Oratie Prof. dr. M.J. de Boer Radboud Universiteit Nijmegen 21 april 2011

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Oratie Prof. dr. M.J. de Boer Radboud Universiteit Nijmegen 21 april 2011"

Transcriptie

1 Oratie Prof. dr. M.J. de Boer Radboud Universiteit Nijmegen 21 april 2011 Van Oude Menschen.. Over ouderdom en medisch handelen: een cardiologische verkenning Meneer de rector magnificus, zeer gewaardeerde toehoorders, Over de ouderdom U kent ongetwijfeld deze symbolische afbeelding van de levensfasen van de mens: het is een levenstrap waar een zuigeling, langs de eerste treden, via adolescentie en volwassenheid naar boven loopt om tenslotte rond het 50e levensjaar het hoogtepunt te bereiken. Daarna gaat het snel bergafwaarts, de ouderdom tegemoet 1. Dit beeld suggereert een leven waar de dood, hier gestalte gegeven door een skelet met een zeis, aan het eind niet veel goeds te bieden heeft [afbeelding 1]. Recent heeft een landelijke discussie plaats gevonden over het recht van een vrijwillig en zelfstandig bepaald levenseinde, waarbij vooral in progressieve kringen een pleidooi gehouden werd voor legalisatie van stervenshulp aan ouderen. Dit burgerinitiatief rept van een voltooid leven, zelfbeschikking en

2 individuele vrijheid, en is ondertekend door enkele prominente Nederlanders. Een citaat: Alles van waarde ligt achter ons en alleen leegte resteert nog 2. Op zich is bezinning op een humaan levenseinde een prijzenswaardig initiatief. Echter, het is jammer dat bij deze gelegenheid een aantal essentiële vragen niet gesteld worden. Enkele daarvan zijn: - Zijn alle aspecten van ouderdom wel goed in kaart gebracht? - Is er sprake van vooroordelen en stereotypering van de ouderdom? - Heeft de ouderdom echt zo weinig te bieden? - Men kan zich afvragen of er sprake is van discriminatie jegens ouderen 3. Er worden steeds vaker alarmerende geluiden gehoord over verwaarlozing en slechte behandeling van oude mensen in ziekenhuizen, verzorgingstehuizen maar ook in huiselijke kring 4. Discriminatie betekent letterlijk het maken van onderscheid, maar in ons taalgebied verstaan wij hieronder gewoonlijk een onrechtmatig onderscheid. Er kan gediscrimineerd worden op ras (racisme), geslacht (seksisme) en leeftijd, in het Angelsaksische taalgebied meestal aangeduid met ageism. De laatste vorm betreft een merkwaardige uitzondering. Ras kan men niet veranderen, geslacht slechts bij hoge uitzondering, maar, mits wij tijd van leven hebben, oud kunnen wij allemaal worden. Ook politiek, denkwijze en seksuele geaardheid kunnen discriminatie teweeg brengen. Wat betreft politiek kan ons beeld van de ouderdom overigens sterk bijgesteld worden. Op deze foto uit 1962 zien wij de Europese machthebbers van dat moment tijdens een politieke top bijeen: De Gaulle was destijds 72 en Adenauer zelfs 86 jaar 5 [afbeelding 2]. Als men heel oud wordt kan men op een andere wijze weer in de belangstelling komen. Zo verging het ook de oudtante van mijn echtgenote. Hendrikje van Andel-Schipper overleed in 2005 op 115 jarige

3 leeftijd. Een uitgebreid postmortaal onderzoek waarvoor zij toestemming verleende, toonde opvallend goed gepreserveerde hersenen, die beschreven werden als gelijkend op die van een 60 tot 70 jarige [afbeelding 3]. Voor de meer filosofische kanten van de ouderdom is het boek La vieillesse van Simone de Beauvoir, ondanks enkele gedateerde hoofdstukken, nog steeds goed leesbaar 6. Recent is uitgebreid in het nieuws geweest dat onder andere in Nederland en in het Verenigd Koninkrijk aan ouderen de toegang wordt geweigerd tot bepaalde vormen van gezondheidszorg 7,8. Dat roept een belangrijke vraag op. Is iemand te oud voor medisch handelen? Ik ben oud genoeg om de tijd te hebben meegemaakt dat nierdialysebehandeling niet meer verricht werd bij mensen boven de 65 jaar. Heden ten dage is bijna de helft van de patiënten die nierfunctievervangende behandeling ondergaan 65-plus, en in de Verenigde Staten is de gemiddelde leeftijd waarop gestart wordt met hemodialyse bijna 65 jaar, waarbij het aantal 80-plussers snel toeneemt 9. Binnen de geneeskunde en met name de cardiologie, heb ik in de loop der jaren een aantal interessante vergelijkbare waarnemingen kunnen doen, die ik vandaag met u wil delen. Daarom noem ik het een cardiologische verkenning van de ouderdom.

4 Cardiologie en ouderdom De gemiddelde levensverwachting bij de geboorte is in Nederland in de afgelopen 60 jaar ( ) voor mannen toegenomen van 70 tot 78 jaar en voor vrouwen van 73 tot 82,3 jaar. Vrouwen leven dus gemiddeld 4,3 jaar langer dan mannen 10. Vrouwen in Japan hebben overigens het absolute record namelijk een gemiddelde levensspan van meer dan 86 jaar. Dit wordt voor een groot deel toegeschreven aan een betere behandeling van hart- en vaatziekten 11. De absolute sterftecijfers in Nederland laten zien dat hart- en vaatziekten nog steeds op nummer één staan [afbeelding 4]. Het misverstand, dat dit niet meer het geval is mag ook een milde vorm van discriminatie heten. Uitgezonderd de categorie mannen, bij wie kwaadaardige nieuwvormingen nipt als winnaar doodsoorzaak uit de bus komt, zijn hart- en vaatziekten nog steeds te beschouwen als nummer één, met name bij vrouwen na de menopauze 12,13 [afbeelding 5].

5 Bij het ouder worden treden fysiologische veranderingen op die het hart- en vaatstelsel niet ongemoeid laten. Dit proces is moeilijk te scheiden van echte ziekteprocessen, maar daarover later. De Wereld Gezondheids Organisatie (WHO) geeft als definitie van ouderdom, mensen ouder dan 60 jaar, maar in de meeste West-Europese classificaties wordt 65 jaar aangehouden terwijl bijvoorbeeld voor de Afrikaanse landen 50 jaar als leeftijdsgrens is voorgesteld 14. In de geriatrie spreekt men van jongere ouderen bij een leeftijd van 60 tot 74 jaar, van ouderen tussen 75 en 85 jaar, en de zeer ouden bij een leeftijd boven 85 jaar. Bij deze laatste groep treden altijd echte ouderdomsverschijnselen op. Voor het gemak legt men in de geneeskunde vaak de grens bij 80 jaar, aangezien er sterke individuele verschillen kunnen optreden bij verouderingsprocessen. Specifieke verouderingsverschijnselen van het hart en vaatstelsel Bij het ouder worden horen veranderingen van het hart- vaatstelsel. Deze treden op bij iedereen maar niet in hetzelfde tempo en in eenzelfde mate. Men kan het verouderingsproces vaak niet goed scheiden van het werkelijke ziekteproces. Daarom wordt iedereen op zijn eigen wijze oud of soms ook niet. Ik zal de belangrijkste verouderingsverschijnselen van hart en vaten voor u op een rij zetten Er worden degeneratie gezien van de arteriële vaatwand, met name verdikking, infiltratie met bindweefselcellen, geprogrammeerde celdood, afzetting van eiwitten en kalk. Deze processen beginnen al vroeg, meestal rond het 25e levensjaar. In het endotheel, de binnenbekleding van de vaten, treden hormonale veranderingen op waardoor vaatverwijding wordt belemmerd 16. Uiteindelijk leiden deze processen tot arteriële stijfheid, vaatvernauwing, toename van de bloeddruk, een grotere polsdruk en een

6 grotere vaatweerstand 17. Versnelde aderverkalking is meestal het gevolg, zodat de cirkel rond is Veranderingen van het hartweefsel zelf. Tussen het 17e en het 90e levensjaar verliezen we 30-35% van alle hartcellen, hetgeen leidt tot belasting van de resterende hartcellen, en verbindweefseling van hartweefsel in het algemeen 19,20. Bij vrijwel alle oude mensen wordt een verminderde diastolische kamerfunctie gezien, terwijl bij de gezonde oudere de systolische functie meestal goed blijft. Overigens lijkt deze diastolische functiestoornis vaker bij vrouwen op te treden. De genoemde veranderingen leiden eveneens tot een grotere gevoeligheid voor ritmestoornissen, met name boezemfibrilleren. 3. Degeneratie en verkalking van kleppen 21,22. Met name door echocardiografie en MRI, weten we dat er verkalking, verlittekening en vermindering van souplesse van de aortklepslipjes optreedt bij 80% van mensen boven 80 jaar. Deze veroudering van de aortaklep leidt in een aanzienlijk deel der patiënten tot een ernstig kleplijden en gaat vaak gepaard met snel toenemende aderverkalking. Dit doet een gemeenschappelijke pathofysiologische achtergrond vermoeden. Men neemt aan dat een gemeenschappelijk ontstekingsproces hieraan mede ten grondslag ligt 23. Het zal duidelijk zijn dat het aantal oudere patiënten met deze aandoening snel toeneemt. Hierbij staat men vaak voor een medisch dilemma: nog behandelen, ja of nee? Operatief ingrijpen is een optie, maar betekent een open hartoperatie met alle nadelen en risico s vandien, hoewel de resultaten de laatste jaren opmerkelijk verbeterd zijn 24. Sinds kort is er een minder ingrijpend alternatief namelijk de via de slagaders ingebrachte kunstklep. Hierover heeft Harry Suryapranata u reeds uitgebreid geïnformeerd. Op deze afbeelding [afbeelding 7] ziet u een implantatie van een via de schouderslagader ingebrachte aortakunstklep waarbij het duidelijk zal zijn dat nauwkeurige plaatsing door een deskundig team met ruime ervaring van het grootste belang is.

