Steek positieve energie in het klimaat

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Steek positieve energie in het klimaat"

Transcriptie

1 Breda: een CO 2 - neutrale stad in 2044

2 Breda: een CO 2 - neutrale stad in 2044 Augustus 2008

3

4 > Inhoudsopgave Voorwoord... 5 Samenvatting Kaders voor gemeentelijk klimaatbeleid Achtergrond CO 2 -uitstoot in 1990, 2006 en Uitgangspunten voor beleid CO 2 -neutraal in Wat gaat Breda doen? 16 2 Duurzame overheid Uitgangspunten Projecten 19 3 Duurzame energieproductie Uitgangspunten Projecten 23 4 Schone en zuinige mobiliteit Uitgangspunten Projecten 28 5 Energiezuinige gebouwde omgeving Uitgangspunten Projecten 32 6 Duurzame (agrarische) bedrijven Uitgangspunten Projecten 36 7 Klimaatbestendige leefomgeving Uitgangspunten Projecten _08_klimaatnota_v46 8 Communicatie Met wie praten we? Wat willen we bereiken? Wat gaan we vertellen? Hoe gaan we de boodschap vertellen? 43 Bijlagen Bijlage 1: Klimaatbeleid: internationaal, nationaal, regionaal, gemeentelijk 45 Bijlage 2: Verklaring van Dussen 47 Bijlage 3: De Bredase Energieraad 49 3

5 4

6 Voorwoord Het klimaat verandert. Een belangrijke oorzaak daarvan is de uitstoot van broeikasgassen zoals koolstofdioxide (CO 2 ). Deze broeikasgassen ontstaan vooral doordat we fossiele brandstoffen gebruiken voor ons energiegebruik. Die grondstoffen worden steeds schaarser waardoor ook de energiekosten flink stijgen. We worden ons er steeds meer van bewust dat we anders moeten omgaan met energie. Klimaatverandering staat daarom hoog op de politieke agenda, ook in Breda. De Gemeente Breda is al jaren bezig om het energieverbruik te verminderen en meer duurzame energie op te wekken. In de Milieuvisie 2015, die in 2002 is vastgesteld, hebben we ons tot doel gesteld om in 2015 een eind op weg te zijn om een energieneutrale stad te worden. In deze nota stellen we voor dat als volgt te concretiseren: in 2015 zijn we voor 25% CO 2 -neutraal, in 2020 voor 45% CO 2 -neutraal en in 2044 zelfs volledig CO 2 -neutraal. Het klimaatbeleid staat niet op zichzelf, maar maakt onderdeel uit van een groter duurzaamheidsvraagstuk. Deze samenhang komt terug in de Milieuvisie en de jaarlijkse Milieuprogramma s. Energiebesparende maatregelen zorgen voor een lagere uitstoot van CO 2, van overige broeikasgassen en van luchtverontreinigende stoffen als fijn stof. Daarnaast is er ook een duidelijk verband met milieuthema s als bodem, water, duurzaam bouwen en cradle-to-cradle. Deze thema s worden in andere nota s besproken. Bij de uitvoering van het klimaatbeleid kiest Breda voor een integrale benadering van alle duurzaamheidsthema s. De doelen zijn alleen haalbaar als behalve de gemeente ook bewoners en marktpartijen stevig aan de slag gaan. Het uitvoeringsprogramma voor de komende vier jaar willen we dan ook samen met hen opstellen én uitvoeren. De Bredase Energieraad, waarin veel maatschappelijke partners samenwerken met de gemeente, kan daarin een belangrijke rol spelen. De meeste maatregelen verdienen zichzelf terug. Hoewel maatregelen in eerste instantie geld kosten, zowel voor de gemeente als voor haar partners, levert het uiteindelijk vooral veel voordelen op. Niet alleen zal de koopkracht van bewoners er door toenemen, maar ook de kwaliteit, het comfort en het binnenmilieu van gebouwen zullen verbeteren. Ondanks alle inspanningen gaat het klimaat veranderen. Dit kan extreme weersomstandigheden zoals hitte en wateroverlast tot gevolg hebben. Maar we moeten klimaatverandering niet alleen zien als een bedreiging, maar ook als een kans. Bijvoorbeeld voor het toerisme en voor de agrarische sector. Daarom staan er in deze nota ook maatregelen om de stad voor te bereiden op het veranderende klimaat. Een CO 2 -neutraal Breda, daar werken we samen aan. Wilbert Willems, wethouder Cultuur, Verkeer en Milieu 5

7 6

8 Samenvatting In de Milieuvisie 2015 van de Gemeente Breda is de doelstelling opgenomen dat Breda in 2015 een eind op weg wil zijn een energieneutrale stad te worden. In de nota Steek positieve energie in het klimaat geeft de gemeente verdere invulling aan de doelstelling uit die Milieuvisie. De Gemeente Breda stelt zich tot doel om een CO 2 -neutrale stad te worden en verwacht dit in 2044 te bereiken. In 2015 is Breda 25% CO 2 -neutraal (ten opzichte van 2006) en in 2020 is Breda 45% CO 2 -neutraal (ten opzichte van 2006). De doelstelling voor 2020 komt overeen met de landelijke doelstelling. In 1990 was de CO 2 -uitstoot van Breda kton, in 2006 was dat kton en bij ongewijzigd beleid wordt verwacht dat die in 2015 op jaarbasis kton zal zijn. Om de doelen te kunnen halen is dan ook een forse trendbreuk nodig. De gemeente hecht veel waarde aan draagvlak voor het beleid en samenwerking bij de uitvoering daarvan. Daarom hebben lokale partners tijdens interviews en interactieve workshops meegedacht over projecten die uitgevoerd kunnen worden. Omdat de Gemeente Breda kiest voor meetbare doelstellingen, is het meten van resultaten belangrijk. Daartoe zal de Gemeente Breda gebruik maken van het monitorings-instrument CarMon. Communicatie en educatie worden als belangrijke instrumenten gezien voor het creëren van begrip en draagvlak. Per thema uit het klimaatakkoord tussen Rijk en gemeenten is aangegeven welke uitgangspunten worden gehanteerd en welke projecten worden uitgevoerd. De thema s zijn: 1. Duurzame overheid 2. Duurzame energieproductie 3. Schone en zuinige mobiliteit 4. Energiezuinige gebouwde omgeving 5. Duurzame (agrarische) bedrijven 6. Klimaatbestendige leefomgeving In het uitvoeringsprogramma, dat na de vaststelling van deze klimaatnota wordt opgesteld, zal de invulling van thema s en projecten voor de komende vier jaar worden uitgewerkt. 7

9 8

10 Kaders voor gemeentelijk klimaatbeleid Achtergrond Klimaatverandering Sinds het begin van de twintigste eeuw is de gemiddelde temperatuur met ongeveer 1 C gestegen. Wetenschappers van het internationaal klimaatpanel (IPCC) stellen dat het waarschijnlijk is, dat deze temperatuurstijging wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgassen, waaronder CO 2 (koolstofdioxide). Deze broeikasgassen ontstaan onder andere door menselijke activiteiten, zoals het verbranden van fossiele brandstoffen, ontbossing en bepaalde industriële en landbouwactiviteiten. Deze activiteiten stoten niet alleen CO 2 uit, maar dragen lokaal ook bij aan luchtverontreiniging en smogvorming. Berekeningen laten zien dat de temperatuur tussen 1990 en 2100 met 1 C tot 6 C stijgt. Met name temperatuurstijgingen van meer dan 2 C zouden grote veranderingen met zich meebrengen voor mens en milieu, door zeespiegelstijging, toename van droogte- en hitteperioden, extreme neerslag en andere effecten. Klimaatverandering is van alle tijden, maar door de uitstoot van de broeikasgassen gaat deze verandering veel sneller. Hierdoor is het moeilijk voor mens en milieu om zich aan te passen aan deze veranderingen. Het is daarom van belang dat de temperatuurstijging voorlopig beperkt blijft tot maximaal 2 C. Hiervoor is een forse afname van de hoeveelheid broeikasgassen noodzakelijk. Afhankelijkheid van fossiele energiebronnen Het huidige energieverbruik is grotendeels afkomstig van fossiele energiebronnen. Hoewel er voorlopig nog voldoende fossiele energiebronnen beschikbaar zijn, wordt de winning ervan steeds moeilijker. Ook is een deel van onze energie afkomstig uit onstabiele gebieden met politieke spanningen, waardoor de energievoorziening op de lange termijn gevaar kan lopen. Het gevolg is dat de energielevering op de lange termijn niet gegarandeerd kan worden. Het is daarom belangrijk om de afhankelijkheid van energie te beperken en om de benodigde energie zoveel mogelijk regionaal op te wekken. Stijgende energiekosten De energiekosten zijn de afgelopen jaren fors gestegen: een vat olie kostte aan het begin van 2007 circa 50 dollar, terwijl de prijs in het eerste kwartaal van 2008 al boven de 100 dollar lag. Oorzaken zijn de grote vraag naar brandstof en politieke spanningen in de regio s waar olie vandaan komt. De verwachting is dat deze prijzen zullen blijven stijgen. Het gevolg is dat energiekosten een steeds groter deel gaan uitmaken van de woonlasten. De energiekosten maakten in 1996 nog slechts 13% van de woonlasten uit, nu bestaat al 23% van de woonlasten uit energiekosten. De verwachting is dat dit percentage in 2015 is opgelopen tot boven de 30%. Ook bedrijven zullen energiekosten steeds meer in producten doorberekenen. Het gevolg zal zijn dat de koopkracht afneemt en dit kan vooral voor bewoners met een laag inkomen vervelende gevolgen hebben. Door Breda minder afhankelijk te maken van fossiele brandstoffen, kunnen de energiekosten worden beperkt. Kwaliteit De gemeente streeft naar een hoog kwaliteitsniveau voor de woningen en andere gebouwen in Breda. Diverse energiebesparende maatregelen vergroten de kwaliteit en het comfort van een gebouw. Een comfortabele woning is behaaglijk (geen tocht of oververhitting), heeft een gezond binnenmilieu (voldoende ventilatie) en is van gemakken voorzien (bijvoorbeeld vloerverwarming, koeling). Maar ook de inrichting van de buitenruimte met voldoende water en groen draagt bij aan een hogere kwaliteit van leven. Een woning met hoge kwaliteit in een prettige leefomgeving heeft uiteindelijk een hogere waarde. Met het klimaatbeleid draagt de gemeente dan ook bij aan de verbetering van de totale kwaliteit in Breda. 9

11 Lokale economie Veel projecten zullen investeringen tot gevolg hebben. Dit kan meer werk opleveren voor lokale marktpartijen, zoals adviseurs, aannemers, installateurs en dergelijke. Hierdoor wordt de lokale economie versterkt en ontstaat meer werkgelegenheid. Ook de aanpassing aan klimaatverandering zal invloed hebben op de lokale economie. Als gevolg van de klimaatverandering zullen meer banen ontstaan in bijvoorbeeld de toeristische sector en het watermanagement. Beleid Er is zowel op (inter)nationaal als regionaal en lokaal niveau veel beleid ontwikkeld op het gebied van energie en klimaat. De Gemeente Breda sluit zich aan bij de (inter)nationale doelstellingen. In bijlage 1 is een overzicht te vinden van alle relevante beleidsstukken en bijbehorende doelstellingen. 1.2 CO 2 -uitstoot in 1990, 2006 en 2015 De gemiddelde CO 2 -uitstoot van Breda over de sectoren wonen, werken en vervoer is voor de jaren 1990, 2006 en 2015 bepaald. De uitstoot wordt berekend op basis van de volgende gegevens: woningen binnen een gemeente (het aantal van een bepaalde type woning en het bouwjaar); bedrijven en instellingen (aantal werknemers per economische sector); transport en vervoer. Voor de uitstoot in 1990 is voor woningen en bedrijven en instellingen gebruik gemaakt van informatie uit het rapport van Tebodin uit 1989 en beschikbare statistieken uit De uitstoot is bepaald voor het aantal inwoners dat Breda in 1990 had, aangevuld met gegevens van de gemeenten die na de gemeentelijke herindeling in 1997 zijn toegevoegd. Voor verkeer en vervoer waren geen gegevens beschikbaar, daarom is voor vervoer 1990 een terugrekening gemaakt, gebaseerd op de opgave van TNO voor Tabel 1. Uitstoot 1990 Uitstoot 2006 kton CO 2 / jaar Vervoer 302 Bedrijven & instellingen 462 Woningen 320 Totaal

12 Voor de uitstoot in 2006 is gebruik gemaakt van het programma CarBase van Ecofys. In dit systeem zijn de gegevens van het woningbestand van Breda en bedrijfsgegevens van Bredase bedrijven ingevoerd. Voor verkeer en vervoer is de opgave van TNO voor 2006 gebruikt. In 2006 had Breda inwoners. Tabel 2. Uitstoot 2006 Uitstoot 2006 kton CO 2 / jaar Vervoer 347 Bedrijven & instellingen 643 Woningen 366 Totaal De CO 2 -uitstoot door de gemeentelijke organisatie (gebouwen en installaties) is verwerkt in de cijfers voor bedrijven en instellingen. De gemeentelijke bijdrage aan de CO 2 -uitstoot bedraagt circa 4% van de totale uitstoot in Breda. Voor het berekenen van de uitdstoot van 2015 bij ongewijzigd beleid is gebruik gemaakt van het programma CarMan van Ecofys en de Structuurvisie Breda In deze structuurvisie is de volgende ambitie voor 2020 vastgelegd: banen in 2020; woningen. Vanuit deze visie is een berekening gemaakt voor de te verwachten stand in Figuur 1. Uitstoot 1990, 2006 en 2015 Figuur 2. Totale CO2 uitstoot Breda CO2-uitstoot per sector kton CO2 per jaar vervoer bedrijven/instellingen gemeentelijke organisatie woningen Klimaatverandering is minder makkelijk in getallen uit te drukken. Uit metingen (meetgegevens weerstation Breda-Oost) blijkt dat de gemiddelde temperatuur in Breda schommelt, maar dat deze de laatste 10 jaar gemiddeld is toegenomen. Gegevens over jaarlijkse neerslag in Breda variëren sterk en laten geen duidelijke verandering zien. Metingen wijzen uit dat de temperatuur in de zomer in het centrum van Breda gemiddeld 5 à 6 graden hoger is, dan in de buitenwijken. Ook is er meer last van smogvorming en valt er minder sneeuw in de winter. Oorzaken zijn grootschalige bebouwing en bestrating, beperkte aanwezigheid van groen, energieproductie, bedrijvigheid en uitlaatgassen van verkeer. Ook kan bij extreme regenval wateroverlast ontstaan. Dankzij de vele maatregelen die in Breda zijn uitgevoerd is er niet veel wateroverlast, maar er zijn kwetsbare gebieden die aandacht blijven vragen. Een zichtbaar gevolg van de klimaatverandering zijn de veranderingen in de natuur. Broedseizoenen van vogels veranderen, planten- en dierensoorten verdwijnen en er komen nieuwe soorten voor terug. De gemeente Breda houdt deze veranderingen bij, maar het is belangrijk om te weten dat veranderingen niet altijd met de klimaatverandering te maken hebben, maar bijvoorbeeld ook te maken hebben met toenemende druk op natuurgebieden door stadsuitbreiding en recreatie. 11

13 Analyse ontwikkeling CO 2 -uitstoot Breda De CO 2 -uitstoot is sinds 1990 gestegen. Een groot deel van de stijging kan worden verklaard door een toename van het aantal inwoners in de stad. Deze stijging was nog hoger uitgevallen als de Gemeente Breda niet al diverse energiebesparende projecten had uitgevoerd in deze periode. Door de bouw van energiezuinige woningen en het stimuleren van zuinige bouw bij bewoners en projectontwikkelaars is een toename van ongeveer een kwart van de CO 2 -uitstoot voor nieuwbouw van woningen vermeden. Dankzij de inspanning van onder andere de Gemeente Breda is gebleken dat energiezuinig bouwen goed haalbaar is, mede waardoor landelijke normen zijn aangescherpt. Verder heeft het Energie- en inbraakpreventieteam van de Gemeente Breda gratis adviezen gegeven aan bewoners, zijn spaarlampen uitgedeeld en zijn bewoners gestimuleerd om energie te sparen en zonne-energie toe te passen. Door de aanwezigheid van stadsverwarming en genoemde maatregelen ligt het gasverbruik in Breda 7% lager dan het landelijk gemiddelde en het elektriciteitsverbruik is 5% lager. Een ander deel van de groei van CO 2 -uitstoot kan worden verklaard door de toegenomen werkgelegenheid in Breda. Weliswaar zijn bedrijven met een hoog energieverbruik verdwenen of ingekrompen, maar er zijn ook veel nieuwe bedrijven bijgekomen sinds De gemeente stimuleert sinds 1996 via diverse projecten duurzaam ondernemen bij het MKB en een aantal grote bedrijven heeft in het kader van de Meerjarenafspraken aan energiebesparing gewerkt. Het is onbekend hoeveel CO 2 -uitstoot hiermee is vermeden. Er is de afgelopen jaren nog geen aandacht besteed aan CO 2 -reductie bij verkeer en vervoer. Wel zijn maatregelen uitgevoerd om de uitstoot van verkeer en vervoer terug te dringen, maar deze waren met name gericht op de reductie van luchtverontreinigende stoffen als NOx en fijn stof en op verbeteren van doorstroming. 1.3 Uitgangspunten voor beleid In de Milieuvisie 2015 heeft Breda de volgende doelstelling vastgelegd: In 2015 is Breda een eind op weg een energieneutrale stad te worden. Dit is een stad waarin de energievraag drastisch is afgenomen. De energie die nog nodig is, komt uit energiebronnen die niet opraken, zoals zon, water, biomassa en aardwarmte. Sinds de milieuvisie is vastgesteld, is er veel veranderd in het denken over energie en klimaat. De in de milieuvisie vastgelegde ambitie en toelichting vereist daarom een concretisering. In plaats van energieneutraal zal het woord CO 2 -neutraal worden gebruikt. De hoofdstrategie blijft ongewijzigd: streven naar een drastische afname van fossiel energiegebruik, toepassing van hernieuwbare energiebronnen als biomassa, wind, zon, water en aardwarmte. De gemeente zal aanvullend daarop ook inzetten op aanpassing aan klimaatverandering en reductie van overige broeikasgassen als methaan. Door de keuze voor CO 2 -neutraal, wordt het ook mogelijk om bosaanplant, natuurontwikkeling en compensatie van CO 2 -uitstoot mee te nemen. 12

14 Voor het bepalen van de ambities voor CO 2 -emissie-reductie worden de volgende uitgangspunten gehanteerd: 1. Alle maatregelen die op het grondgebied Breda zijn en worden uitgevoerd en die tot CO 2 - reductie leiden, tellen mee in de ambities en resultaten. Dit betekent dat ook reducties die door marktpartijen of bewoners worden behaald meetellen. 2. CO 2 -reductie die buiten de gemeentegrenzen, maar binnen de regio wordt gerealiseerd, wordt toegerekend aan Breda, voor het aandeel dat de Gemeente Breda heeft geïnvesteerd in de planvorming en uitvoering. Met de regio worden de 19 gemeenten bedoeld die de verklaring van Dussen hebben ondertekend (zie bijlage 2). 3. Voor de doelstelling voor duurzame energie wordt uitgegaan van duurzame energie (warmte, elektriciteit) die binnen de gemeentegrenzen wordt geproduceerd of waarvan de opwekking (gedeeltelijk) aan Breda kan worden toegerekend. Hierbij sluit de gemeente aan bij de rekenmethodiek, zoals deze door de Milieu- en Afval Regio Breda (MARB) wordt gehanteerd bij de monitoring van duurzame energie in de regio. MARB werkt volgens het Protocol Monitoring Duurzame Energie van Senternovem. 4. De CO 2 -reductie door aanplant van bomen en natuurontwikkeling telt mee bij het behalen van de doelstellingen. Indien er ook groen verdwijnt, zal dit verrekend moeten worden. 5. Compenseren van CO 2 -uitstoot is mogelijk indien andere maatregelen niet haalbaar zijn. De gemeente kiest eerst voor besparen, daarna voor inzet van duurzame energiebronnen, vervolgens voor efficiente inzet voor fossiele grondstoffen en pas daarna voor compenseren. Voorkomen van dubbeltellingen Bij opwekking van duurzame energie bestaat de kans dat CO 2 -reducties dubbel geteld worden, zeker wanneer de opwekking voortkomt uit samenwerking tussen meerdere gemeenten. De gemeente hanteert het uitgangspunt dat alle energie die binnen Breda wordt opgewekt, ook aan de Gemeente Breda wordt toegerekend. Dit betekent dat als gemeenten biomassa leveren aan een biomassacentrale op het grondgebied van Breda, dat de volledige opwekking van energie aan Breda wordt toegerekend. Maar als Breda biomassa levert aan andere gemeenten voor energie-opwekking, dan zullen er nadere afspraken gemaakt moeten worden over de toekenning. Dit geldt bijvoorbeeld ook als er een regionaal windpark wordt ontwikkeld. De inkoop van groene stroom en groen gas kan niet worden meegerekend, aangezien deze ergens anders zijn opgewekt en daar ook zijn meegeteld als CO 2 -reductie. Inkoop van groene energie is echter wel van belang vanwege de voorbeeldfunctie van de gemeente en het past binnen het beleid om duurzaam in te kopen. Door groene energie in te kopen wordt de markt gestimuleerd om meer groene energie op te wekken. 13

15 De energieketen van materialen Energie-aspecten van materialen en producten zijn belangrijk, maar worden niet in deze beleidsnota meegenomen in de doelstellingen. Voor zover er sprake is van energiebesparing en CO 2 -reductie in deze zogenaamde ketens wordt het beleid in het kader van duurzaam bouwen, duurzaam inkopen, duurzaam ondernemen en de Nota Kwaliteit Wonen geformuleerd. Hierbij wordt ook de doorwerking van het cradle-to-cradle principe in Breda verder uitgewerkt. Het cradle-to-cradle principe houdt in dat alle gebruikte materialen na hun leven in het ene product, nuttig kunnen worden ingezet in een ander product (wie tot wieg). Beleid van de lange adem De weg naar een CO 2 -neutraal Breda vergt een voortdurende daadkrachtige aansturing. Energietransitie is een veranderproces waarbij onze maatschappij langzaam maar zeker verandert in een duurzame samenleving. Om continu vooruitgang te boeken is het nodig dat koplopers nieuwe technieken in de praktijk testen, waarna deze technieken op grote schaal toegepast kunnen worden. Zo lieten experimenten van koplopergemeenten zien dat het goed mogelijk was om de energienormen van het Bouwbesluit verder aan te scherpen. De Gemeente Breda schaart zich bij de koplopers in de Nederlandse Energietransitiebeweging en neemt ook in de Europese programma s een actieve rol neemt. Er is een extra inspanning nodig om de doelen te kunnen halen. Evaluatie van klimaatbeleid De Gemeente Breda werkt waar mogelijk met meetbare doelstellingen. Daarom is het belangrijk om te meten waar Breda nu staat, hoe de CO 2 -uitstoot zich ontwikkelt bij ongewijzigd beleid en hoe mogelijke maatregelen de CO 2 -uitstoot beïnvloeden. Breda heeft daarvoor gebruik gemaakt van de softwaremodellen CarMon en CarMan. Daarin zijn allerlei kentallen opgenomen over (onder andere) energieverbruik, rendement, levensduur en kosten en natuurlijk de CO 2 -uitstoot. Met behulp van deze modellen is de stand van zaken in kaart gebracht (zie paragraaf 1.2) en is de haalbaarheid getoetst van de doelstellingen (zie paragraaf 1.4). Alleen met goede monitoring kan het gevoerde beleid geëvalueerd en bijgestuurd worden. Monitoring maakt het Bredase beleid en de bereikte resultaten inzichtelijk, wat bijdraagt aan de kwaliteit van de communicatie en het creëren van draagvlak voor de uitvoering. Per project wordt de behaalde CO 2 -reductie in kaart gebracht en jaarlijks wordt via het Milieujaarverslag teruggekoppeld hoe ver de gemeente nog verwijderd is van de geformuleerde doelstellingen. Minimaal eens per vier jaar zullen het klimaatbeleid en de behaalde resultaten worden geëvalueerd. 14

16 1.4 CO 2 -neutraal in 2044 Breda stelt zich als doel om een CO 2 -neutrale stad te worden. Hieronder wordt verstaan dat over een gemiddeld jaar gemeten de emissie van CO 2 binnen de gemeente ten hoogste nul is. Berekeningen op basis van in beeld gebrachte projecten en opschaling daarvan, laten zien dat de doelstelling om een CO 2 -neutrale stad te worden in 2044 kan worden bereikt. Hiervoor is nodig dat de CO 2 -uitstoot niet verder stijgt. De laatste stappen richting CO 2 -neutraal zijn het lastigst om te halen en zullen dus extra inspanningen gaan vragen. Doelstelling % CO 2 -neutraal ten opzichte van % CO 2 -reductie ten opzichte van % duurzame energie Minimaal 2% efficiencyverbetering per jaar Doelstelling 2020 (zoals afgesproken in klimaatakkoord Rijk-VNG) 45% CO 2 -neutraal ten opzichte van van % CO 2 -reductie ten opzichte van % duurzame energie Minimaal 2% efficiencyverbetering per jaar Voor overige broeikasgassen zijn geen concrete doelen geformuleerd, aangezien deze gedeeltelijk buiten de gemeentelijke invloedssfeer vallen. Ook voor deze broeikasgassen wordt echter naar een forse reductie gestreefd. In onderstaande figuur zijn de CO 2 -uitstoot zonder beleidswijziging en de uitstoot op basis van de doelstellingen weergegeven. Zoals uit de figuur blijkt is een forse trendbreuk nodig om de doelstellingen te kunnen behalen. Figuur 3 CO 2 -uitstoot Breda kton CO2 - uitstoot CO2 uitstoot Breda Uitstoot zonder beleidswijziging Uitstoot met nieuw beleid

17 1.5 Wat gaat Breda doen? In de volgende hoofdstukken wordt per thema uit het klimaatakkoord tussen Rijk en gemeenten aangegeven welke uitgangspunten worden gehanteerd en welke projecten worden uitgevoerd. Bij projecten is een onderscheid gemaakt tussen maatregelen die direct tot besparingen leiden en maatregelen die vooral een ondersteunende functie hebben, zoals communicatie, opleiding en organisatorische wijzigingen. De ondersteunende maatregelen zijn van groot belang voor de slaagkans van de andere activiteiten. Bij ondersteunende maatregelen wordt bij uitvoering nog een keuze gemaakt uit meest zinvolle maatregelen. De doelstellingen zijn een gedeelde verantwoordelijkheid. Daarom geldt dat vanuit elk thema een bijdrage moet worden geleverd aan het behalen van de doelstellingen. Op basis van projecten en opschalingsmogelijkheden leidt dit tot 2020 tot de volgende verdeling per thema: Figuur 4 vervoer bedrijven/instellingen gemeentelijke organisatie woningen duurzame energie Hierbij moet worden opgemerkt dat over bedrijven, gemeentelijke organisatie, woningen en duurzame energie meer (ervarings)gegevens beschikbaar zijn dan over vervoer, waardoor de foutenmarge bij die thema s kleiner is. Er is bij de bepaling van haalbare CO 2 -reducties uitgegaan van haalbare projecten, maar er wordt een doorkijk gegeven naar de mogelijkheden van opschaling van projecten. De kosten en de CO 2 reductie per project zijn in kaart gebracht. Het merendeel van de projecten zal voor 2015 worden opgestart. Met deze projecten is de doelstelling voor 2015 haalbaar. In 2015 wordt bepaald hoever de gemeente op weg is richting de doelstelling voor 2020 en zal zonodig aanvullend projecten formuleren. Hierbij kan aan de volgende zaken worden gedacht: 1. De CO 2 -reductie door aanplant van groen is nu nog niet mee gerekend bij het bepalen van de doelen, aangezien de te behalen CO 2 -reductie sterk afhankelijk is van het soort groen dat wordt gekozen. De CO 2 -reductie door aanplant van groen zal dus nog een extra bijdrage leveren aan het behalen van de doelstellingen, maar zal waarschijnlijk niet voldoende zijn om de doelstelling volledig te behalen. 2. Uitvoeren van aanvullende maatregelen, bijvoorbeeld opschaling van bestaande projecten, aanvullende regionale projecten en proefprojecten met nieuwe technieken. De geplande haalbaarheidsstudies zullen laten zien in hoeverre deze mogelijkheden kansrijk zijn. De mogelijkheden hiertoe krijgen een plek in de tussentijdse evaluaties van het klimaatbeleid. 3. Resterende CO 2 -reductie kan worden behaald door aankoop van CO 2 -compensatiecertificaten vanaf Met deze certificaten worden projecten elders (regionaal, nationaal of internationaal) toegekend aan CO 2 -reductie van de Gemeente Breda. Gezien de hoge kosten en het feit dat het een vorm van afkoop is, heeft deze aanpak niet de voorkeur en er wordt dan ook aanbevolen om in te zetten op de eerste twee mogelijkheden en compensatie pas in te zetten als de andere twee mogelijkheden niet haalbaar zijn. Voorbeelden van technieken die nog niet ver genoeg ontwikkeld zijn en waar in een later stadium een haalbaarheidsstudie kan worden gedaan zijn: Energie uit algen. Dit is een nog niet uitontwikkelde techniek waarbij sprake van grote onzekerheden en relatief hoge kosten. Op langere termijn lijkt deze energiebron interessant. Voor toepassing van waterstof is nog geen project geformuleerd. Een haalbaarheidsstudie naar het toepassen van waterstof kan inzicht geven in de mogelijkheden voor Breda voor 16

18 de sectoren: verkeer en vervoer, gebouwde omgeving, intern transport (distributie van bedrijven), weg en waterbouw: mobiele generatoren (die nu op diesel draaien). Commerciële toepassingen worden verwacht over zo n drie tot vijf jaar. De toepassing van tweede generatie biomassa kan aanvullende kansen bieden voor het behalen van doelstelling. Aanvullend onderzoek is noodzakelijk. Energieteelt van bijvoorbeeld koolzaad wordt niet als reële maatregel gezien en zal daarom niet nader worden onderzocht. De beperkte schaal maakt deze maatregel financieel onhaalbaar. Ook staat deze toepassing ter discussie, aangezien deze concurrerend kan zijn met voedselproductie. De volgende hoofdstukken geven een beschrijving van de projecten op hoofdlijnen. Een uitgebreidere beschrijving van de projecten die tot en met 2012 worden uitgevoerd, komt in het uitvoeringsprogramma te staan. Een aantal projecten kan regionaal worden opgepakt om schaalvoordelen te realiseren en om gemeentelijke kennis over te dragen in de regio. 17

19 18

20 Duurzame overheid Uitgangspunten Gemeente Breda hanteert de volgende uitgangspunten: De gemeente heeft een voorbeeldfunctie en zet daarom stevig in op projecten om de eigen CO 2 -uitstoot te reduceren. De gemeentelijke organisatie wil uiterlijk in 2020 CO 2 -neutraal zijn. Door inkoop van groene energie kan de gemeente in de praktijk al eerder CO 2 -neutraal werken, inkoop van groene energie wordt echter niet meegerekend in de reductiedoelstellingen. De Gemeente Breda koopt in 2010 minimaal 75% duurzaam in en streeft daarna naar 100% duurzaam inkopen. Alle maatregelen die een terugverdientijd van 10 jaar hebben, worden standaard uitgevoerd. Op termijn worden alle maatregelen uitgevoerd die binnen de functionele levensduur worden terugverdiend. De Wet Milieubeheer stelt dat alle maatregelen die zich binnen vijf jaar terugverdienen uitgevoerd moeten worden. In de praktijk wordt daar nog niet altijd aan voldaan. Nieuwbouw van gemeentelijke gebouwen wordt minimaal 10% energiezuiniger dan de EPC-normen in het Bouwbesluit voorschrijven. Gemeentelijke gebouwen worden voorbereid op klimaatverandering. Dit betekent dat gebouwen niet teveel mogen opwarmen, bijvoorbeeld door extra isolatie of toepassing van energiezuinige koeling als koude-warmte-opslag. Bij de beslissing om een maatregel wel of niet te nemen wordt uitgegaan van de totale lasten. Er wordt niet alleen gekeken naar de investeringskosten van energiebesparende maatregelen, maar ook naar gebruikskosten waaronder energiekosten. Om investeringen mogelijk te maken is het noodzakelijk om de wijze van financiering verder uit te werken. 2.2 Projecten Besparende maatregelen Bij alle nieuwbouw van gemeentelijke gebouwen (waaronder ook scholen en sportgebouwen) worden alle maatregelen uitgevoerd die binnen tien jaar kunnen worden terugverdiend. Hierbij kan worden gedacht aan extra isolatie, toepassing van koude warmte opslag en andere vormen van duurzame energie. Een belangrijk aandachtspunt is wel dat het binnenklimaat gezond moet zijn en blijven. 19

Steek positieve energie in het klimaat

Steek positieve energie in het klimaat Breda: een CO 2 - neutrale stad in 2044 Augustus 2008 > Inhoudsopgave Voorwoord... 5 Samenvatting... 7 1 Kaders voor gemeentelijk klimaatbeleid... 9 1.1 Achtergrond 9 1.2 CO 2 -uitstoot in 1990, 2006

Nadere informatie

Evaluatie Uitvoeringsprogramma 2009-2012 versie: 29-jan Doelen Doelstelling bereikt? reductie

Evaluatie Uitvoeringsprogramma 2009-2012 versie: 29-jan Doelen Doelstelling bereikt? reductie Evaluatie Uitvoeringsprogramma 2009-2012 versie: 29-jan Doelen Doelstelling bereikt? reductie Project Doelstelling wel deels niet anders ingevuld CO2- uitstoot verlaging woon- /bdrf.lasten creatie nieuw

Nadere informatie

Verduurzaming gemeentelijk vastgoed

Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Toelichting op de aanpak van de gemeente Breda Marcel van Embden (projectleider afdeling Vastgoedbeheer) Inhoud Klimaatnota gemeente Breda Wat is de insteek bij het

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad Gemeente Langedijk Raadsvergadering : 22 januari 2013 Agendanummer : 15 Portefeuillehouder Afdeling Opsteller : H.J.M. Schrijver : Beleid en Projecten : Schutten Voorstel aan de raad Onderwerp : Nota Langedijk

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015

Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015 Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015 Projectcode GEMEENTE 1 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen Doelstelling Het verbeteren van de energieprestatie van gemeentelijke gebouwen door 3%

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Onze Ambitie : De gemeente OOsterhOut wil een DuurzAme gemeente zijn en een Actieve bijdrage leveren AAn een schone, veilige

Onze Ambitie : De gemeente OOsterhOut wil een DuurzAme gemeente zijn en een Actieve bijdrage leveren AAn een schone, veilige duurzaam bouwen in duurzaam bouwen in U overweegt om een kavel te kopen in de Contreie. Overweeg dan vooral ook om dat energiezuinig en duurzaam te doen. De gemeente Oosterhout heeft namelijk een regeling

Nadere informatie

Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2013

Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2013 Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2013 Inhoud 1 Aanleiding 1 2 Werkwijze 2 2.1. Bronnen 2 2.2. Kentallen 2 3 CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie 3 4 Ontwikkeling 5 5

Nadere informatie

CO 2 Reductie doelstellingen

CO 2 Reductie doelstellingen CO 2 Reductie doelstellingen Gebr. Griekspoor BV Innovatief Proactief Duurzaam Betrokken Nieuw-Vennep 5 november 2013 Dilia van der Want. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Wat wordt de energiestrategie van de gemeente?

Wat wordt de energiestrategie van de gemeente? Wat wordt de energiestrategie van de gemeente? Programma raadsrotonde 17 mei 2010 Opening avond door rotondevoorzitter. Inleiding; (door Conny Huijskes; 10 minuten) - Uitleg opzet avond /in het begin toelichten

Nadere informatie

3.C.1 Communicatie over de voortgang van CO 2 bij Prins Bouw.

3.C.1 Communicatie over de voortgang van CO 2 bij Prins Bouw. 3.C.1 Communicatie over de voortgang van CO 2 bij Prins Bouw. Datum: 12-05-2016 Versie: 1 1. Inleiding Middels deze rapportage wil Prins Bouw de voorgang op de CO 2 reductiedoelstellingen laten zien, door

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

CO2 reductiedoelstellingen niveau 5

CO2 reductiedoelstellingen niveau 5 CO2 reductiedoelstellingen niveau 5 Aannemingsbedrijf van der Meer B.V. Benthuizen 19 november 2014 J. van der Meer. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave 0.0 Inhoud 1.0

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 26 januari 2016

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 26 januari 2016 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Gas 1. Scope/afbakening De productgroep Gas omvat alle gas die van het openbare gasnet en via transport over de weg betrokken wordt door

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling:

Duurzame ontwikkeling: Duurzaam Tynaarlo Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien in de behoeften van de huidige generaties zonder die van de toekomstige generaties in gevaar te brengen. (Our common future 1987)

Nadere informatie

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede Wijk bij Duurstede, 16 september 2013 Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo Van: Wethouder Robbert Peek Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede behandeld door Jelger Takken toestelnummer 609 bijlagen

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Een goede jas: schoon, gezond en zuinig. Frank te Poel 10 oktober 2007

Een goede jas: schoon, gezond en zuinig. Frank te Poel 10 oktober 2007 Een goede jas: schoon, gezond en zuinig Frank te Poel 10 oktober 2007 Inhoud 1. Klimaatverandering is een urgent probleem 2. Er zijn drastische maatregelen nodig 3. Waar staat Nederland nu? 4. Spaar Het

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

OPZET KLIMAATPLAN 11-2-04

OPZET KLIMAATPLAN 11-2-04 OPZET KLIMAATPLAN 11-2-04 Samenvatting Deze notitie voorziet in de opzet van het klimaatplan voor Nijmegen. Dit is de voortzetting het Nijmeegse energiebeleid. Actualisering was sowieso nodig omdat oude

Nadere informatie

ROUTEKAART DUURZAAM OSS

ROUTEKAART DUURZAAM OSS ROUTEKAART DUURZAAM OSS 2025-2030 Duurzaam Oss Alle gemeentelijke gebouwen energieneutraal of energieleverend in 2025 Bestaande woningen en gebouwen energiezuiniger maken Verduurzamen verkeer en vervoer

Nadere informatie

Energieambities in strategisch voorraadbeleid

Energieambities in strategisch voorraadbeleid TEN KROODE & VAN ZEE ORGANISATIE-ADVISEURS Energieambities in strategisch voorraadbeleid Artikel 090.003 12 februari 2008 In opdracht van SenterNovem Ten Kroode & Van Zee, organisatie-adviseurs www.tkvz.nl

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Gas 1. Scope/afbakening De productgroep Gas omvat alle gas die van het openbare gasnet en via transport over de weg betrokken wordt door

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

Een 10 puntenplan gemeenten die echt iets aan het klimaatprobleem willen doen

Een 10 puntenplan gemeenten die echt iets aan het klimaatprobleem willen doen Een 10 puntenplan voor gemeenten die echt iets aan het klimaatprobleem willen doen Doet uw gemeente voldoende aan het klimaatprobleem? Iedere aanpak van het klimaatprobleem begint lokaal. Internationaal

Nadere informatie

Inhoudsopgave. www.sgphuizen.nl 2

Inhoudsopgave. www.sgphuizen.nl 2 februari 2010 Inhoudsopgave Inleiding...3 Besparen op straatverlichting...4 Energieplus huis...4 Garantiefonds Energie...4 Mobiliteit...5 Aardgas/groen gas is dé alternatieve brandstof...5 Elektrische

Nadere informatie

Samen werken aan een klimaatbestendige en energieneutrale gemeente

Samen werken aan een klimaatbestendige en energieneutrale gemeente Samen werken aan een klimaatbestendige en energieneutrale gemeente 3 Doel 1: Een klimaatbestendig en energieneutraal Sliedrecht 4 Mileubeleidsplan en uitvoeringsprogramma 2010-2011 De gemeente vindt duurzaamheid

Nadere informatie

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET)

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Startbijeenkomst Energiestrategie Midden-Holland Woensdag 22 juni 2016 Workshopronde I sessie C Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) GR: samenwerking van

Nadere informatie

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl Energievisie Borne 22 september 2011 Michel Leermakers Linda Rutgers Twence Co Kuip HVC Inhoud van vanochtend Gemeente Borne Visie Twence Werkwijze Energievisie Resultaten Huidige energieconsumptie Bronpotentieel

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie 1 Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie Wij willen Betaalbare, Duurzame, Eigen Energie in Oosterhout 3 Waarom ONE Betaalbaar Duurzaam Eigen Samen Goedkoper dan de markt Winsten

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Monitor klimaatbeleid. Gemeente Hunsum (fictief)

Monitor klimaatbeleid. Gemeente Hunsum (fictief) Inleiding Behaalt uw gemeente de klimaatdoelstellingen? Wilt u weten hoeveel duurzame energie in uw gemeente wordt geproduceerd of energie wordt bespaard? Zoekt u inzicht in welke maatregelen succesvol

Nadere informatie

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,

Nadere informatie

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar Naam opdrachtgever: Unipro BV Adres: Bouwstraat 18 Plaats: Haaksbergen Uitgevoerd door: Zienergie BV Adres: Dokter Stolteweg 2 Plaats Zwolle Telefoon:

Nadere informatie

Energieprestaties grondgebonden woningen

Energieprestaties grondgebonden woningen Energieprestaties grondgebonden woningen Meer wooncomfort met minder energie Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Stap voor stap naar minder energiegebruik De overheid stelt steeds scherpere

Nadere informatie

Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk. Met minder geen genoegen nemen. in opdracht van

Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk. Met minder geen genoegen nemen. in opdracht van Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk Met minder geen genoegen nemen in opdracht van 1 ROC Koning Willem I College in Den Bosch Het Koning Willem I College heeft verschillende onderwijslocaties

Nadere informatie

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie. Partnerforum Gent 18 oktober 2016

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie. Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Energie uitdagingen VISIE 2050: 7. energietransitie Daling uitstoot broeikasgassen in EU met 80-95% t.o.v.

Nadere informatie

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten Doelstelling Actie Doorlooptijd Wat gaan we doen Eigenaarschap Eigen organisatie 20% energiebesparing t.o.v. 2015 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen 20% transitie naar hernieuwbare energie t.o.v.

Nadere informatie

Versie: 4. CO2 Reductiedoelstellingen Van Vulpen & Energiemanagement actieplan. Datum: 1-7-2014. Van Vulpen B.V. Pagina 1 van 9

Versie: 4. CO2 Reductiedoelstellingen Van Vulpen & Energiemanagement actieplan. Datum: 1-7-2014. Van Vulpen B.V. Pagina 1 van 9 Van Vulpen B.V. Pagina 1 van 9 Verantwoording Titel : CO2 Reductiedoelstellingen Van Vulpen & Energiemanagement Versie : 4.0 Datum : 1-7-2014 Opgesteld door : Afdeling P&O en KAM Gecontroleerd en goedgekeurd

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Regionaal Energie Convenant 2014-2016

Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Mede mogelijk gemaakt met steun van: Regio Rivierenland Provincie Gelderland RCT-Rivierenland Pagina 1 Ondertekenaars, hier tezamen genoemd: partijen 1. Hebben het

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

CO 2 Reductie doelstellingen

CO 2 Reductie doelstellingen CO 2 Reductie doelstellingen Gebr. Griekspoor BV Innovatief Proactief Duurzaam Betrokken Nieuw-Vennep 09 oktober 2014 Dilia van der Want. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave

Nadere informatie

CO2-reductieplan 2015

CO2-reductieplan 2015 CO2-reductieplan 2015 Samen zorgen voor minder CO2 Rapportage 2015 1 Inleiding Dit CO₂-reductieplan heeft, net zoals het volledige energiemanagementsysteem, zowel betrekking op de totale bedrijfsvoering

Nadere informatie

Carbon footprint 2013

Carbon footprint 2013 PAGINA i van 13 Carbon footprint 2013 Opdrachtgever: Stuurgroep MVO Besteknummer: - Projectnummer: 511133 Documentnummer: 511133_Rapportage_Carbon_footprint_2013_2.0 Versie: 2.0 Status: Def Uitgegeven

Nadere informatie

Bijlage: Green Deal Sun Share Breda

Bijlage: Green Deal Sun Share Breda 1. Breda DuurSaam Breda DuurSaam is een onafhankelijke coöperatie die projecten opzet, begeleidt en uitvoert die bijdragen aan een volhoudbare, leefbare en gezonde Bredase samenleving. Deze projecten richten

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst

Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst r 2018 Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst Versie: Definitief (inclusief aangenomen amendementen) Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst Pagina 1 van 6 Inhoudsopgave 1. Verrekijker 2018 2. Essentie Duurzaamheidvisie

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Strategisch Thema. -Duurzame stad-

Strategisch Thema. -Duurzame stad- Strategisch Thema -Duurzame stad- Modules Samenvatting 1 Houding Nijmegenaren 2 Energieopwekking en -verbruik 3 Omgaan met grondstoffen 5 Duurzame mobiliteit 6 Milieukwaliteit en leefomgeving 7 Datum:

Nadere informatie

1. INLEIDING 2. CARBON FOOTPRINT

1. INLEIDING 2. CARBON FOOTPRINT 1. INLEIDING Binnen Van der Ende Beheermaatschappij B.V. staat zowel interne als externe duurzaamheid hoog op de agenda. Interne duurzaamheid richt zich met name op het eigen huisvestingsbeleid, de bedrijfsprocessen

Nadere informatie

CO2-Prestatieladder. CO 2 -Reductieplan Klaver Giant Groep. CO2 reductieplan (2015.001) Pagina 1 van 11

CO2-Prestatieladder. CO 2 -Reductieplan Klaver Giant Groep. CO2 reductieplan (2015.001) Pagina 1 van 11 CO2-Prestatieladder CO 2 -Reductieplan Klaver Giant Groep CO2 reductieplan (2015.001) Pagina 1 van 11 Inhoudsopgave Inleiding... 3 2 CO 2 -reductie scope 1... 4 2.1 Wagenpark... 4 2.1.1 Vervangingsbeleid...

Nadere informatie

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045 Energieneutraal Veranderende overheid Waarde creëren Stadhuisplein Zichtbaar maken van innovatie Als duurzame stad Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst!

Nadere informatie

ENERGIEBEOORDELING 2012 H1

ENERGIEBEOORDELING 2012 H1 Versie 1.0 Datum: 4 OKTOBER 2012 ELEKTROTECHNISCHE INSTALLATIES - AANDRIJFSYSTEMEN - TECHNISCHE AUTOMATISERING PANELENBOUW - SERVICE EN ONDERHOUD - PLAATWERK - TECHNISCHE DIENSTVERLENING DOMOTICA - ENERGIEMANAGEMENT

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4.

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4. CO 2 -monitor Haarlem 2013 De CO 2 -monitor heeft sinds 2012 heeft een andere opzet dan voorgaande jaren. Er is nu een management samenvatting waarin de grote lijnen en hoofdconclusies worden weergegeven

Nadere informatie

Compensatie CO 2 - emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2012

Compensatie CO 2 - emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2012 Compensatie CO 2 - emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2012 Inhoud 1 Aanleiding 1 2 Werkwijze 2 2.1. Bronnen 2 2.2. Kentallen 2 3 CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie 3 4 Ontwikkeling 5

Nadere informatie

CO 2 en energiereductiedoelstellingen

CO 2 en energiereductiedoelstellingen CO 2 en energiereductiedoelstellingen t/m 2012 N.G. Geelkerken Site Manager International Paint (Nederland) bv Januari 2011 Inhoud 1 Introductie 3 2 Co2-reductie scope 4 2.1. Wagenpark 4 3 Co2-reductie

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid Duurzaamheid in : kansen en inspiratie Het s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid Leefomgeving Dit project draagt bij aan een gezond woon- en werkklimaat

Nadere informatie

Samenvatting bevindingen Energiescan

Samenvatting bevindingen Energiescan techniplan adviseurs bv R A A D G E V E N D I N G E N I E U R S B U R E A U SIH-103X1-E-MV002A blad 1 van 6 Status: CONCEPT Project : Hogeschool Windesheim Zwolle Onderwerp : Samenvatting bevindingen Energiescan

Nadere informatie

14 april 2013 (JF) Energie Management Actieplan 2013 1

14 april 2013 (JF) Energie Management Actieplan 2013 1 Energie Management Actieplan 2013 14 april 2013 (JF) Energie Management Actieplan 2013 1 Inhoudsopgave 6.1 Reductiedoelstellingen 3 6.2 Plan van aanpak 3 6.3 Samenvatting 6 Energie Management Actieplan

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Energiemanagement Actieplan 2015 CO 2 -Prestatieladder

Energiemanagement Actieplan 2015 CO 2 -Prestatieladder Bijlage E Energiemanagement Actieplan CO2- Prestatieladder Energiemanagement Actieplan 2015 CO 2 -Prestatieladder Sarens Nederland Pagina 28 van 40 E.1 Inleiding Uit CO2 uitstoot berekeningen over 2013

Nadere informatie

Voortgang CO 2 Reductie doelstellingen

Voortgang CO 2 Reductie doelstellingen Voortgang CO 2 Reductie doelstellingen M. van der Spek Hoveniers BV Benthuizen 30-10-2015 Hendrik-Jan Konijn Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave 0.0 Inhoud 1.0 Inleiding 2.0 Referentie

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Wat kan er gebeuren in de wereld als de productie niet kan voldoen aan de stijgende vraag? Fossiele brandstof en delfstoffen zijn eindig. Probleemstelling is dus eenvoudig

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Ontbijtbijeenkomst GRIC Gilze en Rijen 16 september 2015

Ontbijtbijeenkomst GRIC Gilze en Rijen 16 september 2015 Ontbijtbijeenkomst GRIC Gilze en Rijen 16 september 2015 Krijn Ratsma (architect en voorzitter Stichting Energieke Regio) inhoud: ontstaan Energieke Regio opzet van het project ook in Gilze en Rijen? ons

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

Februari 2010. Kadernotitie duurzame ontwikkeling Smallingerland 2009 2012

Februari 2010. Kadernotitie duurzame ontwikkeling Smallingerland 2009 2012 Februari 2010 Kadernotitie duurzame ontwikkeling Smallingerland 2009 2012 Inleiding Het college van Smallingerland heeft de nota Duurzame Ontwikkeling in Smallingerland, periode 2009-2012 vastgesteld

Nadere informatie

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011 Workshop J De kracht van een klimaatfonds 05 april 2011 Presentatie Ad Phernambucq Zeeuws Klimaatfonds: Klimaatneutraal met Zeeuwse Projecten Nationaal Energie- en klimaatbeleid Doelstelling: Duurzame

Nadere informatie

Emissie-inventaris broeikasgassen 2012 stadsontwikkeling EMA

Emissie-inventaris broeikasgassen 2012 stadsontwikkeling EMA Emissie-inventaris broeikasgassen 2012 EMA Principes Antwerpen ondertekende het Europese Burgemeestersconvenant. Meer dan 5.000 lokale en regionale overheden hebben ondertekend en engageren zich om op

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Wat willen we bereiken?

Wat willen we bereiken? Wat willen we bereiken? Omschrijving: Dit collegeproduct omvat de beleidsactiviteiten en projecten in het kader van duurzaamheid (niet zijnde duurzame energie) waarop binnen de gemeente Eindhoven wordt

Nadere informatie

Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1)

Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1) Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1) Directie: K.J. de Jong Handtekening: KAM-Coördinator: D.T. de Jong Handtekening: Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Het CO 2 -reductiebeleid van

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie