Over rouw- en verlieservaringen van cliënten met schizofrenie en hun behoefte aan begeleiding door de SPV

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Over rouw- en verlieservaringen van cliënten met schizofrenie en hun behoefte aan begeleiding door de SPV"

Transcriptie

1 Over rouw- en verlieservaringen van cliënten met schizofrenie en hun behoefte aan begeleiding door de SPV Project M55 Esther Pols Janneke Kessels Marjo Pouls Francien Fredriks Marieta Verhoeven Sandra Nuyten Tim Somers

2 Werelden Apart Mijn wereld en de jouwe zijn zo eindeloos gescheiden. De jouwe zo zeker, de mijne nooit meer dan misschien Je waarheid je woorden, Ik snap de betekenis niet -verwarren mijn denken, bedreigen het laatste houvast. Wat weet je, wil je weten van vechten om te overleven? Je claimt deskundigheid op basis van je boekenkast. Je kijkt wel, maar je ziet niet. Je luistert met je oren dicht. En overspoelt mijn hoofd Met goed-bedoelde agressie Realiteit heet jou wapen. Controle verwar je met macht. Maar mijn hoofd is open en je grenzen kan ik niet zien. Is het gek dat ik vecht -wat jij gestoord noemt en ziekte - omdat je niet zien kan, beperkt door je grootste gelijk? Jouw wereld en de mijne zijn zo eindeloos gescheiden: Ik kan je niet volgen, jij ziet niet dat je me verliest Als ik me terug-trek in mijn bange binnenwereld: Geweld heeft zoveel gezichten die jij niet kan zien. door Marlieke de Jonge MGZ-GGZ Opleiding Project M55 Klas C-G2B Breda, April 2006 Door: Esther Pols Janneke Kessels Marjo Pouls Francien Fredriks Marieta Verhoeven Sandra Nuyten Tim Somers Begeleidend docent: Wasilie Janssen

3 Voorwoord Het gedicht Werelden Apart van Marlieke de Jonge geeft een beleving van een psychiatrische cliënte weer die zij heeft bij de hulpverlening. Deze visie van de cliënt intrigeerde ons bijzonder en diende als basis voor project M55. Wij wilden de vraag en behoefte van de cliënt voorop stellen en hier vanuit is de vraagstelling ontstaan. Wij zijn allen studenten aan Avans Hogeschool te Breda en volgen de MGZ-GGZ opleiding tot Sociaal Psychiatrisch Verpleegkundigen. Binnen deze opleiding is gevraagd invulling te geven aan een project met als doel verhoging van de kwaliteit van zorg voor cliëntsystemen met acute of dreigende complexe, meervoudige geestelijke gezondheidsproblematiek. Wij hebben ons gericht op de doelgroep van adolescente schizofrene cliënten die de diagnose van de chronisch ziekte schizofrenie gekregen hebben. De directe zorg na het horen van deze diagnose in het kader van rouw- en verliesverwerking is noodzakelijk en laat in de huidige praktijk nog al eens de wensen over. Middels deze literatuurstudie hebben wij een beeld gekregen van de behoefte van de schizofrene cliënt bij het verwerken van zijn rouw en verlies na het horen van de diagnose. Op basis daarvan geven wij aanbevelingen aan de beroepsgroep van SPV en om kwalitatief betere zorg te kunnen leveren aan deze doelgroep. Wij willen Dhr. W. Janssen, S.P.V. en docent aan Avans Hogeschool Breda bedanken voor zijn steun, waardevolle adviezen en stimulerende wijze van begeleiden. Wij willen tevens Daan Schinning bedanken voor zijn tijd en energie die hij gestoken heeft in het interview, het delen van zijn levensverhaal en het geven van adviezen. Tot slot willen wij elkaar bedanken voor de inzet, steun en prettige samenwerking.

4 Inhoudsopgave Inleiding 5 Blz. Hoofdstuk 1: Theoretisch kader Schizofrenie Rouw Vraaggestuurde zorg 9 Hoofdstuk 2: Resultaten Rouw- en verliesverwerking bij schizofrenie Intern verlies Extern verlies Uitingen van rouw Verwerking De behoefte aan begeleiding 14 Hoofdstuk 3: Gevalsbeschrijving Daan Schinning Beschrijving van de casus De behoefte aan begeleiding 18 Hoofdstuk 4: Conclusies en aanbevelingen Conclusies Aanbevelingen 21 Literatuurlijst 23 April

5 Inleiding. In het kader van project M55 is het de bedoeling om binnen een specifiek werkterrein een vraagstuk uit te werken t.a.v. een bepaald onderwerp. De projectgroep heeft gekozen voor het onderwerp verlieskunde en dit project is opgezet volgens de methode van projectmatig werken. Aangezien omgaan met verlies en rouwproblematiek veel voorkomend is binnen het werkveld van de Sociaal Psychiatrisch Verpleegkundige (SPV) is het een wezenlijk onderdeel van het beroep. Om die reden staat ook de vermelding in het beroepsdeelprofiel. (NVSPV, 2004). ( ) opdat de kwetsbare ouderen met psychiatrische problematiek ( ) en de mantelzorg voldoende worden ondersteund bij het lichamelijk en geestelijk welbevinden. De SPV ( ) biedt ondersteuning ( ) als het gaat om eenzaamheidsproblematiek, rouwproblematiek, relatieproblematiek, angsten, depressies en psychosen ( ) (AVVV, 2004). Bovenstaand citaat is summier en benadrukt de oudere psychiatrische cliënt bij beschreven problematiek. Onze projectgroep is van mening dat niet alleen deze populatie kampt met rouwproblematiek en/of verliesverwerking. Ook jong volwassenen of adolescenten die, op relatief jonge leeftijd, te horen krijgen dat ze lijden aan een ongeneeslijke psychiatrische ziekte krijgen te maken met verlieservaringen en rouwproblematiek. Schizofrenie is een ongeneeslijke psychiatrische ziekte waarbij vrijwel altijd als gevolg van de ziekte rol- en functieverlies optreedt. Leven met schizofrenie houdt onder andere in het omgaan met verlies op verschillende levensterreinen. Dit betekent vaak dat de cliënt een moeizaam verwerkingsproces moet doormaken. Een proces waarin gevoelens van rouw een rol spelen, die op hun beurt de reacties en het gedrag van de cliënt beïnvloeden. (Mauritz, 1998). Het is dan ook niet vreemd wanneer de cliënt deze diagnose krijgt een proces aangaat, een proces van verwerking, aanvaarding en acceptatie. Er is op dit moment weinig tot geen onderzoek gedaan naar de kwaliteit van begeleiding in dit proces. De projectgroep is van mening dat kennis van rouw- en verliesverwerking noodzakelijk is om de veelal jonge cliënten te kunnen begeleiding in het proces (direct) na de diagnose. Deze doelgroep behoeft voor langere tijd steun en begeleiding, vaak van een SPV. Om kwalitatief betere zorg te kunnen leveren aan deze doelgroep is er een literatuurstudie opgestart met als doel een aanbeveling voor betere zorg door SPV en aan deze doelgroep. Enerzijds wil de projectgroep inzicht in de behoefte aan begeleiding van cliënten met de diagnose schizofrenie bij verliesverwerking. Anderzijds wil de projectgroep op basis van die gegevens aanbevelingen doen aan de SPV beroepsgroep om hun zorg t.a.v. verliesverwerking bij schizofrene cliënten die (zojuist) deze diagnose ter ore hebben gekregen. Er is op het moment van schrijven niet veel literatuur bekend over de werkelijke toepassing van hulp bij rouw- en verliesverwerking door SPV en in de praktijk aan adolescenten die kort geleden de diagnose van schizofrenie gekregen hebben. Wel is duidelijk aangegeven dat cliënten met schizofrenie zich bewust zijn van hun verlieservaringen en maken een rouwproces door. (Mauritz, 2006) Om die reden trachten wij beter zich te krijgen op de kwaliteit van zorg die gegeven wordt aan deze doelgroep met die specifieke problematiek. Zoals eerder aangegeven is deze literatuurstudie volgens de methode van projectmatig werken opgezet; dat wil zeggen dat er 7 personen betrokken zijn die gezamenlijk een vraagstuk uitwerken dat is ontleend aan de beroepspraktijk. Dit vraagstuk is opgedeeld uit het beantwoorden van een onderzoeksvraag en daarnaast enkele deelvragen. Tevens is dit ook één van de doelstellingen. Om antwoord te vinden op deze vragen is er door elk projectlid (wetenschappelijke) literatuur gelezen. Deze literatuur is gefilterd naar relevantie en teruggebracht in de projectgroep. Uiteindelijk tracht de projectgroep op basis van de gelezen literatuur een aanbeveling te formuleren voor de sociaal April

6 psychiatrisch verpleegkundige beroepsgroep en daarbij een bijdrage te leveren aan de ontwikkeling en uitvoering van kwaliteitszorgactiviteiten. Het doel is verbetering van de kwaliteit van de zorg voor deze specifieke doelgroep. Leidend in deze literatuurstudie is de onderzoeksvraag zoals hieronder geformuleerd: Onderzoeksvraag: Hoe kan de SPV een jong volwassen cliënt die de diagnose schizofrenie gekregen heeft, begeleiden vanuit de behoeften van deze cliënt in het proces van verlies- en rouwverwerking die daar uit voortkomt? Middels de literatuurstudie trachten wij beantwoording te vinden van bovenstaande vraag. Om een beter beeld te verkrijgen dienen wij gaande de studie ook onderstaande deelvragen te kunnen beantwoorden: - Hoe ervaren cliënten rouw- en verliesverwerking bij schizofrenie? - Wat is hun behoefte aan begeleiding hierbij? - Wat behoort tot de taak van de SPV vanuit het beroepsprofiel, wat betreft (begeleiding bij) rouw- en verliesverwerking bij schizofrenie? De opbouw van dit verslag bestaat uit verschillende hoofdstukken. Wij zullen u kort weergeven wat er in de komende hoofdstukken beschreven zal worden: Hoofdstuk 1 bestaat uit het theoretische kader. Hierin geven wij verduidelijking van enkele veelgebruikte termen in dit verslag. Vervolgens gaan wij in hoofdstuk 2 direct verder met de resultaten zoals wij die in de gebruikte literatuur gevonden hebben. In hoofdstuk 3 beschrijven wij een casus. Deze casus betreft een jongen die op jongvolwassen leeftijd de schizofrenie gediagnosticeerd heeft gekregen. Deze casus heeft voor het project een illustratieve functie. Als laatste schrijven wij in hoofdstuk 4 onze gevonden conclusies en aanbevelingen. April