7 Het al of niet uitvoeren van deze ingreep moet in het perspectief van ouderdom en vitaliteit worden beoordeeld en risicostratificatie is hierbij cruciaal 25,26. Ook de eerste lange termijn resultaten, die deze maand in New Orleans gepresenteerd zijn, mogen veelbelovend genoemd worden Verkalking en degeneratie van de atrioventriculaire of mitralis annulus 21,22,28. Dit wordt vaker bij vrouwen gezien dan bij mannen en is ook een aandoening van de oude dag. Er bestaat een duidelijke relatie met kleplekkage, klepvernauwing, ritmestoornissen met name boezemfibrilleren, hartfalen, trombo-embolieën en herseninfarcten. Ook op het terrein van interventies aan de mitralisklep zijn veel nieuwe ontwikkelingen te verwachten met name bij oude mensen 29, Veranderingen in het impuls en geleidingssysteem. Progressieve degeneratie en geprogrammeerde celdood wordt gezien met name in de sinusknoop, waarin op de leeftijd boven 75 jaar minder dan 20% van de oorspronkelijke cellen nog maar actief zijn. Daarnaast vertoont het gehele geleidings- en impulsvormend systeem slijtage waarbij het gezonde weefsel geleidelijk wordt vervangen door bindweefsel 31. Dit veroorzaakt vele problemen van de ouderdom, die echter met moderne pacemakertechnologie zeer goed te behandelen zijn. 6. Veroudering van andere organen heeft rechtstreeks invloed op het hart- vaatstelsel waarbij met name veranderingen in longen en nieren tot cardiale belasting kunnen leiden 32. Geneesmiddelen worden anders door de stofwisseling verwerkt en de op oudere leeftijd vaak voorkomende suikerziekte draagt tevens bij aan versnelde veroudering 33. Het ouder wordende hart heeft het dus bepaald niet gemakkelijk waarbij ik op wil merken dat dit nog

8 maar een kleine bloemlezing is uit het veld van de pathofysiologie van de ouderdom 34. Echter, de mogelijkheden voor behandeling, zowel medicamenteus als wat betreft operaties en interventies zijn sterk toegenomen. Daarbij is het moeilijk een onderscheid aan te brengen tussen natuurlijke veroudering, degeneratie en ziekteprocessen. Het genoemde aortakleplijden is daarvan een goed voorbeeld. Van degeneratie naar ziekte Acute coronaire syndromen (ACS) zijn levensbedreigende ziektebeelden en worden vrijwel altijd veroorzaakt door ruptuur van een coronair-atherosclerotische plaque en daaropvolgende trombose. Dit leidt tot onvoldoende zuurstofvoorziening van het hartweefsel 35. Indien dit lang genoeg duurt volgt een hartinfarct 36,37,38. Hier ziet u een kunstenaarsimpressie van verschillende vormen en aspecten van de kwetsbare of vulnerable plaque [afbeelding 8]. Daarnaast wordt duidelijk gemaakt dat dit substraat weer onlosmakelijk verbonden is met de bloedstolling en het hartweefsel. Dit geeft uiteindelijk het totale beeld van de kwetsbare patiënt [afbeelding 9].

9 Problemen bij diagnostiek en logistiek bij het acute coronaire syndromen bij ouderen 1. Het elektrocardiogram is voordien vaker afwijkend en geeft daardoor minder goede informatie. Als voorbeeld noem ik de reeds genoemde geleidingsstoornissen of een pacemaker, die de diagnose kunnen bemoeilijken De klachten zijn vaak onduidelijk en lijken niet van het hart te komen 40. Zo geeft de oudere vaak kortademigheid aan waar een jongere patiënt specifiek pijn op de borst met uitstraling naar de linker schouder en arm aangeeft. Dit laatste is wat een jonge dokter leert op de academie. De anamnese, dus het begeleidende verhaal van de oudere patiënt is dientengevolge moeilijker te duiden. 3. De patiënten zijn vaak zieker hetgeen merkwaardig genoeg dokters en ambulancepersoneel op het verkeerde been kan zetten en kan leiden tot het stellen van een onjuiste diagnose. 4. De voorgeschiedenis is vaak gecompliceerd door eerdere infarcten, hartoperaties en ingrepen waardoor de diagnose bemoeilijkt wordt. 5. Boven de tachtig jaar is meer dan de helft van de infarctpatiënten vrouw, waarvan steeds duidelijker wordt dat symptomatologie en kliniek anders verloopt dan bij mannen. Mijn voormalige maat en collega Angela Maas heeft hiervoor in Nederland en daarbuiten aandacht gevraagd en blijft er terecht op hameren dat hartinfarcten bij vrouwen gemakkelijk gemist kunnen worden 41,42. Daarnaast vormt de menopauze een cesuur in het leven van de vrouw waardoor het een tweevoudige oorzaak van discriminatie kan worden 4. Het leven van de vrouw speelt zich in de Westerse wereld gemiddeld voor bijna de helft af na de menopauze.

10 6. Er bestaat vaak een algemeen negatief beeld van oude mensen waardoor goede beoordeling belemmerd wordt ( ageism oftewel leeftijdsdiscriminatie) 3-6. Ook hebben oude mensen zelf vaak een negatief beeld van de ouderdom en van zichzelf. Al deze factoren leiden tot vertraging in logistiek, diagnostiek en behandeling, in enkele registraties zelfs leidend tot een verdubbeling van de totale ischemische tijd 43. Het effect van actief medisch handelen kan onjuist worden ingeschat. Een oud iemand met een hartinfarct zou men thuis moeten laten en niet meer bloot moeten stellen aan hoogwaardige technologie of dure ziekenhuisbedden. Ook ik heb dat tijdens mijn huisartsenstage en mijn korte carrière als huisarts nog geleerd. Ik wil overigens niet ontkennen dat dit op zich wel eens een heel goed idee kan zijn. Nog maar 10 jaar geleden werd de verminderde natuurlijke levensverwachting bij oude mensen verward met, zoals het letterlijk gesteld werd, een verminderde werkzaamheid van geneesmiddelen of maatregelen in een populatie van ouderen. Herhaaldelijk werd toen geadviseerd om de hiervoor reeds genoemde statines niet voor te schrijven aan oude mensen. Niets is echter minder waar, en wetenschappelijk bewijs werd onjuist geïnterpreteerd. Citaat uit 1998: Behandeling is evenmin effectief bij personen met een beperkte levensverwachting, terwijl het risico samenhangend met een hogere cholesterolconcentratie op oudere leeftijd afneemt. Daarom lijkt starten van de behandeling niet zinvol bij mannen boven de 70 jaar en vrouwen boven de 75 jaar 44. Einde citaat. Waarom nu, kan een zo op het oog logische redenering van enkele van mijn overigens zeer gewaardeerde collega s tot een nu als onjuist te beschouwen conclusie leiden 45,46? Het eerste deel van de bewering is op zich juist, maar heeft niets met de conclusie te maken aangezien beperkte levensverwachting iets anders is dan oud zijn. De belangrijkste reden voor het misverstand is gelegen in het feit dat er domweg geen of onvoldoende onderzoek gedaan is naar werkzaamheid van nieuwe behandelmethodes of medicamenteuze interventies bij oude mensen 47. De resultaten, meetbare effecten, bijwerkingen, en complicaties zijn daarom dus niet bekend. In dit kader dient nog opgemerkt te worden dat vrijwel alle grote onderzoeken naar het effect van statines als uitsluitingscriterium een leeftijdsgrens van 70 of 75 hanteerden. Echter, ook van therapieën waarvan de gunstige effecten op oude leeftijd wel bekend zijn kan men stellen dat ze onvoldoende worden toegepast 48,49.

