheden aan de Flexicoker vormden de rode draad en bepaalden daarmee de duur van de Turnaround. Met name de Heater - samen met de Gasifier en de Reactor het hart van de fabriek - is flink onder handen genomen. Het was nodig om het inwendige grotendeels te vernieuwen en om de wanden schoon te maken en van een nieuwe beschermingslaag te voorzien. Daartoe is het ruim 300 ton wegende bovenste gedeelte verwijderd. Een spectaculaire hijsklus, waarvoor een van de zwaarst beschikbare kranen is ingezet. Ook enkele installaties die in verbinding staan met de Flexicoker zijn tijdelijk uit bedrijf genomen. Uitgekiende gelegenheid Het stilleggen van veel installaties is een uitgekiende gelegenheid om projecten uit te voeren. Een van de grotere projecten was de power upgrade: aan passing van de stroomvoorziening op de raffinaderij aan de veranderde omstandigheden, om zo in de toekomst verdere uitbreiding mogelijk te maken. Het project was ook nodig om een eventuele power dip van buitenaf te kunnen opvangen zonder dat er installaties stil vallen. Op volle toeren De Turnaround is inmiddels afgerond. Alle installaties zijn weer veilig op gestart, zodat de raffinaderij weer op volle toeren kan produceren. Tot aan de volgende onderhoudsbeurt.

4 04 Reflex NR Human Resources Het Women's Interest Network (WIN) is een nieuw initiatief van ExxonMobil om vrouwen te ondersteunen bij hun carrière en persoonlijke ontwikkeling. Sinds kort zijn ook in Nederland en België netwerken actief. FOTO'S GPB Women s Interest Network in België en Nederland WIN-WIN situatie V indt ExxonMobil dat vrouwen weinig ambitie hebben? Mannen zeggen: natuurlijk niet. Maar sommige vrouwelijke collega s voelen wel degelijk het beeld van weinig ambitie aan zich kleven, aldus Manja de Jonge. Zij is Short Term Planner bij ExxonMobil Chemical in Rotterdam. In november organiseerden het WIN Rotterdam een enquête onder de hoger geschoolde medewerkers van de Rotterdamse fabrieken. A-typische carrière Manja de Jonge: Een deel van de vrouwen blijkt zich inderdaad gehinderd te voelen in hun loopbaan. Hoe kunnen we die belemmeringen wegnemen? Het WIN Rotterdam wil daar antwoord op krijgen. We nodigen interessante vrouwelijke sprekers uit met een a- typische, maar wel aantrekkelijke ExxonMobilcarrière. In werkgroepen bespreken we hoe we diversiteit binnen Exxon- Mobil kunnen bereiken, juist ook in hogere posities. We hebben drie thema s: loopbaanontwikkeling, flexibiliteit & beschikbaarheid en de balans tussen werk en privé. Deze thema s spreken mannen èn vrouwen aan. Mannen vormen inmiddels de helft van ons netwerk, een WIN-WIN situatie. Nieuwe mogelijkheden Ook in België is sinds enige maanden een WIN-netwerk actief. Katrijn Verhaert is hoofd Quality Assurance en Business Analysis bij ExxonMobil Chemical in Brussel. Via het WIN kom ik interessante vrouwen tegen. In totaal andere functies, maar dat geeft mij juist inspiratie. Ik heb talloze mogelijkheden ontdekt voor een loopbaan binnen ExxonMobil. Dit vind ik een winstpunt van het netwerk. Het WIN gaat onder meer jong vrouwelijk talent coachen in een mentorprogramma. Doel is om de vrouwen onbelemmerd te laten doorstromen naar de functies die ze ambiëren. Carrière en gezin Het WIN-initiatief wil vrouwen ook helpen bij het vinden van informatie over evenwicht in hun werk en privé-leven. Katrijn Verhaert: Vrouwen met een carrière binnen ExxonMobil zijn vaak getrouwd met mannen die eveneens een verantwoordelijke internationale functie hebben. Dit is niet altijd gemakkelijk als je kinderen hebt. Manja de Jonge: In onze startbijeenkomst hebben we dit onderwerp bewust nog uitgesteld. We wilden ons vooral richten op thema s binnen het werk. Maar bij de lunch merkten we al dat dit onderwerp erg leeft. Daar gaan we dus vast meer van horen binnen de werkgroepen. Het WIN gaat onder meer jong vrouwelijk talent coachen in een mentorprogramma Voorbeelden van WIN-activiteiten in België en Nederland Conferenties en seminars Online Communicatieplatform / Intranetsite Lunch meetings Werkgroepbijeenkomsten Enquêtes Career coaching Mentorprogramma

5 REDACTIONEEL Reflex NR COLOFON Reflex is een kwartaal uitgave van ExxonMobil in de Benelux, Afdeling Public and Government Affairs. Hoofdredactie Mirjam de Leeuw Redactie Textuur Tilburg Aan dit nummer van Reflex werkten mee: Arthur Hopstaken Stefan Dewickere Hagar Roijackers Janneke Scheepers Willem Blauw Mascha Prins Jochem Wijnands Ingrid Bon Redactie Franstalige editie Marina Cols Verantwoordelijk uitgever in België Remko Kruithof, ExxonMobil Petroleum & Chemical BVBA, Polderdijkweg, 2030 Antwerpen Vormgeving Mervyn Hall (GPB) Pre-Press GPB, Leiderdorp Druk Koninklijke De Swart, Den Haag Redactieadressen België: Polderdijkweg, 2030 Antwerpen, tel. 03 / Nederland: Postbus 1, 4803 AA Breda, tel: (076) Luxemburg: Rue de l industrie 20, 8069 Bertrange Wanneer in deze publicatie de namen Esso, Mobil en ExxonMobil worden gebruikt, duiden deze op zowel de in de Verenigde Staten gevestigde moedermaat schappij als op de tot de ExxonMobil-groep behorende ondernemingen. Aanvraag extra nummers, adres wijzigin gen, nieuwe abonnementen, vragen over de inhoud en toestemming voor overname uit sluitend schriftelijk bij de redactie. Het maken van foto kopieën van de inhoud is toegestaan voor educatieve doeleinden, alsook voor informatieverspreiding binnen organisaties. Aan de teksten in dit tijdschrift kunnen geen rechten worden ontleend. Mirjam de Leeuw (43) is hoofdredacteur van Reflex. Ze werkt als Communications Coordinator voor Public and Government Affairs in het Benelux hoofdkantoor. Sinds 2000 is ze verbonden aan Reflex, tot voor kort als eindredacteur. Rijke geschiedenis en veelbelovende toekomst Niets is zo mooi als onze bedrijfsactiviteiten met eigen ogen bekijken. Neem de Turnarounds op onze raffinaderijen. Om de paar jaar liggen enorme installaties weken lang stil voor groot onderhoud. Elk onderdeel van de installatie wordt gecontroleerd. En zo nodig gerepareerd. Zelf stond ik eens bovenop de flexicoker in Rotterdam. Onze onderhoudsmensen onderaan lijken dan wel speldenknoppen. Met eigen ogen zag ik wat een indrukwekkend project de Turnaround is. De beelden op de voorgaande pagina s spreken voor zich. Al laten foto s altijd maar een fractie zien van het echte werk: de lasvonken, de geur van smeerolie en de opperste concentratie van onze medewerkers. Als hoofdredacteur van Reflex kijk ik uit naar de viering van het 50-jarig bestaan van de raffinaderij Rotterdam, in oktober. In deze editie kijken we kort terug op de rijke geschiedenis. En we hebben dit jaar nóg een jubileum: onze filmsfabriek in Virton bestaat 30 jaar. Komend jaar besteden we in Reflex dan ook aandacht aan deze twee bijzondere verjaardagen. Deze Reflex belicht de Outlook for Energy, de energieprognose van Exxon- Mobil. Deze wordt elk jaar aangepast, door veranderende omstandigheden en nieuwe inzichten. De recente recessie beïnvloedt bijvoorbeeld de vraag. Tegelijkertijd laten ontwikkelingslanden een snelle economische groei zien. Hoe realiseer je een schonere, betaalbare en efficiënte energievoorziening voor de hele wereld in 2030? The Outlook for Energy laat de lange-termijn trends zien in energievraag en -aanbod, emissies en technologie. Onderzoek is een andere constante binnen ons bedrijf. Binnen ExxonMobil doen we zelf intensief aan kennis- en productontwikkeling. Maar we inspireren ook graag onze medewerkers met recente wetenschappelijke ont dekkingen. Zoals die van Ive Hermans, veelbelovende jonge winnaar van onze ESEP-award. Een mooi voorbeeld van onze wisselwerking tussen wetenschap en praktijk. Wilt u reageren op onze artikelen? Ik hoor het graag: Mirjam de Leeuw Hoe realiseer je een schonere, betaalbare en efficiënte energievoorziening voor de hele wereld in 2030? Reflex wordt verstuurd in milieu vriendelijke verpakkingsfolie.

6 06 Reflex NR Onderzoek Winnaar ESEP-award koppelt chemie aan engineering Licht in de black box

7 Reflex NR Wij willen de omzetting van moleculen beter begrijpen. Dit kan leiden tot een hogere opbrengst voor de industrie. Ive Hermans ontving in november 2009 de onderzoeksprijs van het European Science & Engineering Programme (ESEP) van ExxonMobil Chemical Europe. Met het prijzengeld bouwt hij microreactoren in zijn onderzoekslaboratorium in Zwitserland. Een gesprek over wetenschap en praktijk. TEKST Hagar Roijackers FOTO'S Stefan Dewickere Met de microreactoren gaat u oxidatieproecessen bestuderen. Oxidatie is een reactie met zuurstof. Hoe kan het dat de chemische wetenschap hier nog zo weinig van af weet? Omdat dit soort reacties moeilijk te bestuderen zijn. De intermediairen, de tussenvormen zeg maar, reageren vaak in minder dan een duizendste van een seconde. Oxidaties zijn dus eigenlijk een soort black box? Ja. We kijken hoe die intermediairen eruit zien, bijvoorbeeld door letterlijk licht te schijnen in de black box. Daar gebruiken wij een spectroscoop voor. (> zie kader op pag. 9) Hoe kom je van oxidatie naar selectieve oxidatie? Oxidatie op zich is geen kunst, het is een spontaan proces zoals veroudering. Een bekende oxidatiereactie is de verbranding van aardolie: er komt warmte vrij en CO 2. Veel moeilijker is het om dit proces halverwege te stoppen. Neem bijvoorbeeld paraxyleen. Bij verbranding wordt deze stof geoxideerd tot CO 2. Daarin is een bedrijf zoals ExxonMobil natuurlijk niet geïnteresseerd. Lukt het je echter om dit proces halverwege te stoppen, dan kun je tereftaalzuur bereiden. Daarmee kun je bijvoorbeeld PET-flessen maken. Hoe beïnvloed je de omzetting? Met een zo hoog mogelijke opbrengst, minder afval en minder energieverbruik? Daar zit nu net de moeilijkheid. Profiel ESEP-winnaar Ive Hermans (1980) ontving als student al de prijs van de Koninklijke Vlaamse Chemische Vereniging voor beste master thesis. Hij promoveerde in 2006 in de chemie, onder supervisie van professoren Pierre Jacobs en Jozef Peeters. Zijn proefschrift gaat over de selectieve oxidatie van koolwaterstoffen, met name de industriële synthese van nylon. Ive Hermans keek in zijn vormingsjaren verder dan de scheikunde. Zo behaalde hij in 2006 aan de KU Leuven ook een graad in Business Administration. Inmiddels, op 29-jarige leeftijd, leidt hij een eigen vakgroep aan de ETH Zürich. Deze vermaarde universiteit heeft al ruim twintig Nobelprijswinnaars voortgebracht. Zijn onderzoeksgroep houdt zich bezig met katalyse, de omzetting van grond stoffen in stoffen die nuttig zijn voor de industrie. De voornaamste focus van zijn huidige onderzoek is selectieve oxidatie.

8 08 Reflex NR Onderzoek Als je een molecuul direct uit de natuur kunt pimpen, dan win je veel voor de industrie Met oxidaties zijn in het verleden ongelukken gebeurd. Hoe beschermt u uw medewerkers? Oxidaties kunnen inderdaad zeer gevaarlijk zijn. We hebben daarom een speciaal uit gerust hogedruk-laboratorium. We willen de verbranding van moleculen in een tussenstadium stoppen. Als dit onverhoopt niet lukt, komt er veel druk en warmte vrij. Er ontstaat een run away-explosie die je onmogelijk nog kunt stoppen. Om nu te voorkomen dat het staal van de reactor ons om de oren vliegt, zijn onze reactoren verbonden met allerhande apparatuur. Zo kan bij een explosie het gas op een veilige manier expanderen. Bovendien staan onze opstellingen in een bunker achter stalen deuren. Mijn medewerkers worden op die manier beschermd bij het uitvoeren van experimenten. Door deze maatregelen kunnen we ook eens gevaarlijkere dingen uitproberen. Maar nog steeds op een relatief kleine schaal. In de industrie staan uiteraard veel grotere reactoren. Bedrijven kunnen op productieschaal wel enkele parameters veranderen, maar niet teveel. Als het mis gaat bij een grote reactor, dan kan gebeuren wat recent in Connecticut is gebeurd. U bent nog jong. Velen verwachten van u een veelbelovende academische carrière. Op welke terreinen ligt uw interesse nog meer? Het gebruik van hernieuwbare grondstoffen. Gezien de uitputting van fossiele brandstoffen wordt het dringend tijd dat we op zoek gaan naar alternatieven. Veel hernieuwbare grondstoffen worden nu gehypet. Maar vaak betreft het technologie waarbij je overheidssteun nodig hebt om het economisch rendabel te maken. Ik vind het terecht dat een bedrijf als ExxonMobil alleen die technologie steunt die op termijn economisch op zichzelf kan staan, zoals petroleum uit algen. Waarom zou je je bezig houden met technologie waarvan je al op voorhand weet dat het niet economisch haalbaar is? U kijkt ook naar een vereenvoudiging van productieprocessen? Je hebt nu veel stappen nodig voor de omzetting van petroleum naar bijvoorbeeld een parfumingrediënt. Als je nu een soortgelijk molecuul direct uit de natuur kunt extraheren en in een paar stappen kunt pimpen tot een product met vergelijkbare eigenschappen als een parfum molecuul, dan win je veel voor de industrie. 20 jaar ESEP Academisch nieuwsgierig De wisselwerking stimuleren tussen Europese wetenschappers en ExxonMobil Chemical. Dat is al twintig jaar het doel van het European Science & Engineering Programme (ESEP). Deze stichting ondersteunt Europese wetenschappelijke bijeenkomsten, organiseert internationale academische symposia en sponsort de tweejaarlijkse ExxonMobil Chemical European Science and Engineering Award. Eigen onderzoek en ideeën Mauritz Kelchtermans is Lead Specialist in het European Technology Center van ExxonMobil Chemical: Met de activiteiten van ESEP willen we onze eigen onderzoeksactiviteiten stimuleren. Vooral binnen ons technologiecentrum zijn we voortdurend op zoek naar innovaties en verbeteringen. Symposium en award Die innovaties kunnen aansluiten bij recente inzichten uit de wetenschap, zegt hij. Elke twee jaar organiseert ExxonMobil Chemical bijvoorbeeld een symposium rond de uitreiking van de ESEP European Award. Met die award willen we hoogwaardig Europees onderzoek stimuleren met betrekking tot de petrochemische industrie. Denk hierbij aan katalytische processen, karakterisatietechnieken of polymerenonderzoek. We schrijven een wedstrijd uit voor wetenschappers die aan het begin staan van hun carrière. De winnaar van de award krijgt euro om te investeren in zijn of haar laboratorium. Verfrissende winnaar ExxonMobil Chemical kiest zelf geen

9 Reflex NR Waar gaat het prijzengeld van ESEP naar toe? Aan de ESEP-award is een prijs verbonden van euro. Ive Hermans gebruikt dit geld voor de bouw van microreactoren. Hiermee gaat hij oxidatieprocessen bestuderen met een zogenaamde Raman spectroscoop. Ive Hermans: De spectroscoop kan de trillingen in moleculen omzetten in informatie die voor ons als wetenschappers begrijpelijk is. We zien hoe de interacties van de moleculen zijn met verschillende kleuren laserlicht. We zoeken het licht dat ons de meeste informatie geeft over de intermediairen. Vergelijk het met een speelfilm. Die zie je het beste op een wit scherm in een donkere zaal. En niet bij daglicht buiten in het veld. De film blijft hetzelfde, alleen zie je hem in de zaal goed en buiten niet. Datzelfde geldt voor oxidatie. We hopen de bioscoop goed te kunnen nabootsen en de film rustig te bekijken. In de Outlook for Energy zet ExxonMobil sterk in op energie-efficiëntie. Kan selectieve oxidatie daaraan bijdragen? Bij oxidaties verbruikt men geen energie, er komt warmte bij vrij. Zelfs bij een gedeeltelijke, selectieve verbranding. Een beter gebruik van deze energie kan de energie-efficiëntie van processen sterk verbeteren. Reactie-engineering speelt daarbij een belangrijke rol. Door een beter ontwerp van reactoren kun je een groter percentage van de vrijgekomen warmte omzetten in energie. Zo verhoog je de energie-efficiëntie voor de hele site. Beoogt u dat ook met uw microreactoren? Onze microreactoren hebben twee functies. Ze laten ons toe om gemakkelijker in de black box te kijken: hoe verandert molecuul A precies in molecuul B? De microreactoren hebben daarnaast een betere warmte-uitwisseling dan klassieke reactoren. Dat betekent dat we het hele proces beter onder controle kunnen houden en de warmte beter kunnen gebruiken. Interessante vraag is hoe je dergelijke reactoren kan opschalen naar industriële productie. En dan met name de grootschalige chemische industrie, de commodity chemicals. Daar ligt een belangrijke klus voor de wetenschap en de praktijk. De koppeling tussen chemie en engineering in brede zin, daar zie ik mijn toekomst. winnaar. Mauritz Kelchtermans: Het Vlaamse Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek beoordeelt de aanvragen. In de jury hebben we wel veto-recht wat betreft de winnaar. Veel wetenschappers zijn namelijk al vroeg verbonden aan een concurrerend bedrijf. Hun vindingen zijn dan al gepatenteerd en samenwerking zou dan haast onmogelijk worden. In de jury van de ESEP-award zitten gerenommeerde wetenschappers uit België, Nederland en Frankrijk. En ook enkele onderzoeksleiders van Total en DSM. Dat levert vaak een verfrissende winnaar op. Zo ook dit jaar. Ive Hermans leidt nu al een eigen vakgroep aan de ETH in Zürich. Indrukwekkend, want deze universiteit is een kweekvijver van Nobelprijswinnaars. Academisch uitstapje Wat biedt ESEP aan de medewerkers van ExxonMobil Chemical? Veel, volgens Mauritz Kelchtermans: Onze eigen mensen zijn vaak noodzakelijkerwijze specialistisch bezig. De symposia van ESEP vormen een jaarlijks uitstapje naar een breder vakgebied. Ze komen in contact met de allernieuwste ontwikkelingen in chemisch onderzoek. We halen topwetenschappers naar Brussel om een verhaal te houden over een breed chemisch thema. Dit leidt tot een levendige uitwisseling tussen die academici en de ExxonMobil Chemical-onderzoekers. Onder andere door de activiteiten van ESEP toont ExxonMobil Chemical zich als een dynamisch bedrijf, dat ook academisch nieuwsgierig is. Mauritz Kelchtermans

10 10 Reflex NR Mobil Formula 1 Gek 1 december Het atrium van de ExxonMobil-campus in Brussel lijkt wel een arena. Honderden ExxonMobil-medewerkers en sportfans wachten er gespannen op Formule 1-wereldkampioen Lewis Hamilton. Catherine Van der Elst, medeorganisator van de dag: Zijn fans stuurden ons weken tevoren al brieven om erbij te kunnen zijn. TEKST Janneke Scheepers FOTO S Stefan Dewickere Lewis Hamilton is een grootheid in de Formule 1-sport. Hij is de jongste Formule 1-wereldkampioen ooit. Dat maakt hem razend populair. Zijn bezoek is gekoppeld aan een promotiedag rond Mobil 1, ExxonMobil's topsmeerolie voor automotoren. In het echt De sfeer was deze ochtend volledig anders dan andere dagen op het werk. Je voelde dat er iets in de lucht hing, beschrijft Catherine. Toch heeft ze deze enorme belangstelling niet verwacht. Ik heb nog nooit zoveel mensen in het atrium gezien. De vier balkons en de atriumvloer zijn helemaal vol! We hebben 110 stoelen voorzien maar ik denk dat er wel vijfhonderd bezoekers zijn. Natuurlijk zijn vooral ExxonMobil-medewerkers aanwezig. Maar ook fans en anderen die zijn gekomen om Lewis in het echt te zien. Als Motorsports Program Administrator is Catherine zelf een fan. Ik ben hem race na race gaan volgen. Hij is een fantastisch sportman. Vandaar dat ze hem deze middag graag persoonlijk wil begeleiden.

11 Reflex NR van Lewis Je voelde dat er iets in de lucht hing Honderd procent gefocust Zoals gepland arriveert Lewis s middags. De jonge coureur ziet er stralend uit. Voordat hij het podium op loopt, staart hij een paar seconden de bomvolle zaal in. De kampioen is zichtbaar onder de indruk van de menigte. Maar al gauw staat hij volkomen op zijn gemak voor het publiek. Ik ben honderd procent gefocust om dit jaar tot een succes te maken, benadrukt de Brit. Ik ga veel trainen om fit te zijn bij de start van het nieuwe seizoen. Je kunt de concurrentie nooit voor lief nemen in de Formule 1. Mijn doel: zo snel mogelijk de beste en winnende auto hebben. Als je vanaf de start van het seizoen wint, heb je een kans om het wereldkampioenschap te winnen. Geen verwaande vedette Dan heeft ExxonMobil een verrassing voor hem. In de zaal wacht een bekende aerodynamische vorm, verscholen onder een zwarte doek. De raceauto is een week eerder afgeleverd, vertelt Catherine. Het is een replica van de auto waarin Lewis debuteerde in Formule 1. De coureur onthult de auto en signeert hem op de neus. Nu is er voor alle bezoekers de gelegenheid om Lewis persoonlijk te ontmoeten en zijn handtekening te vragen. Dertig prijswinnaars gaan persoonlijk met hem op de foto. Dit jaar ben ik honderd procent gefocust Het publiek heeft een topmiddag. Ook Lewis geniet zichtbaar van de waardering en de fans. Het is tekenend voor de bescheiden wereldkampioen. Wie een verwaande vedette had verwacht, komt bedrogen uit. Hij is echt sympathiek, vindt Catherine. Hij lacht veel, praat makkelijk en heeft een woordje over voor voor iedereen. Lewis maakt indruk op alle bezoekers, gewoon door zo normaal te zijn. Lewis Hamilton Lewis Hamilton (25) is een Britse Formule 1-coureur. Hij is zowat achter het stuur geboren. Op zijn zesde begon hij met kartracing, met groot succes. Op zijn twaalfde kreeg hij daarom een development contract bij het team van McLaren. Lewis schreef in 2008 geschiedenis door het Formule 1-wereldkampoenschap te winnen, als jongste coureur ooit. Bij het WK van 2009 eindigde hij als vijfde.

12 12 Reflex NR Energie in 2030 The Outlook U.S. Energievraag Energy Demand Percent Procent Wood Hout Kolen Coal Olie Oil Gas Hydro Nuclear Nucleair Hernieuwbare Modern grondstoffen Renewables Bron: Energy Information Source: Administration Energy Inform First oil well drilled in Titusville, PA 1869 Golden spike set in Transcontinental Railroad 1879 First 1884 First commercial steam turbine incandescent light bulb Jaarlijks publiceert ExxonMobil zijn energieprognoses. Hoe ziet de wereldenergiemarkt eruit in 2030? Welke kansen liggen er voor ExxonMobil? Reflex belicht enkele belangrijke aspecten van ExxonMobil s Outlook for Energy. TEKST & ILLUSTRATIES EXXONMOBIL 1896 Niagara Falls hydroelectric plant opens 1901 First gasolinepowered automobile massproduced 1907 First drive-in gas station opened 1916 First radio tuner 1927 Charles Lindbergh flies across Atlantic 1933 Philo Farnsworth develops electronic television Verandering van de energiemix in de Verenigde Staten van 1850 tot 2030: geen enkele energiebron is in staat om de energie van de toekomst te leveren. De energiemix 1936 Hoover D complete

13 Reflex NR for Energy ation Administration am d 1947 First offshore well out of sight of land Modern Interstate silicon Highway solar cell Bill signed invented R1952 First commercial jet service 1969 First flight of the Concorde supersonic jet 1969 Man walks on the moon 1975 Vehicle fuel economy standards (CAFE) enacted by Congress 1979 First commercial citywide cellular network launched in Japan 1980 First 1992 U.S. U.S. windfarm Energy Star consisting of program 20 turbines introduced built in New 1991 First Hampshire commercial 1981 IBM lithium battery introduces personal computer zal zich verder ont wikkelen met wetenschappelijk levensvatbare opties om aan de groeiende vraag te kunnen voldoen. evolutie door evolutie Energiebronnen en technologie ontwikkelen zich in de loop van de tijd - en het een heeft invloed op het ander. Als we inzicht hebben in de geschiedenis van energieverbruik en technologische ontwikkeling, kunnen we een beter inzicht krijgen in de toekomstige koers van de energieproblematiek. De historie van energieverbruik in de Verenigde Staten is een voorbeeld van hoe energiebronnen en technologieën in de afgelopen 150 jaar zijn veranderd. In 1850 was hout nog de meest gebruikte brandstof. 50 jaar later, naarmate de mijnbouw zich ontwikkelde, werden kolen de belangrijkste bron van energie. Door de energie die Amerika tot zijn beschikking had, kon het land uitgroeien tot een industriële economie. Nog eens 50 jaar later, toen bussen, auto s en vrachtwagens de straten begonnen te vullen en luchtvaartmaatschappijen 2001 Human genome sequenced 2009 U.S. natural gas resources now cover about 100 years at 2005 U.S. current demand due to unconventional gas drilling technology mandate for advances (Source: Colorado School of Mines) ethanol blending into gasoline 2003 First ultra-deepwater well depth greater than 3,000 meters reguliere diensten begonnen aan te bieden, werd olie de belangrijkste brandstof. In die tijd kwamen aardgas een generatie eerder nog als nagenoeg waardeloos gezien en waterkracht op als belangrijke energiebronnen. In de periode tussen 1950 en 2000 zagen we de opkomst en groei van kernenergie, evenals de eerste echte tekenen van moderne, duurzame vormen van energie. In de jaren die voor ons liggen zullen meer nieuwe technologieën enerzijds toegang geven tot nieuwe energiebronnen en anderzijds de vraag opnieuw vorm geven. Zulke ontwikkelingen hebben echter tientallen jaren nodig om een echte revolutie te kunnen ontketenen in de manier waarop wij energie winnen en gebruiken.

14 14 Reflex NR Energie in 2030 Challenge: meeting basic needs electricity modern cooking and heating fuels Beschikbaarheid van energie Challenge: meeting basic needs Challenge: meeting basic needs Elektriciteit electricity Available Available Moderne modern cooking brandstoffen heating voor fuels koken en verwarming Available About 1.5 Billion People with No Electricity electricity modern cooking and heating fuels Beschikbaar Beschikbaar Energievraag Growing global en demand -besparing door efficiëntie per sector energy demand in each sector will increase but increasing efficiencies will help mitigate growth Biljard Quadrillion BTUBTUs 300 Power Generation Stroomopwekking Available Available Available 200 Industrial Huish/Comm Transportation About Ongeveer 1.5 1,5 Billion miljard People mensen hebben with No geen Electricity beschikking over elektriciteit. About 1.5 Billion People with No Electricity About Ongeveer 2.5 2,5 Billion miljard People mensen leven with zonder No Modern moderne Cooking or Heating Fuels brandstoffen voor koken en verwarming. About 2.5 Billion People 100 Residential/ Commercial Industrie Vervoer with No Modern Cooking or Heating Fuels About 2.5 Billion People with No Modern Energiebesparingen Cooking or Heating Fuels Basis energie behoefte Hogere energievraag door Wereldwijd hebben ongeveer Economic 1,5 miljard growth drives economische energy demandgroei mensen geen toegang tot elektriciteit. GDP energy Energievraag demand Trillions in 2005 Dollars Quadrillion Zo n 2,5 miljard mensen leven zonder Biljard BTUBTUs Niet-OECD Non-OECD moderne brandstoffen voor koken en 50 verwarming. Voor hen betekent toegang OECD 300 krijgen tot energie hoop, kansen 40 en vooruitgang. Vooral in ontwikkelings- en 30 op komende landen (die geen lid zijn van Non-OECD 20 de OESO) is er een enorme behoefte aan energie om een grotere economische 10 welvaart te ondersteunen. ExxonMobil verwacht dat de totale vraag naar energie in niet-oeso-landen, zoals China en India, tussen 2005 en 2030 met zo n 65 procent zal toenemen. De vraag naar energie in OESO-landen zal daarentegen in 2030 naar verwachting Global licht energy dalen demand ten opzichte and supply van 2005, demand ondanks and supply het feit dat hun economieën in diezelfde periode ge middeld met Quadrillion BTUs 300 meer dan 50 procent zullen zijn gegroeid. 250 Oil Average Growth Rate Per Year 0.8% Stijgende 200vraag Gas In 2030 zal de wereldwijde vraag 1.8% naar 150 Coal 0.5% energie bijna 35 procent hoger zijn dan in In de vier eindgebruiksectoren zien Biomass 0.5% we de snelst 50 groeiende vraag bij de producenten van elektriciteit. Ongeveer procent van de wereldwijde primaire Nuclear 2.3% Hydro, Geo 2.2% energie zal met het opwekken van elektriciteit gemoeid Global zijn, waarbij energy kolen demand and supply grootste bron blijven. Twee factoren liggen by sector ten grondslag aan de stijgende vraag van Quadrillion BTUs 700 de elektriciteitsmaatschappijen: het wijder verbreide gebruik 600 van geavanceerde, elektriciteitsintensieve 500 technologieën, en de Residential/ Commercial basisbehoefte en snelle economische Industrial 400 groei in ontwikkelingslanden. In alle vier de 300 Transportation sectoren zou de vraag naar energie nog 200 veel dramatischer stijgen als de efficiëntie 100 Power Generation niet zou verbeteren. Tegen 2030 zal een 0 ver beterde efficiëntie 1980 over de hele wereld OECD Energiebesparing door groeiende efficiëntie Global energy demand and supply Wind, Solar, 50 Biofuels 9.6% Energievraag Aandeel per energiebron in de wereldwijde vraag by energy type Quadrillion Biljard BTUBTUs Oil Average Growth Rate Per Year 0.8% Totale groei van de energievraag Biljard BTU demand and supply Jaarlijkse Quadrillion BTUs energiebesparing 300 Niet- OESO Wind, zon, biobrandstoffen, hydro, geo Biomassa Nucleair Niet- OESO Coal 0.5% Gas 1.8% Biomass 0.5% Nuclear 2.3% Hydro, Geo 2.2% Kolen Gas Olie Wind, Solar, Biofuels 9.6% juist leiden tot een besparing van zo n 300 biljard BTU* - waarmee dit een van de belangrijkste energiebronnen wordt. Zonder die efficiëntiewinst zou het wel eens zo kunnen zijn dat de wereld niet 35 procent maar zo n 95 procent meer energie nodig heeft dan in * British Thermal Units (BTU), een eenheid die het mogelijk maakt om energie uit verschillende bronnen met elkaar te vergelijken. Verschillende bronnen Welke energiebronnen zullen we in 2030 gebruiken om aan de vraag te kunnen voldoen? Olie, gas en kolen blijven de belangrijkste brandstoffen. Onder de fossiele brandstoffen zal aardgas de snelste groei doormaken, omdat het overvloedig en op veel plaatsen beschikbaar is en het schoonst brandt. De opwekking van kernenergie blijft toenemen. Het gebruik van wind- en zonneenergie, net als van biobrandstoffen, neemt sterk toe met gemiddeld 10 procent per jaar. Vanwege de lage uitgangspositie zal het aandeel van deze brandstoffen in de energiemix met ongeveer 2,5 procent tegen relatief klein blijven. Om te kunnen voldoen aan de enorme wereldwijde vraag naar energie zullen we alle economische energiebronnen moeten inzetten en de beschikbaarheid daarvan moeten blijven vergroten. De volledige -Engelstalige- Energy Outlook is te vinden op Een exemplaar van het rapport is te bestellen via

15 Reflex NR Todd Onderdonk over de nieuwe Outlook for Energy In februari bezocht Todd Onderdonk de Benelux. In De Warande in Brussel en op Clingendael in Den Haag presenteerde hij de Outlook for Energy aan relaties van ExxonMobil uit de energiewereld. Todd Onderdonk, Senior Energy Advisor bij Exxon- Mobil, is mede verantwoordelijk voor de Outlook for Energy. Wat zijn de belangrijkste boodschappen van de nieuwe Outlook for Energy? De wereldwijde vraag naar energie zal in 2030 bijna 35% groter zijn dan in 2005, ondanks drastische efficiëntiewinsten. De groei wordt aangedreven door een snelle uitbreiding in niet-oesolanden, zoals China en India, waar het energiegebruik met zo n 65 procent zal stijgen. Vooral de vraag ten behoeve van opwekking van elektrische energie, die tegen procent van de wereldwijde vraag naar energie zal uitmaken, zal zeer groot zijn. Olie en aardgas blijven van essentieel belang, maar andere bronnen, waaronder kernenergie en duurzame energiebronnen, gaan een grotere rol spelen. De wereldwijde CO 2 -uitstoot zal tegen 2030 met zo n 25 procent toenemen wat weliswaar een hoog percentage is, maar de uitstoot groeit aanzienlijk langzamer dan de totale energievraag. Tegen 2030 verwachten we dat de CO 2 -uitstoot in OESO-landen weer op het niveau van 1980 zal zijn een drastische vermindering, gezien het feit dat de economieën ongeveer driemaal zo groot zullen zijn als in 1980 en de bevolking met zo n 30 procent zal zijn toegenomen. Wat is het verschil met de Outlook for Energy van vorig jaar? Door de recente recessie ligt de verwachte totale vraag in 2030 iets lager ten opzichte van het cijfer van vorig jaar, aangedreven door de OESO-landen en tot op zekere hoogte weer tenietgedaan door een snellere toename van de vraag naar elektriciteit in ontwikkelingslanden. Voor wat betreft het aanbod wordt een aanzienlijke verandering veroorzaakt door onconventioneel aardgas, waarbij we een substantiëlere groei kunnen zien. Ook verwachten we een enigszins grotere bijdrage van windenergie en biomassa voor de opwekking van elektriciteit. Welke investeringen zullen nodig zijn om aan de komende vraag te kunnen voldoen? Het Internationaal Energie Agentschap (IEA) verwacht dat de wereld tussen 2008 en 2030 meer dan 25 biljard dollar zal moeten investeren, waarvan zo n 11 biljard dollar in olie en aardgas. Voor het overige zal het meeste geld gaan naar elektriciteitsopwekking om aan de groeiende vraag te kunnen voldoen. Zijn er nog speciale boodschappen voor Europa? Natuurlijk willen de mensen in Europa hun welvaart behouden in een groeiende wereldeconomie. Daarnaast willen ze betrouwbare en betaalbare energievoorraden die ook nog eens de milieueffecten verminderen. De situatie in Europa is een weerspiegeling van de wereldwijde energieproblematiek: het vinden, ontwikkelen en dagelijks leveren van energievoorraden, het verstandig en efficiënt gebruiken van die energie, en het werken aan een beperking van de milieueffecten, waaronder de uitstoot van broeikasgassen. Deze elementen vormen in essentie een integrale oplossing voor de problemen op het gebied van zowel energie als milieu. Deze aanpak zal biljarden dollars aan investeringen vergen en een niet aflatende inzet voor technologie en innovatie. Ook is daarvoor solide en stabiel overheidsbeleid nodig dat investeringen en technologische ontwikkeling op de lange termijn stimuleert. In onze Outlook verwachten we een aanzienlijke economische groei in Europa, waarvoor in toe nemende mate gebruik van efficiëntere technologieën nodig is om de vraag naar energie af te remmen. Samen met een overgang op minder C0 2 -intensieve energievoorraden zal dit ook bijdragen aan een vermindering van de uitstoot.

16 16 Reflex NR PANORAMA Nieuws in vogelvlucht van ExxonMobil wereldwijd Italiaanse onderzoekers duiken in Esso-archief Het Esso-archief in Rotterdam kreeg onlangs bezoek van twee Italiaanse wetenschappers. Susanna Caccia en Luca Leonardi zijn verbonden aan de bouwkundefaculteit van de Polytechnische Universiteit van Turijn. Ze maken een inventarisatie van architectonisch interessante benzinestations, gebouwd tussen 1920 en In Italië, maar ook in andere Europese landen. Rijk en divers Doel van het onderzoek is om Italiaanse overheden te overtuigen van de monumentale waarde van oude benzinestations. Susanna Caccia: Italianen zijn trots en zuinig op hun vele oude historische gebouwen. Ze hebben alleen nog geen oog voor de architectonische schoonheid van de moderne geschiedenis. Wij hopen daar met onze studie verandering in te brengen. De tijd dringt, want veel Italiaanse benzinestations uit de jaren 30, 40 en 50 zijn al vervallen of zelfs gesloopt. Luca Leonardi: Andere landen hebben de waarde van oude benzinestations al lang onderkend. De gebouwen staan op de monumentenlijst, worden mooi gerestaureerd en doen tegenwoordig dienst als theehuis of hippe galerie. Amerika spant de kroon, maar dat land heeft natuurlijk ook alleen een moderne geschiedenis. ExxonMobil neemt XTO Energy over Voor 41 miljard dollar in aandelen neemt ExxonMobil het bedrijf XTO Energy Inc. over. Door de overname versterkt ExxonMobil zijn positie in de ontwikkeling van onconventionele natuurlijke gas- en oliebronnen. De besturen van beide ondernemingen steunen de overname, die nog goedgekeurd moet worden door de aandeelhouders en autoriteiten. XTO heeft een uitstekende gasvoorraad, enorme technische expertise en uiterst vakkundige werknemers, aldus Rex Tillerson, directievoorzitter en CEO van Exxon Mobil Corporation. Deze punten vormen een sterke combinatie met de geavanceerde R&D, operationele capaciteiten, mondiale schaal en het financieel vermogen van ExxonMobil. Bob Simpson, voorzitter en oprichter van XTO: Als s werelds belangrijkste energiebedrijf biedt ExxonMobil nieuwe mogelijkheden voor de ontwikkeling van aardgas- en oliebronnen op wereldwijde basis. XTO heeft 1,26 miljard kubieke meter gasvoorraad in verschillende bronnen. Oude schat We zijn geïnteresseerd in de typologische evolutie van de architectuur tot Na die tijd streefden de oliemaatschappijen naar eenduidigheid en herkenbaarheid. In de beginjaren van het benzinestation mochten vormgevers nog hun gang gaan. Daar waren veel beroemde architecten bij. Mario Bacciocchi in Italië, Arne Jakobsen in Denemarken, Jean Prouvé in Frankrijk en in Nederland natuurlijk W.M. Dudok, aldus Susanna Caccia. De Italiaanse bezoekers kregen bij hun zoektocht hulp van Miel en Eileen Citroen, archivaris en documentaliste van het Esso-archief. Ze zijn verrukt van de oude foto s en schetsen. Luca Leonardi: We vinden nu al meer dan waar we op gehoopt hadden. Veel van dit beeldmateriaal is waardevol voor ons onderzoek. En we blijven nog even zoeken, want we hopen natuurlijk op een oude schat.

17 Reflex NR Boek over hoop Julia Samuël leidt een enerverend leven. Toen de voormalige tv-presentatrice kanker kreeg, besefte ze dat het nooit te laat is om je droom te volgen. Julia s droom is Afrika. Een droom die haar een spiegel voorhoudt. Samen met David Robertson zet Julia zich in voor Drive Against Malaria, dat gesteund wordt door ExxonMobil. Ze schreef er een boek over: Niemand weet waar ik ben. In dit boek vertelt ze over haar Afrikaanse ervaringen en hoe deze haar kracht geven bij het omgaan met haar ziekte. Al tien jaar zet Julia zich in voor Drive Against Malaria. Deze organisatie richt zich op het bestrijden van malaria in achtergelegen gebieden wereldwijd. Documentaire Julia raakte als tv-presentatrice onder de indruk van David Robertson, de drijvende kracht achter Drive Against Malaria. Ze besloot een documentaire te wijden aan de organisatie. Tijdens haar reis werd ze geconfronteerd met stervende kinderen. Dat deed haar besluiten zich volledig in te zetten voor bestrijding van deze ziekte, volksvijand nummer een in Afrika. Ik wil dat mensen op een andere manier naar Afrika gaan kijken. De Afrikanen zijn krachtig en sterk. Met harten vol warmte. Maar bedreiging door malaria ligt constant op de loer. De strijd tegen deze ziekte moet veel meer aandacht krijgen. Met concrete hulp kunnen we malaria drastisch terugdringen. Als dat lukt, hebben wij al een groot deel van ons doel bereikt. Daar doen we het voor. Julia hoopt met haar boek een steentje bij te dragen aan het terugdringen van de moeder- en kindersterfte door malaria. Uiteindelijk is het een boek over hoop. Een deel van de opbrengst van het boek komt ten goede aan Drive Against Malaria. ExxonMobil investeert wereldwijd in projecten voor verbetering van energie-efficiëntie bij de productie van brandstoffen. In Rotterdam verschijnt een ultramoderne waterstoffabriek van Air Products op het terrein van de Exxon- Mobil-raffinaderij. Nieuwe Air Products waterstoffabriek verbetert energie-efficiëntie Esso Nederland sloot eind vorig jaar een overeenkomst met Air Products voor de levering van waterstof en de bouw van de nieuwe installatie. Belangrijke voordelen hiervan zijn de stoomintegratie met de raffinaderij en de hoogwaardige productie van waterstof. In Rotterdam wordt waterstof gebruikt bij het verwerken en raffineren van ruwe olie. Met waterstof worden onzuiverheden verwijderd en de productkwaliteit van schone brandstoffen en andere producten verbeterd. De nieuwe fabriek zal waterstof leveren aan de raffinaderij en de aromatenfabriek van ExxonMobil. Naar verwachting is deze in de tweede helft van 2011 operationeel. Andrew Madden, directeur van de raffinaderij Rotterdam: De raffinaderij en de chemiefabrieken in Rotterdam vormen een belangrijk onderdeel van de wereldwijde portefeuille van ExxonMobil. De bouw van deze nieuwe waterstofcentrale is komend jaar een van de belangrijkste projecten hier.

18 18 Reflex NR Product in beeld Van korrel tot zonnep Zonne-energie is niet de corebusiness van ExxonMobil. Toch is het bedrijf indirect betrokken bij de ontwikkeling van de beste zonnepanelen. Een schets van de R&D achter het zonnepaneel. Onze combinatie stelt iedereen tevreden. TEKST Janneke Scheepers FOTO GPB ILLUSTRATIE INGRID BON Zonnecellen zijn kleine cellen die lichtenergie omzetten in elektriciteit. Zonnepanelen zitten er vol mee. De opbouw van zo n paneel is vergelijkbaar met een sandwich. Iedere laag heeft zijn eigen functie (zie illustratie). De buitenste platen vormen een ondoordringbaar harnas. In het hart van het paneel bevinden zich de kwetsbare zonnecellen. Tussen deze lagen zit een high-tech folie van ongeveer 0,5 mm dik die de zonnecellen afdekt, ondersteunt en beschermt. ExxonMobil levert hiervoor de grondstof, het ethyleen vinyl acetaat (EVA) polymeer Escorene Ultra. EVA-folie moet veel licht doorlaten en daarom is een hoge transparantie bijzonder belangrijk. Tegelijkertijd moet het materiaal stevig zijn. De folie moet de zonnecellen namelijk isoleren en beschermen tegen vocht en andere omgevingsomstandigheden, voor wel tien tot zelfs dertig jaar. Daarnaast moet de EVA-folie gemakkelijk hechten aan glas. Maar het mag ook weer niet te veel kleven, want dat is lastig bij de verwerking. Polymeerkorrels Dat zijn nogal wat vereisten om rekening mee te houden. ExxonMobil weet daar alles van, als een van de grootste producenten van EVA polymeer. Het is een soort copolymeer, dat we aanleveren in de vorm van korrels. We produceren het in onze fabrieken in Zwijndrecht en Baton Rouge (VS), zegt Francois Chambon, Global PE Differentiated Product Manager.

19 Reflex NR aneel Glazen afdekplaat EVA-sheet Zonnecellen EVA-sheet Bodemplaat Doorsnee zonnepaneel Zonnecel Het vinden van de ideale samenstelling van het materiaal is altijd de grote uitdaging. Voor het gebruik in zonnepanelen hebben de chemici van ExxonMobil gezocht naar de ideale balans tussen transparantie, kleefkracht, gladheid en stevigheid. Zonder uiteraard de verhouding tussen prestatie en prijs uit het oog te verliezen. Het resultaat: een heel specifiek type Escorene Ultra EVA kunststof. Het sterke punt van ons product is de ideale combinatie van helderheid, wrijving en vernetbaarheid, aldus Chambon. Zonnepaneel Danny Van Hoyweghen (Senior Staff Chemist Polyolefins Technology) legt uit waarom die vernetbaarheid zo belangrijk is. Een polymeer is een lange streng van kleine, aan elkaar gekoppelde eenheden. Iedere EVA polymeerkorrel die wij produceren bevat talloze van zulke strengen, kriskras door elkaar heen. Door speciale reacties kunnen deze polymeerketens aan elkaar worden gelinkt tot een stevig netwerk. Ze zijn dus vernetbaar. Maar in onze korrels zitten deze ketens nog niet aan elkaar vast. Dat is belangrijk, want daardoor kunnen onze klanten ons materiaal nog ver werken. De klanten, dat zijn de producenten van de EVA-foliën. Deze bedrijven transformeren de polymeerkorrels tot de foliën. De foliën komen vervolgens terecht bij de zonnepaneel producent. Van Hoyweghen: Voor de productie van een zonnepaneel neem je een glasplaat en daar leg je een EVA-folie op. Vervolgens verdeel je daarop de zonnecellen en die verbind je met elkaar. Ten slotte dek je het geheel af met een tweede EVA-folie en de afdekplaat. Vacuümoven Het aldus samengestelde zonnepaneel wordt in een vacuümoven gebracht, waar op hoge temperatuur de EVA-foliën smelten. De foliën zorgen er zo voor dat alle componenten aan elkaar vasthechten. Tegelijkertijd treden ook die fameuze vernettingsreacties op, vertelt Van Hoyweghen. Dit zijn chemische reacties die, bij toevoeging van de gepaste chemicaliën, ervoor zorgen dat alle verschillende polymeerketens in de EVA-folie als het ware aan elkaar vastgelinkt worden. Daardoor krijg je een heel sterk geheel van ketens die niet meer kunnen bewegen ten opzichte van elkaar. Het geheel wordt nóg steviger dankzij een andere troef van het Escorene EVA polymeer: de hoge wrijvingscoëfficiënt. Die term duidt op de mate waarin een materiaal de tendens heeft om te glijden. Dankzij de hoge wrijvingscoëfficiënt van ExxonMobil s EVA polymeer gaan de verschillende componenten tussen de EVA-foliën van het zonnepaneel niet schuiven. Zo biedt de eva-folie voldoende ondersteuning, zonder bij de verwerking en opslag hinderlijk te kleven. Beter scoren Die balans van eigenschappen is volgens Van Hoyweghen hét sterke punt van Escorene Ultra EVA. Het is een combinatie die tegemoet komt aan de behoeften van verschillende klanten. De ene afnemer kiest ons product vanwege de vernetbaarheid. De andere klant omdat zijn foliën dan niet aan elkaar gaan kleven. Onze combinatie stelt in feite iedereen tevreden. Hij ziet wat dat betreft de toekomst zonnig in. De markt van fotovoltaïsche modules groeit hard en ontplooit zich volop. Producenten maken steeds grotere panelen en drijven het productietempo op. Ik denk dat ons materiaal daarbij nog beter gaat scoren. Klanten zullen de ideale combinatie van eigenschappen in ons materiaal nog meer waarderen. Producenten maken steeds grotere zonnepanelen, waarbij ons materiaal nog beter kan scoren Ook Francois Chambon is optimistisch. De vraag naar Escorene Ultra EVA is momenteel zo groot, dat onze capaciteit beperkt is. We kunnen de hele wereld nu niet bevoorraden. Daarom investeren we in de fabriek in Zwijndrecht, zodat we volgend jaar nog meer EVA kunnen produceren.

20 20 Reflex NR RECRUITMENT WERKEN BIJ EEN GROOT OLIECONCERN Ellen van den Bosch Ik weet nooit wat de dag me brengt Ellen van den Bosch (27) werkt sinds januari 2009 voor ExxonMobil. De site waar ze werkt, RPI, is relatief klein. Ze vervult hier binnen haar functie als Process Engineer drie rollen: Utilities Engineer, Environmental Engineer en Energy Coördinator. Ze is de spin in het web binnen haar unit. Als ik s ochtends binnenkom, weet ik nooit wat de dag me brengt. A ls Process Engineer kijk ik elke ochtend of alles draait zoals het moet draaien. Zijn er storingen, dan los ik die op. Maar het is vooral finetunen en zorgen dat je binnen de specificaties blijft. Als Utilities Engineer is Ellen binnen haar unit verantwoordelijk voor de basiselementen die nodig zijn in de fabriek. Zoals water, stroom, elektriciteit en stikstof. In deze functie heb ik ook een milieurol. Ik lever alle cijfers en berekeningen aan rondom emissies als CO 2 en NO x. Daarnaast is zij ook nog eens Energy Coördinator. Een nieuwe functie waarin ze het energieverbruik van de fabriek in kaart brengt om dit vervolgens efficiënter te maken. Balans Ik weet nooit hoe mijn dag loopt als ik begin. Op hectische dagen stort ik me op een storing die ik moet oplossen en onderzoeken. Op rustige dagen werk ik aan lange termijnprojecten. Ik moet continu de balans vinden tussen urgente en niet urgente zaken en mijn prioriteiten bepalen. Dat is de grootste uitdaging van deze baan. Als onderdeel van haar werk, voert Ellen veel gesprekken met bijvoorbeeld operators en management. Ik werk met verschillende mensen en ben praktisch bezig. Iets dat ze al voor ogen had toen ze tijdens haar studie Scheikundige Technologie aan de TU in Eindhoven nadacht over later. Je kunt je hier ontwikkelen op allerlei gebieden Sfeer Vooraf had ik eigenlijk helemaal geen beeld van dit werk. Maar vrienden zeiden dat dit echt iets voor mij was. Via via kwam ik aan een stageplek en die beviel me goed. Gelukkig mocht ik na mijn afstuderen terugkomen. Ellen verwacht nog lang bij haar werkgever te blijven. Exxon- Mobil is een multinational waarvan ik nu slechts een klein deel zie. Het bedrijf heeft verschillende takken en fabrieken en je kunt je hier ontwikkelen op allerlei gebieden. Ik hoop dan ook nog veel verschillende functies te krijgen die me intellectueel uitdagen. WIN Naast haar dagelijkse werkzaamheden, is Ellen ook betrokken bij het net opgestarte Women Interest Network (WIN, zie ook pag.4). In Rotterdam zijn daarvoor drie werkgroepen opgericht. Binnen mijn werkgroep ligt de focus op carrièreontwikkeling voor vrouwen. Uit onderzoek blijkt dat veel vrouwen van boven de dertig uitstromen bij ExxonMobil en er zijn weinig vrouwen op managementposities te vinden. Hoe komt dit en wat kunnen we eraan doen? WIN Rotterdam zoekt hier antwoorden op. Ik vind het heel positief dat het bedrijf hier constructief over nadenkt.

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen Een perspectief voor Vlaanderen Bedreigingen en uitdagingen voor de Aggiornamento industrie Een perspectief voor Vlaanderen VWEC auteur functie datum Marc Van den Bosch Sr. Adviseur energie en milieu VOKA

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen 28/09/2015 Kees van der Leun Klimaat raakt al ontwricht bron: John Mason, skepticalscience.com bron: Guardian 2 100% duurzaam? Energie-efficiëntie

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Leuvens Onderzoekscentrum Duurzame Aarde Thema: Zonnig Vlaanderen Het gebruik van zonne-energie in Vlaanderen

Leuvens Onderzoekscentrum Duurzame Aarde Thema: Zonnig Vlaanderen Het gebruik van zonne-energie in Vlaanderen Leuvens Onderzoekscentrum Duurzame Aarde Thema: Zonnig Vlaanderen www.kuleuven.be/lsue Coördinator: Gerard Govers Contactpersoon: Sofie Bruneel K.U.Leuven Energie-instituut: http://www.kuleuven.be/ei/

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie Geschreven door: Lesley Huang en Pepijn Veldhuizen Vakken: Economie School en klas: Scholengemeenschap Were Di, vwo 6 Begeleider: De heer

Nadere informatie

NIEUWE VISIE OP ZONREGELING

NIEUWE VISIE OP ZONREGELING NIEUWE VISIE OP ZONREGELING Zon en daglicht regeling als deel van de energieprestaties in gebouwen Peter Winters President of the European Solar Shading Organization Director Shading & Building Dickson

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Voordelen van stoom door WKK in België : Projectaanpak THEOLIA

Voordelen van stoom door WKK in België : Projectaanpak THEOLIA S u s t a i n a b l e E n e r g y S o l u t i o n s Voordelen van stoom door WKK in België : Projectaanpak THEOLIA Promotiedag STOOM 18 mei 2006 VITO te Mol Frederic Vermeulen Marketing en Sales Manager

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Geef je toekomst kleur!

Geef je toekomst kleur! Geef je toekomst kleur!... Het wordt tijd om positief te denken... Bewezen kwaliteit, innovatie, technologie en betrouwbaarheid van onze zonnepanelen. Wij zijn de toekomst, op weg naar u. Alternatief.

Nadere informatie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie 2 Bosch Solar Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom Nefit houdt Nederland warm CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne-energie Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert de zon meer

Nadere informatie

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes Green Gas Technology Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar Shared Succes Imtech en Green Gas Technology Imtech is de technologie partner voor bedrijven die biogas willen opwaarderen naar aardgaskwaliteit.

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Overleven met energie

Overleven met energie Overleven met energie Jo Hermans Universiteit Leiden Nationaal Congres Energie & Ruimte, TU Delft, 22 september 2011 Overleven met energie Een blijma in 5 bedrijven 1. Meest onderschatte wet 2. Meest onderschatte

Nadere informatie

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Cutting Energy Related CO 2 Emissions Baseline Emissions 62 Gt BLUE Map Emissions 14 Gt 2030 Key aspects

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Zonnecellen 2.0 Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Innovatiereis 0-energieomgeving De toekomst van zonne-energie Oktober 2013 3 Inhoud Commerciële haalbaarheid Zonne-cellen 2.0 Smart grid Rexel Nederland

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Van warme douche, autorit en vliegvakantie tot het verwarmen van ons huis: alles wat we in ons dagelijks leven doen, leidt tot uitstoot van broeikasgassen.

Nadere informatie

Energievoorziening vanuit organische reststoffen

Energievoorziening vanuit organische reststoffen Energievoorziening vanuit organische reststoffen 28 September 2012 Jacques Poldervaart www.synvalor.com/info@synvalor.com Synvalor History First work on Gasification Development torrefaction with Torbed

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing. Theo Olijve 27 maart 2014

Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing. Theo Olijve 27 maart 2014 Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing Theo Olijve 27 maart 2014 Wake-up call! De Europese chemie staat voor een enorme uitdaging De chemie is een motor van de economie; die positie mogen

Nadere informatie

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy Finding the optimal solution is An our open standard mind comes standard... Burdock is de verbindende schakel tussen opdrachtgevers

Nadere informatie

Thermische Centrales voor Elektriciteit College TB142Ea, 12 mei 2014

Thermische Centrales voor Elektriciteit College TB142Ea, 12 mei 2014 Thermische Centrales voor Elektriciteit College TB142Ea, 12 mei 2014 Dr.ir. Gerard P.J. Dijkema E.On kolencentrales, Maasvlakte, Rotterdam. G.P.J. Dijkema 5 mei 2014 Faculty of Technology, Policy and Management

Nadere informatie

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden Symposium De Gassamenstelling van de toekomst, 28 mei 2015, Regardz De Eenhoorn, Amersfoort Aad Correljé TU Delft TBM Economics of Infrastructures

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Een aangenaam binnenklimaat, het hele jaar rond.

Een aangenaam binnenklimaat, het hele jaar rond. Een aangenaam binnenklimaat, het hele jaar rond. Verbeter uw comfort met de ideale zonwerende en isolerend glasfolie. Verbeter de isolatie tot 41% (K-waarde), bespaar energie, hou overdreven warmte buiten

Nadere informatie

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland Jan Schouten Quality Safety Environmental care A company driven by strong core values CO 2 -neutrale productie Eerste 100 % CO 2 -neutrale truckfabriek in Gent Windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen

Nadere informatie

Reference case Atlas Copco. Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren. Vodafone Power to you

Reference case Atlas Copco. Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren. Vodafone Power to you Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren Vodafone Power to you Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren Atlas Copco

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Duurzaamheid begint bij jezelf! Alumni. 11 september 2012. jan.blom@keyknowledge.nl

Duurzaamheid begint bij jezelf! Alumni. 11 september 2012. jan.blom@keyknowledge.nl Duurzaamheid begint bij jezelf! 11 september 2012 Alumni jan.blom@keyknowledge.nl Hoe oud is duurzaamheid?? Duurzaamheid is maar vijfentwintig jaar oud! 16 juni 1987: Gro Harlem Brundtland biedt haar rapport

Nadere informatie

Bio Energy to Overijssel

Bio Energy to Overijssel Bio Energy to Overijssel Wat is BE2.O? BE2.O is een gezamenlijk project van de provincie Overijssel, de Universiteit Twente en regionale bedrijven met als doel in Overijssel de toepassing van bio-energie

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom Nefit houdt Nederland warm CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne- Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert de zon meer dan vijftig

Nadere informatie

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3.

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3. Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. CO₂ uitstoot (ton per jaar ) Investeringen

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Een nieuwe kijk op houtenergie

Een nieuwe kijk op houtenergie Een nieuwe kijk op houtenergie HOUT EEN MODERNE ENERGIEBRON AUTHENTIEK EN TOEKOMSTGERICHT In Europa is hout de primaire bron van duurzame energie. Duizenden gezinnen hebben een houtkachel ter beschikking.

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid De uitdagingen in het energiebeleid CD&V voorzitter Jo Vandeurzen CD&V-studiedag, Vlaams Parlement 29 april 2006 Als ik zeg dat onze moderne westerse samenleving

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

VERKENNING van de BioBased Economy

VERKENNING van de BioBased Economy VERKENNING van de BioBased Economy Biobased of Biowaste? Vereniging van Ver(s)kenners Martijn Wagener 28-nov-2013 Indeling Introductie Virida! Wat is de Biobased Economy?! Principes: cascadering en raffinage!

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Zelf Duurzaam Stroom opwekken

Zelf Duurzaam Stroom opwekken Zelf Duurzaam Stroom opwekken De meest efficiënte thuiscentrale ter wereld Gas wordt stroom Innovatieve Brandstofcel-technologie De BlueGEN wordt op uw gasaansluiting aangesloten en wekt vervolgens stroom

Nadere informatie

JAARVERSLAG 2007. De doelstellingen van de stichting zoals opgenomen in de statuten zijn als volgt:

JAARVERSLAG 2007. De doelstellingen van de stichting zoals opgenomen in de statuten zijn als volgt: JAARVERSLAG 2007 Doelstellingen van de stichting Stichting Peakoil Nederland is als non-profit organisatie opgericht in mei van 2005. Zij is de Nederlandse tak van een internationaal non-profit netwerk

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Jeroen de Joode Schaliegasbijeenkomst provincie Noord-Brabant s-hertogenbosch, 27 september 2013 www.ecn.nl Hoofdboodschap Rol gas in NL energiesysteem

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor de aankoop van energiezuinige apparatuur

Een beginners handleiding voor de aankoop van energiezuinige apparatuur Een beginners handleiding voor de aankoop van energiezuinige apparatuur Alles wat je moet weten: - Hoe de juiste beslissing te nemen bij de aankoop van energie zuinige apparatuur. INHOUD 1. Introductie

Nadere informatie

aurostep plus zonneboiler

aurostep plus zonneboiler aurostep plus zonneboiler Veel warm water dankzij zonne-energie 01-09 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Meer comfort terwijl u energie bespaart Duurzaam verzekerd van veel warm water Open de

Nadere informatie

Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen

Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen De Trias Bavarica van directievoorzitter Jan-Renier Swinkels: Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen 10 oktober 2013 Geen Trias Energetica maar de Trias Bavarica. Oftewel: liever zoveel

Nadere informatie

China, globalisering en milieuproblematiek. Lessen 21ste eeuw 23 maart, 2009

China, globalisering en milieuproblematiek. Lessen 21ste eeuw 23 maart, 2009 China, globalisering en milieuproblematiek Lessen 21ste eeuw 23 maart, 2009 Economisch Socio-cultureel Politiek Milieu Globalisering Globaal milieubeleid in een notendop Sinds 1972 op internationale agenda

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

LG SOLAR 2014. Seminar ProfiNRG Harmelen, 14.11.2014

LG SOLAR 2014. Seminar ProfiNRG Harmelen, 14.11.2014 LG SOLAR 2014. Seminar ProfiNRG Harmelen, 14.11.2014 Inhoud 1 Waarom LG? 2 Waarom zonnepanelen van LG? 3 LG MonoX NeON 1. Waarom LG? De LG Group: Ondernemingen: 60 Omzet: 134 miljard USD (2013) Electronics

Nadere informatie

Milieu Onderzoeksreactoren

Milieu Onderzoeksreactoren Koninklijk Instituut van Ingenieurs - Afdeling Kerntechniek Netherlands Nuclear Society Programma 2003-2005 De afdeling Kerntechniek van het Koninklijk Instituut van Ingenieurs en de Netherlands Nuclear

Nadere informatie