7 1. Theoretisch kader. In dit hoofdstuk beschrijven wij een drietal termen welke veelvuldig in dit verslag terug komen. Dit betreft dus een hoofdstuk ter verduidelijking en als theoretisch kader van het geheel. We zullen achtereenvolgens verduidelijken; schizofrenie, rouw en vraaggestuurde zorg. 1.1 Schizofrenie Allereerst zal de term schizofrenie welke nader gedefinieerd worden. Zoals in de inleiding al beschreven is, zijn de conclusies en aanbevelingen bedoeld voor de sociaal psychiatrisch verpleegkundigen doelgroep. Derhalve gaan wij er van uit dat de basale kennis t.a.v. schizofrenie reeds aanwezig moet zijn. Om die reden staan wij kort stil bij deze term en vullen wij aan met enkele recente wetenswaardigheden. Schizofrenie is een ernstig psychiatrisch ziektebeeld, dat meestal in de adolescentie of in de vroege volwassenheid ontstaat en dat gekenmerkt wordt door psychotische perioden, afgewisseld met rustige fasen waarin de cliënt echter op een veel beperkter niveau functioneert dan voor het uitbreken de ziekte. (Vandereycken e.a., 2000) Er is sprake van positieve en negatieve symptomen, de positieve (b.v. wanen en hallucinaties) zijn opvallender dan de negatieve. De negatieve symptomen zijn echter meer invaliderend en hardnekkiger. Met negatieve symptomen worden o.a. bedoeld affectvervlakking, initiatiefverlies en apathie. Tevens dient iedere hulpverlener rekening te houden met de inhoudelijke denkstoornissen, waarnemingsstoornissen, stoornissen in het gevoelsleven, aandachtsstoornissen en bewegingsstoornissen. Al honderden jaren wordt er onderzoek gedaan naar schizofrenie op allerhande gebieden; neuropathologie, neurodegeneratie, neuro-ontwikkeling e.d. Onderzoek wat voor de sociaal psychiatrisch verpleegkundige veel interessanter is, gaat over de interactie tussen genen en omgeving. Sociale omgevingsfactoren, zoals opgroeien in de stad, etniciteit en traumatische ervaringen in de jeugd, zijn aantoonbaar van invloed op de kans dat iemand schizofrenie krijgt. De laatste jaren is het gebruikelijk om schizofrenie te omschrijven als een hersenziekte die voor een aanzienlijk deel genetisch bepaald is. Door deze nadruk op de biologie kan echter een eenzijdig beeld ontstaan van de pathogenese van deze aandoening. Om een volledig beeld te krijgen van het ontstaan van schizofrenie is het dus belangrijk om de interacties tussen genen onderling en de wisselwerking tussen genen en omgeving in kaart te brengen.(bruggeman e.a., 2005) Zoals dus de huidige opvattingen over het ontstaan van schizofrenie een integratie laten zien van biologische, psychologische en sociale factoren, zo wordt ook het behandelbeleid tegenwoordig opgezet volgens een samenhangend model. Behandeling bestaat uit een pakket van biologische, psychologische en sociale interventies. Naast de in engere zin therapeutische benadering (gericht op bestrijding van symptomen) neemt de revalidatiebenadering (gericht op optimale aanpassing) een belangrijke plaats in. (Bruggeman e.a., 2005) Uit onderzoek blijkt dat individuele psychotherapie vaak niet de voorkeur heeft. Een steunende en structurerende begeleiding is effectiever en minder belastend. Vooral op het gebied van sociaal functioneren, waar cliënten met schizofrenie meestal te kort schieten, kan steunende, op zo goed mogelijke aanpassing gerichte therapie resultaten opleveren. De laatste jaren is er groeiende belangstelling voor symptoommanagement. Daarmee wordt bedoeld dat in samenwerking met de cliënt gezocht wordt naar methoden die de ernst van de psychotische symptomen (wanen en hallucinaties) verminderen. Methoden zijn bijvoorbeeld vroege signalen van een nieuwe psychose leren herkennen, April

8 zelfinstructies, activiteiten die de subjectieve beleving van symptomen tegengaan, de aandacht op iets anders leren richten enzovoort. Veel van deze methoden worden ook wel aangeduid als cognitieve gedragstherapie en kunnen door de SPV in haar ambulante praktijk toegepast worden. Naast behandeling is voor de SPV vooral de begeleiding een belangrijk aspect. Ambulante begeleiding van chronische cliënten met schizofrenie vraagt om een gemakkelijke bereikbaarheid van de begeleiders, continuïteit van die begeleiding en de bereidheid om op crisissituaties snel te reageren. Men kan niet afwachten tot een cliënt zich meldt, een actieve benadering met huisbezoek is vaak nodig. Gezinsinterventies maken idealiter deel uit van de behandeling van alle jongere cliënten met schizofrenie. Ze hebben een gunstig effect op het beloop, met name op de recidiefkans. (Bruggeman e.a., 2005) Terugkomend op de onderzoeksvraag is het van belang de combinatie te maken tussen de diagnose schizofrenie en de term rouw. Het is juist dit proces, de rouwverwerking, welke door de SPV onderkent dient te worden en waarop de begeleiding dient aangepast te worden. Om die reden beschrijven wij de term rouw en al zijn relevante aspecten die voor deze doelgroep gelden. 1.2 Rouw Schizofrenie zorgt ervoor dat veel aspecten waaraan de cliënt zijn identiteit ontleent, veranderen of zelfs verdwijnen. Door dit alles kan de cliënt een verlies van het zelf ervaren. Rouw is een normale en een natuurlijke reactie op een betekenisvol verlies. (Buijssen, 2005) Elk verlies kan een rouwreactie veroorzaken dus ook het verlies wat de cliënt ervaart op het moment dat de diagnose schizofrenie wordt gesteld. Rouwen is een proces, iets wat tijd vraagt. Gevoelens zoals ontkenning, kwaadheid, verdriet en acceptatie kunnen door elkaar heen lopen maar ook tegelijkertijd ervaren worden. Een standaard rouwproces bestaat niet, ieder mens rouwt op zijn eigen, unieke, manier. Wel zijn er patronen in die variëteit te herkennen. Het verwerkingsproces begint vaak met een toestand van verdoving. Deze tijdelijke verdoving is in het begin functioneel. Het dient als bescherming. Gevoelens die hierop kunnen volgen zijn angst, verdriet, woede en ontkenning. De ziekte tast het gevoel van veiligheid, vertrouwen en controle van de cliënt aan. Uiteindelijk volgt aanvaarding van het lot en het doorleven van de pijn. Het uiten van verdriet is wordt vaak als moeilijk ervaren door cliënten met schizofrenie. Voor de SPV zijn dit herkenbare aspecten van rouw. Erbij stil staan dat het horen van een ernstige diagnose als schizofrenie een zelfde rouwproces op gang brengt, is noodzakelijk. De begeleiding van de SPV begint hier, waar zij zich bewust is van het te lijden verlies en de daarbij horende rouwreacties van de cliënt. Als de verwerking geheel doorlopen is volgt acceptatie. Een kenmerk van een voltooid rouwproces is dat de persoon zonder pijn kan spreken over het verlies. Dat wil zeggen, er kan nog steeds een soort droefheid zijn, maar het is niet meer de snijdende droefheid. Bewust rouwen is een bewuste keuze. De projectgroep is van mening dat pas na het doorlopen van dit proces de schizofrene jong volwassene kan beginnen met de eigenlijke begeleiding zoals deze volgens gangbare begeleidingsprotocollen opgesteld is. (zoals omschreven in de Multidisciplinaire Richtlijn voor Schizofrenie) (Landelijke Stuurgroep Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling in de GGZ, 2005) De combinatie van de diagnose schizofrenie en de verwerking van de daarbij behorende rouw dient een kader te hebben. De ontwikkelingen in de GGZ laten zien dat de cliënt eerder gezien gaat worden als klant, deze klant neemt zorg af van de aanbieder, de April

9 GGZ. Vraaggestuurde zorg geeft naar onze mening de gewenste kaders van begeleiding. Door het toepassen van vraaggestuurde zorg is er meer ruimte voor de cliënt om zijn doelen te stellen en de eventueel aanwezige rouw te verwerken. Door als SPV stil te staan bij deze rouw en te accepteren dat er sprake is van rouwverwerking is al een grote stap gemaakt. Werken volgens vraaggestuurde zorg dwingt de SPV hiertoe. 1.3 Vraaggestuurde Zorg De projectgroep gaat uit van een respectvolle benadering naar de cliënt. Vraaggestuurde zorg geeft randvoorwaarden voor respectvolle zorg en benadrukt de samenwerking met deze cliënt door de individuele vraag van de cliënt als uitgangspunt te nemen. Deze benadering is gewenst zoals geformuleerd in de Multidisciplinaire Richtlijn Schizofrenie, 2005 De hulpverlener behandelt de patiënt met schizofrenie met respect en is in staat een houding aan te nemen die aansluit bij het toestandsbeeld van de patiënt en de omgeving waarin hij zich bevindt. (Landelijke Stuurgroep Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling in de GGZ, 2005) Vraaggestuurde hulpverlening gaat uit van de vraag hoe de cliënt zijn leven zo kan inrichten als hij wil. Niet zijn probleem maar zijn leven staat centraal. Vraaggestuurde dienstverlening impliceert dat de cliënt invloed heeft op de dienstverlening waar hij op aangewezen is. Dit betekent dat de cliënt de regie voert en dat hij middelen krijgt om daadwerkelijk invloed uit te oefenen. Hierdoor krijgt de cliënt een vorm van dienstverlening die hem op het lijf is geschreven. De middelen die een cliënt nodig heeft om te sturen zijn koopkracht, een rechtpositie, informatie, sociale vaardigheden en keuzemogelijkheden. Het is een wijdverbreid misverstand maar vraagsturing is niet U vraagt en wij draaien! Vraagsturing betekent samenwerken aan goede dienstverlening. Bij vraagsturing is de relatie tussen vrager en aanbieder gebaseerd op wederkerigheid, gelijkwaardigheid en wederzijds respect. (internet, 2006) Wederkerigheid wil zeggen dat beide partijen een meerwaarde in de relatie vinden. De cliënt kan door afname van een dienst zijn doelstellingen realiseren. De SPV kan bijvoorbeeld zijn professionaliteit en kennis inbrengen. Bij vraagsturing draait het om het zorgvuldige evenwicht tussen beide belangen. Evenwicht vereist een gelijkwaardige relatie tussen vrager en aanbieder. In dit geval de schizofrene cliënt als vrager van zorg aan de SPV die de dienst verleent. Een gelijkwaardige relatie wil zeggen dat beide partijen de mogelijkheid hebben om nee te zeggen tegen een bepaalde dienst. Vaak verkeert de klant echter in een afhankelijke positie. De afnemers, de cliënt, van gezondheidszorg is in dit geval ziek en kampt met rouwverwerking. Dit ondermijnt een gelijkwaardige relatie met de hulpverlener. Om de gelijkwaardigheid te herstellen zijn cliëntenrechten ingevoerd, zoals de Wet Geneeskundige Behandelings Overeenkomst (WGBO). Hierin zijn rechten en plichten van cliënten en hulpverleners vastgelegd. Gelijkwaardigheid vereist wederzijds respect voor elkaars normen, waarden en doelstellingen. Een cliënt moet begrip hebben voor de professionele waarden en normen van de dienstverlener. De dienstverlener moet respect tonen voor de doelstellingen van een cliënt een proberen zijn deskundigheid hiervoor in te zetten. (internet, 2006) Het is juist dit aspect van vraaggestuurde zorg wat de projectgroep als bijzonder waardevol acht. De praktijk leert dat de SPV nog te vaak de doelen stelt. Door dit bij de cliënt te laten zal eerder ruimte ontstaan voor verwerking. Bovenstaande aspecten van vraaggestuurde zorg geven een kader voor toepassing van vraaggestuurde zorg. Het is aan de SPV om deze theorie om te zetten naar een meer pragmatische invulling voor zijn eigen werkveld. April

10 2. Resultaten Dit hoofdstuk bevat een beschrijving van de resultaten die gedurende de literatuurstudie gevonden zijn. Het zal deels gebaseerd zijn op feiten en deels gebaseerd op ervaringen van cliënten en ervaringsdeskundigen. De projectgroep kiest juist voor deze tweeledigheid omdat de mate van verlies niet alleen objectief is, maar zeker voor een groot gedeelte bestaat uit de meer subjectieve ervaring van. Om de gevonden resultaten te beargumenteren kiest de projectgroep bewust voor het bijvoegen van citaten, deze zijn cursief gedrukt. 2.1 Rouw- en verliesverwerking bij schizofrenie Zoals beschreven is rouw een manier van omgaan met je nieuwe identiteit. In dit geval is het de manier om met de diagnose die je gekregen hebt, schizofrenie om te gaan. Een leven waarin je psychotische episoden kan doormaken. In dit rouwproces zien we dat de cliënt verschillende fasen doorloopt. We dienen daarin voor ogen te houden dat iedere cliënt op zijn eigen manier rouwt en daarin op verschillende manieren steun als prettig of als onprettig kan ervaren. Het is daarom van belang om naar de cliënt zijn eigen rouwproces te kijken en na te gaan bij hem waar hij steun in nodig heeft en wat hij als prettig of als onprettig ervaart. Aansluiten bij het proces van de cliënt is dus erg belangrijk Intern verlies In de resultaten van onderzoeken die zijn uitgevoerd naar aanleiding van dit onderwerp, wordt onderscheid gemaakt tussen intern en extern verlies. Intern verlies is verlies dat een direct gevolg is van de ziekte schizofrenie. Het is veelomvattend en heeft een grote impact op het dagelijkse leven van cliënten. Onderstaand paragraaf beschrijft verschillende aspecten van intern verlies die de schizofrene cliënt kan ervaren. Achtereenvolgens worden genoemd verlies van positieve symptomen, verlies van het eigen ego, de stigmatisatie van schizofrenie en de bijwerkingen van medicatie. Om de beleving van de rouw- en verliesverwerking bij cliënten met schizofrenie duidelijk te krijgen, is het wenselijk om eerst de beleving tijdens de psychose te omschrijven. Tijdens een psychotische periode leven deze mensen in een andere realiteit. Een cliënt die meedeed aan een van de gebruikte onderzoeken, kon dit helder omschrijven: ( ) dat de dingen die je ziet niet echt zijn, dat die vervormd zijn. Dat je dat niet door hebt. Dan heb je voor jezelf niet het idee dat je ziek bent, dan denk je dat de wereld ziek is, dat het systeem ziek is ( ) Ik voelde me zo raar bij iedere stap die ik zette, niets was meer vanzelfsprekend, zeg maar. De dingen die allemaal zekerheden lijken, die alsof je van een vreemde planeet komt zo surrealistisch. (Mauritz, van Meijel, de Winter, 2001) Tijdens de behandeling en als cliënten de diagnose schizofrenie te horen krijgen, ervaren cliënten dat hun idee van wat werkelijkheid is, op losse schroeven staat. Ik voelde me geen mens meer ik had het gevoel of alle andere mensen gewoon leefden en ik niet Ja, ik weet niet hoe ik het precies ik heb gewoon het gevoel dat ik alleen maar een rol speel, dat ik gewoon niemand of in ieder geval dat voelde ik dan heel sterk, alsof ik geen persoon was. Ja, dat gevoel alsof ik alleen maar een rol ben. Ik heb inderdaad een heel sterk gevoel dat ik geen persoonlijkheid heb, dat ik niet weet wat ik leuk vind, wat ik wil, wat ik lekker vind, dat soort dingen. (Mauritz ea., 2001) Cliënten hebben tijd nodig om hun wereldbeeld en realiteit aan te passen. Ik kon geen afscheid nemen van de kruk en heb hem behouden. ( ) De kruk stond eeuwig en altijd ondersteboven op tafel en ik keek naar de sterren. Ik noemde de kruk het wereldstuur. De koers van de aarde is niet goed, zei ik dan en gaf een klein tikje tegen de ene poot van de kruk die piepend draaide om zijn geweldige schroef. Ik April

11 geloofde op dat moment heilig dat ik had ingegrepen merkwaardig dat ik dat geloven kon. (Mauritz ea., 2001) Door het verdwijnen van de psychotische symptomen, die cliënten ervoeren als van zichzelf, verdwijnt ook een deel van het eigen ego. Dit leidt tot een verlies van de eigen identiteit. Naast het verlies van het eigen ego zijn er nog andere verlieservaringen die cliënten te verwerken krijgen. Een daarvan is dat cliënten afscheid moeten nemen van prettige ervaringen of ideeën die men soms helemaal niet kwijt wil. De diagnose schizofrenie heeft een negatieve lading, wat voor sommigen moeilijk te accepteren is. Cliënten voelen dat dit gelijk staat aan niets meer kunnen. Vaak wordt er gezegd: Je bent schizofreen, in plaats van Je hebt de ziekte schizofrenie. Cliënten ervaren vaak sterk het stigma gek : On few occasions I have been stigmatized and know the shame, humiliation, rejection and confusion that occur when people find out that you have a mental illness. (Anoniem 1989) Cliënten die de ziekte schizofrenie hebben, benoemen veel last te hebben van bijwerkingen van medicatie. Een van de bijwerkingen van medicatie is vermoeidheid. Hierdoor moet er ingeleverd worden op de activiteiten. Een andere bijwerking is vaak vervlakking van het gevoelsleven, waarbij men weinig tot geen emoties meer voelt. Dit kan het rouwproces (de verwerking) bemoeilijken. Ook worden concentratie- en geheugenstoornissen genoemd. Het uitvoeren van activiteiten en meedoen met de rest wordt hierdoor verstoord. De negatieve invloed hiervan op het bestaan is hierdoor groot. Dit heeft tot gevolg dat mensen steeds de afweging blijven maken of het nemen van medicatie nog opweegt tegen de slechte kwaliteit van leven die het tot gevolg heeft. Ik ben een klein beetje invalide geworden. Dat vind ik wel dat kan ik nog moeilijk accepteren. En daarom stop ik het liefst met de pillen. (Mauritz ea., 2001) Extern verlies Extern verlies is verlies dat geleden wordt als secundair gevolg van de ziekte schizofrenie. De aanwezigheid van cognitieve stoornissen en de aanwezigheid van positieve en negatieve symptomen bemoeilijkt het aangaan en in stand houden van sociale contacten. Ook worden studie, werk en andere dagelijkse activiteiten belemmerd door de met schizofrenie gepaard gaande beperkingen. Dit zijn de oorzaken van extern verlies. Cliënten met schizofrenie ervaren een gevoel van eenzaamheid door verlies van sociale contacten door de uitingsvormen van negatieve symptomen die bij de ziekte horen. Dit gevoel wordt vaak versterkt doordat ze het gevoel hebben dat ze niet erkend worden in hun verlieservaringen door de omgeving. Een gevolg van afstoting van relaties is een gevoel van eenzaamheid: Splendid isolation Altijd anders, uitgesloten Veroordeeld tot levenslang in mijzelf Draag ik mijn eenzaamheid met verve Mijn rug recht en mijn hoofd hoog ( ) Marlieke, in: Alle zestig opgenomen (1990) Schizofrene cliënten worden over het algemeen teruggeworpen op de meest basale relaties in hun leven, de familierelaties. Deze veranderen van kwaliteit. Over het algemeen verslechtert de relatie voorafgaand en tijdens de eerste psychose. De cliënt wordt toenemend angstig en achterdochtig, trekt zich terug, gedraagt zich vreemd en soms agressief. Het volgende citaat bevestigd dit: April

12 Ik heb mijn moeder heel slecht behandeld. Ik heb mijn moeder onmenselijk slecht behandeld af en toe. Maar ik hoop dat ze, ze heeft nu dus ook gesprekken gehad op de afdeling ik hoop dat ze mijn moeder hebben verteld dat haar zoon een hele moeilijke tijd heeft gehad. Ik kan het zelf niet zo goed verwoorden tegen m n moeder. (Mauritz ea., 2001) Na uitleg over schizofrenie en de symptomen wordt het begrip van familieleden vaak bevorderd, wat een positieve uitwerking heeft op de kwaliteit van de relaties. Het contact wordt als hechter beleefd. Gevoel van tekortschieten kan blijven bestaan. (bv door niet optimaal deel kunnen nemen aan familieactiviteiten) Over het algemeen wordt de toegenomen zorg en steun van de ouders als positief ervaren. Dit neemt niet weg dat het een pijnlijke ervaring is om afhankelijk te zijn. Dit heeft verlies van zelfstandigheid en autonomie tot gevolg. Veel dingen die gewoon zijn in het leven, kunnen ze niet meer, zoals op zichzelf wonen. Het niet zelfstandig kunnen wonen betekent vaak verlies van privacy en controle over het eigen leven. Zelfstandig wonen kan ook zwaar zijn, omdat men discipline moet kunnen opbrengen om alle taken (zelfstandig) uit te kunnen voeren. Wonen bij ouders heeft als voordeel veiligheid, praktische hulp en emotionele steun, maar heeft ook gevoelens van afhankelijkheid tot gevolg. Cliënten met schizofrenie ervaren verlies van studie en werk. Een direct gevolg van de psychose, de negatieve symptomen en de cognitieve functiestoornissen is het niet adequaat kunnen functioneren in werksituaties. Studies worden niet afgemaakt en verantwoordelijke banen worden niet volgehouden: Op een gegeven moment heeft die achterdocht tot mijn ontslag geleid. Die bedrijfsarts geloofde mij ook niet. (Mauritz ea., 2001) Na een psychose is het meestal niet mogelijk het oude niveau van functioneren weer op te pakken. Toch wordt een daginvulling en sociale contacten als onmisbaar element in het leven ervaren: En toen ben ik gaan werken: het leukste baantje. Het was werken in een redelijk relaxed tempo en toch lichamelijk bezig zijn. Dat heeft echt wonderen voor me gedaan. De regelmaat, structuur,het jezelf bezig houden, zeg maar. (Mauritz ea., 2001) Een overgroot deel van alle gebruikte literatuur laat zien dat de schizofrene cliënt op alle vlakken te maken krijgt met verlies. De projectgroep tracht met bovenstaande citaten en teksten dit verlies weer te geven. Wij zijn ons bewust van het persoonlijke karakter van verlies. Niet elk verlies wordt evenredig zwaar ervaren. Wel is van belang, dat de SPV bewust is van de subjectieve beleving van verlies bij de cliënt. Dit om begeleiding en troost juist af te stemmen Uitingen van rouw Naar aanleiding van het interne en het externe verlies worden verschillende uitingen van rouw ervaren. Deze uitingen van rouw zijn meestal gevoelens en gedachten. Het rouwproces begint meestal bij de schokkende ontdekking dat men schizofrenie heeft. Dit komt meestal naar boven als de diagnose gesteld is. Ik vond het best wel een grote last hoor. Je leven wordt in een hoek geduwd. Ik vond het niet echt angstaanjagend, maar wel Ja, je moet er heel erg aan wennen om dat te horen. Dat was wel een schok. (Mauritz ea., 2001) Een zeer ernstig verlies heeft het karakter van een psychologische ramp. Mensen kunnen vaak moeilijk verwoorden wat het met hen doet. Er zijn letterlijk geen woorden voor. Enkele symbolische uitdrukkingen kunnen toch een voorstelling geven van de gevoelens van verlies zoals beschreven staat in onderstaat citaat: Ik zat al jaren in een soort cirkel. Die cirkel is steeds groter geworden, is een wervelstorm geworden. Die was vernietigend en daarna moet je de schade gaan opruimen. April

13 Eigenlijk is alles me uit handen genomen. ( ) Het lijkt wel of ik nu veel meer moet opbouwen, want je bent eigenlijk pats, boem, in één klap uit je leven gerukt door die psychose. (Mauritz ea., 2001) Gevoelens van ontkenning komen in het begin van het rouwproces veel voor. Het betreft dan de diagnose, de noodzaak van behandeling, de ernst van de beperkingen en de aanpassingen die nodig zijn in het dagelijkse leven. Het komt wel raar over. Eerst geloof je het niet, maar later wel. (Mauritz ea., 2001) Het treuren over verlies kan zich uiten in emoties en gedrag. Veelvoorkomende emoties zijn verdriet, somberheid, wanhoop, schuld en woede. Het gedrag kenmerkt zich voornamelijk door het terugtrekken, het vermijden van sociale contacten en het beschuldigen van zichzelf of anderen. Sander 44, leeft 24 jaar met schizofrenie: Ik huil van binnen als ik aan de gevolgen van mijn ziekte denk. (Beusekom, v., 2005) De bovengenoemde kenmerken zijn uitingen binnen een normaal rouwproces. Bij mensen met schizofrenie gaat het over het algemeen nauwelijks gepaard met de nonverbale uitingen die daarbij passen. Mogelijk is dit het gevolg van het verminderde vermogen tot het tonen van emoties als gevolg van ziekte. Als het rouwproces vastloopt, lijken de verlieservaringen toe te nemen. Men komt in een negatieve spiraal, waardoor de rouwverwerking niet constructief plaatsvindt. Een logisch gevolg kan zijn dat de cliënt depressief wordt, met al de daarbij behorende symptomen zoals suïcidaliteit. Men schat dat tussen de 20 en 50% van de patiënten met schizofrenie of een aanverwante stoornis eerder in zijn of haar leven een suïcidepoging heeft ondernomen. (Meijel v. ea., 2006) Dit geeft de ernst van de problematiek en het lijden aan. Het is alsof de grond onder je voeten wordt weggehaald. (Schinning, 2006) Er worden veel balanssuïcides gepleegd. Er wordt dan afgewogen wat men nog wel en niet wil. Ik heb een contract met mezelf waarin ik afspreek te blijven leven. Zoals nu van februari tot mei. Zo beloof ik mezelf en anderen: ik leef zolang. En daarna dan weet ik het niet, dan moet ik gewoon weer kijken en dingen uitzetten waardoor ik een ander contact kan maken. ( ) Het is best wel fijn, want dan is het te overzien namelijk. (Mauritz ea., 2001) Uit de literatuur komen met name hulpverleningsaspecten naar voren. Zoals suïciderisicoinventarisatie en het voorkomen van suïcide middels non-suïcidecontracten. Deze aspecten komen niet altijd voort uit de gedachte en wil van de betreffende cliënt omdat er vaak sprake is van balanssuïcide, een weloverwogen keuze. In het licht van vraaggestuurde zorg is er sprake van een ethisch dilemma. Enerzijds richt de SPV zich op de wil en vraag van de cliënt, anderzijds wanneer er sprake is van een wens tot suïcide handelt de SPV volgens de wettelijke eisen die concreet uitgewerkt zijn in het Sociaal Psychiatrisch Verpleegkundig beroepsprofiel. Een kerntaak van de SPV is acute psychiatrische hulpverlening uitvoeren en crisisinterventie verlenen. Dit houdt wat betreft het omschreven onderwerp in, dat de SPV een inschatting maakt van (voornemen tot) suïcidaal gedrag of de uitvoering hiervan door de zorgvrager. Ook maakt de SPV de afweging om de psychiater in te schakelen en adviseert een (gedwongen) opname in gang te zetten. (NVSPV, 2004) Verwerking Verwerken begint bij het accepteren van het verlies als een feit. Dit betekent het accepteren van de diagnose en behandeling, het willen ontvangen van hulp en het aanvaarden van beperkingen. April

14 Carolien 35 jaar, leeft 10 jaar met schizofrenie: Ik ben nog niet op een leeftijd dat ik tevreden ben met wat ik in mijn leven gedaan heb. Er s een enorme tegenstelling met vroeger. Toen deed ik alles en nu kan ik niks. Er is steeds de strijd tussen willen en niet kunnen. Ik voel me teleurgesteld en gefrustreerd. (Beusekom, v., 2005) Voor de cliënt zelf betekent dit het koesteren van hoop, het leven bij de dag, het zoeken naar een verklaring en het geven van betekenis aan een leven met schizofrenie. Ik heb het een plaatsje gegeven in mijn leven. Ik heb zoiets van nou, het hoort er een beetje bij. Ik kan niet doen alsof er niets aan de hand is. (Mauritz ea., 2001) De identificatie met medecliënten, het zoeken naar informatie en hanteren van handicaps zijn voor hen actieve manieren om het verlies te verwerken. Verder zoeken cliënten hulp bij leden van hun sociale netwerk en professionele hulpverleners. Ze ervaren daarbij niet altijd voldoende steun. Cliënten benadrukken wel dat verwerken tijd kost. Je hebt wel gesprekken met ze, en dergelijke maar je hebt er weinig aan. Je bent hier opgenomen en zo Je wordt eigenlijk maar aan je lot overgelaten, want nou ja, ze maken wel een babbeltje van: Heb je nou nog vreemde dingen of wat dan ook? Maar ja, voor de rest heb je er allemaal weinig aan. (Mauritz ea., 2001) De SPV zal zoals eerder omschreven moeten aansluiten bij het verwerkingsproces van de cliënt en daar haar begeleiding op aanpassen. Tevens zal ze een inschatting moeten maken of de verwerking constructief verloopt en of er geen sprake is van gecompliceerde rouw. Belangrijk in de begeleiding is vooral dat ieder individu en ook ieder rouwproces verschillend is en hier standaarden voor zijn. Aansluiten bij de behoeften van de individuele cliënt is de sleutel voor wederzijds bevredigende begeleiding. 2.2 De behoefte aan begeleiding Om constructief te kunnen rouwen is het belangrijk dat men voldoende steun en troost krijgt. Dan kan een begin gemaakt worden met het integreren van het geleden verlies. De cliënt verwacht binnen een hulpverlenerrelatie bovenal menselijk contact. Hij wil het gevoel hebben dat hij gezien en gehoord wordt. Concreet betekent dit dat hij verwacht dat de SPV zich niet verschuilt achter haar bureau, maar bijvoorbeeld naast hem komt zitten. Ook verwacht hij dat de SPV in haar houding haar betrokkenheid laat merken door dicht bij hem te gaan zitten en dat ze de cliënt aankijkt. Het wordt als prettig ervaren dat de SPV informeert hoe het nu met de cliënt gaat en of zij nog iets voor hem kan doen.in het volgende contact is het dan ook weer fijn dat de SPV vraagt hoe het nu met de cliënt is en hoe het is gegaan na het vorige contact. (de Monnink, 2001) De behoefte aan begeleiding van de cliënt bestaat uit een luisterend oor van de SPV. Hij heeft de wens zijn verhaal te kunnen vertellen zonder (voor)oordelen of taboes. Hij verwacht daarbij een actieve luisterhouding van de SPV. Hierbij wordt eventueel verdriet gehoord en gezien en wordt ook troost geboden. Dat kan inhouden: de hand vasthouden (Als de cliënt zijn hand aanreikt) of stil zijn als er gehuild wordt, of luisteren als de cliënt boos is en dan niet weglopen. (de Monnink, 2001) Gericht op de individuele cliënt kan steun worden geboden. De SPV kan dit aan de cliënt zelf vragen: wat wil je dat ik doe nu? Bovendien is het belangrijk dat als hij zijn verhaal vertelt, het geen directe consequenties heeft. Bijvoorbeeld dat de cliënt vrijuit over zijn belevingen tijdens de psychose kan vertellen zonder dat de SPV over gaat op medicatie of over een (acute) opname. April

15 Er is een behoefte aan een actieve houding van de SPV. Hierbij wordt verstaan dat de SPV zelf initiatief neemt, contact opneemt met de cliënt, geen lange stiltes laat vallen in een gesprek en het gesprek zelf begint. Een betrokken, weinig zakelijke houding wordt als prettig ervaren. De cliënt verwacht dat SPV mee leeft, actief mee zoekt naar mogelijkheden om het lijden te verlichten en de draagkracht van de cliënt te vergroten. Concreet betekent dit dat de SPV de bevestiging geeft dat het heel erg is om de diagnose schizofrenie te horen te krijgen. De SPV leeft mee hoe dat voor iemand is, zonder dat ze dit invult voor de cliënt. Alles mag er zijn wat betreft gedachten en gevoelens. (de Monnink, 2001) Ook is het belangrijk dat de SPV de cliënt en zijn belangrijke naaste actief steunt en daarbij gemakkelijk bereikbaar is. Het moet duidelijk zijn hoe zij te bereiken is en wanneer ze te bereiken is. Uit veel onderzoeken is naar voren gekomen dat het bieden van hoop en toekomstperspectief als zeer belangrijk aspect van de begeleiding wordt ervaren door cliënten. Veel mensen met schizofrenie worden door de maatschappij en instanties afgeschreven. Ze hoeven niet meer te solliciteren of op zoek te gaan naar werk. Cliënten krijgen te horen dat ze niet in aanmerking komen voor vrijwilligerswerk als de diagnose schizofrenie bekend is. Het is om deze reden belangrijk dat de SPV een andere attitude aanneemt en wel hoop en toekomstperspectief biedt. Het wordt essentieel gevonden dat de SPV aan de cliënt en zijn belangrijke naasten psycho-educatie geeft. De ernst van de ziekte moet hierin duidelijk worden, maar ook de mogelijkheden om ermee te leven. Belangrijk daarbij is dat de SPV de cliënt de mogelijkheid biedt om in contact te komen met andere schizofrene cliënten. Het praten met lotgenoten kan steun bieden en praktische tips voor de cliënt opleveren. Een ander aspect is dat de SPV in haar gesprekken met de cliënt op zoek kan gaan naar de betekenis van schizofrenie voor hun leven. Er moet dus aandacht zijn voor zingevingvraagstukken. Naast de negatieve aspecten die schizofrenie op levert zijn er ook schizofrene cliënten die vertellen dat de psychose positieve aspecten heeft. Kritiek ten aanzien van hulpverleners is doorgaans gericht op de geringe mogelijkheid tot het voeren van gesprekken, maar ook op de kwaliteit van de gesprekken. Een avond als deze Herinneringen schieten me te binnen, gedachten aan die avond, tranen vulden mijn ogen, Nergens heen. Geen mens die wist wat ik dacht. Niemand kon me troosten. Zusters die geen tijd hadden, De deur die op slot zat. ( ) April

16 3. Gevalsbeschrijving Daan Schinning Dit hoofdstuk zal geheel in het teken staan van een casus. De reden waarom de projectgroep dit interview afgenomen heeft komt voort uit de visie die wij hebben t.a.v. de zorg voor schizofrene cliënten. Het zijn juist deze mensen, ervaringsdeskundigen, die ons kunnen helpen om de hulpverlening te adviseren in houding en aanpak. Tevens schetst deze casus het verloop van de ziekte van Daan, zijn ervaringen en zijn beleving daarbij. De casus dient binnen het project als illustratie. 3.1 Beschrijving van de casus In gesprek met Daan Schinning werkzaam bij GGzE als ervaringsdeskundige in een Assertive Community Treatment team voor vroeg psychosezorg. Hij is ervaringsdeskundig begeleider. Zijn diagnose luid paranoïde schizofrenie. Daan is nu 9 maanden werkzaam in dit team. Hiervoor werkte hij 2 jaar bij het ervaringsdeskundige project van GGzE, daar gaf hij cursussen aan cliënten over herstel en deelde zijn ervaringen. Tevens gaf hij lezingen door het hele land. Daan beschikt als vrijwilliger over veel kennis van rehabilitatie en herstel. Hij is bekend met zelfhulpgroepen bij Anoiksis en heeft daar veel kennis over de verschillende vormen van schizofrenie opgedaan, waarop hij zijn visie vorm gaf. Hij heeft de deeltijd communicatieopleiding afgerond. Daan vindt het belangrijk om als ervaringsdeskundige iedere cliënt te bekijken vanuit zijn eigen ziekteproces en het niet in alle opzichten met het eigen ziekteverloop te vergelijken. De eerste symptomen Daan kreeg de eerste symptomen toen hij 19 jaar oud was. Hij hoorde neutrale stemmen, een soort gemormel. Ook voelde hij om zich heen een soort aanwezigheid. Hij probeerde contact te zoeken met die stemmen. Zij kwamen alleen in de avond wanneer hij alleen was. In die periode begon Daan net aan zijn studie PABO, de lerarenopleiding, hij voelde eenzaamheid en twijfels over relaties. Hij probeerde weg te vluchten voor zijn spanningen en onzekerheden, die dit met zich meebracht, door softdrugs te gaan gebruiken. Hierdoor leken de spanningen weg te vallen. Daan begon met het gebruik van drugs voor hij de eerste stemmen hoorde. Het heeft mogelijk dus invloed gehad op zijn ziekte. Daan kreeg steeds meer last van stemmen en daarnaast wanen en andere hallucinaties. De stemmen werden onidentificeerbaar en ook steeds meer. Hij kreeg daar geen controle meer over. Hij wist niet meer wie of wat die stemmen waren en daardoor kwam hij niet meer aan andere zaken toe. Hij ging helemaal op in die stemmen, in de wereld van stemmen, andere hallucinaties en drugsgebruik. Daan vertelde dat hij hierdoor niet meer toekwam aan zijn eigen echte leven. Hij hield dit heel lang voor zichzelf en vond dit niet problematisch genoeg. Totdat het helemaal misging. In zijn beleving maakten de stemmen deel uit van het echte leven. Hij kreeg slaapproblemen, maakte veel lawaai, bekladde zijn muren met teksten en draaide met dit alles zijn hele dag-nacht ritme om. Hij kon tegenover anderen zich normaal gedragen en dan sociaal gewenste antwoorden geven. Hij was bang om in de psychiatrie ( het gesticht ) te komen en er niet meer uit te komen, daardoor vermeed hij jaren aan te geven wat hij werkelijk mankeerde. Na ongeveer drie jaar was Daan gebroken. De stemmen in zijn hoofd werden bedreigender. Zij vertelden hem dat hij dingen niet goed deed. Daan werd steeds achterdochtiger. De grootheidswaan speelde op dat moment een grote rol, waarin hij een speciale missie op aarde had: hij was een profeet. De psychose keerde en hij werd ineens een reïncarnatie van de duivel. Waardoor die omslag precies kwam, kan Daan niet omschrijven. Er was een grote overloop. Daan kreeg zelfmoordideeën, werd wanhopig en wilde dit niet meer verder. Hij zag geen uitweg. Hierdoor kwam Daan voor de eerste keer April

17 met de psychiatrie in aanraking door zelf contact te zoeken. Dit was niet gemakkelijk. Eerst bij het RIAGG, waarna vele gesprekken bij verschillende psychiaters en psychologen volgden. Daan gaf in het interview duidelijk het belang van de juiste benadering aan. Volgens hem is het juist de benadering van de hulpverlener die er voor zorgt dat hij een band creëert met de cliënt. Anders is er volgens hem geen goede hulpverlening mogelijk. Ongeveer vijf jaar na de eerste symptomen verdween de psychose door onder andere medicatie-inname, onder begeleiding van psycholoog. Zes jaar na de eerste symptomen kreeg Daan de diagnose paranoïde schizofrenie. Daan vertelde in het interview het hier erg moeilijk mee te hebben gehad, omdat hij uit de psychose was en toch de diagnose schizofrenie kreeg. Daan besloot hierna weer in Eindhoven te gaan wonen. Hij ging in een bandje spelen en probeerde zijn sociale leven weer op te bouwen. Hij had meer ondersteuning nodig dan een gesprekje en voelde zich daarin ook erg eenzaam. Hij gaf bij zijn hulpverlener aan dat hij het niet volhield. Hierdoor kwam hij in aanmerking voor dagbehandeling, maar door de grote wachtlijst was er geen plaats en kon hij alleen voor vrijwillige opname op een crisisplaats terecht. Hij koos hiervoor, ondanks dat hij uit zijn psychose was, om meer structuur te krijgen om zijn dag door te kunnen brengen. Dit was moeilijk voor hem doordat hij last had van negatieve symptomen, waardoor hij nergens meer toe kwam. De diagnose schizofrenie Net voor hij werd opgenomen kreeg Daan de diagnose schizofrenie van een psychiater te horen, zijn ouders waren daar bij. Daan vertelde dat zij geen informatie kregen wat deze diagnose nu werkelijk inhield. Zij hebben er zelf in die tijd informatie over opgezocht. Daan beschreef dat op dat moment de vloer onder zijn voeten weg leek te zakken. Hij werd verdrietig, boos en depressief. Het voelde alsof alles verloren leek te zijn: zijn studie, alles. Hij beleefde toen een rouwproces. Het opbouwen van zijn leven leek er niet meer in te zitten. Ook door het beeld dat de media schetst en de het beeld dat in de samenleving heerst, dacht Daan, dat door de diagnose schizofrenie zijn leven ten einde was. Je bent jong en je wilt wat, maar dat was voor hem niet meer van toepassing. Hij vond schizofrenie klinken als een maatschappelijk doodvonnis, zo voelde dat tenminste voor hem. Hij voelde het alsof de psychiater hem afgeschreven had en dat hij niet meer van waarde was voor de maatschappij. Daan vertelde: Het geen volwaardig mens meer zijn, dat zit er na al die jaren nog steeds. Dat hij zich er van het begin af aan niet bij heeft willen neerleggen, is volgens hem zijn redding geweest. Hij wilde niet geloven dat het leven voorbij zou zijn. Rouw Alle fasen van rouw hebben elkaar overlapt. In de eerste fase voelde Daan zich voornamelijk overspoeld door gevoelens van diepe rouw. Zijn studie kon hij niet meer afmaken door de psychose. Door de grootheidswaan vond hij het moeilijk te bepalen wie hij nu werkelijk was. Hij verkeerde als het ware in een adolescentiecrisis: Het wordt niet opgelost, je leven krijgt geen vorm en je lijkt steeds meer de goot in te zakken. Hij heeft opnieuw zichzelf moeten vinden in een leven zonder psychose en drugs. Ook de sociale vaardigheden moest hij zich opnieuw aanleren. Herstelproces Daan heeft zijn herstelproces meer als mens dan als ziekte ervaren, zoals hij dat zelf omschreef. Het herstelproces heeft vijf jaar geduurd en zelfs nu is het nog niet afgerond. Lichamelijke klachten herstellen zich geleidelijk. Eerst was lezen en zich kunnen concentreren moeilijk, dat gaat momenteel beter. Ook vertelde Daan beter tegen spanningen en drukte te kunnen. Daan beschreef in het interview ook dat er: herstel is van mijn ik, het menszijn. Hoe ik in het leven sta, hoe ik kan genieten en mijn verhouding met andere mensen. In het begin van het herstelproces ging het niet goed, hij dacht dat het einde in zicht was. Daan April

18 gaf aan er moeilijk over te kunnen vertellen. Hij vond het moeilijk om de juiste woorden voor zijn gevoel te vinden. Lotgenotencontact heeft hem veel goed gedaan. Veel leed zie je dan, maar ook veel mensen die best normaal waren. Hij vertelde dat dat voor hem ook het psychiatrisch ziek-zijn wat normaler maakte. De lading die het in de maatschappij heeft, en in die tijd ook voor hemzelf, ging er steeds meer van af. Dat maakte ruimte om weer anders naar het leven te kijken. Het was een complex proces, dat geleidelijk aan ontstond. Hij is bij Anoiksis en de stemmenhoorders-vereniging terechtgekomen, wat hem in zijn herstelproces erg heeft geholpen. In 2003 is Daan kort opgenomen geweest, doordat zijn stemmen en vooral wanen terug kwamen door onder andere het gebruik van drugs. Huidige situatie Daan heeft op dit moment nog steeds het gevoel strijd te moeten leveren. Dat hij handicaps heeft door zijn psychiatrische ziekte is voor hem duidelijk, maar hij wil niet gezien worden als iemand met een andere geest dan normale mensen. Draagkracht, draaglast, en psychische kwetsbaarheid staan centraal in het stresscopingmodel. Het is een soort weegschaal die draaglast en draagkracht in evenwicht houdt. Psychische kwetsbaarheid zorgt voor extra draaglast en een kleinere draagkracht. Daan vertelt dat hij meer kwetsbaar is, onder andere door zijn ervaringen die hij nog steeds heeft (stemmen). Die kan hij niet onder controle krijgen. Hij hoort op dit moment nog steeds stemmen. Hij vertelt dat één op de vijf mensen stemmen hoort. Hij wil hiermee zeggen dat hij niet onberekenbaar of gevaarlijk is en stelt meteen de vraag of stemmen horen wel een ernstige stoornis is. Bovendien betekent het voor hem dat het dus niet het einde van de wereld is. Daan koestert nog steeds gevoelens van boosheid naar de psychiatrie. Ze houden je voor het lapje, geven geen informatie of informatie die niet klopt. Nu als ervaringsdeskundige merkt hij vanuit de hulpverleningskant ook de problemen: hoe moeilijk het is wanneer cliënten na een psychose in de problemen zitten, waaronder ook cognitieve problemen. Hierbij is moeilijk te voorspellen welke klachten over kunnen gaan of zullen aanhouden en binnen welk tijdsbestek. 3.2 De behoefte aan begeleiding Waarin kan de SPV van betekenis zijn voor de cliënt nadat hij de diagnose schizofrenie te horen heeft gekregen? Daan is van mening, dat open het gesprek aangaan erg belangrijk is. Niet alleen tijdens de fase van diagnostiek om vast te stellen wat de diagnose is, maar ook praten over wat iemand meemaakt en doormaakt tijdens de psychose. Hij zei niet het gevoel te willen hebben dat gesprekken gevoerd worden ter observatie voor informatie over behandeling. Hierdoor krijgt het voor zijn gevoel een negatieve lading. Het is fijn om ruimte te krijgen om over psychotische belevingen te kunnen vertellen, zonder dat er meteen een acute (verandering van) behandeling op gezet wordt. Een cliënt wil volgens hem graag openingen voor gesprek. Verder gaf Daan aan de volgende punten belangrijk te vinden in de begeleiding van een SPV: Een band creëren samen, de SPV zal daarin actief moeten investeren Psycho-educatie waarin een goed beeld wordt geschetst wat schizofrenie nu werkelijk is en in de praktijk inhoudt Hoop en toekomstperspectief bieden Lotgenotencontact stimuleren April

19 Schizofrenie zou een stigma hebben, dat veel negatieve lading met zich meebrengt. Het is beter te praten over de positieve en negatieve symptomen van een psychose, deze te benoemen en in kaart brengen voor de cliënt Bespreken welk beeld de cliënt zelf heeft van schizofrenie. Hij zal eerst zijn eigen vooroordelen moeten overwinnen om verder te kunnen in het verwerkingsproces. Voorlichtingsmateriaal zou positiever gebracht moeten worden. Een bijstelling hierin om mensen een hard onder de riem te steken. Bovendien zou het meer naar de maatschappij gebracht moeten worden. Je bent een mens en daarnaast heb je een ziekte en dit beeld voor ogen houden. Bij het proces van de cliënt aansluiten De diagnose krijgt men vaak te horen wanneer het slecht met iemand gaat. De cliënt bevindt zich dan in een situatie waarin er weinig ideeën voor de toekomst zijn. Wanneer de behandelaar de psychiatrische diagnose als ongeneeslijk brengt, ligt het voor de hand dat cliënten de situatie van dat moment als typerend voor schizofrenie zien. Ze denken dat het nooit meer beter zal gaan als hoe het op dat moment is. Dit maakt de schok nog groter. Combinatie met suïcide Daan denkt dat het risico van suïcide te vaak wordt onderschat.iemand die net de diagnose schizofrenie te horen krijgt, komt in een fase dat hij het niet meer ziet zitten. Er wordt op dat moment vaak afgewogen wat men wel en niet wil en wordt vaak een balanssuïcide overwogen. Psycho-educatie kan een belangrijke factor zijn in de afweging die voorafgaat aan een balanssuïcide. Het is erg belangrijk dat de SPV weet wat er in een cliënt omgaat en hen toekomstperspectief biedt. Er wordt vaak gezegd, Je bent schizofreen, maar een psychose is een soort geestestoestand die niet samenvalt met jou als persoon. Het zijn symptomen van een ziekte, die erg overheersend is. Daan benadrukt: Je bent een persoon en daarnaast heb je een ziekte! Daan denkt dat wanneer SPV-en dieper op de gedachten van de cliënt in zouden gaan en hen meer een reëel toekomstperspectief voor ogen houdt, dat dit de kans op suïcide zou kunnen verkleinen. Hij merkt op dat het als ervaringsdeskundige soms moeilijk is om aan te sluiten bij cliënten. Wat vaak wel goed is, is het aansluiten bij taken, waarin hij zijn ervaringsdeskundigheid kan verweven. Het is erg belangrijk om bij het proces van de cliënt aan te sluiten. Het effect is bij een aantal cliënten wel degelijk positief geweest, blijkt uit zijn ervaring. Deze cliënten gaven aan dat er een extra snelle bewustwording ontstaat door de toevoeging van de ervaringsdeskundigheid. Onderzoek hiernaar is nog niet gedaan en is naar onze mening zeker gewenst. Uit de casus kan geconcludeerd worden dat Daan van mening is dat de SPV meer moeite mag doen om openheid te creëren om een gesprek te kunnen voeren. Deze gesprekken zouden meer ingevuld moeten worden vanuit de cliënt en niet vanuit het doel dat de SPV erbij heeft voor de behandeling. Er moet meer openheid zijn voor de persoonlijke ervaring van de cliënt, bijvoorbeeld psychotische ervaringen en verwachtingen voor de toekomst. Bovendien zegt Daan dat er meer aandacht moet zijn voor de negatieve lading van de ziekte schizofrenie. Daar wordt volgens hem te weinig aandacht aan besteedt. De SPV zal met de cliënt moeten bespreken hoe hij het vindt om een etiketje opgeplakt te krijgen en wat het etiketje schizofrenie met hem doet. Volgens Daan is het voor zijn verwerkingsproces belangrijk geweest dat hij als mens gezien werd en niet als schizofreen. Voor hem was dat belangrijk om de ziekte een plaats in zijn leven te kunnen geven. De projectgroep is van mening dat dit aangenomen kan worden, dat het bij de basishouding van de SPV hoort, om dit ook uit te dragen naar alle schizofrene cliënten die net de diagnose te horen hebben gekregen. April

20 4. Conclusies en aanbevelingen 4.1 Conclusies Het doormaken van psychotische perioden en te horen krijgen dat men een chronisch psychiatrische ziekte heeft, is voor bijna alle cliënten een zeer ingrijpende levensgebeurtenis. Het wordt zelfs als traumatisch ervaren. Zo ervaren deze mensen op dat moment dat hun leven voorbij is. De gedachte dat voor hen geen zinvol bestaan meer zal zijn op deze wereld is veelvoorkomend. Vaak wordt er op dat moment een balanssuïcide overwogen. Wanneer men de persoon juist op dat moment psycho-educatie, hoop en toekomstperspectief kan bieden neemt de kans op een suïcide af. Uit de literatuur blijkt dat de cliënt de ervaren psychotische belevingen nauwelijks kan delen met zijn omgeving. Ze voelen zich vaak niet begrepen door hun naasten en hulpverleners. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de begeleiding stagneert wanneer de cliënt bij het doormaken van een traumatische ervaring geen steun ervaart door zijn omgeving, specifiek de hulpverlening. Zoals uit de resultaten blijkt is tevens sprake van een rouwproces, een proces waarbij de persoon verschillende fasen doorloopt alvorens hij of zij het verlies accepteert. Laford schreef hier in 1994 het volgende over: when we see mental illness as loss we are at the starting point of the conscious grieving process. Alvorens men met het rouwproces kan beginnen zal men eerst moeten inzien dat psychiatrische ziekte een verlies is. Dit is van wezenlijk belang voor hulpverleners in de begeleiding van deze doelgroep. Van daaruit kan verder gewerkt worden. De band die de cliënt met de SPV ontwikkeld is in de eerste plaats erg belangrijk. Er moet een basis ontstaan waarin zij vertrouwen in elkaar krijgen. Doordat de SPV vaak de ernst en de impact die het horen van de diagnose schizofrenie onderschat, is een logisch gevolg dat de hulpverlening op dat vlak steken laat vallen. Zo blijkt uit onderzoek dat cliënten vinden dat ze over hun psychose niet open kunnen praten, omdat de hulpverlener vooral bezig is met de interventies. Medicatie vertrekken en crisispreventie is voor de hulpverlening nog primair. Terwijl er meer naar de cliënt als persoon gekeken zou moeten worden. Je bent een mens en daarnaast heb je een ziekte, zoals een cliënt verwoorde. Dat er open over hun belevingen gesproken mag en kan worden, waarbij de cliënt zich steeds veilig blijft voelen. De cliënten laten reacties zien die te vergelijken zijn met de fasen in een rouwproces. Er worden verliezen geleden op verschillende levensterreinen. Zowel het persoonlijke, het sociale, het psychische en het materiële vlak zijn op dat moment aan verandering onderhevig. Op al deze vlakken zou nagegaan moeten worden wat de cliënt hiermee wil en niet wat de hulpverlener denkt dat het beste voor hem is. Aansluiten bij het proces van de cliënt is daarbij erg belangrijk. Te vaak nog wordt uitgegaan wat het beste is voor de cliënt in de ogen van de hulpverlening, terwijl de literatuur meermaals aangeeft juist cliënten vanuit hun optiek te benaderen. Naast morele steun geven cliënten vaak aan dat ze praktische hulp nodig hebben. Uit ervaring is gebleken dat door beperkingen zij vaak het overzicht niet hebben, de energie missen om zaken af te ronden, of niet weten hoe deze aan te pakken. Ze zijn gebaad bij concrete hulp op alle terreinen. Voorbeelden hiervan zijn; het helpen bij het regelen van de financiën en eventueel schulden. Hulp bieden bij het uitbreiden van het sociaal netwerk. Uitleg over gebruik van medicatie, zoeken naar geschikte woonruimte. Kortom, concreet helpen bij de momenten dat ze hun beperkingen tegen komen en zorg dragen dat er een kwalitatief beter leven ontstaat en hoop voor de toekomst. Men zou een cliënt veel beter kunnen plaatsen in het stress-copingmodel. Waarbij de draaglast en draagkracht in evenwicht behoren te zijn om op een eervolle manier te kunnen functioneren. Waarbij je de psychotische belevingen als psychische kwetsbaarheid kan zien. Wat betekent dat men meer kwetsbaar is en dus ook een April

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

3. Rouw en verliesverwerking

3. Rouw en verliesverwerking 3. Rouw en verliesverwerking 29 Voor de trainer De belangrijkste begrippen van dit gedeelte zijn: Grote verschillen tussen verschillende getroffenen Breuk in de levenslijn Rouw/Verliesverwerking/chronische

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

GGzE centrum psychotische stoornissen. Act. Zorg bij de eerste psychose. Informatie voor cliënten >>

GGzE centrum psychotische stoornissen. Act. Zorg bij de eerste psychose. Informatie voor cliënten >> GGzE centrum psychotische stoornissen Act Zorg bij de eerste psychose Informatie voor cliënten >> Uw klachten de baas en het dagelijks leven weer oppakken GGzE centrum psychotische stoornissen geeft behandeling

Nadere informatie

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Behandeling van psychose De rol van andere interventies

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Behandeling van psychose De rol van andere interventies Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Dokter, ik heb kanker..

Dokter, ik heb kanker.. Dokter, ik heb kanker.. huisartsen-duodagen noordwest utrecht november 2006 Anette Pet Klinisch psycholoog-psychotherapeut Hoofd Patiëntenzorg Welmet Hudig Theoloog Therapeut Het Helen Dowling Instituut

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL KINDEREN LEKKER IN HUN VEL 1. Welkom wij zijn Karin Hallegraeff en Noelle van Delden van Praktijk IKKE Karin stelt zich voor en er komt een foto van Karin in beeld. Noelle stelt zich voor en er komt een

Nadere informatie

Cambriana online hulpprogramma

Cambriana online hulpprogramma Dit is deel 1 van het online hulpprogramma van Cambriana. Verwerking van een scheiding 'Breaking up is hard to do' Neil Sedaka Een scheiding is een van de pijnlijkste ervaringen die je kunt meemaken in

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens Inhoud Inleiding 9 1 Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding 11 1.1 Het beroep Social Work 11 1.2 Beelden over leren mentale modellen 15 1.3 Competentiegericht leren 16 1.4 Een open leerhouding 17 1.5 Leren

Nadere informatie

Omgaan met de ziekte. Omgaan met de ziekte

Omgaan met de ziekte. Omgaan met de ziekte Omgaan met de ziekte Omgaan met de ziekte Inhoud Omgaan met de ziekte, januari 2014 3 Inleiding 4 Invloed op mijn leven 4 Omgaan met klachten 5 In de rouw 6 Onzekerheid 7 Een ander zelfbeeld 8 Reactie

Nadere informatie

Omgaan met kanker. Moeheid

Omgaan met kanker. Moeheid Omgaan met kanker Moeheid Vermoeidheid is een veelvoorkomende bijwerking van kanker of de behandeling ervan. Ruim 60% van alle mensen zegt last van vermoeidheid te hebben, zelfs dagelijks. De vermoeidheid

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie Deelnemer 1 Colofoon Deze training is vanuit een subsidie van het innovatiefonds voor zorgverzekeraars door de projectgroep palliatieve terminale zorg ontwikkeld binnen Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven

Nadere informatie

Ik besloot te verder te gaan en de zeven stappen naar het geluk eerst helemaal af te maken. We hadden al:

Ik besloot te verder te gaan en de zeven stappen naar het geluk eerst helemaal af te maken. We hadden al: Niet meer overgeven Vaak is de eerste zin die de klant uitspreekt een aanwijzing voor de hulpvraag. Paula zat nog maar net toen ze zei: ik ben bang om over te geven. Voor deze angst is een mooie naam:

Nadere informatie

De Stemmenpolikliniek

De Stemmenpolikliniek Universitair Centrum Psychiatrie (UCP) De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 1 Stemmen horen 1 De behandeling 2 Kennismaking 3 De inhoud van de behandeling 3 Behandelaars 4 Vragen 4 Belangrijke adressen

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Mensen zoeken hulp omdat ze overhoop liggen met zichzelf of met anderen. Dit kan zich op verschillende manieren uiten. Sommige mensen worden

Nadere informatie

Nieuw Rijsenburg. Ons aanbod. Behandeldoelen

Nieuw Rijsenburg. Ons aanbod. Behandeldoelen Nieuw Rijsenburg Op de biologisch- dynamische boerderij Nieuw Rijsenburg bieden we psychiatrische zorg voor jongeren van 18 tot 28 jaar. Ons aanbod Je volgt een intensief behandelprogramma. We combineren

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

oud en kwetsbaar Psychiatrische ziektebeelden bij ouderen met een verstandelijke beperking

oud en kwetsbaar Psychiatrische ziektebeelden bij ouderen met een verstandelijke beperking oud en kwetsbaar Psychiatrische ziektebeelden bij ouderen met een verstandelijke beperking Rianne Meeusen, Gezondheidszorgpsycholoog/orthopedagoog Çonny van Outheusden, PIT-verpleegkundige 27-09-2013 inleiding

Nadere informatie

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfmoordgedachten Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfmoordgedachten Zelfmoordlijn 1813 Die kan je bellen, chatten of mailen als je aan zelfdoding denkt. Op de website

Nadere informatie

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Suïcidepreventie Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Missie en visie @113 Taboe op praten over zelfmoord doorbreken Drempels bij zoeken en vinden van hulp verlagen Landelijk

Nadere informatie

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1 Psychosociale gevolgen van kanker Karen Rutgers van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant te Utrecht Toon Hermans Huis Amersfoort Wat speelt er bij kanker Kanker = crisis = ontreddering Kanker

Nadere informatie

Inzet maatschappelijk werk voor tinnitusbegeleiding

Inzet maatschappelijk werk voor tinnitusbegeleiding Inzet maatschappelijk werk voor tinnitusbegeleiding Marieke Rutgers Maatschappelijk werker Dag der Akoepedie 24 april 2014 Inhoud van presentatie Tinnitusspreekuur Kerntaak maatschappelijk werk Model somato-psychische

Nadere informatie

Dr. Greta Noordenbos, Klinische Psychologie, Universiteit Leiden

Dr. Greta Noordenbos, Klinische Psychologie, Universiteit Leiden Na een vlotgeschreven en informatief eerste hoofdstuk van Els Verheyen waarin de belangrijkste kenmerken, gevolgen en behandelingen van eetstoornissen worden behandeld, gaat Karolien Selhorst uitvoerig

Nadere informatie

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten?

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Psychische problemen bij ouders Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Alles over psychische problemen bij je ouders IKMAAKDEKLIK.be Een onlineplatform voor kinderen van ouders met psychische problemen.

Nadere informatie

De mantelzorg DER LIEFDE

De mantelzorg DER LIEFDE De mantelzorg DER LIEFDE Ongeveer 3,5 miljoen Nederlanders zorgen onbetaald en langdurig voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende partner of familielid. Ook op de HAN zijn veel medewerkers

Nadere informatie

Rouw en Verdriet bij Ouderen. Marie-Christine Adriaensen CGG Brussel - Elder

Rouw en Verdriet bij Ouderen. Marie-Christine Adriaensen CGG Brussel - Elder Rouw en Verdriet bij Ouderen Marie-Christine Adriaensen CGG Brussel - Elder Ouder worden: spontane ongewilde onomkeerbare veranderingen Fysieke veranderingen - Gezondheid - Mobiliteit - Fysieke capaciteiten

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Wat is een persoonlijkheidsstoornis? Ieder mens heeft een persoonlijkheid. Een persoonlijkheid is de optelsom van hoe u als persoon bent, hoe u zich

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening Sjaak Boon www.bureauboon.nl Sombere stemming Verminderde interesse in activiteiten Duidelijke gewichtsvermindering Slecht

Nadere informatie

Gecompliceerde rouw na verlies van een dierbare. basis-ggz

Gecompliceerde rouw na verlies van een dierbare. basis-ggz Gecompliceerde rouw na verlies van een dierbare Denk biedt hulp aan mensen tussen de 18 en 75 jaar met lichte en matig-ernstige psychische klachten. Behandeling bij Denk past binnen de generalistische.

Nadere informatie

..en. rouwend. VOOK 6 oktober 2011 ( )Carine. Kappeyne van de Coppello

..en. rouwend. VOOK 6 oktober 2011 ( )Carine. Kappeyne van de Coppello Jong, eigen-wijs..en rouwend VOOK 6 oktober 2011 ( )Carine Kappeyne van de Coppello Krijgen kinderen met de dood te maken? Internationaal onderzoek wijst uit dat van ongeveer 5% van de kinderen tot 16

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Integrale lichaamsmassage

Integrale lichaamsmassage Integrale lichaamsmassage Eindtermen theorie: - De therapeut heeft kennis van anatomie/fysiologie en pathologie m.b.t. Integrale lichaamsmassage; - De therapeut is zich ervan bewust dat een massage behandeling

Nadere informatie

Over een relatie met een (ex-)zorgvrager. Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening

Over een relatie met een (ex-)zorgvrager. Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening Over een relatie met een (ex-)zorgvrager Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening 1 Inleiding In 2011 heeft de V&VN Commissie Ethiek de notitie Omgaan met aspecten

Nadere informatie

Het voeren van een begeleidend gesprek met een zorgvrager

Het voeren van een begeleidend gesprek met een zorgvrager OPDRACHTFORMULIER Het voeren van een begeleidend gesprek met een zorgvrager Naam student: Datum: 1 Lees het handelingsformulier bij deze vaardigheid en noteer vragen en opmerkingen. Bespreek deze met medestudenten

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Morgen ben ik een leeuw

Morgen ben ik een leeuw Morgen ben ik een leeuw Hoe ik mijn schizofrenie overwon Subgroepopdracht psychopathologie 2 Namen en studentnummer: Lieke van Walstijn 500616513 Iris van Rijnbach 500642240 Nina Bakker 500637082 Savirha

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Complexe rouw. Prof. dr. Jos de Keijser. 8 oktober Zorg Diensten Groep. Symposium Kennis & kunde delen in de postmortale zorg

Complexe rouw. Prof. dr. Jos de Keijser. 8 oktober Zorg Diensten Groep. Symposium Kennis & kunde delen in de postmortale zorg faculteit gedrags- en maatschappijwetenschappen Datum 23-10-2014 Complexe rouw Prof. dr. Jos de Keijser 8 oktober Zorg Diensten Groep Symposium Kennis & kunde delen in de postmortale zorg Normale rouw

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

100 fabels en feiten over psychose en schizofrenie

100 fabels en feiten over psychose en schizofrenie 100 fabels en feiten over psychose en schizofrenie 1 Dankzij de vooruitgang in de wetenschap weten we steeds meer over schizofrenie. Schizofrenie bestaat niet, het is wetenschappenlijk nooit aangetoond.

Nadere informatie

Aardbevingen en psychische klachten

Aardbevingen en psychische klachten Aardbevingen en psychische klachten (Karin Folkers, Klinisch Psycholoog) Jantien Mast, Verpleegkundig Specialist Peter Pijper en Coosje Klootwijk, verpleegkundigen Bouke Koopmans, psychiater Loppersum,

Nadere informatie

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot.

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Rouw van naastbestaanden van personen met dementie Gerke VERTHRIEST Een pluim voor jou, mantelzorger! We staan stil bij: - Rouwen als iemand nog niet dood

Nadere informatie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie ggz voor doven & slechthorenden Schizofrenie Leven in een andere wereld Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie Herkent u dit? Denkt u wel eens dingen te zien

Nadere informatie

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2015 voor mantelzorgers en vrijwilligers VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 4 In vier bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16 Inhoud Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7 Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11 Activiteit 03: Acting out 16 Activiteit 04: Schuld 22 Activiteit 05: Angst 26 Activiteit 06: Verdriet

Nadere informatie

Programma. Programma. Na zelfdoding: De hulpverlener als nabestaande. Inleiding

Programma. Programma. Na zelfdoding: De hulpverlener als nabestaande. Inleiding Na zelfdoding: De hulpverlener als nabestaande Ilse Conserriere Suïcidepreventiewerker CGG CGG Eclips Lange Violettestraat 84 9000 Gent 9000 Gent Email : i.conserriere@cggeclips.be Email : kdw@fdgg.be

Nadere informatie

Perspectief op gewoon leven. Wat we leren van evaluaties

Perspectief op gewoon leven. Wat we leren van evaluaties Perspectief op gewoon leven Wat we leren van evaluaties Stichting Perspectief, juni 2005 Aanleiding De LFB komt op voor de belangen van mensen met een verstandelijke beperking. De LFB heeft de ervaring

Nadere informatie

SAMEN LEVEN MET PSYCHOSE

SAMEN LEVEN MET PSYCHOSE SAMEN LEVEN MET PSYCHOSE PROF DR DIRK DE WACHTER UPC KULEUVEN CC HET PERRON, IEPER, 03/12/14 PSYCHOSE? (DSM 5)? Wanen Hallucinaties Incoherentie Negatieve symptomen termen Schizofrenie? Paranoia Schizo-affectieve

Nadere informatie

Op zoek naar herstel

Op zoek naar herstel Op zoek naar herstel Herstel en herstelondersteunende zorg voor mensen met moeilijk verstaanbaar gedrag en hun begeleiders Door Jos Dröes Stichting Rehabilitatie 92 Het probleem (?) mijn cliënten zijn

Nadere informatie

Advies en steun voor uw kind en uzelf

Advies en steun voor uw kind en uzelf Advies en steun voor uw kind en uzelf Voor advies en steun aan ouders en hun kinderen Informatie advies cursussen Als u of uw kind psychische klachten heeft of problemen ervaart met alcohol of drugs, heeft

Nadere informatie

Zichtbaar beter? 10-11-2010. Cliëntmonitor. Knelpunten in de Langdurige Zorg INHOUD. Inleiding. Telezorg in 2 wijkteams. Onderzoeksresultaten

Zichtbaar beter? 10-11-2010. Cliëntmonitor. Knelpunten in de Langdurige Zorg INHOUD. Inleiding. Telezorg in 2 wijkteams. Onderzoeksresultaten 10-11-2010 Zichtbaar beter? INHOUD 1 Inleiding 2 Telezorg in 2 wijkteams 3 Onderzoeksresultaten 4 Kansen en belemmeringen 5 DVD Aanraken en je hebt contact Lex Hulsbosch, onderzoeker Trimbos-instituut

Nadere informatie

De Emiliehoeve. Geïntegreerd behandelen van verslavings-, persoonlijkheids- en aanverwante problematiek.

De Emiliehoeve. Geïntegreerd behandelen van verslavings-, persoonlijkheids- en aanverwante problematiek. Geïntegreerd behandelen van verslavings-, persoonlijkheids- en aanverwante problematiek. Voor wie is de Emiliehoeve bedoeld? Voor jou, als je iemand bent die al langere tijd last hebt van verslavingsproblemen,

Nadere informatie

Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven

Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven Wat is een trauma? Trauma kan cultuurafhankelijk zijn Cultuur bepaalt reactie Cultuur aspecten:

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor ouders

Na de schok... Informatie voor ouders Na de schok... Informatie voor ouders Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat voor iedereen ingrijpende gevolgen. Als kinderen samen met hun ouders een aangrijpende

Nadere informatie

Ervaringen van deelnemers Individuele begeleiding

Ervaringen van deelnemers Individuele begeleiding PRAKTIJK VOOR VERLIESVERWERKING Wilma Luyke Doetinchem Ervaringen van deelnemers Individuele begeleiding "Ik kan U vertellen dat ik in zak en as zat voordat ik bij Wilma aanklopte. Mijn vrouw is plotseling

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen 2 Depressie bij ouderen komt vaak voor, maar is soms moeilijk te herkennen. Deze folder geeft informatie over de kenmerken en de behandeling van een depressie bij ouderen. Wat is

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Gedwongen opname met een IBS of RM *

Gedwongen opname met een IBS of RM * Gedwongen opname met een IBS of RM * Informatie voor cliënten Onderdeel van Arkin Inleiding In deze folder staat kort beschreven wat er gebeurt als u gedwongen wordt opgenomen. De folder bevat belangrijke

Nadere informatie

Lievegoed Kliniek. Ons aanbod. Behandeldoelen. Opname Je kunt bij ons terecht voor een kortdurende

Lievegoed Kliniek. Ons aanbod. Behandeldoelen. Opname Je kunt bij ons terecht voor een kortdurende Lievegoed Kliniek De kliniek staat in een rustige, groene omgeving. Er zijn verschillende mogelijkheden: groepsbehandeling en individuele behandeling, dat kan poliklinisch of in. Ook een korte opname in

Nadere informatie

Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten

Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten Christien de Jong, psychotherapeut / trainer Amsterdams Instituut voor Gezins- en Relatietherapie christiendejong@hetnet.nl Koos van der Knaap,

Nadere informatie

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfdoding en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfdoding De Zelfmoordlijn tel. 02 649 95 55 www.zelfmoordlijn.be Werkgroep Verder Voor wie achterblijft na

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is.

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Anik Serneels Klinisch psychologe, relatie- en gezinstherapeute, specialisatie narratieve

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Welkom. Regiobijeenkomst onderwijs: Psychische kwetsbaarheid

Welkom. Regiobijeenkomst onderwijs: Psychische kwetsbaarheid Welkom Regiobijeenkomst onderwijs: Psychische kwetsbaarheid Datum: : Spreker: https://www.youtube.com/watch?v=lym WPSKpRpE Programma Missie & Visie Stichting 113Online Diensten 113Online / 113Preventie

Nadere informatie

Verpleegkundige zorg aan suïcidale patiënten. Drs. Barbara Stringer GGZ ingeest & Lectoraat GGZ Verpleegkunde Referaat Saxion Hogeschool 17 juni 2013

Verpleegkundige zorg aan suïcidale patiënten. Drs. Barbara Stringer GGZ ingeest & Lectoraat GGZ Verpleegkunde Referaat Saxion Hogeschool 17 juni 2013 Verpleegkundige zorg aan suïcidale patiënten Drs. Barbara Stringer GGZ ingeest & Lectoraat GGZ Verpleegkunde Referaat Saxion Hogeschool 17 juni 2013 Programma Definities van suïcidaal gedrag Enkele cijfers

Nadere informatie

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet ik? Houd je spreekbeurt over GGNet 1 Houd je spreekbeurt over GGNet Krijg je zelf hulp van GGNet Jeugd? Of je vader/moeder/broer(tje)/zus(je) of iemand anders die je kent? Werkt één van je ouders bij GGNet?

Nadere informatie

Partner ondersteuning 1

Partner ondersteuning 1 Partnerondersteuning 1 Je partner heeft borstkanker, wat nu? Informatie voor je partner Kanker heb je niet alleen. Ook jij als partner wordt mee betrokken in de strijd. Het bericht is voor jou net zo n

Nadere informatie

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Compassie leven 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Inhoudsopgave Voorwoord Wekelijkse inspiraties 01 Geweld in de taal? Wie, ik?

Nadere informatie

GGzE centrum psychotische stoornissen. Algemene informatie >>

GGzE centrum psychotische stoornissen. Algemene informatie >> GGzE centrum psychotische stoornissen GGzE centrum psychotische stoornissen Algemene informatie >> We zijn er zowel voor mensen met een eerste psychose als voor mensen met langer durende psychotische klachten.

Nadere informatie

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012 Wat is een psychische stoornis? Een psychische stoornis is een patroon van denken, voelen en gedrag dat binnen de geldende cultuur ongebruikelijk is. Het patroon veroorzaakt last bij de persoon zelf en/of

Nadere informatie

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl Psychiatrie Therapieprogramma www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het therapieprogramma... 3 Waarom groepstherapie?... 3 De groepsindeling... 4 De observatiegroep... 4 De behandelgroep... 4 Werkwijze therapeuten...

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie

EEN DIERBARE VERLIEZEN

EEN DIERBARE VERLIEZEN EEN DIERBARE VERLIEZEN 994 Inleiding Deze folder is bedoeld voor nabestaanden. U leest hierin over de gevoelens die u kunt ervaren en hoe u in deze moeilijke tijd goed voor uzelf kunt zorgen. U heeft kort

Nadere informatie

WELKOM MARKERING VAN DE PALLIATIEVE FASE WORKSHOP COMMUNICATIE MET PATIËNT EN INFORMELE ZORG. door Nelly Troost

WELKOM MARKERING VAN DE PALLIATIEVE FASE WORKSHOP COMMUNICATIE MET PATIËNT EN INFORMELE ZORG. door Nelly Troost WELKOM MARKERING VAN DE PALLIATIEVE FASE WORKSHOP COMMUNICATIE MET PATIËNT EN INFORMELE ZORG door Nelly Troost GEGEVENS UIT DE CASUS Systeem dhr. Jansen 74 jaar MW. JANSEN 75 jaar Medisch/Zorgverlening

Nadere informatie

HELPEN IN ROUW EN VERDRIET

HELPEN IN ROUW EN VERDRIET HELPEN IN ROUW EN VERDRIET Manu KEIRSE Mensen in rouw en hun omgeving stellen zich allerlei vragen: Is het normaal dat ik mij na maanden nog zo verdrietig voel? Zal ik nog ooit opnieuw kunnen genieten

Nadere informatie

Suïcidepreventiebeleid binnen een organisatie 10/10/2014

Suïcidepreventiebeleid binnen een organisatie 10/10/2014 Wat is een suïcidepreventiebeleid? Suïcidepreventiebeleid binnen een organisatie 10/10/2014 Een stappenplan waarin uitgeschreven staat hoe er binnen een organisatie met suïcidaliteit wordt omgegaan en

Nadere informatie

Als je vader of moeder psychiatrische problemen heeft... Wat gebeurt er dan met jou?

Als je vader of moeder psychiatrische problemen heeft... Wat gebeurt er dan met jou? Als je vader of moeder psychiatrische problemen heeft... Wat gebeurt er dan met jou? Een brochure voor jongeren van 12 tot 15 jaar Deze brochure werd - met toestemming - gemaakt naar het model van de Nederlanse

Nadere informatie

Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten

Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten Christien de Jong, psychotherapeut / trainer Amsterdams Instituut voor Gezins- en Relatietherapie christiendejong@hetnet.nl Distress rond overgangen

Nadere informatie