11 Studies naar het hartinfarct Deze ondervertegenwoordiging van ouderen geldt ook voor de behandeling van acute coronaire syndromen. Vanaf het einde van de jaren tachtig hebben wij vanuit Zwolle veel onderzoek verricht naar de behandeling van deze soms zeer levensbedreigende ziektebeelden. Ik wil hier slechts volstaan met de belangrijkste conclusies uit dit onderzoek, vaak de Zwolle-studies genoemd. 1. Primaire angioplastiek, dus dotteren, in de acute fase van een hartinfarct geeft aanzienlijk betere overleving en minder complicaties De grootte van het infarct kan worden beperkt De kosten zijn zelfs lager ondanks de initiële investering De gunstige effecten blijven op de lange termijn behouden 53. Veel infarctstudies in de jaren tachtig en negentig hanteerden een leeftijd boven 75 jaar als uitsluitingscriterium. Binnen de studiepopulaties van recentere gerandomiseerde onderzoeken naar het hartinfarct is 14% van de patiënten boven de 75 jaar [afbeelding12]. De vrees voor grote bloedingen bij oude mensen lijkt een factor van betekenis te zijn bij het al of niet opnemen in een onderzoek, maar kan zeker de verschillen niet verklaren. Echter naarmate registraties meer inzicht geven in de realiteit van alledag wordt duidelijk dat het percentage ouderen, dus boven 75

12 jaar, minstens 30% zou moeten zijn. De getallen voor de GRACE (Global Registry of Acute Coronary Events) en de NRMI (National Registry of Myocardial Infarction) datasets geven daarvoor een duidelijke indicatie 54. Ook de getallen van de Nederlandse Hartstichting laten dat voor de situatie in ons land zien. Er lijkt dus sterk geselecteerd te worden op leeftijd bij het insluiten van patiënten in de grote infarctstudies, die nota bene als richtlijn voor infarctbehandeling worden toegepast. Dit is op zich onjuist, en er moeten grote vraagtekens gezet worden bij het implementeren van deze richtlijnen in de dagelijkse praktijk. Voor onze eigen Zwolse data-registratie, geldt dat we dit patroon ook zien 55. Op afbeelding 13 ziet u de verdeling in leeftijdsgroepen over de verschillende jaren vanaf Er is wel een duidelijke toename van het ouderencohort te zien maar ook hier is hoge leeftijd relatief ondervertegenwoordigd.

13 We kijken omwille van de tijd alleen naar het belangrijkste eindpunt overlijden [afbeelding 14] en het gecombineerde eindpunt overlijden zonder beroerte of hernieuwd infarct [afbeelding 15]. Als we naar de totale sterfte kijken, zien we dat leeftijd een volstrekt onafhankelijke voorspeller is van overlijden, met andere woorden, het is een echte risicofactor, waarbij optimale behandeling aangewezen is. De zeer ouden vertegenwoordigen een groep waarover zeer weinig bekend is 56. Ik heb geprobeerd aan de hand van onze eigen gegevens daar enig inzicht in te krijgen. In de dataset van 1998 tot 2009 werden de complete gegevens verzameld van 7657 patiënten met een hartinfarct. Hiervan waren 2,1% extreem oud dat wil zeggen boven 85 jaar en 0,6% zelfs boven de 90. Deze kleine groep lijkt wel toe te nemen in de loop der tijd. Het is interessant om de klinische resultaten in deze groepen te vergelijken met andere leeftijdscategorieën. Opvallend is: Op hoge leeftijd is meer dan de helft vrouw De oude patiënten zijn zieker, een hogere Killip klasse geeft aan hoe ziek iemand is. De tijden van zuurstofgebrek zijn duidelijk langer, ook in het ziekenhuis. De ziekenhuisopname is echter niet langer.

14 Als wij kijken naar het klinisch resultaat is de sterfte bij de zeer ouden hoog, maar niet zo hoog als op basis van hun ziektebeeld mag worden verwacht: de overleving na 1 jaar is opmerkelijk goed, boven de 90 is zelfs na 1 jaar nog 65% in leven, waar volgens de verwachting juist 65% al zou moeten zijn overleden 57,58. Studies naar het hartinfarct bij ouderen In 1998 toonden wij met de gezamenlijke data van de PAMI, the Mayo clinics en Zwolle studies reeds aan dat juist oude mensen door hun verhoogd risico profiel het meeste baat zullen hebben bij het invasief

15 behandelen van een hartinfarct 59. Professor Suryapranata heeft dat zojuist al uitgelegd 60. Dat de natuurlijke levensverwachting lager is, doet hieraan niets af [afbeelding 18]. Dit was voor ons reden een gerandomiseerd onderzoek te starten naar deze specifieke vraag: is dit effect nu ook aanwezig bij de behandeling van oude mensen met een hartinfarct? 61 De resultaten ziet u hier [afbeelding 19] weergegeven, en tonen een sterk voordeel voor een invasieve behandeling, zowel wat betreft pure overleving (A), als wat betreft overleving zonder verdere complicaties (B). Helaas moest ons onderzoek voortijdig beëindigd worden. De studie was weliswaar gerandomiseerd, maar blindering was gezien de aard van behandeling natuurlijk onmogelijk. Een aantal betrokken artsen en verpleegkundigen weigerden hun medewerking te verlenen en dat is jammer. Dit is overigens wel een invoelbare reactie maar toont hoe moeilijk het is om met name binnen een hoog risico groep een dergelijk onderzoek goed uit te voeren. Een ander groot probleem waar wij tegen aan liepen was de toestemming

16 van de patiënt, die wettelijk bij ieder onderzoek vereist is. Bij iedereen met een acuut infarct is dit moeilijk maar zeker ook bij ouderen. Hier ziet u als voorbeeld een geschreven toestemmingsverklaring (of in het Engels: written informed consent) van een zieke 86 jarige dame, waarbij zij instemt met het participeren aan een grote studie [afbeelding 20]. Verder commentaar lijkt mij overbodig. Door sommigen werden onze conclusies wel eens voorbarig genoemd, maar het grote probleem is, dat een dergelijk onderzoek niet meer herhaald kan worden. In de Verenigde Staten heeft men een soortgelijk onderzoek geprobeerd op te starten - de Senior PAMI studie - maar daar liep men tegen identieke problemen aan, en het onderzoek is nooit voltooid 62. Het recent gepubliceerde TRIANA onderzoek, verricht in Spanje, bevestigt echter onze bevindingen 63. Tevens heeft men hun data met de onze, en die van de Senior-PAMI studie samengevoegd om een betere analyse te kunnen maken [afbeelding 21].

17 U kunt zien dat de studies op zichzelf te klein zijn om conclusies te mogen trekken maar de trend is duidelijk. De verzamelingsanalyse laat een belangrijk voordeel zien van invasieve behandeling bij oude mensen, zowel wat betreft overleving, als wat betreft het gecombineerde eindpunt overlijden hernieuwd infarct en beroerte. Uit alle drie de studies blijkt overigens dat primaire interventie bij acute coronaire syndromen bij oude mensen technisch en praktisch moeilijker is. De kans op complicaties is groter maar in ervaren handen is de te behalen winst groot, zoals blijkt uit het voorgaande 64. Enkele recent gepubliceerde grote studies tonen een duidelijke relatie aan tussen het aantal verrichtingen (volume) en een gunstig resultaat. Dit betreft zowel de interventiecardioloog als het hartcentrum zelf. Naar mijn mening dient invasieve behandeling van acute coronaire syndromen dan ook alleen in deze gespecialiseerde centra, zogenaamde heart-attack centres, te worden uitgevoerd 65,66,67,68. Dit ter attentie van de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ).

18 Nooit te oud voor moderne infarctbehandeling Onlangs hebben mijn collega Felix Zijlstra en ik in een klinische les in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde aandacht gevraagd voor de mogelijkheden van moderne infarctbehandeling bij zeer oude mensen. Er werd onder anderen, een casus gepresenteerd van een 98 jarige man, die met succes werd gedotterd voor een groot hartinfarct. Hier ziet u de coronair angiografie en het resultaat van de trombusaspiratie en stentplaatsing [afbeelding 22]. Hij is twee maanden geleden, in zijn honderdste levensjaar nog vrij plotseling overleden. Tot het laatst speelde hij iedere dag piano en afgelopen zomer is hij nog in zijn eentje met de auto naar Italië heen en weer gereden. Dit mag een uniek geval heten maar het toont wel aan dat individuele verschillen in veroudering een essentiële rol spelen 69. Het blad Relevant, uitgegeven door de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE), valt zelden te betrappen op een nuancering in de generale discussie over het senium. Het lijkt soms of de vrijwillig gekozen dood het doel van ons leven is. Het is geen wonder dat deze eenzijdige stellingname bij vele ouderen soms angst, onzekerheid en weerzin wekt. Overigens ben ik zeker geen

19 tegenstander van de pil van Drion. Het idee om oude mensen een middel ter beschikking te stellen om hen na een voltooid leven een humaan levenseinde te gunnen dient met veel wijsheid uitgewerkt te worden. Driekwart van de Nederlandse bevolking is zelfs voorstander van de algemene beschikbaarheid van deze laatstewilpil 70. Mijnheer de rector, dames en heren, ik kom tot de volgende conclusies Toekomstig klinisch en pre-klinisch onderzoek dient rekening te houden met een voldoende en goed gedefinieerde vertegenwoordiging van oude en zeer oude mensen 71. Ik heb getracht u duidelijk te maken dat dit tot nu toe niet het geval is geweest. Evidence Based Medicine (EBM) is mooi maar gaat uit van relatief jonge en minder zieke mensen. Dit is een belangrijke beperking die onvoldoende in de dagelijkse praktijk en in richtlijnen tot uiting komt 72. Naast het gebruikelijke eindpunt, winst in levensjaren, dient ook voldoende aandacht geschonken te worden aan factoren als kwaliteit van leven, fysiek functioneren, zelfstandigheid en afhankelijkheid van derden etc. waar het gaat om opbrengst van medisch handelen. Het verschijnsel discriminatie van ouderen bestaat naar mijn mening werkelijk en is in de gezondheidszorg een reëel gevaar. Binnen de cardiologie kan het zelfs getalsmatig worden onderbouwd, zoals ik u heb laten zien. Dit moet niet worden verward met een bewust restrictief beleid bij oude mensen op grond van co-morbiditeit, verminderde vitaliteit en soms al dan niet misplaatste sympathieën of antipathieën. Ouderen staan bloot aan een grotere kans op ziekte maar ook op discriminatie. Één ding is zeker, deze discriminatie dient bestreden te worden. Bij de oudere mens kunnen verwachtingen en opbrengst van medisch handelen slechts goed beoordeeld worden in relatie tot leeftijds-specifieke factoren die meestal gerelateerd zijn aan de genoemde pathofysiologische aspecten van veroudering en co-morbiditeit. Er zijn moeilijk meetbare factoren in het spel zoals kwetsbaarheid of broosheid (in het Engels frailty ) en sociaal functioneren. Ook cognitief functieverlies is vaak moeilijk te constateren en te kwantificeren. Ik heb getracht u te laten zien dat invasief medisch ingrijpen ook bij oude en zeer oude mensen mogelijk is en goede resultaten kan geven. De netto winst lijkt zelfs groter te zijn. Daarnaast zijn de mogelijkheden sterk toegenomen, met name door percutane benadering voor behandeling van acute coronaire syndromen en ernstig aortakleplijden. Bij het hartinfarct is de tijdsfactor van levensbelang zodat beslissingen snel genomen moeten worden. Er is geen tijd voor overleg en bezinning. Bij andere beslissingen bijvoorbeeld over behandeling van ernstig aortakleplijden, pacemaker- of defibrillatorbehandeling en resynchronisatietherapie kan men een gewogen oordeel geven in goed overleg met de betrokkene, zijn of haar relaties en ter zake kundige

20 dokters. Daarbij dient men discriminatie van, en vooroordelen tegenover ouderen en de ouderdom te vermijden. Het zal duidelijk zijn dat dit een discipline overstijgend gebeuren is. En waarvoor ik uiteindelijk pleit is simpelweg het behoud van een menselijke vorm van geneeskunst waar ook betrokkenheid en emoties nog een plaats mogen hebben. Ik wil eindigen met een citaat van mijn moeder, uitgesproken enkele dagen voor haar dood en nadat zij te horen had gekregen dat zij ongeneeslijk ziek was. Ik ben nu 86 maar ik had graag nog een paar jaar jaren willen leven. Maar zo is het ook goed.

21 Mijnheer de rector magnificus, sta mij toe ook enkele woorden van dank uit te spreken. Aangezien wij een gemeenschappelijk verleden delen, zijn doublures met het dankwoord van professor Suryapranata mogelijk. Toch probeer ik ze te vermijden. Velen ben ik dank verschuldigd. Allereerst mijn zojuist geciteerde moeder, en ook mijn vader. Beiden zijn gelukkig oud geworden. Mijn gezin en familie en vrienden. Mijn vele collega s die ik in de verschillende fases van mijn leven mee heb mogen maken en waarvan ik veel geleerd heb. Speciale dank gaat natuurlijk naar mijn maten in Zwolle, waar ik in de toekomst mee hoop te kunnen blijven samenwerken. Ook alle medewerkers in het ziekenhuis de Weezenlanden en later de Isala klinieken wil ik erkentelijk zijn. Mijn collega s binnen mijn nieuwe werkkring in Nijmegen, maar speciaal Professor Frans Corstens en Professor Jos van der Meer die mij hebben doen inzien dat het leuk is om op latere leeftijd een universitaire draai aan je leven te geven. En natuurlijk naar de leden van de Raad van Bestuur, Emile Lohman en Melvin Samsom, die mij vaak deden denken aan het dynamische duo Jan Cremers en Leo Hogendoorn waarmee we in de jaren tachtig het hartcentrum Zwolle opgezet hebben. Dank voor jullie enthousiasme en het meedenken. In Zwolle heb ik samen met Evert van Ballegooie veel klinische ervaring kunnen opdoen op de afdeling interne geneeskunde, waar Jan ten Bokkel Huinink en Ton Casparie de opleiding verzorgden. Dit was een geweldige en vormende tijd. Ik heb van veel mensen het prachtige vak cardiologie mogen leren. Het Antonius ziekenhuis destijds nog in Utrecht, was een fantastische leerschool onder leiding van Professor Albert Bruschke. Één man wil ik hierbij met name noemen: Sjef Ernst. Hij heeft later ook voor Nijmegen veel betekend in moeilijke jaren. Van de wijze lessen van drie Rotterdammers heb ik veel opgestoken: professor Paul Hugenholtz en professor Maarten Simoons, destijds mijn promotor. Dit ondanks het feit dat ik mij een Utrechtse Antoniaan in hart en nieren voelde. Ook was mijn promotie-onderwerp destijds niet onomstreden maar dat is gelukkig door de tijd rechtgezet. En natuurlijk de huidige Rotterdamse professor, mijn oude maat en collega Felix Zijlstra. Ik dank hem voor zijn steun en heldere inzichten die hij met mij wilde delen. En daarnaast natuurlijk de vele

casus presentatie Rob Roudijk, Keuzecoschap intensive care 12-1-2015

casus presentatie Rob Roudijk, Keuzecoschap intensive care 12-1-2015 Ventrikel septum ruptuur casus presentatie Rob Roudijk, Keuzecoschap intensive care 12-1-2015 Casus 70 jarige man RVO: post operatief na VSR correctie en triscuspidalisplastiek Dyspneu verdenking pneumonie,

Nadere informatie

Hypertensie bij ouderen

Hypertensie bij ouderen Medisch Symposium: Geriatrie voor Huisartsen 01/10/2011 Hypertensie bij ouderen Em. Prof. R. Fagard Afdeling Hypertensie en Cardiovasculaire Revalidatie KU Leuven SBP and DBP (mmhg) Bloeddruk vs leeftijd

Nadere informatie

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors Gender differences in heart disease Dr Danny Schoors Women are meant to be loved, not to be understood Oscar Wilde (1854-1900) 2 05/01/16 Inleiding Cardiovasculaire ziekte 7 tot 10 jaar later dan bij mannen

Nadere informatie

Inspanningsgerelateerde hypertensie: geruststellend of onheilspellend? Dr. Joost H.W. Rutten Internist-vasculair geneeskundige

Inspanningsgerelateerde hypertensie: geruststellend of onheilspellend? Dr. Joost H.W. Rutten Internist-vasculair geneeskundige Inspanningsgerelateerde hypertensie: geruststellend of onheilspellend? Dr. Joost H.W. Rutten Internist-vasculair geneeskundige Overzicht Casussen inspanningsgerelateerde hypertensie Achtergrond Hoe en

Nadere informatie

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 197 198 Samenvatting In het proefschrift worden diverse klinische aspecten van primaire PCI (Primaire Coronaire Interventie) voor de behandeling van een hartinfarct onderzocht.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 198 Het eerste deel van dit proefschrift beschrijft de effectiviteit van clopidogrel en tirofiban in patiënten met een acuut hart infarct verwezen voor een spoed dotter behandeling. In hoofdstuk 1 werd

Nadere informatie

MDO september 2014 CAT: bewijs voor nimodipine bij SAB

MDO september 2014 CAT: bewijs voor nimodipine bij SAB MDO september 2014 CAT: bewijs voor nimodipine bij SAB B. J. Snel AIOS anesthesiologie Rowland MJ, Hadjipavlou G. Delayed cerebral ischemia after subarachnoid haemorrage: looking beyond vasospasm. Br J

Nadere informatie

Schrik om het hart! CoRPS. Dr. Annelieke Roest. Promotoren: Peter de Jonge, PhD. Johan Denollet, PhD

Schrik om het hart! CoRPS. Dr. Annelieke Roest. Promotoren: Peter de Jonge, PhD. Johan Denollet, PhD Schrik om het hart! Center of Research on Psychology in Somatic diseases Promotoren: Peter de Jonge, PhD Johan Denollet, PhD Dr. Annelieke Roest Anxiety and Depression In Coronary Heart Disease: Annelieke

Nadere informatie

Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen. Nikkie Aarts

Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen. Nikkie Aarts Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen Nikkie Aarts Afdeling Epidemiologie & Inwendige Geneeskunde 3 de Lustrum Farmacovigilantie Platform Nederland Dinsdag 19 mei 2015 Promotietraject In de dagelijkse

Nadere informatie

Behandeling na een acuut coronair syndroom

Behandeling na een acuut coronair syndroom Behandeling na een acuut coronair syndroom Een nieuwe uitdaging in de ketenzorg CVRM Nascholing Stedelijke werkgroep Amsterdam 9 en 14 juni 2010 A.L.M. Bakx, cardioloog, BovenIJ Ziekenhuis SECUNDAIRE PREVENTIE

Nadere informatie

24 september 2015. Van harte welkom!

24 september 2015. Van harte welkom! 24 september 2015 Van harte welkom! Programma 20.00: Welkom Wendy de Valk, verpleegkundig specialist cardiologie 20.10: Het vrouwenhart. Is er verschil tussen mannen en vrouwen? Mw. A. Lubbert-Verberkmoes,

Nadere informatie

Cardiovasculaire medicatie: gezondheidswinst versus valrisico

Cardiovasculaire medicatie: gezondheidswinst versus valrisico Cardiovasculaire medicatie: gezondheidswinst versus valrisico Geeske Peeters Susan Tett Samantha Hollingworth Danijela Gnijdic Sarah Hilmer Annette Dobson Ruth Hubbard Richtlijn Acuut Coronair Syndroom

Nadere informatie

cijfers en feiten Hart- en vaatziekten bij vrouwen en mannen Uitgave van de Nederlandse Hartstichting februari 2011

cijfers en feiten Hart- en vaatziekten bij vrouwen en mannen Uitgave van de Nederlandse Hartstichting februari 2011 cijfers en feiten Hart- en vaatziekten bij vrouwen en mannen Uitgave van de Nederlandse Hartstichting februari 211 Sterfte bij vrouwen en mannen Hart- en vaatziekten zijn een belangrijke oorzaak van overlijden

Nadere informatie

Quiz. Hart en Vrouw. Doel. Opzet. Juist / Onjuist? Onjuist Hart en vaatziekten als doodsoorzaak. Het herkennen van sekseverschillen in risicofactoren

Quiz. Hart en Vrouw. Doel. Opzet. Juist / Onjuist? Onjuist Hart en vaatziekten als doodsoorzaak. Het herkennen van sekseverschillen in risicofactoren Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Zie hieronder > geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Bedrijfsnamen Sponsoring Sanofi Geen Takeda Nederland BV

Nadere informatie

Hart- en vaatziekten bij vrouwen: meer aandacht gewenst

Hart- en vaatziekten bij vrouwen: meer aandacht gewenst Hart- en vaatziekten bij vrouwen: meer aandacht gewenst Vrouwenstudies Medische Wetenschappen Prof.dr. Toine Lagro-Janssen Opzet Stellingen Aanleiding aparte aandacht m/v Profiel m/v coronaire hartziekten

Nadere informatie

Feiten en cijfers. Beroerte. Aantal nieuwe patiënten met een beroerte. Definitie. Uitgave van de Nederlandse Hartstichting.

Feiten en cijfers. Beroerte. Aantal nieuwe patiënten met een beroerte. Definitie. Uitgave van de Nederlandse Hartstichting. Feiten en cijfers Uitgave van de Nederlandse Hartstichting November 211 Beroerte Definitie Beroerte (in het Engels Stroke ), ook wel aangeduid met cerebrovasculaire aandoeningen/accidenten/ziekte (CVA),

Nadere informatie

Doel behandeling bij DM: verhinderen/vertragen complicaties. Haffner, NEJM 1998 UKPDS. T2DM, HbA1c, en HVZ 12-7-2011

Doel behandeling bij DM: verhinderen/vertragen complicaties. Haffner, NEJM 1998 UKPDS. T2DM, HbA1c, en HVZ 12-7-2011 Doel behandeling bij DM: verhinderen/vertragen complicaties Haffner, NEJM 998 microvasculaire afwijkingen nefropathie retinopathie neuropathie macrovasculaire afwijkingen coronaire hartziekten cerebrovasculaire

Nadere informatie

Medicatie of dotteren bij chronische pijn op de borst? Wat willen mensen? Stabiele angina pectoris: medicatie of dotteren?

Medicatie of dotteren bij chronische pijn op de borst? Wat willen mensen? Stabiele angina pectoris: medicatie of dotteren? Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Anne Brabers, Margreet Reitsma, Liset van Dijk, Joke Korevaar, Marloes van Dijk en Judith de Jong. Medicatie of dotteren

Nadere informatie

CVRM kwetsbare ouderen. Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io

CVRM kwetsbare ouderen. Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io CVRM kwetsbare ouderen Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

Overbehandeling Nieuwe behandeling Bloeddrukbehandeling. Sterfte en HbA1c. ACCORD-studie. HbA1c en gezondheidstoestand

Overbehandeling Nieuwe behandeling Bloeddrukbehandeling. Sterfte en HbA1c. ACCORD-studie. HbA1c en gezondheidstoestand Overbehandeling Nieuwe behandeling Bloeddrukbehandeling Is de NHG-Standaard nog up-to-date? MONITORING VAN ONDERBEHANDELING! Simon Verhoeven en Daniel Tavenier MAAR HOE ZIT HET MET OVERBEHANDELING? Sterfte

Nadere informatie

Hart voor Vrouwen. Het vrouwenhart is anders

Hart voor Vrouwen. Het vrouwenhart is anders Hart voor Vrouwen Het vrouwenhart is anders angela.maas@radboudumc.nl De Poll Voorst 7 1 2015 vrouwen zijn geen kleine mannen XY XX emoties - gezondheid - ziekte Broken Heart Syndrome: 9-10 x zo vaak bij

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Kransslagadervernauwing en hartklachten Kransslagadervernauwing is een van de belangrijkste ziekten in de westerse wereld. De kransslagaderen zijn de bloedvaten die het hart van

Nadere informatie

Workshop hypertensie op jonge leeftijd

Workshop hypertensie op jonge leeftijd Workshop hypertensie op jonge leeftijd Monika Hollander, kaderhuisarts HVZ Bert-Jan van den Born, internist-vasc. geneeskundige, AMC Doel workshop Consensus tav diagnostiek en behandeling van jonge patienten

Nadere informatie

Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie

Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie Klassiek Symptomen 1:1 Ziekte Klassiek Geriatrische ziekte uiting Waarom? Ziektebeloop: Patiënten met bv. kanker, hartfalen, dementie. Lorenz KA Ann Int

Nadere informatie

De oudere patiënt met comorbiditeit

De oudere patiënt met comorbiditeit De oudere patiënt met comorbiditeit Dr. Arend Mosterd cardioloog Meander Medisch Centrum, Amersfoort Dr. Irène Oudejans klinisch geriater Elkerliek ziekenhuis, Helmond Hartfalen Prevalentie 85 plussers

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Poortvliet, Rosalinde Title: New perspectives on cardiovascular risk prediction

Nadere informatie

Scheurbuik? Het mysterie rondom type B aorta dissecties Prof.Dr. Hence Verhagen

Scheurbuik? Het mysterie rondom type B aorta dissecties Prof.Dr. Hence Verhagen Scheurbuik? Het mysterie rondom type B aorta dissecties Prof.Dr. Hence Verhagen Vaatchirurg, Erasmus MC, Rotterdam, Dissecties Ingewikkeld ziektebeeld Komen in alle slagaderen voor Hebben, krijgen, veroorzaken

Nadere informatie

Continu ST-segment bewaking, als elke millimeter telt.

Continu ST-segment bewaking, als elke millimeter telt. Continu ST-segment bewaking, als elke millimeter telt. Een onderzoek naar de betekenis van het continu bewaken van het ST-segment bij de Acuut Coronair Syndroompatiënt op de CCU binnen het Meander MC.

Nadere informatie

Behandeling van het acute herseninfarct

Behandeling van het acute herseninfarct Behandeling van het acute herseninfarct VPL symposium 14-03-2014 Puck Fransen, onderzoeker neurologie, Erasmus MC Inhoud Achtergrond (epidemiologie/etiologie) Behandeling endovasculaire behandeling Huidige

Nadere informatie

Zorg voor het acute myocardinfarct: van locaal initiatief tot landelijke organisatie. Gert van Houwelingen interventiecardioloog

Zorg voor het acute myocardinfarct: van locaal initiatief tot landelijke organisatie. Gert van Houwelingen interventiecardioloog Zorg voor het acute myocardinfarct: van locaal initiatief tot landelijke organisatie Gert van Houwelingen interventiecardioloog Samenwerken in de keten: expertgroep myocardinfarct Prehistorie: geen keten,

Nadere informatie

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline?

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Joost Hoekstra, internist, AMC Potentiële belangenverstrengeling Klinische Diabetologie AMC ontvangt sponsoring van cq doet projecten met

Nadere informatie

a a a a a a a a a a a a a a a a a a

a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a genezen is beter dan voorkomen prof. dr. maarten l. simoons a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a

Nadere informatie

13 juni 2015 Landelijke Hartkleppenbijeenkomst van de diagnosegroep Hartfalen Cardiomyopathie en Hartkleppen Een samenvatting van de presentaties

13 juni 2015 Landelijke Hartkleppenbijeenkomst van de diagnosegroep Hartfalen Cardiomyopathie en Hartkleppen Een samenvatting van de presentaties 13 juni 2015 Landelijke Hartkleppenbijeenkomst van de diagnosegroep Hartfalen Cardiomyopathie en Hartkleppen Een samenvatting van de presentaties Samenvatting van de presentatie van interventiecardioloog

Nadere informatie

Cardiologie De nieuwste ontwikkelingen. Dr. S.A.J. van den Broek Thoraxcentrum/Afdeling Cardiologie UMCG

Cardiologie De nieuwste ontwikkelingen. Dr. S.A.J. van den Broek Thoraxcentrum/Afdeling Cardiologie UMCG Cardiologie De nieuwste ontwikkelingen Dr. S.A.J. van den Broek Thoraxcentrum/Afdeling Cardiologie UMCG Dhr. A, 48 jaar taxichauffeur s ochtends 06.20 uur acuut pijn op de borst met een zwaar gevoel in

Nadere informatie

Zorgpaden: Evidence Based or Wishful thinking?

Zorgpaden: Evidence Based or Wishful thinking? Zorgpaden: Evidence Based or Wishful thinking? Jeroen van Oostrum Hoofd Business Intelligence Center 24 november 2009 Stellingen Stelling 1: Patiëntuitkomstmaten, zoals heropnames, complicaties en patiënttevredenheid,

Nadere informatie

Wetenschap in praktijk

Wetenschap in praktijk Wetenschap in praktijk CNE Hartrevalidatie & Acute cardiale zorg Marjolein Snaterse docent/onderzoeker Secundaire preventie coronaire hartziekten. 6 Agenda 1. Wetenschappelijk bewijs 2. Richtlijnen en

Nadere informatie

Hart- en vaataandoeningen zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen in de Westerse wereld. Daarom moeten we werk maken van:

Hart- en vaataandoeningen zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen in de Westerse wereld. Daarom moeten we werk maken van: Hart- en vaataandoeningen zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen in de Westerse wereld. Daarom moeten we werk maken van: 1 CARDIOVASCULAIRE PREVENTIE BIJ VROUWEN. 2 SENSIBILISATIE van de vrouw

Nadere informatie

Chapter 8. Samenvatting en conclusie

Chapter 8. Samenvatting en conclusie Chapter 8 Samenvatting en conclusie 110 Doel van het promotieonderzoek was (1) evaluatie van het resultaat van vroege abciximab toediening vóór primaire percutane coronaire interventie (PPCI) in patiënten

Nadere informatie

Hoe kan wetenschappelijk onderzoek versneld worden met de diagnosethesaurus? Jan Verschuuren. Symposium DHD 24 september 2015

Hoe kan wetenschappelijk onderzoek versneld worden met de diagnosethesaurus? Jan Verschuuren. Symposium DHD 24 september 2015 Hoe kan wetenschappelijk onderzoek versneld worden met de diagnosethesaurus? Jan Verschuuren Symposium DHD 24 september 2015 Spierziekten ALS Polyneuropathie Myasthenia Myopathie Spierziekten ALS Polyneuropathie

Nadere informatie

Samen zorgen. Samen zorgen wij voor de beste zorg bij een acuut hartinfarct

Samen zorgen. Samen zorgen wij voor de beste zorg bij een acuut hartinfarct Samen zorgen Samen zorgen wij voor de beste zorg bij een acuut hartinfarct Goof Zonneveld, huisarts in Sint Pancras en kaderhuisarts HVZ Secundaire preventie Verbinding tussen 2 e en 1 e lijn NVVC-Connect

Nadere informatie

Diabetes Mellitus en Beweging

Diabetes Mellitus en Beweging Diabetes Mellitus en Beweging Doelen 0Refresher 0Patient Education 0Exercise and DM Wat betekent het? 0 Diabetes: Door(heen) gaan 0 Mellitus: Honing/Zoet Wat is het? 0 Groep van stoornissen met hyperglycemieën

Nadere informatie

Symposium 2015 Geïsoleerde systolische hypertensie bij jonge volwassenen: betekenis en prognose. prof dr Danny Schoors

Symposium 2015 Geïsoleerde systolische hypertensie bij jonge volwassenen: betekenis en prognose. prof dr Danny Schoors Symposium 2015 Geïsoleerde systolische hypertensie bij jonge volwassenen: betekenis en prognose prof dr Danny Schoors Arteriële hypertensie Epidemiologische studies Duidelijke relatie tussen bloeddruk

Nadere informatie

Diabetes en ouder worden Dr. K.J.J. van Hateren

Diabetes en ouder worden Dr. K.J.J. van Hateren Diabetes en ouder worden Dr. K.J.J. van Hateren Huisarts, lid DiHAG Senior-onderzoeker Diabetes kenniscentrum Disclosure Geen conflicts of interest De toekomst!!! >25% = >75 jaar Karakteristieken ouderen

Nadere informatie

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Amsterdam School of Health Professionals / HvA Amsterdam Kwaliteit en Proces Innovatie / AMC Amsterdam Goede zorg Effectief Doelmatig Veilig Tijdig Toegankelijk

Nadere informatie

Myocard infarct Diagnostiek en transmurale afspraken OLVG regio. dr. Geert-Jan Geersing Huisarts Buitenhof Prof.dr. Freek Verheugt Cardioloog OLVG

Myocard infarct Diagnostiek en transmurale afspraken OLVG regio. dr. Geert-Jan Geersing Huisarts Buitenhof Prof.dr. Freek Verheugt Cardioloog OLVG Myocard infarct Diagnostiek en transmurale afspraken OLVG regio dr. Geert-Jan Geersing Huisarts Buitenhof Prof.dr. Freek Verheugt Cardioloog OLVG Presentatie vandaag Epidemiologie myocardinfarct Diagnostiek

Nadere informatie

Stadia chronische nierschade

Stadia chronische nierschade Factsheet Nieren en nierschade deel 3 Nierschade vraagt om continue alertheid en aandacht van de behandelaar Nierfunctie en eiwitverlies: voorspellers van complicaties Stadia chronische nierschade Nierschade

Nadere informatie

Inclusief levendgeboren kinderen, doodgeboren kinderen en afgebroken zwangerschappen.

Inclusief levendgeboren kinderen, doodgeboren kinderen en afgebroken zwangerschappen. Factsheet Aangeboren hartafwijkingen bij kinderen Cijfers en feiten Prevalentie Aangeboren hartafwijkingen betreffen aanlegstoornissen in de structuur van het hart en/of de grote vaten. De gemiddelde totale

Nadere informatie

Primary PCI for Acute Myocardial Infarction. Clinical and Angiographic Features. José P. S. Henriques

Primary PCI for Acute Myocardial Infarction. Clinical and Angiographic Features. José P. S. Henriques Primary PCI for Acute Myocardial Infarction Clinical and Angiographic Features José P. S. Henriques ISBN: 90-367-1762-0 ISBN: 90-367-1763-9 (electronic version) Financial support by the Zwols Wetenschapsfonds

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting 12 Samenvatting Hoofdstuk 1 is een algemene inleiding en beschrijft de achtergronden en het doel van dit proefschrift. Met het stijgen van de leeftijd nemen de incidentie en prevalentie van hart- en vaatziekten

Nadere informatie

Geriatrische screening / CGA binnen de zorg voor oudere kankerpatiënten: stand van zaken. Cindy Kenis. Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige

Geriatrische screening / CGA binnen de zorg voor oudere kankerpatiënten: stand van zaken. Cindy Kenis. Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige Cindy Kenis Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige UZ Leuven, België Geriatrische screening / CGA binnen de zorg voor oudere kankerpatiënten: stand van zaken Introductie (1) Definitie Comprehensive Geriatric

Nadere informatie

EuroSCORE. Wat kunnen we ermee? Wat doen we ermee? l. Noyez. CNE Thoraxchirurgie 15 april 2014

EuroSCORE. Wat kunnen we ermee? Wat doen we ermee? l. Noyez. CNE Thoraxchirurgie 15 april 2014 Wat kunnen we ermee? Wat doen we ermee? l. Noyez CNE Thoraxchirurgie 15 april 014 Disclosures Cardio-thoracaal chirurg Radboudumc, Nijmegen Bestuurslid NVT voorzitter com kwaliteit Bestuurslid BHN to construct

Nadere informatie

Martin Jan Schalij Hartcentrum Leiden Leids Universitair Medisch Centrum

Martin Jan Schalij Hartcentrum Leiden Leids Universitair Medisch Centrum Martin Jan Schalij Hartcentrum Leiden Leids Universitair Medisch Centrum DISCLOSURE Geen individuele belangen Het Hartcentrum ontvangt unrestricted research en fellowship ondersteuning van oa. Medtronic

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY)

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY) NEDERLANDE AMENVATTING (DUTCH UMMARY) 189 Nederlandse amenvatting (Dutch ummary) trekking van proefschrift Patiënten met een chronische gewrichtsontsteking, waaronder reumatoïde artritis (RA), de ziekte

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Prof dr JJM van Delden Julius Centrum, UMC Utrecht j.j.m.vandelden@umcutrecht.nl Inleiding Medisch-wetenschappelijk

Nadere informatie

Rapid Access Raadpleging. Prof. dr. C. Vrints Diensthoofd cardiologie UZA

Rapid Access Raadpleging. Prof. dr. C. Vrints Diensthoofd cardiologie UZA Rapid Access Raadpleging Prof. dr. C. Vrints Diensthoofd cardiologie UZA 1 Waarom een rapid access raadpleging? Wat zal de toekomst brengen? - Vergrijzing van de bevolking aantal 65 plussers x2 aantal

Nadere informatie

Hulzebos HJ. Thema bewegen voor hart-, vaat-, en CVA-patiënten. In: Harten Zorg Magazine voor Hart- en vaatpatiënten december 1999;4:40-41.

Hulzebos HJ. Thema bewegen voor hart-, vaat-, en CVA-patiënten. In: Harten Zorg Magazine voor Hart- en vaatpatiënten december 1999;4:40-41. Publications Publications Publications Hulzebos HJ. Thema bewegen voor hart-, vaat-, en CVA-patiënten. In: Harten Zorg Magazine voor Hart- en vaatpatiënten december 1999;4:40-41. Verborg CLM, Hulzebos

Nadere informatie

Chemotherapie en stolling

Chemotherapie en stolling Chemotherapie en stolling Therapie, preventie en risicofactoren Karen Geboes UZ Gent 4 december 2015 Avastin en longembolen: hoe behandelen en Avastin al dan niet verder? Chemotherapie en stolling: Therapie,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In het promotieonderzoek dat wordt beschreven in dit proefschrift staat schade aan de bloedvaten bij dementie centraal. Voordat ik een samenvatting van de resultaten geef zal ik

Nadere informatie

Innovatief zorg model bedrijfsleven?

Innovatief zorg model bedrijfsleven? Innovatief zorg model bedrijfsleven? Dr.K.Khargi, MD, PhD, MSc Cardiothoracaal chirurg Hartcentrum Den Haag-Delft Uitgangspunt Instroom Arbeidsmarkt Uitstroom Krapte arbeidsmarkt 1 Instroom Oplossing Relatie

Nadere informatie

Is valpreventie kosteneffectief?

Is valpreventie kosteneffectief? Is valpreventie kosteneffectief? Prof. Dr. Lieven Annemans Ghent University, Brussels University Lieven.annemans@ugent.be Lieven.annemans@vub.ac.be Maart 2014 1 Reactie van de overheden op de crisis Jaarlijkse

Nadere informatie

ACUUT CORONAIR SYNDROOM

ACUUT CORONAIR SYNDROOM ACUUT CORONAIR SYNDROOM Doelen ACS pathofysiologie begrijpen Risicofactoren voor ACS kunnen herkennen Diagnostische stappen kunnen volgen 12 februari 2015 Esther de Haan, verpleegkundig specialist cardiologie

Nadere informatie

diagnostiek en pathofysiologie Jan Hein Cornel Medisch Centrum Alkmaar

diagnostiek en pathofysiologie Jan Hein Cornel Medisch Centrum Alkmaar HARTFALEN ANNO 2010 diagnostiek en pathofysiologie Jan Hein Cornel Medisch Centrum Alkmaar http://www.nvvc.nl/richtlijnen/bestaande-richtlijnen#hoofdgroep2 nl/richtlijnen/bestaande-richtlijnen#hoofdgroep2

Nadere informatie

22-10-2015. Tinnitus kwaliteit van leven en kosten. Besluitvorming. Vergoeding in Nederland. Effecten: kwaliteit van leven. Economische Evaluatie

22-10-2015. Tinnitus kwaliteit van leven en kosten. Besluitvorming. Vergoeding in Nederland. Effecten: kwaliteit van leven. Economische Evaluatie 220205 Condite, Nieuwegein, 205 Disclosure belangen spreker kwaliteit van leven en kosten Potentiële belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsering of

Nadere informatie

To ventilate or not to ventilate, that s the question

To ventilate or not to ventilate, that s the question To ventilate or not to ventilate, that s the question Prof Jan Bakker Afdelingshoofd Intensive Care Volwassenen jan.bakker@erasmusmc.nl VRAAG Opname op Intensive Care? JA Kan ik nog niet zeggen Doet opname

Nadere informatie

Sectie Infectieziekten

Sectie Infectieziekten Sectie Infectieziekten 1 December 2015 U kunt helpen de HIV / AIDS epidemie te beëindigen You can help to end the HIV / AIDS epidemic Sectie Infectieziekten Weet uw HIV status Know your HIV status by 2020

Nadere informatie

Kent u de cijfers van uw hart?

Kent u de cijfers van uw hart? Kent u de cijfers van uw hart? CHOLESTEROL? GEWICHT/ BUIKOMTREK? UW? BLOEDDRUK? SUIKERGEHALTE? V.U.: Dr Freddy Van de Casseye - Elyzeese-Veldenstraat 63-1050 Brussel Belgische Cardiologische Liga www.cardiologischeliga.be

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

Pharmacotherapie. Introductie- COIG-cursus. Prof. Dr. T. van Gelder (Teun) Internist klinisch farmacoloog Erasmus MC Rotterdam

Pharmacotherapie. Introductie- COIG-cursus. Prof. Dr. T. van Gelder (Teun) Internist klinisch farmacoloog Erasmus MC Rotterdam Pharmacotherapie Introductie- COIG-cursus Prof. Dr. T. van Gelder (Teun) Internist klinisch farmacoloog Erasmus MC Rotterdam vanaf 9.15 uur registratie en koffie/thee 10.00 10.15 uur opening en inleiding

Nadere informatie

Hartfalen: Wat is de optimale samenwerking voor de patient?

Hartfalen: Wat is de optimale samenwerking voor de patient? Hartfalen: Wat is de optimale samenwerking voor de patient? Arend Mosterd VITHas symposium Leusden 11 oktober 2013 VITHaS VITHaS Vereniging van Invasief Technische Hartstimulatie Specialisten Hartfalen

Nadere informatie

Post-EAPC symposium 17 juni 2014

Post-EAPC symposium 17 juni 2014 Post-EAPC symposium 17 juni 2014 Zorg rond het levenseinde Arianne Brinkman, onderzoeker Erasmus MC Geen potentiële belangenverstrengeling / End-of-life care, onderwerpen: - Changes in personal dignity

Nadere informatie

Fast Track Het ontwikkelen van een database: orthopedie TKA en THA.

Fast Track Het ontwikkelen van een database: orthopedie TKA en THA. Fast Track Het ontwikkelen van een database: orthopedie TKA en THA. Isala Anouk Spijkerman & Marieke Hollewand 24 september 2014 Introductie Veel voorkomende operaties in Nederland: Totale knie prothese:

Nadere informatie

Advance Care Planning bij chronisch orgaanfalen: praat voor het te laat is!

Advance Care Planning bij chronisch orgaanfalen: praat voor het te laat is! Advance Care Planning bij chronisch orgaanfalen: praat voor het te laat is! Carmen Houben MSc. Wetenschappelijk onderzoeker Medisch Psycholoog 24 november 2015 Chronische ziekten - 1900: overlijden door

Nadere informatie

hoofdstuk 3 hoofdstuk 4

hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 Samenvatting Samenvatting Veneuze trombose is een veel voorkomende ziekte. Jaarlijks krijgt ongeveer 1 op de 1000 mensen een trombosebeen of een longembolie wat neerkomt op ongeveer 16 duizend gevallen

Nadere informatie

Voeding bij diabetes. Erik Muls, MD, PhD Endocrinologie - Voeding Universiteit Leuven. Ede, 08.02.2011

Voeding bij diabetes. Erik Muls, MD, PhD Endocrinologie - Voeding Universiteit Leuven. Ede, 08.02.2011 Voeding bij diabetes Erik Muls, MD, PhD Endocrinologie - Voeding Universiteit Leuven Ede, 08.02.2011 DIABETES ATLAS, 3rd ed, IDF 2006 2007 2025 Total population (millions) 6600 7900 Adult population (millions)

Nadere informatie

Last, but not least. De geriatrische patiënt op de SEH. Yvonne Schoon. Klinisch geriater Radboudumc Nijmegen

Last, but not least. De geriatrische patiënt op de SEH. Yvonne Schoon. Klinisch geriater Radboudumc Nijmegen Last, but not least De geriatrische patiënt op de SEH Yvonne Schoon Klinisch geriater Radboudumc Nijmegen Epidemiologie Groeiende zorgconsumptie ouderen Prognose zorgconsumptie in regio Nijmegen Multimorbiditeit

Nadere informatie

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald PERSMEDEDELING VAN JO VANDEURZEN, VLAAMS MINISTER VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZIN 4 oktober 2012 Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald De kans dat Vlamingen

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Goeij, Moniek Cornelia Maria de Title: Disease progression in pre-dialysis patients:

Nadere informatie

Survivor ship care Zorg na de diagnose en behandeling van kanker Ellen Passchier, RN MSc.

Survivor ship care Zorg na de diagnose en behandeling van kanker Ellen Passchier, RN MSc. Survivor ship care Zorg na de diagnose en behandeling van kanker Ellen Passchier, RN MSc. INhoud Toename overleving meer patienten leven langer met kanker Effecten en behoeften na kankerbehandeling? Survivorship

Nadere informatie

Bloeddruk en hartfalen door geluid van weg- en railverkeer. Danny Houthuijs en Elise van Kempen

Bloeddruk en hartfalen door geluid van weg- en railverkeer. Danny Houthuijs en Elise van Kempen Bloeddruk en hartfalen door geluid van weg- en railverkeer Danny Houthuijs en Elise van Kempen 1 Uit New Scientist 25 augustus 2007: Dying for some peace and quiet Beleidsanalyse Geluid Verzoek van Milieu

Nadere informatie

Cardiologie. Verder na het hartinfarct.

Cardiologie. Verder na het hartinfarct. Cardiologie Verder na het hartinfarct. Machiel van de Wetering Sylvia de Waal 18-3-2014 presentatie 1 inleiding 2 Richtlijn/protocol aan de hand van voorbeelden 3 samenvatting / discussie inleiding - Informatieoverdracht

Nadere informatie

Casus. PrevalenOe OSAS 17-04-16. Als OSAS je na aan t hart staat Cardiovasculaire aspecten van OSAS. Disclosures

Casus. PrevalenOe OSAS 17-04-16. Als OSAS je na aan t hart staat Cardiovasculaire aspecten van OSAS. Disclosures 170416 Disclosures Als OSAS je na aan t hart staat Cardiovasculaire aspecten van OSAS Geen (potentiële) belangenverstrengeling Bedrijfsnamen Voor bijeenkomsten mogelijk relevante relaties met bedrijven

Nadere informatie

Nico Mensing van Charante Lezing 2014. Grenzen aan de Geneeskunde

Nico Mensing van Charante Lezing 2014. Grenzen aan de Geneeskunde Nico Mensing van Charante Lezing 2014 Grenzen aan de Geneeskunde Hermitage Amsterdam, Vrijdag 17 januari 2014 Deel 1: Grenzen aan de diagnostiek prof dr Patrick Bindels, huisarts Deel 2: Grenzen aan de

Nadere informatie

Regionale VTV 2011. Ziekten in de toekomst. Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Ziekten in de toekomst

Regionale VTV 2011. Ziekten in de toekomst. Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Ziekten in de toekomst Regionale VTV 2011 Ziekten in de toekomst Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Ziekten in de toekomst Auteurs: Dr. M.A.M. Jacobs-van der Bruggen, GGD Hart voor

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

10 jaar CARVASZ: Wat brengt de toekomst? Dr Jita Hoogerduijn Lectoraat Verpleegkundige en Paramedische Zorg voor Mensen met Chronische Aandoeningen

10 jaar CARVASZ: Wat brengt de toekomst? Dr Jita Hoogerduijn Lectoraat Verpleegkundige en Paramedische Zorg voor Mensen met Chronische Aandoeningen 10 jaar CARVASZ: Wat brengt de toekomst? Dr Jita Hoogerduijn Lectoraat Verpleegkundige en Paramedische Zorg voor Mensen met Chronische Aandoeningen Trends (VWS, 2011) Demografische verandering: steeds

Nadere informatie

Spoed Interventie Team (SIT): waarom en hoe? Elien Pragt Anesthesioloog-intensivist MUMC+ 22 april 2016

Spoed Interventie Team (SIT): waarom en hoe? Elien Pragt Anesthesioloog-intensivist MUMC+ 22 april 2016 Spoed Interventie Team (SIT): waarom en hoe? Elien Pragt Anesthesioloog-intensivist MUMC+ 22 april 2016 Waarom SIT? Critical care outreach team (CCOT) Medical emergency team (MET) Spoed interventie team

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het aantal mensen met een gestoorde nierfunctie is de afgelopen decennia sterk toegenomen. Dit betekent dat er steeds meer mensen moeten dialyseren of een niertransplantatie moeten

Nadere informatie

Dokter op Dinsdag. Jawed Polad Interventiecardioloog Jeroen Bosch Ziekenhuis

Dokter op Dinsdag. Jawed Polad Interventiecardioloog Jeroen Bosch Ziekenhuis Dokter op Dinsdag Jawed Polad Interventiecardioloog Jeroen Bosch Ziekenhuis Het hart is voornamelijk gemaakt van speciale spier. Het hart pompt bloed in de slagaders (bloedvaten) die het bloed naar alle

Nadere informatie

Korte casus II Prof. dr. S. Droogmans EBM II 2014-2015. Julia Schwarze & Nathan Bormans Tutor: Chelsey Plas Prof. dr. N. Pouliart. 12/3/14 pag.

Korte casus II Prof. dr. S. Droogmans EBM II 2014-2015. Julia Schwarze & Nathan Bormans Tutor: Chelsey Plas Prof. dr. N. Pouliart. 12/3/14 pag. Korte casus II Prof. dr. S. Droogmans EBM II 2014-2015 Julia Schwarze & Nathan Bormans Tutor: Chelsey Plas Prof. dr. N. Pouliart 12/3/14 pag. 2 Inhoudstafel Casus Probleemlijst Differentiaaldiagnoses Acuut

Nadere informatie

Ranking en toezicht: goed voor de patiënt! Ed Schoemaker Coördinerend/specialistisch senior inspecteur Projectleider Toezicht Operatief Proces

Ranking en toezicht: goed voor de patiënt! Ed Schoemaker Coördinerend/specialistisch senior inspecteur Projectleider Toezicht Operatief Proces Ranking en toezicht: goed voor de patiënt! Ed Schoemaker Coördinerend/specialistisch senior inspecteur Projectleider Toezicht Operatief Proces Ranking en toezicht: goed voor de patiënt! NVLO 25-9-2014

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING Chapter 9 NEDERLANDSE SAMENVATTING Boezemfibrilleren is een zeer frequent voorkomende hartritmestoornis en daardoor een belangrijk klinisch probleem. Onder de westerse bevolking is de kans op boezemfibrilleren

Nadere informatie

VUmc Basispresentatie

VUmc Basispresentatie Samenwerking waarover? Richtlijnen en zorgstandaarden Cardiovasculair risicomanagement (zorgstandaard) Samenwerking e en e lijn Prof dr Piet ter Wee Afdeling Nefrologie Hypertensie Diabetes mellitus (zorgstandaard)

Nadere informatie

Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten. 13 september 2011

Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten. 13 september 2011 Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten Nederlandse Vereniging voor Farmaceutische Geneeskunde 13 september 2011 Dr. Brigit A. de Jong, neuroloog Medisch Hoofd Radboud MS Centrum Afdeling Neurologie

Nadere informatie

Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga

Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga Inhoudsweergave Wie is at risk & Diagnose Prevalentie Klinisch belang van

Nadere informatie

Fibromusculaire dysplasie (FMD)

Fibromusculaire dysplasie (FMD) Verslag van de lezing door prof. dr. P.W. de Leeuw tijdens de FMD lotgenotenbijeenkomst van 28 november 2015 in het Meander Medisch Centrum in Amersfoort, georganiseerd door FMDgroep Nederland Fibromusculaire

Nadere informatie

Evidence zoeken @ WWW

Evidence zoeken @ WWW Evidence zoeken @ WWW Dirk Ubbink Evidence Based Surgery 2011 Informatie Jaarlijks: >20.000 tijdschriften en boeken MEDLINE: >6.700 tijdschriften Jaarlijks 2 miljoen artikelen gepubliceerd 5500 publicaties

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie