onderdeel van: Brancherapport algemene ziekenhuizen 2010

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "onderdeel van: Brancherapport algemene ziekenhuizen 2010"

Transcriptie

1 Appendix: schattingsmethode van de baten van de ziekenhuiszorg onderdeel van: Brancherapport algemene ziekenhuizen 2010 NVZ vereniging van ziekenhuizen 1/23

2 Inhoud 1.1 Omschrijving methode Directe baten Indirecte baten Discussie gebruikte methode Het aantal patiënten voor de geanalyseerde behandelingen De toename in kwaliteit van leven De waarde van een Qaly Het effect van een behandeling op de arbeidsgeschiktheid Schattingen van Qaly s voor borst- en dikke darmkanker Borstkanker Dikke darmkanker /23

3 De appendix bevat allereerst een uitgebreide omschrijving van de gekozen methode voor het schatten van de baten van de ziekenhuiszorg. Dit wordt gevolgd door een discussie over de onzekerheid en de verschillende impliciete en expliciete aannames die bij het schatten van de baten zijn gemaakt. 1.1 Omschrijving methode De baten (B) bestaan uit de directe baten en, waar relevant, de indirecte baten uit vermeden arbeidsverlies: Overige indirecte baten worden alleen kwalitatief meegenomen in de analyse Directe baten Figuur 1: Berekeningsschema directe baten in euro s 3/23

4 De directe baten zijn een maat voor de verbeterde gezondheid en toegenomen levensduur van de behandelde patiënten, uitgedrukt in euro s. De directe baten (B) uit deze analyse zijn opgebouwd uit de baten voor acht behandelingen (i) die steeds voor vijf leeftijdsgroepen (j) zijn geanalyseerd: Per behandeling (i) worden de baten per leeftijdsgroep (j) als volgt berekend (figuur 1): Daarbij stellen de symbolen het volgende voor 1 : Het aantal patiënten voor de behandeling i in de leeftijdsgroep j. De groepen zijn 0-20jaar (j=1), jaar, jaar, jaar en ouder dan 80 jaar (j=5)). De toename van het aantal voor kwaliteit aangepaste levensjaren, ook wel toename in Qaly s genoemd (voor quality adjusted life years, één Qaly is equivalent aan één jaar in volledige gezondheid). De toename in aantallen Qaly s voor behandeling i en leeftijdsgroep j is opgebouwd uit twee delen: met daarin De kwaliteit van leven van patiënten vóór en de kwaliteit van leven na de behandeling i. De kwaliteit van leven wordt gescoord op een schaal van 0 (dood) tot 1 (volledig gezond) en verschilt uiteraard per aandoening. De toename in kwaliteit van leven kan verschillen tussen behandelingen. Verschillen in kwaliteit van leven tussen leeftijdsgroepen (j) met een bepaalde aandoening (i) 1 Tenzij anders vermeld, komen de gegevens van de Statline databank van het Centraal Bureau voor de Statistiek. 4/23

5 zijn niet meegenomen in de analyse. Voor de bepaling van de kwaliteit van leven bij een bepaalde aandoening is geput uit wetenschappelijke literatuur over de geanalyseerde behandelingen. De duur van de verbetering van de kwaliteit van leven (in jaren) voor de behandeling i voor een patiënt in de leeftijdsgroep j. De duur van het effect van de behandeling wordt verdisconteerd met 1,5%. Gezondheidswinst over een jaar is dus 1,5% minder waard dan gezondheidswinst direct. hangt af van de behandeling i en hoe lang de effecten daarvan maximaal duren ( ) en van de resterende levensverwachting van de patiënt in leeftijdsgroep j ( ) : De waardering in euro s voor de toename van één Qaly. De waardering per toegenomen Qaly hangt af van de ziektelast voor een aandoening ( ). Daarom verschilt per aandoening i. De gebruikte waardes zijn gelijk aan de waardes die het College voor Zorgverzekeringen (CVZ) gebruikt en variëren van (bij = 0,8) tot (bij bijna 0). 2 2 CVZ, Pakketadvies 2010, 2 april 2010 Diemen, l 5/23

6 1.1.2 Indirecte baten Figuur 2: Berekeningsschema indirecte baten in euro s De hier geschatte indirecte baten bestaan uit het vermeden verlies van werktijd als de patiënt niet behandeld zou zijn. De indirecte baten zijn het totaal van alle behandelingen (i) en over alle leeftijdsgroepen (j): De waarde van indirecte baten ( )voor behandeling j en leeftijdsgroep i (figuur 2), wordt als volgt berekend: Daarbij stellen de symbolen het volgende voor: 6/23

7 De toename van het aantal jaren van volledige arbeidsgeschiktheid van een patiënt uit de leeftijdsgroep j door behandeling i. De toename in aantallen resterende arbeidzame jaren is opgebouwd uit twee delen: met daarin De mate van arbeidsgeschiktheid van patiënten vóór de behandeling i Idem maar dan na de behandeling. De arbeidsgeschiktheid hangt af van de specifieke aandoening en behandeling. De duur van het effect op de arbeidsmarkt. Het aantal jaren dat patiënten uit de leeftijdsgroep j na hun behandeling nog zouden kunnen werken. Voor de laatste twee leeftijdsgroepen (65+) is dat gelijk gesteld aan nul. Voor de andere leeftijdsgroepen hangt het af van de resterende jaren tot hun 65 e jaar. De duur is het minimum van de duur van het effect van de behandeling i ( ) en het aantal jaren tot de patiënt zijn of haar 65 e jaar ( ) : De gemiddelde arbeidsparticipatie in de leeftijdsgroep j, zodat alleen arbeid uit inkomen wordt meegerekend, gecorrigeerd voor de lagere participatie van minder gezonde mensen. Het gemiddelde salaris dat iemand in de leeftijdscategorie j bij een volledige baan verdient, gecorrigeerd voor het lagere salaris van minder gezonde mensen. 1.2 Discussie gebruikte methode In dit hoofdstuk wordt de gebruikte methode om de baten te schatten besproken. De discussie volgt de verschillende waarden 7/23

8 die voor het berekenen van de baten worden gebruikt. Voor de directe baten zijn dat het aantal patiënten ( ), de toename in kwaliteit van leven ( ) en de waarde van een Qaly ( ). Om de indirecte baten te berekenen, zijn naast de aantallen patiënten ook nodig de toename in arbeidsgeschiktheid (, de arbeidsparticipatie ( ) en het salaris ( ) dat wordt verdiend. De overige indirecte baten worden hier alleen kwalitatief behandeld Het aantal patiënten voor de geanalyseerde behandelingen Het aantal patiënten hangt uiteraard af van de behandeling. De geanalyseerde behandelingen zijn vooral uit pragmatische overwegingen gekozen. Het zijn behandelingen waarvoor gegevens beschikbaar zijn en waarvoor ook de kosten grotendeels gemaakt worden in het ziekenhuis. De meeste geanalyseerde behandelingen betreff oudere patiënten, omdat de vergrijzing leidt tot groei van de aantallen behandelingen. Daarnaast zijn enkele relatief nieuwe behandelingen geanalyseerd Beschikbaarheid van gegevens Het aantal patiënten voor een behandeling is afkomstig van het CBS, dat dit per leeftijdsgroep afleidt uit de Landelijke Medische Registratie (LMR). De baten worden berekend voor het jaar 2007, het laatste jaar waarvoor het CBS gegevens uit de LMR heeft gepubliceerd. Daarnaast worden de baten ook berekend voor 2002, zodat ook de groei in baten tussen 2007 en 2002 kan worden berekend Kosten voor behandelingen gemaakt in ziekenhuizen De baten van de geselecteerde behandelingen worden vergeleken met de kosten van de ziekenhuiszorg. Daarom zijn behandelingen meegenomen waarvoor de kosten worden gemaakt in het ziekenhuis, zoals oogheelkundige, chirurgische, orthopedische en cardiologische operaties en dialyse. De enige behandeling met 8/23

9 medicijnen is chemotherapie, gebruikt bij borst- en dikkedarmkanker. De kosten voor chemotherapie komen ten laste van het ziekenhuis. Veel andere behandelingen met geneesmiddelen worden bekostigd uit de farmaceutische eerstelijnsbekostiging. Daarom zijn behandelingen van bijvoorbeeld diabetes en COPD niet meegenomen in de analyse. Hoewel de internisten en longartsen in het ziekenhuis bij deze behandelingen een belangrijke rol spelen, wordt een fors deel van de behandeling in de eerste lijn uitgevoerd Groei in aantal behandelingen vooral vanwege vergrijzing De Nederlandse bevolking vergrijst. De leeftijdsgroep ouder dan 65 jaar is tussen 2004 en 2009 met 10% toegenomen (figuur 3). Volgens de prognose van het CBS zal deze groep de komende 5 jaar zelfs 18% in omvang stijgen. Figuur 3: De verandering van de bevolkingsopbouw heeft zijn weerslag op het zorggebruik. De vergrijzende samenleving consumeert meer en 9/23

10 andere zorg. Toch valt de stijging van de zorgkosten door vergrijzing mee ten opzichte van eerdere verwachtingen, omdat de levensverwachting is toegenomen en de zorgkosten daardoor worden uitgesteld naar later. De ziekenhuiskosten voor hogere leeftijdsgroepen zijn gemiddeld het hoogste. 3 Sommige behandelingen worden vaker uitgevoerd dan een aantal jaar geleden, ook na correctie voor de vergrijzing. Zo krijgen ouderen vaker en nog op hogere leeftijd een nieuwe heup of een staaroperatie. Dat is mogelijk geworden door innovatie en meer ervaring van de artsen, waardoor minder complicaties optreden en patiënten nog op hogere leeftijd de behandeling goed doorstaan. Ook kan sprake zijn van eerdere indicatie. Zo gebeurt de behandeling van staar in vergelijking met een aantal jaar geleden al bij minder zichtbeperking en worden patiënten dus op jongere leeftijd behandeld Relatief nieuwe behandelingen Bestaande behandelingen worden soms vervangen door nieuwe technieken. Voorbeelden hiervan zijn nieuwe chemotherapieën en de verschuiving van open naar laparoscopische operaties die niet zijn meegenomen in de analyse. Tussen 2002 en 2007 is het aantal open operaties voor het verwijderen van de appendix met ruim gedaald en het aantal laparoscopische operaties met bijna gestegen. In 2002 was nog 11% van de blindedarmoperaties laparoscopisch. In 2007 was dat al 33%. Voor liesbreuken steeg het aandeel laparoscopische operaties in dezelfde periode van 4% naar 18%. Het verschil in baten tussen een open en laparoscopische operatie is meestal klein; de uitkomst van de operatie is immers vergelijkbaar. Voordelen zijn een kleiner litteken en spoediger herstel van de patiënt, omdat de operatie minder ingrijpend is. De waarde van deze effecten, gemeten in euro s, zijn relatief laag. Zo blijkt uit een systematische review van laparoscopische operaties bij dikkedarmkanker geen overtuigend verschil tussen de baten van 3 Poos, Smit, Groen, Slobbe, Kommer, Kosten van ziekten in Nederland 2005 Zorg voor euro s 8, RIVM, /23

11 open en laparoscopische operaties. De helft van de artikelen vond meer baten bij open operaties en de andere helft bij laparoscopische. 4 Naast vervanging van bestaande behandelingen komen uiteraard ook nieuwe behandelingen beschikbaar. Daarvan zijn geen voorbeelden meegenomen, omdat de aantallen nieuwe behandelingen die de afgelopen vijf jaar zijn geïntroduceerd zoals maagbandjes nog klein zijn De toename in kwaliteit van leven Een Qaly (Quality Adjusted Life Year ofwel voor kwaliteit gecorrigeerd levensjaar ) is een meeteenheid die twee dimensies van de waarde van zorg vangt: de toename van gezondheid (kwaliteit) en van de levensduur (kwantiteit) van de patiënt na de behandeling (figuur 4 en 5). De Qaly-methode is een veel gebruikte manier om de baten van behandelingen (en van de zorg) in kaart te brengen 5. De totale impact van een behandeling wordt uitgedrukt in het aantal gewonnen Qaly s. Voor de toename van het aantal Qaly s bij een behandeling is gezocht in de medisch-wetenschappelijke literatuur. Waar mogelijk is gebruik gemaakt van artikelen met een overzicht van studies naar de impact op de kwaliteit van leven en de duur van die impact van een behandeling. Meestal wordt in die studies de kwaliteit van leven vóór en na een behandeling gemeten. 4 Rodolfo, Robyn, Fraser, Vale, Systematic review of economic evaluations of laparoscopic surgery for colorectal cancer, Colorectal Disease 2008;10(9): DOI: /j x 5 Pomp, Brouwer en Rutten, Qaly-tijd, nieuwe medische technologie, kosteneffectiviteit en richtlijnen, CPB, oktober /23

12 Figuur 4: Vereenvoudigde illustratie van het Qaly concept Figuur 4 geeft een vereenvoudigde illustratie van het Qaly concept. Stel dat deze figuur het leven van Karel van 60 jaar oud weergeeft. Op de verticale as is zijn gezondheid weergegeven. Hier is 1 volledig gezond en 0 geheel ongezond (ofwel overleden). Op de horizontale as staat zijn leeftijd weergegeven. Karel is op tijdstip nul 60 jaar oud. Als hij nog 20 jaar in perfecte gezondheid leeft, telt zijn leven nog 20 Qaly s (20 x 1). Als Karel echter op zijn 62e een aandoening krijgt en hij krijgt hier geen zorg voor, leeft hij nog 10 jaar door, maar de gezondheidsgerelateerde kwaliteit van leven is slechts 20% van iemand die perfect gezond is. Zijn totale Qaly s zijn 3,6 (1 x 2 = 2 voor de 2 gezonde jaren en 0,2 x 8 = 1,6 voor de 8 ongezonde jaren). Indien Karel wel gezondheidszorg krijgt heeft hij nog 13,2 Qaly s (1 x 2 voor de 2 gezonde jaren en 0,8 x 14 voor de 14 ongezonde jaren). In dit fictieve voorbeeld is de Qaly-winst van de gezondheidszorg voor Karel dus 9,6. De baten van de gezondheidszorg voor Karel is de optelling van de oppervlakte van vlak B en C in figuur 3. De oppervlakte van vlak A vertegenwoordigt de baten van de gezondheidszorg zonder zorg. Vlak B geeft de betere kwaliteit van leven voor de zorg weer, vlak C de gewonnen levensjaren met deze kwaliteit van leven. Deze Qaly-winst gesommeerd voor alle inwoners van Nederland zijn de totale directie baten van de gezondheidszorg. De bovenstaande illustratie is uiteraard een versimpelde weerspiegeling van de werkelijkheid. De gezondheidsgerelateerde kwaliteit van leven zal in werkelijkheid niet zo stabiel zijn. Bij de behandeling van kanker kan bijvoorbeeld de gezondheidsgerelateerde kwaliteit van leven eerst afnemen door de zware behandelingen, maar daarna weer hoger worden. Naar Drummond et al., Methods for the Economic Evaluation of Health Care Programmes, /23

13 Het meten van de kwaliteit van leven De methodiek voor het berekenen van een Qaly is niet geheel eenduidig. De gezondheidsgerelateerde kwaliteit van leven wordt op verschillende manieren bepaald. De drie meest gebruikte methodes zijn de visual analogue scale, de standard gamble utility en de time-trade-off methode. De meest simpele methode is de visual analogue scale waarbij de respondent de gezondheidskwaliteit van leven op een schaal van 0 tot 100 aangeeft. Deze methode kent veel meetfouten. Bij de standard gamble utility metingen maken respondenten een afweging tussen twee alternatieven: (1) het leven met een chronische aandoening of ziekte; (2) een behandeling waarbij er een P kans op perfecte gezondheid en een 1-P kans op overlijden is. P varieert tot de alternatieven gelijk zijn voor de respondent. Hoe lager P, hoe slechter de gezondheidskwaliteit van leven. Een andere veel gebruikte methode is time trade-off meting. Hierbij geven respondenten aan hoeveel jaren in perfecte gezondheid voor hen equivalent zijn met bijvoorbeeld vijf jaren met de onderzochte aandoening. Hoe lager het aantal jaren in perfecte gezondheid, hoe lager de gezondheidskwaliteit van leven. Andere manieren om de gezondheidsgerelateerde kwaliteit van leven te bepalen zijn schattingen door artsen of onderzoekers, of voorkeursonderzoeken als de Health Utility Index, the Quality of well-being, of the EuroQol-5D. Naast verschillende methodes om de zorggerelateerde kwaliteit van leven vast te stellen, varieert ook de groep respondenten tussen studies. Dit kunnen patiënten, de algemene populatie of een andere specifieke groep (bijvoorbeeld leeftijdsgroep) zijn De duur van de impact van een behandeling De termijn waarop een behandeling impact heeft is in ieder geval niet groter dan de resterende levensduur en meestal korter, omdat een behandeling niet voor eeuwig werkt. Zo heeft een heupimplantaat een beperkte levensduur en heeft een dialysepatiënt een hogere sterftekans dan een gezond mens. 13/23

14 Over het algemeen hechten mensen meer waarde aan baten nu dan aan baten in de toekomst. Dit geldt ook voor gezondheidsbaten. In de berekening van de Qaly s wordt verdisconteerd met 1,5%. Dit sluit aan bij de richtlijnen van het College voor Zorgverzekeringen voor farmaco-economisch onderzoek De waarde van een Qaly Om de baten van de zorg te kunnen vergelijken met de kosten, moet een geldwaarde aan de Qaly gegeven worden. Daar is veel wetenschappelijk onderzoek naar gedaan. Daaruit blijkt dat het moeilijk is om de waarde van een Qaly te meten. Bovendien blijken de gemeten waarden af te hangen van factoren, zoals de ziektelast, de leeftijd van de patiënt en de termijn waarop betaald moet worden. Hieronder staan enkele voorbeelden van deze problemen. De Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ) heeft hierover in 2006 een studie gepubliceerd. De uitkomst daarvan, een waarde voor een Qaly die afhangt van de ziektelast, wordt hier overgenomen Problemen bij het meten van de waarde van Qaly s Een veel gebruikte methode om de waarde van een Qaly in euro s te bepalen, is de Willingness to pay methode. Hierbij vraagt men iemand hoeveel hij (bijvoorbeeld per maand) over heeft voor een verbetering van zijn gezondheid en/of het verlengen van zijn leven. De waarde voor een Qaly blijkt dan af te hangen van de volgorde van de gestelde vragen 7. Zo hangt de bereidheid om te betalen voor een bepaalde behandeling af van de volgorde van de vragen. Ook vinden mensen het moeilijk in te schatten hoeveel ze willen betalen. Als respondenten gevraagd wordt hoeveel ze drie jaar lang per maand willen betalen voor een bepaalde 6 CVZ, Richtlijnen voor farmaco-economisch onderzoek, geactualiseerde versie, 1 april 2006, Diemen, ek+zorgpakket/cfh/richtlijnen+farmaco-economisch+onderzoek.pdf 7 Pinto-Prades, Loomes, Brey, Trying to estimate a monetary value for the Qaly, Journal of Health Economics, 28 (2009) /23

15 behandeling, dan is dit ongeveer gelijk aan het bedrag dat ze tien jaar lang per maand willen betalen Waarvan de waarde van een Qaly afhangt De gemeten waarde in euro s voor een Qaly blijkt af te hangen van meerdere factoren. Zo zijn bijvoorbeeld de waardes hoger voor een hogere ziektelast, voor jongere patiënten en voor verbeteringen in de kwaliteit van leven binnen een jaar na de behandeling. De waardering van een Qaly hangt af van de ziektelast. Hoe hoger de ziektelast van de aandoening die wordt behandeld, hoe meer men voor een Qaly over blijkt te hebben 8. Daaruit kan volgen dat twee behandelingen die maatschappelijk gezien evenveel gezondheidswinst gemeten in Qaly s opleveren één met lage ziektelast x hoog volume en één met hoge ziektelast x laag volume toch een andere waarde in euro s hebben. Dit effect wordt meegenomen in de analyse. De waarde van een Qaly varieert ook tussen patiënten. Een Qaly voor een 20-jarige wordt hoger gewaardeerd dan een Qaly voor een 90-jarige. De gedachte is dat een 90-jarige misschien al 75 Qaly s heeft genoten en een 20-jarige nog lang niet. Bij dergelijke overwegingen spelen rechtvaardigheid en solidariteit een grote rol. Dat zijn politieke keuzes. In deze analyse worden voor verschillende leeftijdsgroepen geen verschillende gewichten gebruikt. De bereidheid om te betalen voor extra gezondheid is waarschijnlijk ook niet constant over de duur in tijd. Zo vindt een studie dat men bereid is om steeds meer te betalen voor extra gezondheid zolang dat maar binnen een jaar wordt 8 Kvamme, Gyrd-Hansen, Olsen, Kristiansen, Increasing marginal utility of small increases in life-expectancy? Results from a population survey, Journal of Health Economics, accepted manuscript, doi: /j.jhelaeco , Pinto-Prades, Loomes, Brey, Trying to estimate a monetary value for the Qaly, Journal of Health Economics, 28(2009) /23

16 gerealiseerd 9. Voor een volgende maand extra gezondheid wil men meer betalen dan voor de voorgaande maand. Na één jaar lijkt dit te stabiliseren, waarna uiteindelijk de bereidheid om extra te betalen voor een extra maand gezondheidswinst juist afneemt De gevonden waardes van een Qaly De Qaly s leveren ook nog andere problemen op dan hierboven beschreven. Het is dus niet vreemd dat verschillende monetaire waardes per Qaly worden gebruikt. In een overzichtstudie uit 2000 zijn verschillende methodieken om de waarde van een Qaly te bepalen met elkaar vergeleken. Daar is als beste waarde gevonden 10. De World Health Organization (WHO) vond in 2002 een waarde van ongeveer drie keer het Bruto Binnenlands Product per hoofd van de bevolking redelijk 11. In Nederland is dat ongeveer De Stichting Economisch Onderzoek (SEO 13 ) heeft in een studie naar de baten van de revalidatiezorg onlangs een waarde van gebruikt. In een recent boek van Marc Pomp 14 wordt ook gebruikt. Hij concludeert dat de curatieve en preventieve zorg in Nederland ook bij per Qaly een positief rendement heeft. In Groot-Brittannië vinden commentatoren het niveau van 20 tot ( tot ) die het National Institute for Clinical Excellence (NICE) gebruikt te laag De gebruikte waardes van een Qaly De Raad van Volksgezondheid (RVZ) heeft in 2006 een studie gepubliceerd over het bepalen van een monetaire waarde voor de 9 Knoph Kvamme, Gyrd-Hansen, Olsen, Kristiansen, Increasing marginal utility of small increases in life-expectancy?, Journal of Health Economics (2008), doi: /j.jhealeco Hirth, R.A. et al., 2000, Willingness to pay for a quality-adjusted life year: in search of a standard, Medical Decision Making, nr. 20(3), pag Berekend aan de hand van CBS Statline data. Geraadpleegd op 17 februari Voor de berekening is het bruto nationaal product van 2008 gebruikt. 13 Stichting Economisch Onderzoek, Kosten en baten van revalidatie, november Marc Pomp, Een beter Nederland de gouden eieren van de gezondheidszorg, Balans, /23

17 Qaly 15. Hierin erkennen ze de hierboven omschreven methodologische problemen, maar benadrukken beter een onvolkomen benadering dan willekeur. De RVZ raadt aan de waarde van een Qaly afhankelijk te maken van de ziektelast. Van voor een behandeling van een aandoening met een kleine ziektelast tot voor een behandeling van een aandoening met een grote ziektelast (figuur 6). Voor aandoeningen met een zeer lage ziektelast is de waarde op 0,- gezet. Dit komt voort uit de gedachte dat kleine ziektelasten tot de individuele verantwoordelijkheid behoren. Voorbeelden hiervan zijn brillen en zelfzorggeneesmiddelen voor alledaagse kwaaltjes. Het RVZ-advies voor de waardering van de Qaly is overgenomen door het College voor Zorgverzekeringen (CVZ) bij haar beoordeling van het al dan niet opnemen van geneesmiddelen in het basispakket 16. In dit brancherapport is daarbij aangesloten. Figuur 6: 15 RVZ, Advies zinnige en duurzame zorg, College voor Zorgverzekeringen, Pakketadvies 2010, Diemen /23

18 De in dit brancherapport gerapporteerde baten van de ziekenhuiszorg zijn hoogstwaarschijnlijk een onderschatting: Het CVZ gebruikt deze waarden om een keuze te maken om collectieve middelen al dan niet in te zetten. Dit is de waarde die uit naam van de premiebetaler gehecht wordt aan een Qaly voor een ander. Een individu hecht waarschijnlijk een hogere waarde aan een Qaly voor zichzelf. De hier gehanteerde waardes voor een Qaly zijn lager dan veel elders gerapporteerde waardes van bijvoorbeeld tot zonder onderscheid naar ziektelast Het effect van een behandeling op de arbeidsgeschiktheid Bij indirecte baten ligt de focus op de verloren werktijd en productiviteitsverliezen van een zieke medewerker 17. Het aantal voor arbeidsgeschiktheid gecorrigeerde extra jaren vanwege een behandeling is niet direct te koppelen aan het aantal extra Qaly s (voor gezondheid gecorrigeerde jaren) voor die behandeling. Stel een behandeling voegt 1 Qaly toe door verhoging van de kwaliteit van leven van 0,7 naar 0,8 gedurende 10 jaar 18. Het kan zijn dat de patiënt met deze aandoening al volledig arbeidsongeschikt is bij een kwaliteit van leven van 0,85. De behandeling verbetert dan wel de kwaliteit van leven, maar heeft geen impact op de arbeidsgeschiktheid van de patiënt. De indirecte baten die hier gerapporteerd worden, zijn dan ook een grove benadering. De impact van een behandeling op de arbeids(on)geschiktheid moet worden geschat. Bovendien wordt verschillend gedacht over hoe lang het effect van vermeden arbeidsongeschiktheid moet worden meegenomen. 17 Drummond et al., Methods for the Economic Evaluation of Health Care Programmes, Third Edition 2005 Oxford University Press. 18 Er wordt in dit voorbeeld niet verdisconteerd. 18/23

19 De impact van een behandeling op de arbeidsgeschiktheid Er is veel systematisch onderzoek gedaan naar de kwaliteit van leven bij verschillende aandoeningen en de verandering van de kwaliteit van leven voor bepaalde behandelingen. Er zijn echter nauwelijks bronnen over de impact van een behandeling op de arbeidsgeschiktheid gevonden. Verder is steeds getracht een conservatieve schatting te maken, zodat het effect niet wordt overschat De duur van het effect van arbeidsgeschiktheid Er zijn grofweg twee scholen van denken over hoe lang het effect van arbeidsongeschiktheid (en dus ook het effect van vermeden arbeidsongeschiktheid door een behandeling) impact heeft. Op hoofdlijnen is dit het verschil tussen twee scholen: De frictiekosten methode neemt alleen de periode mee die nodig is om de arbeidsongeschikte persoon te vervangen door een ander 19. Men gaat er vanuit dat de arbeidsplaats van de persoon die arbeidsongeschikt is, wordt opgevuld door iemand die voordien werkloos was. De economie van een samenleving is tijdelijk kleiner omdat het vervangen van de arbeidsongeschikte tijd en geld kost; dat zijn de frictiekosten. De werkloosheid wordt hierdoor lager. De human-capital methode neemt alle jaren van arbeidsongeschiktheid mee. Men gaat er vanuit dat de arbeidsplaats van de persoon die arbeidsongeschikt is, voorgoed verloren gaat 20. De economie van een samenleving krimpt dus vanwege een afname van het human capital. Na verloop van tijd bevindt de werkloosheid zich weer op het macro-economische evenwicht. 19 Koopmanschap, Rutten, Van Ineveld, Van Roijen, The friction cost method for measuring indirect costs of disease, Journal of Health Economics 14 (1995) Dit moet niet letterlijk gezien worden. De arbeidsongeschikte persoon kan worden vervangen, en zijn vervanger ook, et cetera. Maar aan het einde van de keten van verschuiving van mensen op de arbeidsmarkt, is er een arbeidsplaats vervallen. 19/23

20 Economen voeren een discussie over deze twee methoden 21. Hier wordt gekozen voor de human-capital methode. Het aantal zieken en de gezondheidszorg heeft dus geen impact op de evenwichtswerkloosheid, maar wel op het aantal mensen dat beschikbaar is voor de arbeidsmarkt. Voor het berekenen van de indirecte baten door vermeden arbeidsongeschiktheid wordt het aantal jaren van de patiënt tot zijn of haar 65-jarige leeftijd gebruikt De arbeidsparticipatie De indirecte baten worden berekend vanuit het perspectief van de maatschappij. De waarde voor de patiënt is al meegenomen bij de directe baten. Zodoende wordt alleen het inkomen uit arbeid, en niet het inkomen uit uitkeringen meegenomen. Voor de gemiddelde arbeidsparticipatie per leeftijdsgroep zijn gegevens van het CBS gebruikt. Deze zijn vermenigvuldigd met een factor 0,95 omdat mensen met een lagere gezondheid een lagere arbeidsparticipatie dan gemiddeld kennen Het salaris als waarde van arbeid Het salaris wordt gebruikt als de waarde van de arbeid van een patiënt die deze patiënt zonder de behandeling niet had kunnen leveren. De werkelijke waarde is hoger. Immers, als iemand productief is, worden ook kapitaalgoederen ingezet waarover een rendement behaald wordt. Naast het salaris is er ook nog winst voor de onderneming, of toegevoegde waarde van de instelling waar de persoon werkt. Voor het gemiddelde salaris per leeftijdsgroep zijn de gegevens van het CBS gebruikt. Het salaris is vermenigvuldigd met een factor 0,95. Daarmee wordt gecorrigeerd voor mogelijke lagere inkomens van mensen met een slechtere gezondheid. 21 Zie bijvoorbeeld M. Johannesson, G. Karlsson, The friction cost method: A comment, Journal of Health Economics 16 (1997) ; en Brouwer en Koopmanschap On the economic foundations of CEA. Ladies and gentlemen, take your positions!, Journal of Health Economics 19 (2000) RIVM, Maatschappelijke baten deelrapport van de VTV 2010 Van gezond naar beter, /23

21 1.3 Schattingen van Qaly s voor borst- en dikkedarmkanker Borstkanker De behandeling van borstkanker verschilt per type kanker en hangt af van de fase waarin borstkanker ontdekt wordt. In een vroeg stadium kan de tumor verwijderd worden met een borstbesparende operatie, al dan niet gecombineerd met bestraling en/of chemotherapie voor en/of na de behandeling. Onderzoeken naar de impact op de kwaliteit van leven bij de behandeling van borstkanker vergelijken vooral de verschillende middelen en technieken, die daarvoor beschikbaar zijn 23. Het is moeilijk om daaruit de winst in kwaliteit van leven van de behandeling van borstkanker te destilleren. Daarom wordt hier gewerkt met een schatting op basis van epidemiologisch onderzoek, gebaseerd op werk van het RIVM 24. Het RIVM drukt de impact van de diagnose borstkanker uit in DALY s. Een DALY staat voor disability adjusted life year. Om dat te berekenen beschrijft het RIVM het ziekteverloop in verschillende stadia. Voor ieder stadium heeft het RIVM de ziektelast (D) opgenomen. De waarde van D hangt af van het al dan niet sparen van de borst bij de behandeling. Hiermee wordt de kwaliteit van leven (Q) geschat door simpelweg te nemen. Dit levert een overschatting van het aantal Qaly s op. Daarvoor is op twee punten gecorrigeerd. De ziektelast die gebruikt wordt om een DALY te berekenen is een maat voor de beperkingen in dagelijkse bezigheden. Dit speelt zeker een rol bij de kwaliteit van leven, maar ook als een patiënte volledig genezen is kan de onzekerheid over het 23 Goodwin, Black, Bordeleau en Ganz, Health related quality of life measurement in randomized clinical trials in breast cancer taking stock, J. Intl Cancer Inst., Vol. 95, No. 4, February 19, Meerding, Polder, de Hollander, Mackenbach, Hoe gezond zijn de zorguitgaven, /23

Waarom stijgen de uitgaven? Prijs- en volume. Vergrijzing als kostenbom. Kostenontwikkeling 1999-2003 Bron: Zorg voor euro s-2

Waarom stijgen de uitgaven? Prijs- en volume. Vergrijzing als kostenbom. Kostenontwikkeling 1999-2003 Bron: Zorg voor euro s-2 Zorguitgaven, 1972-2009 miljard euro (bron:cbs) Macro-economie, gezondheid en zorg Johan Polder 1 NVAG Jubileumcongres 19 november 2010 Zorguitgaven, 1972-2009 miljard euro Zorguitgaven, 1972-2009 miljard

Nadere informatie

Kankerzorg, investeren in goede uitkomsten

Kankerzorg, investeren in goede uitkomsten Kankerzorg, investeren in goede uitkomsten dr. Ronald Spanjers, raad van bestuur, IKNL ir. Steven Lugard, CEO, Performation Dorien de Groot - van de Kreeke MSc MBA, Novivena 1 waarom 2 kanker 3 D(n)OT

Nadere informatie

Voorbeeld adviesrapport MedValue

Voorbeeld adviesrapport MedValue Voorbeeld adviesrapport MedValue (de werkelijke naam van de innovatie en het ziektebeeld zijn verwijderd omdat anders bedrijfsgevoelige informatie van de klant openbaar wordt) Dit onafhankelijke advies

Nadere informatie

Is onze zorg over De Zorg een terechte zorg?

Is onze zorg over De Zorg een terechte zorg? Is onze zorg over De Zorg een terechte zorg? 09-04-2013 Peter Spaans Achmea, partner van de Unie KBO 1 De zorg is feitelijk zeer succesvol.. 2 2 3 3 3 Nederlanders leven langer gezond Mede dankzij betere

Nadere informatie

Samenvatting. Hoe wordt (vermijdbare) ziektelast geschat?

Samenvatting. Hoe wordt (vermijdbare) ziektelast geschat? Samenvatting Hoe wordt (vermijdbare) ziektelast geschat? Een van de hoofddoelen van het milieubeleid in ons land is bijdragen aan een betere volksgezondheid. Dat kan door schadelijke invloeden te verminderen,

Nadere informatie

Lezing: De QALY als maatstaf voor smartengeld

Lezing: De QALY als maatstaf voor smartengeld Lezing: De QALY als maatstaf voor smartengeld Louis Visscher (RILE) Erasmus School of Law Erasmus Universiteit Rotterdam Visscher@law.eur.nl FuturNIStisch: 35-jarig jubileum NIS 10 september 2015, Amerongen

Nadere informatie

Zorg voor geest kost nog steeds het meest

Zorg voor geest kost nog steeds het meest Zorg voor geest kost nog steeds het meest Publicatiedatum: 28-11-2013 In is 19,6 miljard euro uitgegeven voor de behandeling van psychische stoornissen, 22% van de totale uitgaven voor zorg en welzijn

Nadere informatie

Oncologische zorg bij ouderen

Oncologische zorg bij ouderen Oncologische zorg bij ouderen Balanceren tussen over- en onderbehandeling Johanneke Portielje, HagaZiekenhuis Kring ouderenzorg AMC & partners 12 juni 2013 mamma carcinoom

Nadere informatie

Regionale VTV 2011. Levensverwachting en sterftecijfers. Referent: Drs. M.J.J.C. Poos, R.I.V.M.

Regionale VTV 2011. Levensverwachting en sterftecijfers. Referent: Drs. M.J.J.C. Poos, R.I.V.M. Regionale VTV 2011 Levensverwachting en sterftecijfers Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Levensverwachting en sterftecijfers Auteurs: Dr. M.A.M. Jacobs-van

Nadere informatie

Doelmatigheid in de gezondheidszorg. Inhoud. Totaal kosten ZFW-populatie hulpmiddelen. Indra Eijgelshoven Mapi Values 19 april 2006

Doelmatigheid in de gezondheidszorg. Inhoud. Totaal kosten ZFW-populatie hulpmiddelen. Indra Eijgelshoven Mapi Values 19 april 2006 Doelmatigheid in de gezondheidszorg Indra Eijgelshoven Mapi Values 19 april 2006 Inhoud Stijging van in de zorg Keuzes maken met beperkt budget Doelmatigheid Economische evaluaties Gezondheidswinst Kosten

Nadere informatie

Regionale VTV 2011. Ziekten in de toekomst. Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Ziekten in de toekomst

Regionale VTV 2011. Ziekten in de toekomst. Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Ziekten in de toekomst Regionale VTV 2011 Ziekten in de toekomst Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Ziekten in de toekomst Auteurs: Dr. M.A.M. Jacobs-van der Bruggen, GGD Hart voor

Nadere informatie

Feiten en cijfers. Beroerte. Aantal nieuwe patiënten met een beroerte. Definitie. Uitgave van de Nederlandse Hartstichting.

Feiten en cijfers. Beroerte. Aantal nieuwe patiënten met een beroerte. Definitie. Uitgave van de Nederlandse Hartstichting. Feiten en cijfers Uitgave van de Nederlandse Hartstichting November 211 Beroerte Definitie Beroerte (in het Engels Stroke ), ook wel aangeduid met cerebrovasculaire aandoeningen/accidenten/ziekte (CVA),

Nadere informatie

Facts & Figures Dementie

Facts & Figures Dementie Facts & Figures Dementie Inleiding Door de demografische ontwikkelingen neemt het aantal mensen met dementie de komende decennia sterk toe. Mensen worden steeds ouder en er komen meer ouderen. Omdat dementie

Nadere informatie

VROEGER NU LATER DEZE STUDIE ONDERZOEKT DE BATEN VAN INNOVATIES BIJ MDL ZIEKTEN TERUGKIJKEND NAAR MAAGZWEREN EN VOORUITKIJKEND NAAR DARMKANKER

VROEGER NU LATER DEZE STUDIE ONDERZOEKT DE BATEN VAN INNOVATIES BIJ MDL ZIEKTEN TERUGKIJKEND NAAR MAAGZWEREN EN VOORUITKIJKEND NAAR DARMKANKER DEZE STUDIE ONDERZOEKT DE BATEN VAN INNOVATIES BIJ MDL ZIEKTEN TERUGKIJKEND NAAR MAAGZWEREN EN VOORUITKIJKEND NAAR DARMKANKER FOCUS OP BATEN VAN INNOVATIES KAN HELPEN BIJ BESLISSING DARMKANKERSCREENING

Nadere informatie

Invloed van aannames in modellen van kosteneffectiviteit onderzoek

Invloed van aannames in modellen van kosteneffectiviteit onderzoek Invloed van aannames in modellen van kosteneffectiviteit onderzoek Paul van Gils Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) Centrum Voeding, Preventie en Zorg Afdeling Kwaliteit van Zorg en Gezondheidseconomie

Nadere informatie

Cijfers over dementie

Cijfers over dementie Cijfers over dementie Inleiding Door de demografische ontwikkelingen neemt het aantal mensen met dementie de komende decennia sterk toe. Mensen worden steeds ouder en er komen meer ouderen. Omdat dementie

Nadere informatie

Ongezonde leefstijl: wiens zorg? Symposium Preventie in het pakket: een slimme zet? Tilburg, 13 mei 2011 Dirk Ruwaard

Ongezonde leefstijl: wiens zorg? Symposium Preventie in het pakket: een slimme zet? Tilburg, 13 mei 2011 Dirk Ruwaard Ongezonde leefstijl: wiens zorg? Symposium Preventie in het pakket: een slimme zet? Tilburg, 13 mei 2011 Dirk Ruwaard Outline 1. Waarom investeren in gezonde leefstijl? 2. Waar positioneren we interventies

Nadere informatie

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen Het aantal mensen met werk is in de periode februari-april met gemiddeld 2 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren en 45-plussers gingen aan de slag.

Nadere informatie

Kosten-baten analyse met behulp van health impact assessment

Kosten-baten analyse met behulp van health impact assessment Kosten-baten analyse met behulp van health impact assessment Effectiviteit van beheersmaatregelen ter verlaging van gezondheidsklachten onder bakkers Birgit van Duuren 2 Inhoud van deze presentatie Waarom

Nadere informatie

PROFILES infrastructuur voor (online) data verzameling. Lonneke van de Poll-Franse

PROFILES infrastructuur voor (online) data verzameling. Lonneke van de Poll-Franse PROFILES infrastructuur voor (online) data verzameling Lonneke van de Poll-Franse Eindhoven Cancer Registry (ECR) Onderdeel van de Nederlandse Kankerregistratie* Gebied van 2,4 miljoen inwoners 10 ziekenhuizen

Nadere informatie

Remgeldeffecten van het verplichte eigen risico in de zvw

Remgeldeffecten van het verplichte eigen risico in de zvw Remgeldeffecten van het verplichte eigen risico in de zvw Rudy Douven en Hein Mannaerts Ingezonden brief naar aanleiding van Is de Zorgverzekeringswet een succes? In TPEdigitaal 4(1) pp. 1-24 Wynand van

Nadere informatie

Sterfte aan hart- vaatziekten in dertig jaar gehalveerd Minder sterfte vooral door betere diagnostiek en behandeling

Sterfte aan hart- vaatziekten in dertig jaar gehalveerd Minder sterfte vooral door betere diagnostiek en behandeling Forse daling sterfte Trends in sterfte en ziekenhuisopnamen Meer ziekenhuisopnamen Sterfte neemt af 12 Meer kankerpatiënten Meer nieuwe gevallen, minder sterfte Grootste sterfte door longkanker Sterke

Nadere informatie

CoRPS. 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies

CoRPS. 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies Center of Research on Psychology in Somatic diseases Lonneke van de Poll Franse, Integraal Kankercentrum

Nadere informatie

Opzet van het gezondheidszorgsysteem (paragraaf 1) Ziekenhuiszorg aanbod en productie (paragraaf 2) Ziekenhuiszorg prestaties (paragraaf 3)

Opzet van het gezondheidszorgsysteem (paragraaf 1) Ziekenhuiszorg aanbod en productie (paragraaf 2) Ziekenhuiszorg prestaties (paragraaf 3) Opzet van het gezondheidszorgsysteem (paragraaf 1) Globale systeemvergelijking Ziekenhuiszorg aanbod en productie (paragraaf 2) Aanbod Productie Ziekenhuiszorg prestaties (paragraaf 3) Kwaliteit Toegankelijkheid

Nadere informatie

Chapter 11 Samenvatting

Chapter 11 Samenvatting Chapter 11 Samenvatting 185 SAMENVATTING Economische evaluatie van Preventie Van tekentafel tot de dagelijkse praktijk De kosten van de gezondheidszorg zijn de afgelopen jaren enorm gestegen. Daarom is

Nadere informatie

De zorgmiljarden in de Miljoenennota

De zorgmiljarden in de Miljoenennota De zorgmiljarden in de Miljoenennota HEAD CONGRES 2016 Houten, 9-10 Juni Richard Doornbosch Plv directeur Macro-Economische Vraagstukken en Arbeidsmarkt It is not a solution, if its not affordable Dr davis

Nadere informatie

Een gezonder Nederland VTV-2014. De Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014. Nancy Hoeymans, Jeanne van Loon, Casper Schoemaker

Een gezonder Nederland VTV-2014. De Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014. Nancy Hoeymans, Jeanne van Loon, Casper Schoemaker Een gezonder Nederland VTV-2014 Nancy Hoeymans, Jeanne van Loon, Casper Schoemaker, en vele anderen De Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014 1 Nancy Hoeymans, Jeanne van Loon, Casper Schoemaker 24 juni

Nadere informatie

Figuur overgenomen uit Value Based Healthcare prijsinschrijvingsdocumentatie van The Decision institute die hier ook opleidingen voor aanbieden.

Figuur overgenomen uit Value Based Healthcare prijsinschrijvingsdocumentatie van The Decision institute die hier ook opleidingen voor aanbieden. De waardebepaling van nieuwe producten en services in de zorg Het beantwoorden van de vraag of nieuwe producten en services in de zorg daadwerkelijk meerwaarde brengen is niet gemakkelijk. Er is een levendige

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Nederlandse samenvatting Longkanker is een ziekte waaraan jaarlijks in Nederland ongeveer evenveel mensen overlijden als borst-, prostaat- en darmkanker bij elkaar. Ondanks de

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 13

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 13 Statistisch Bulletin Jaargang 71 2015 13 26 maart 2015 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 CBS: Werkloosheid gedaald door afname beroepsbevolking 3 Werkloze beroepsbevolking 1) 5 2. Inkomen en bestedingen

Nadere informatie

HOE BEPAAL IK ARBEIDSONGESCHIKTHEID BIJ DE PSYCHIATRISCHE PATIENT? Herfstvergadering VVP Gent, 16-10- 2015 Marc Stein

HOE BEPAAL IK ARBEIDSONGESCHIKTHEID BIJ DE PSYCHIATRISCHE PATIENT? Herfstvergadering VVP Gent, 16-10- 2015 Marc Stein HOE BEPAAL IK ARBEIDSONGESCHIKTHEID BIJ DE PSYCHIATRISCHE PATIENT? Herfstvergadering VVP Gent, 16-10- 2015 Marc Stein HOE BEPAAL IK ARBEIDSONGESCHIKTHEID BIJ DE PSYCHIATRISCHE PATIENT? Herfstvergadering

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 17

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 17 Statistisch Bulletin Jaargang 71 2015 17 23 april 2015 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren 3 Werkloze beroepsbevolking 4 2. Inkomen en bestedingen 5 Vertrouwen

Nadere informatie

Gezondheid in de wijk Dat doe je samen. Tympaan Instituut den Haag, 11 november 2015. Huub Sibbing, adviseur wijkgerichte preventie

Gezondheid in de wijk Dat doe je samen. Tympaan Instituut den Haag, 11 november 2015. Huub Sibbing, adviseur wijkgerichte preventie Gezondheid in de wijk Dat doe je samen Tympaan Instituut den Haag, 11 november 2015 Huub Sibbing, adviseur wijkgerichte preventie Waarom: Een veranderende samenleving vraagt een andere aanpak De komende

Nadere informatie

Manifest over medische hulpmiddelen en technologie. Kabinetsperiode 2012-2016

Manifest over medische hulpmiddelen en technologie. Kabinetsperiode 2012-2016 Manifest over medische hulpmiddelen en technologie Kabinetsperiode 2012-2016 Manifest over medische hulpmiddelen en technologie Kabinetsperiode 2012-2016 Medische hulpmiddelen en belang voor de samenleving

Nadere informatie

Workshop. Investeren in kosteneffectieve interventies Van Wetenschap naar Beleid. 1 Nederlands Congres Volksgezondheid 11 april 2012 Amsterdam

Workshop. Investeren in kosteneffectieve interventies Van Wetenschap naar Beleid. 1 Nederlands Congres Volksgezondheid 11 april 2012 Amsterdam Workshop Investeren in kosteneffectieve interventies Van Wetenschap naar Beleid 1 Programma Welkom Heleen Hamberg, RIVM-VTV Presentatie: Wat zijn economische evaluaties? Paul van Gils, RIVM-PZO Presentatie:

Nadere informatie

10. Veel ouderen in de bijstand

10. Veel ouderen in de bijstand 10. Veel ouderen in de bijstand Niet-westerse allochtonen ontvangen 2,5 keer zo vaak een uitkering als autochtonen. Ze hebben het vaakst een bijstandsuitkering. Verder was eind 2002 bijna de helft van

Nadere informatie

En dan.? De rol van de huisarts. Marjolein Berger, afdeling huisartsgeneeskunde UMCG

En dan.? De rol van de huisarts. Marjolein Berger, afdeling huisartsgeneeskunde UMCG En dan.? De rol van de huisarts Marjolein Berger, afdeling huisartsgeneeskunde UMCG Kanker in Nederland tot 2020 Trends en prognoses KWF Kankerbestrijding Kanker in Nederland tot 2040 De bevolking zal

Nadere informatie

INVESTEREN IN WONEN, WELZIJN EN ZORG. www.aimtrack.nl PAUL REIJN & AUKE VLONK

INVESTEREN IN WONEN, WELZIJN EN ZORG. www.aimtrack.nl PAUL REIJN & AUKE VLONK BEVOLKINGSPROGNOSES ESSENTIEEL VOOR INVESTEREN IN WONEN, WELZIJN EN ZORG www.aimtrack.nl PAUL REIJN & AUKE VLONK SEMINAR BEVOLKINGSPROGNOSES IN THEORIE, BELEID EN PRAKTIJK 6 OKTOBER 2015, CBS, DEN HAAG

Nadere informatie

De kosteneffectiviteit van de bevolkingsonderzoeken in Vlaanderen. Baarmoederhalskanker, Borstkanker en Dikkedarmkanker

De kosteneffectiviteit van de bevolkingsonderzoeken in Vlaanderen. Baarmoederhalskanker, Borstkanker en Dikkedarmkanker De kosteneffectiviteit van de bevolkingsonderzoeken in Vlaanderen. Baarmoederhalskanker, Borstkanker en Dikkedarmkanker Maaike Fobelets Lore Pil Koen Putman Lieven Annemans 5 oktober 2015 1 Algemene principes

Nadere informatie

Factsheet gezondheid van vrouwen en mannen

Factsheet gezondheid van vrouwen en mannen Factsheet gezondheid van vrouwen en mannen Aandeel vrouwen en mannen dat in het afgelopen jaar last heeft gehad van de 10 meest voorkomende langdurige aandoeningen/ziekten bij vrouwen*, 2011/2012 1 migraine

Nadere informatie

Fysiotherapeutisch zorggebruik door patiënten met een chronische aandoening in de periode 2006-2009 Achtergrond

Fysiotherapeutisch zorggebruik door patiënten met een chronische aandoening in de periode 2006-2009 Achtergrond Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL De gegevens mogen met bronvermelding worden gebruikt (M.K. Kooijman, I.C.S. Swinkels, J.A. Barten, C Veenhof. Fysiotherapeutisch zorggebruik door patiënten met

Nadere informatie

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Wynand van de Ven en Erik Schut Wederreactie op Douven en Mannaerts In ons artikel in TPEdigitaal (Van de Ven en Schut 2010) hebben wij uiteengezet

Nadere informatie

Antwerpen Centraal Station

Antwerpen Centraal Station Prof.dr. Johan Polder Maatschappelijk perspectief op de gezondheidseconomie van preventie VGE-NVTAG congres Gezondheidseconomie van preventie - Antwerpen, 21 mei 2010 Antwerpen Centraal Station 1 Utrecht

Nadere informatie

Jaarrapportage 2010. Branche informatie voor Welzijn en Maatschappelijke Dienstverlening

Jaarrapportage 2010. Branche informatie voor Welzijn en Maatschappelijke Dienstverlening Jaarrapportage 2010 Branche informatie voor Welzijn en Maatschappelijke Dienstverlening Inhoud Inleiding... 3 Samenvatting... 3 Kerncijfers 2008, 2009, 2010... 4 Participatie... 5 Verzuimontwikkeling...

Nadere informatie

Aandeel van patiënten met invasieve borstkanker waarbij een ER, PR en/of HER2 statusbepaling werd uitgevoerd vóór enige systemische behandeling

Aandeel van patiënten met invasieve borstkanker waarbij een ER, PR en/of HER2 statusbepaling werd uitgevoerd vóór enige systemische behandeling Status bepaling: 99,4% Aandeel van patiënten met invasieve borstkanker waarbij een ER, PR en/of HER2 statusbepaling werd uitgevoerd vóór enige systemische behandeling Vóór het starten van de behandeling

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

cijfers en feiten Hart- en vaatziekten bij vrouwen en mannen Uitgave van de Nederlandse Hartstichting februari 2011

cijfers en feiten Hart- en vaatziekten bij vrouwen en mannen Uitgave van de Nederlandse Hartstichting februari 2011 cijfers en feiten Hart- en vaatziekten bij vrouwen en mannen Uitgave van de Nederlandse Hartstichting februari 211 Sterfte bij vrouwen en mannen Hart- en vaatziekten zijn een belangrijke oorzaak van overlijden

Nadere informatie

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald PERSMEDEDELING VAN JO VANDEURZEN, VLAAMS MINISTER VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZIN 4 oktober 2012 Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald De kans dat Vlamingen

Nadere informatie

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd?

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Bijdrage prof. dr. Kees Goudswaard / 49 Financiering van de AOW: solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Deze vraag staat centraal in de bij drage van bijzonder hoogleraar Sociale zekerheid prof.

Nadere informatie

Ontwikkeling van genezende medicijnen tegen ouderdomsgerelateerde ziekten. Ad W. van Gorp, oprichter en CEO

Ontwikkeling van genezende medicijnen tegen ouderdomsgerelateerde ziekten. Ad W. van Gorp, oprichter en CEO Ontwikkeling van genezende medicijnen tegen ouderdomsgerelateerde ziekten Ad W. van Gorp, oprichter en CEO Agenda 1. Historie 2. Strategie 3. Projecten 10/28/2013 2 Historie Spin off bedrijf van het Hubrecht

Nadere informatie

CBS-berichten: Veranderingen in de arbeidsparticipatie in Nederland sinds 1970

CBS-berichten: Veranderingen in de arbeidsparticipatie in Nederland sinds 1970 CBS-berichten: Veranderingen in de arbeidsparticipatie in Nederland sinds 1970 Lian Kösters, Paul den Boer en Bob Lodder* Inleiding In dit artikel wordt de arbeidsparticipatie in Nederland tussen 1970

Nadere informatie

Het budgettaire zorgenkind: wat kunnen we doen?

Het budgettaire zorgenkind: wat kunnen we doen? Presentatie VGE Masterclass, 14 april 2011 Het budgettaire zorgenkind: wat kunnen we doen? Erik Schut 2 Vragen Wat is het probleem? Welke oplossingen? Gaan die werken? Zo niet, wat dan? 3 Wat is het probleem?

Nadere informatie

CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren

CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren Het aantal mensen met een baan is de afgelopen drie maanden met gemiddeld 6 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren hadden vaker werk. De beroepsbevolking

Nadere informatie

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek Een betere aanpak van chronische ziekten Samenvatting Het probleem Door de vergrijzing van de bevolking groeit het aantal

Nadere informatie

Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed

Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed dem s Jaargang 8 Mei ISSN 69-47 Een uitgave van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut Bulletin over Bevolking en Samenleving inhoud Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed

Nadere informatie

Onderneming en omgeving - Economisch gereedschap

Onderneming en omgeving - Economisch gereedschap Onderneming en omgeving - Economisch gereedschap 1 Rekenen met procenten, basispunten en procentpunten... 1 2 Werken met indexcijfers... 3 3 Grafieken maken en lezen... 5 4a Tweedegraads functie: de parabool...

Nadere informatie

Vlaams Indicatoren Project VIP²

Vlaams Indicatoren Project VIP² Vlaams Indicatoren Project VIP² Het initiatief voor het Vlaams Indicatoren Project VIP² gaat uit van de Vlaamse overheid, de Vlaamse vereniging van hoofdartsen en de ziekenhuiskoepels Zorgnet en Icuro.

Nadere informatie

Zorg in de G4; Verschillen tussen zorg in de G4 en daarbuiten

Zorg in de G4; Verschillen tussen zorg in de G4 en daarbuiten Zorg in de G4; Verschillen tussen zorg in de G4 en daarbuiten September 2013 Door: N. Rosendaal Introductie Amsterdam (A), Den Haag (DH), Rotterdam (R), en Utrecht (U) vormen samen de vier grootste steden

Nadere informatie

deelrapport Levensverwachting en sterfte

deelrapport Levensverwachting en sterfte deelrapport Levensverwachting en sterfte Regionale Volksgezondheid Toekomstverkenning Zeeland 2012 Inhoud Kernboodschappen 3 Inleiding 4 Levensverwachting en sterfte in Zeeland 5 Wat brengt de toekomst?

Nadere informatie

Functiebehoud bij ouderen in levensloopperspectief

Functiebehoud bij ouderen in levensloopperspectief Functiebehoud bij ouderen in levensloopperspectief - Werkzame preventie door het leven heen - (To Do or not To Do) Openbare les Ton Bakker lector Functiebehoud bij Ouderen in Levensloopperspectief 9 oktober

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 35

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 35 Statistisch Bulletin Jaargang 71 2015 35 27 augustus 2015 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 Werkloosheid verder gedaald 3 Werkloze beroepsbevolking 4 2. Inkomen en bestedingen 5 Consumenten zijn

Nadere informatie

Factsheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014. Werkloosheid stijgt naar 24% Definities. Nummer 6 juni 2014

Factsheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014. Werkloosheid stijgt naar 24% Definities. Nummer 6 juni 2014 Nummer 6 juni 2014 Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014 Factsheet Ondanks eerste tekenen dat de economie weer aantrekt blijft de werkloosheid. Negen procent van de Amsterdamse beroepsbevolking is werkloos

Nadere informatie

In tijden van economische recessie zijn bezuinigingen

In tijden van economische recessie zijn bezuinigingen Health is wealth Zorg is veel meer dan zorg over de zorguitgaven De gezondheidszorg haalt dagelijks de krantenkolommen. De laatste tijd gaat het opvallend vaak over de zorguitgaven, en over de zorg die

Nadere informatie

Verbanden tussen demografische kenmerken, gezondheidsindicatoren en gebruik van logopedie

Verbanden tussen demografische kenmerken, gezondheidsindicatoren en gebruik van logopedie Notitie De vraag naar logopedie datum 24 mei 2016 aan van Marliek Schulte (NVLF) Robert Scholte en Lucy Kok (SEO Economisch Onderzoek) Rapport-nummer 2015-15 Kunnen ontwikkelingen in de samenstelling en

Nadere informatie

Prof. dr. Lieven Annemans Gezondheidseconomische aspecten van bevolkingsonderzoek naar kanker UGent & VUB

Prof. dr. Lieven Annemans Gezondheidseconomische aspecten van bevolkingsonderzoek naar kanker UGent & VUB Prof. dr. Lieven Annemans Gezondheidseconomische aspecten van bevolkingsonderzoek naar kanker UGent & VUB Een systematische review van de kosteneffectiviteit van bevolkingsonderzoek naar baarmoederhals,

Nadere informatie

Investeren in gezondheid Een gezonde investering! Symposium voor Leidinggevenden IZA Bedrijfszorg 27-03-2013

Investeren in gezondheid Een gezonde investering! Symposium voor Leidinggevenden IZA Bedrijfszorg 27-03-2013 1 Investeren in gezondheid Een gezonde investering! Symposium voor Leidinggevenden IZA Bedrijfszorg 27-03-2013 2 Bevorderen van de gezondheid, inzetbaarheid en productiviteit van medewerkers 4 werkmaatschappijen

Nadere informatie

Schatting effect aangepaste Schattingsbesluit (asb) op aandeel afwijzingen WIA (september

Schatting effect aangepaste Schattingsbesluit (asb) op aandeel afwijzingen WIA (september Schatting effect aangepaste Schattingsbesluit (asb) op aandeel afwijzingen WIA (september 2009) Aanleiding De resultaten van het onderzoek Wel WIA, geen werk? roepen bij de Stichting de vraag op of de

Nadere informatie

De indicatoren over borstkanker, die in kader van het VIP²-project worden opgevolgd zijn:

De indicatoren over borstkanker, die in kader van het VIP²-project worden opgevolgd zijn: Indicatoren VIP²-project Oncologie In België is, net als in Europa, borstkanker de meest voorkomende oorzaak van overlijden door kanker bij vrouwen (20,6 % van alle overlijdens ingevolge kanker). In 2009

Nadere informatie

Sociaal-economische gezondheidsverschillen en werk

Sociaal-economische gezondheidsverschillen en werk Sociaal-economische gezondheidsverschillen en werk Lex Burdorf, hoogleraar Determinanten van Volksgezondheid Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Academische Werkplaats Publieke Gezondheid CEPHIR

Nadere informatie

INFOKAART OUDEREN EN ROKEN

INFOKAART OUDEREN EN ROKEN INFOKAART OUDEREN EN ROKEN Roken Roken is de risicofactor die de meeste sterfte en het meeste gezondheidsverlies met zich brengt en zodoende ook zorgt voor veel verlies aan kwaliteit van leven (1). Vijftien

Nadere informatie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Prof. Dr. Lieven Annemans Ghent University, Brussels University Lieven.annemans@ugent.be Lieven.annemans@vub.ac.be VIGeZ April 2013 1 Growth 7% Eén van de

Nadere informatie

Uitleg over de interpretatie van de grafiek : De resultaten worden weergegeven via een trechtertechniek (= Funnel plot).

Uitleg over de interpretatie van de grafiek : De resultaten worden weergegeven via een trechtertechniek (= Funnel plot). Het H.-Hartziekenhuis scoort bij het Vlaams Indicatoren Project! Het initiatief voor het Vlaams Indicatoren Project (VIP²) gaat uit van de Vlaamse overheid, de Vlaamse vereniging van hoofdartsen en de

Nadere informatie

Ouderen en kanker: epidemiologie en factoren van invloed op behandeling en overleving. Maryska Janssen-Heijnen Valery Lemmens

Ouderen en kanker: epidemiologie en factoren van invloed op behandeling en overleving. Maryska Janssen-Heijnen Valery Lemmens Ouderen en kanker: epidemiologie en factoren van invloed op behandeling en overleving Maryska Janssen-Heijnen Valery Lemmens Levensverwachting in jaren Nederlandse bevolking 2007 Leeftijd Mannen Vrouwen

Nadere informatie

De gouden eieren van de gezondheidszorg. Marc Pomp, adviseur gezondheidseconomie

De gouden eieren van de gezondheidszorg. Marc Pomp, adviseur gezondheidseconomie De gouden eieren van de gezondheidszorg Marc Pomp, adviseur gezondheidseconomie GEEN WOORDEN MAAR DADEN Pharmapartners 14 11 2013 Hoe sexy is ICT in de zorg? Wat weten economen van de zorg? AMC-baas Marcel

Nadere informatie

Innovatie in de Zorg en in de farmacie

Innovatie in de Zorg en in de farmacie Innovatie in de Zorg en in de farmacie niets nieuws onder de horizon, wel bitter noodzakelijk Patrick Edgar Senior Manager Zorginkoop Is innovatie in de zorg nodig? Het gaat toch goed? Nederlanders leven

Nadere informatie

Van goede zorg verzekerd. Zorgverzekering. Oegstgeest 27 september 2014

Van goede zorg verzekerd. Zorgverzekering. Oegstgeest 27 september 2014 1 Van goede zorg verzekerd Zorgverzekering Oegstgeest 27 september 2014 Volksgezondheid Toekomst Verkenningen VTV 2013 Uitgangspunten zorgverzekeraars Zorgverzekeraars: Hanteren solidariteit en voor iedereen

Nadere informatie

De toekomst van de zorg in een vergrijzende samenleving

De toekomst van de zorg in een vergrijzende samenleving De toekomst van de zorg in een vergrijzende samenleving Nieuwe visie op zorg noodzakelijk! Stijgende vraag naar zorg Kostengroei Grote vraag naar zorgpersoneel Verwachtingen burgers Meer eigen regie in

Nadere informatie

Niet-westerse allochtonen behoren minder vaak tot de werkzame beroepsbevolking 1) Arbeidsdeelname niet-westerse allochtonen gedaald

Niet-westerse allochtonen behoren minder vaak tot de werkzame beroepsbevolking 1) Arbeidsdeelname niet-westerse allochtonen gedaald 7. Vaker werkloos In is de arbeidsdeelname van niet-westerse allochtonen gedaald. De arbeidsdeelname onder rs is relatief hoog, zes van de tien hebben een baan. Daarentegen werkten in slechts vier van

Nadere informatie

Deelrapport 1 van het onderzoeksprogramma Toekomst Zorg

Deelrapport 1 van het onderzoeksprogramma Toekomst Zorg Deelrapport 1 van het onderzoeksprogramma Toekomst Zorg Albert van der Horst, Frank van Erp en Jasper de Jong CPB Achtergronddocument bij CPB Policy Brief 2011/11, Trends in gezondheid en zorg De ontwikkelingen

Nadere informatie

Nacontrole bij borstkanker op maat m.b.v. ICT-ondersteunde risicoanalyse

Nacontrole bij borstkanker op maat m.b.v. ICT-ondersteunde risicoanalyse Herstel na kanker Innovatie van nacontrole en nazorg: Een praktische uitdaging! Donderdag 1 december 2011 Nacontrole bij borstkanker op maat m.b.v. ICT-ondersteunde risicoanalyse Dr. J.M. Klaase, chirurg-oncoloog

Nadere informatie

Factsheet Indicatie zorgvraag Amsterdam 2030 Prognoses van functioneren en chronische aandoeningen 1

Factsheet Indicatie zorgvraag Amsterdam 2030 Prognoses van functioneren en chronische aandoeningen 1 Factsheet Indicatie zorgvraag Amsterdam 2030 Prognoses van functioneren en chronische aandoeningen 1 Inleiding Hoe functioneren mensen en welke chronische aandoeningen hebben ze? Wat willen ze? Wat kunnen

Nadere informatie

Samenvatting Inleiding In veel landen is dikke-darmkanker een belangrijk volksgezondheidsprobleem; zo werden in 1997 ongeveer 8.500 nieuwe gevallen van dikke-darmkanker geconstateerd in Nederland en meer

Nadere informatie

Uw pensioenbulletin juli 2010. Pensioenen per 1 juli 2010 niet verhoogd. Algemeen Mijnwerkersfonds

Uw pensioenbulletin juli 2010. Pensioenen per 1 juli 2010 niet verhoogd. Algemeen Mijnwerkersfonds Uw pensioenbulletin juli 2010 Algemeen Mijnwerkersfonds Pensioenen per 1 juli 2010 niet verhoogd Door de huidige dekkingsgraad en de onzekere economische omstandigheden heeft het bestuur, na advies van

Nadere informatie

Nieuwe ontwikkelingen binnen de GE Oncologie: wordt de behandeling te duur? Hanneke Wilmink Internist- oncoloog

Nieuwe ontwikkelingen binnen de GE Oncologie: wordt de behandeling te duur? Hanneke Wilmink Internist- oncoloog Nieuwe ontwikkelingen binnen de GE Oncologie: wordt de behandeling te duur? Hanneke Wilmink Internist- oncoloog Kosten kanker behandeling 2011 NL: 100.600 nieuwe gevallen kanker Vooral op oudere leedijd

Nadere informatie

Alcoholvergiftigingen en ongevallen met alcohol bij jongeren van 10 tot en met 24 jaar

Alcoholvergiftigingen en ongevallen met alcohol bij jongeren van 10 tot en met 24 jaar Alcoholvergiftigingen en ongevallen met alcohol bij jongeren van 10 tot en met 24 jaar H. Valkenberg Uitgegeven door Stichting Consument en Veiligheid Postbus 75169 1070 AD Amsterdam maart 2012 Bij de

Nadere informatie

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2013

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2013 Fact sheet nummer 9 juli 2013 Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2013 Er zijn in Amsterdam bijna 135.000 jongeren in de leeftijd van 15 tot 27 jaar (januari 2013). Veel jongeren volgen een opleiding of

Nadere informatie

NVZ brancherapport ziekenhuizen Vergelijking Europa

NVZ brancherapport ziekenhuizen Vergelijking Europa 1 Achtergronddocument NVZ brancherapport ziekenhuizen Vergelijking Europa Vergelijking van prestaties van ziekenhuizen in,,,,, Zwitserland,, en op basis van gegevens van de OECD en andere bronnen Een project

Nadere informatie

Snelle vergrijzing in Japan vraagt om actie

Snelle vergrijzing in Japan vraagt om actie Snelle vergrijzing in Japan vraagt om actie Inleiding Vrijwel elk ontwikkeld land wordt geconfronteerd met een vertraging van de groei of teruggang in zijn bevolking. De Japanse bevolking vergrijst zo

Nadere informatie

Management Samenvatting

Management Samenvatting Management Samenvatting Inleiding Zorgverzekeraars streven op het brede terrein van cure, care en preventie naar voortdurende verbetering van kwaliteit van zorg, gezondheid en kwaliteit van leven van hun

Nadere informatie

Wajongers aan het werk met loondispensatie

Wajongers aan het werk met loondispensatie Wajongers aan het werk met loondispensatie UWV, Directie Strategie, Beleid en Kenniscentrum Dit memo gaat in op de inzet van loondispensatie bij Wajongers en op werkbehoud en loonontwikkeling. De belangrijkste

Nadere informatie

QALY-tijd. Medische technologie, kosteneffectiviteit en richtlijnen. QALY-tijd

QALY-tijd. Medische technologie, kosteneffectiviteit en richtlijnen. QALY-tijd Medische technologie, kosteneffectiviteit en richtlijnen Werner Brouwer, Leona Hakkaart, Mark Koopmanschap, Louis Niessen, Frans Rutten Actoren & rekwisieten Outline presentatie Het goede nieuws en het

Nadere informatie

Doelmatigheid als panacee, makkelijker gezegd dan gedaan

Doelmatigheid als panacee, makkelijker gezegd dan gedaan Doelmatigheid als panacee, makkelijker gezegd dan gedaan Laura van Geest Overzicht 1. Historische trends 2. Toekomstscenario s CPB overzicht is meer zorg een probleem? meer zorg en meer solidariteit? 3.

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 20 december 2013

PERSBERICHT Brussel, 20 december 2013 PERSBERICHT Brussel, 20 december 2013 Werkgelegenheid stabiel, werkloosheid opnieuw in stijgende lijn Arbeidsmarktcijfers derde kwartaal 2013 Na het licht herstel van de arbeidsmarkt in het tweede kwartaal

Nadere informatie

CoRPS Kwaliteit van leven data verzamelen endelen met de PROFILES registratie: dikkedarmkanker als voorbeeld Center of Research on Psychology in Somatic diseases Dr. Floortje Mols - Tilburg University

Nadere informatie

Prof.dr. Epie Boven Medisch oncoloog

Prof.dr. Epie Boven Medisch oncoloog Prof.dr. Epie Boven Medisch oncoloog Nieuwe antikanker medicijnen, hoge kosten Waarom ontsporen cellen in ons lichaam? De normale cel bevat 46 chromosomen, ook wel DNA genoemd - het DNA vormt ons genetisch

Nadere informatie

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt Tussen maart en mei is het aantal mensen met een baan met gemiddeld 6 duizend per maand gestegen. De stijging is volledig aan vrouwen toe te schrijven. Het

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie