Richtlijn voor het trainen met een myo- electrische prothese

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Richtlijn voor het trainen met een myo- electrische prothese"

Transcriptie

1 Richtlijn voor het trainen met een myoelectrische prothese Gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek Hanneke Bouwsema, Corry K. van der Sluis, Raoul M. Bongers Centrum voor Bewegingswetenschappen / Afdeling Revalidatiegeneeskunde UMCG, RuG Juli 2013

2 Inhoudsopgave Inleiding 3 Overzicht revalidatie Aspecten die bijdragen aan de training Leervermogen Préprothesefase Training van de andere arm met een armprothesesimulator Prothesefase Achtergrondinformatie Trainingsaspecten Prothesespecifieke trainingsaspecten Leervermogen Préprothesefase Training van de andere arm met een armprothesesimulator Prothesefase Evaluatie 24 Referenties 26

3 Inleiding Waarom is een richtlijn met wetenschappelijk aangetoonde trainingsaspecten nodig? Twintig tot veertig procent van de cliënten met een armamputatie gebruikt in het dagelijks leven geen prothese. Dit komt onder andere door dat een laag functioneel gebruik en gebrek aan voldoende toegepaste training. 1,2 Om het prothesegebruik te verhogen is een goede training belangrijk, waarbij de vaardigheden zo goed mogelijk worden aangeleerd in de kliniek en daarna thuis goed toegepast kunnen worden. Revalidatiecentra gebruiken vaak eigen protocollen die zijn ontwikkeld uit klinische ervaringen (best practice). 3 Zo heeft elk centrum een eigen trainingsprogramma. Maar tot op heden is het niet bekend wat de meest efficiënte manier van trainen is en de vraag naar een wetenschappelijk gefundeerd trainingsprogramma wordt steeds groter. 414 Deze richtlijn is opgezet met onder andere resultaten uit onderzoek van het Centrum van Bewegingswetenschappen in samenwerking met de afdeling Revalidatiegeneeskunde van het Universitair Medisch Centrum Groningen en de Rijksuniversiteit Groningen, financieel gesteund door de firma Otto Bock. Toepassing van motorische leerprincipes. In deze richtlijn worden motorische principes toegepast waarvan uit onderzoek is gebleken dat deze motorisch leren bevorderen *. Door deze principes te gebruiken in het revalidatieproces wordt het motorisch leren gemaximaliseerd. Hoewel het gebruik van wetenschappelijke onderzoeksresultaten in de klinische prothesiologiepraktijk nog niet standaard is, kan dit een grote bijdrage leveren aan de revalidatie van cliënten. 815 Algemene aspecten in de prothesetraining. Het accepteren en gebruiken van een prothese wordt verhoogd door onder andere een goede prothesetraining 1618, het snel aanmeten van de prothese 1,13,1921 en het voorlichten van cliënten 22. Daarnaast zijn de volgende algemene aspecten belangrijk bij training: Oefenen: de mate van verbetering in prestaties hangt af van de hoeveelheid oefening 23,2423 Optimaliseren: behandeltijd is vaak beperkt, optimaliseer daarom het leren tijdens de sessies Generaliseren: revalidatie is succesvol als de geleerde vaardigheden thuis kunnen worden toegepast Doelen stellen: door het stellen van doelen samen met de cliënt wordt efficiëntie, effectiviteit en de motivatie verhoogd tijdens de revalidatie 25,26 Doel van de richtlijn. Deze richtlijn biedt specifieke handvatten voor het trainen van de controle van de armprothese. Andere aspecten van amputatie en prothesegebruik (zoals pijn management, stompmanagement, cliënteneducatie, prothesevoorschriften, wennen aan de prothese en algemene oefeningen voor de fysieke gesteldheid) worden niet behandeld. De richtlijn is algemeen opgesteld; per cliënt zal de training op individueel niveau verder ingevuld moeten worden waarin de behoeften, verwachtingen en doelen van de cliënt meegenomen worden. Doelpopulatie. Het programma richt zich in eerste instantie op mensen met een transradiale amputatie die gebruik gaan maken van een myoelektrische armprothese, maar het programma kan, met aanpassingen, ook worden toegepast bij andere amputatieniveaus en/of andere prothesetypen. Opzet van de richtlijn. De richtlijn is opgedeeld in twee delen, een overzicht met specifieke trainingsaspecten en deel met achtergrondinformatie over de trainingsaspecten. De drie fasen in het revalidatieproces van een armprothesegebruiker worden in de richtlijn gevolgd. De préprothesefase start meteen na de amputatie, gevolgd door de prothesefase na het aanmeten van de prothese, en het revalidatieproces wordt afgesloten met evaluatie. Wanneer de richtlijn wordt gevolgd in meerdere revalidatiecentra worden niet alleen prothesegebruikers tot een zo hoog mogelijk functioneel niveau gebracht, maar kan ook dataverzameling en metingen over meerdere centra tegelijkertijd plaatsvinden. Dit bevordert het doen van onderzoek en het krijgen van nieuwe inzichten op het gebied van de prothesiologie. * Niet alle leerprincipes in deze richtlijn zijn onderzocht en gevalideerd met prothesegebruikers, aangezien er nog maar weinig onderzoek is gedaan in het veld van de prothesiologie. Van een deel zijn alleen resultaten bekend uit onderzoek met nietgeamputeerden en/of andere patiënten populaties. Aangenomen wordt echter, dat de bevindingen uit deze onderzoeken ook toegepast kunnen worden bij prothesegebruikers. 3

4 Overzicht revalidatie 4

5 Aspecten die bijdragen aan de training Pas onderstaande trainingsaspecten toe bij alle Trainingssessies Houd aandacht voor het gebruik van de stomp bij activiteiten zodat een uitsluitend eenhandige werkwijze wordt tegengegaan. Dit werkt nadelig voor de acceptatie en het gebruik van de prothese. Coördinatie Focus op een vloeiende controle van de spiersignalen. Laat de spieren zo snel mogelijk achter elkaar aan spannen zodat er geen tijd tussen zit. Dit verbetert de timing en zorgt voor een vloeiender en snellere beweging. Train bijvoorbeeld het opeenvolgen van handopening en handsluiting door nadruk te leggen op het direct starten van de handsluiting na het hand openen. Bij reiken en grijpen: train het gelijktijdig eindigen van het reiken naar een object en het grijpen van een object door de hand tijdens het reiken al te laten sluiten. Kijken naar de hand Tijdens de training zal de cliënt altijd eerst naar de prothesehand kijken. Wanneer cliënt ervaren raakt met de prothese probeer dan het kijken naar de prothese te verminderen: Train terwijl er niet rechtstreeks naar de prothesehand gekeken wordt. Train door de cliënt te laten wegkijken van de prothesehand, of door de prothesearm af te dekken. Grijpkracht controle Voor een goede grijpkrachtcontrole is een goede proportionele controle nodig. Focus daarom in préprothesefase ook op het trainen van de proportionele controle. Neem in het hele revalidatieproces ruim de tijd voor het leren van de krachtcontrole. Verbetering in controle van de grijpkracht kost veel tijd. Train het vastgrijpen van verschillende flexibele objecten, start daarbij met indirect grijpen. Train de mate van indrukking van niet ingedrukt tot volledig ingedrukt. Specifiek en functioneel Zorg voor een goede basis, maar train zo snel mogelijk in een meer functioneel en specifieke omgeving. Dit motiveert de cliënt. Probeer de basiscontrole trainingen zo kort mogelijk te houden en verder te gaan in meer motiverende functionele oefeningen, zoals in een spelsituatie of dagelijkse handelingen. Variatie Breng veel variatie aan in de training: train in verschillende snelheden, in verschillende houdingen, met verschil in timing, met objecten in verschillende vormen, structuren, grootte en indrukbaarheid. Neem tijd voor herstel Train in sessies met rustperiodes van in ieder geval 24 uur tussen de sessies. Twee keer op 1 dag trainen heeft geen meerwaarde voor het leren. Herhaal veel Hoe vaker een handeling geoefend wordt, des te beter zal het resultaat zijn. Train in een gebloktherhaalde structuur Herhaal eerst één oefening tot deze goed gaat. Ga vervolgens door naar een tweede oefening en oefen deze tot het goed gaat. Oefen vervolgens beide taken achter elkaar, waardoor een gebloktherhaald schema ontstaat voor de training. 5

6 Geef instructies met een externe focus Geef instructies gericht op de effecten van de beweging op de omgeving en niet op bewegingen van het lichaam zelf. [bij het oefenen in het aanspannen van de twee spiergroepen met spiersignaal op het beeldscherm] GOED: het ene spiersignaal is al mooi hoog, probeer eens of het andere signaal ook hoger kan > focus op het resultaat op het scherm FOUT: probeer je spieren nog meer aan te spannen > focus op het lichaam Gebruik feedback op resultaat van de oefening Richt feedback op het resultaat van de beweging, niet de beweging zelf. Geef alleen positieve feedback. 6

7 Leervermogen Elke cliënt heeft een uniek trainingsschema, aangepast aan het motorisch leervermogen van de cliënt. Wat getraind moet worden, het aantal sessies en de hoeveelheid herhalingen die nodig zijn voor een cliënt hangt af van het motorisch leervermogen af. Het diagram kan gebruikt worden om te zien wat geschikt is voor de cliënt. Doel Vaststellen hoe goed de cliënt is in het aanleren van nieuwe motorische vaardigheden Er zijn nog geen duidelijke criteria voor wanneer een cliënt snel of langzaam leert. Ervaring van de therapeut kan helpen om te bepalen hoe goed de cliënt in staat is om de gevraagde vaardigheden uit te voeren en de snelheid van het leren van de vaardigheden. Bij een snel lerende cliënt kan daarbij een hogere eindscore aangehouden worden zodat deze cliënt zo optimaal mogelijk getraind wordt (bijvoorbeeld 95% correct uitgevoerde handelingen en veel herhalingen), terwijl bij minder vaardige cliënten een lager percentage volstaat indien de 90% niet haalbaar is. 7

8 Préprothesefase Doelen De cliënt zo goed mogelijk voorbereiden op het gebruik van een myoelectrische prothese Controle krijgen over de spiersignalen vanuit de stompmusculatuur Hoogte van de signalen Proportionele controle: langzaam en snel aanspannen van de spieren Cocontractie: aanspannen en ontspannen van spiergroepen afzonderlijk en bewuste cocontractie van beide spiergroepen Openen en sluiten van de hand Proportionele controle: verschillende snelheden van openen en sluiten Oefen het schakelen tussen instellingen van de hand (zoals openensluiten naar polsrotatie) Spelletje is leuk en motiveert cliënt Bijvoorbeeld het autospel van PAULA: beweeg figuur met spiercontracties door gaten in de muren Varieer in moeilijkheidsniveau Train het openen en sluiten van de hand Train grootte handopening ten opzichte van een object Oefen positioneren van de hand ten opzichte van objecten Proportionele controle: varieer snelheid van openen en sluiten Oefen krachtcontrole met indrukbare voorwerpen Schakel tussen instellingen van de hand (zoals openen- sluiten naar polsrotatie In dit voorbeeld wordt de PAULA software van Ottobock gebruikt. Zie achtergrondinformatie voor meer systemen Duur van de training De training opbouwen op geleide van de spiervermoeidheid. Opbouwen van 5 minuten tot 30 minuten per therapiesessie. Wanneer is het doel bereikt? Bij het goed uitvoeren van 90% of meer van de gevraagde taken 8

9 Training van de andere arm met een armprothesesimulator Intermanuele transfer Door training met een simulator aan de gezonde arm vindt Intermanuele transfer plaats. Door dit effect worden de prestaties aan geamputeerde arm hoger wanneer later met de prothese dezelfde motorische vaardigheid geoefend wordt. Doelen Verhogen van startniveau en versnellen van het leerproces van vaardigheden voor toekomstige prothese Cliënt bekend laten raken met mogelijkheden en onmogelijkheden van een prothese Train het openen en sluiten van de hand Train grootte handopening ten opzichte van een object Oefen positioneren van de hand ten opzichte van objecten Proportionele controle: varieer snelheid van openen en sluiten Oefen krachtcontrole met indrukbare voorwerpen Duur van de training 30 minuten per keer. Train in 3 aparte sessie vroeg in het revalidatieproces. De training herhalen op 3 dagen voorafgaand aan de protheseverstrekking 9

10 Prothesetraining Compensatiegedrag Let op de mate van compensatie. Functionele compensatie zal altijd plaatsvinden door de eigenschappen van de prothese. Train daarom niet op het volledig verwijderen van de compensaties, corrigeer alleen teveel compensatie om overbelasting en blessures te voorkomen. Denk aan prépositionering van de prothesehand. Dit is afhankelijk van de taak, er is geen algemene stand van de hand die overal toepasbaar is. Doel prothesetraining De cliënt naar een zo hoog mogelijk niveau van functioneel gebruik en acceptatie van de prothese brengen Prothese een geïntegreerd onderdeel laten zijn van het dagelijks leven Doel basiscontrole prothesefuncties Toepassen van de geleerde vaardigheden tijdens de stompmusculatuurtraining in het prothesegebruik Doel objecttraining Het kunnen toepassen van de actieve functies van de prothesehand in doelgerichte taken Doel ADL training Het toepassen van de geleerde vaardigheden in het dagelijks leven Training is hetzelfde als bij de stompmusculatuurtraining, alleen nu met een prothese in plaats van met electroden. Kijk daarom voor training bij de préprothesefase 10

11 Prothesetraining Indirect grijpen is het overgeven van een object van de nietaangedane hand naar de prothesehand Duur van de training 30 minuten per sessie Wanneer is het doel bereikt Bij het goed uitvoeren van 90% of meer van de gevraagde taken 11

12 Prothesetraining Bedenk en pas zelf situaties toe die belangrijk zijn voor de cliënt en aansluiten bij de doelen van de cliënt. Verwacht niet dat alle taken met de prothese uitgevoerd kunnen worden. De prothese is de nietdominante hand geworden, en verricht veelal de ondersteunende functies. Dat neemt niet weg dat de cliënt wel de mogelijkheid heeft om de prothese actief in te zetten tijdens deze activiteiten Voorbeelden van te schetsen situaties: o Tafeldekken: tafelkleed uitvouwen op tafel. Borden en bekers uit keukenkastje pakken en op tafel zetten, bestek uit la pakken en neerleggen Slaapkamer de cliënt staat op. Taken en handelingen kunnen hierbij zijn o Kleren aantrekken, zoals broek met rits, vest aantrekken met knopen, schoenen veteren o Opmaken van het bed, gordijnen opendoen Badkamer zelfverzorging van de cliënt o Tandenpoetsen: openen tube tandpasta, tandpasta op tandenborstel, tandenpoetsen, tandenborstel uitspoelen onder kraan o Gezicht reinigen met washand o Haren verzorgen: kammen, föhnen, gelpot pakken, openen, gel in haar smeren, gelpot dichtdoen Keuken het bereiden van een maaltijd o Het bakken van een ei: pan uit keukenkastje op het vuur, eieren uit koelkast in de pan, bord uit keukenkastje pakken, gebakken ei op bord o Brood smeren: bord en brood uit kast pakken, boterham op bord leggen, boter en jam uit koelkast pakken, mes uit de la pakken, boter en jam op brood smeren, brood in stukken snijden. o Drinken uit koelkast pakken, beker uit keukenkastje, pak/fles openmaken, drinken inschenken, pak sluiten Bijkeuken o Wasgoed uit wasmachine halen en in wasmand stoppen, wasmand optillen, naar lijn brengen, was op lijn hangen met wasknijpers. Was van lijn halen en in wasmand leggen. o Strijkplank: wasmand naar strijkplank brengen. Kledingstuk eruit pakken, strijken en opvouwen Werk o Brief: enveloppe pakken, openen, brief eruit halen, brief openvouwen en lezen o Op de laptop werken: word programma openen en tekst typen Hobby en/of vrije tijd o Ketting maken: kralen en draad pakken. Kralen aan draad rijgen, knoop in draad leggen. Ketting omdoen o Knutselen: figuur tekenen op papier en uitknippen met schaar; iets creëren met hout: uitzagen en in elkaar timmeren met hamer en spijkers o Tuinieren: gras maaien, gras bijknippen met tuinschaar, gras bij elkaar harken/vegen, opvegen met blik en veger o Vul dit ook in voor sporten Eetkamer In Appendix A zijn deze situaties opgenomen en is elke situatie verdeeld in verschillende acties die worden geoefend tijdens de situatie, zoals indirect grijpen of krachtcontrole. Zo kunnen specifieke taken worden uitgezocht waar de cliënt op kan trainen om een bepaald aspect te verbeteren. Heeft de cliënt bijvoorbeeld moeite met grijpkrachtcontrole, oefen dan taken waarin dit aan bod komt. 12

13 Achtergrondinformatie bij het trainingsprogramma

14 Trainingsaspecten Bepaalde aspecten kunnen bijdragen aan motorisch (her)leren, en daarmee aan het functionele gebruik van een prothese. Een aantal zijn naar voren gekomen uit onderzoek met prothesegebruikers, zoals de coördinatietraining, krachttraining en het kijkgedrag. Andere aspecten gelden voor training in het algemeen, zoals taakspecifiek en functioneel trainen, variëren, rust, herhaling, presentatie van taken, instructies en feedback De belangrijkste trainingsaspecten worden in deze achtergrondsectie verder uitgewerkt. Prothese specifieke trainingsaspecten Houd aandacht voor het gebruik van de stomp Het is belangrijk om na de amputatie de stomp te blijven gebruiken om het ontwikkelen van een uitsluitend eenhandige werkwijze zoveel mogelijk tegen te gaan. Eenhandig werken kan het leren gebruiken en het accepteren van de prothese moeilijker maken. Stimuleer daarom het gebruik van de stomp, bijvoorbeeld in tweehandige taken. Natuurlijk moet een therapeut wel aandacht besteden aan het ontwikkelen van bepaalde eenhandige vaardigheden zodat een cliënt zich zelfstandig met één hand kan redden bij bepaalde handelingen. Coördinatietraining in reiken en grijpen Bewegingen met een armprothese zijn in verschillende studies onderzocht. 46,3139 Er is met bewegingsregistratiesystemen in detail gekeken naar het reiken en grijpen met een prothese om te zien of er specifieke componenten zijn waarop een trainingsprogramma zich zou kunnen richten. 40 De onderzoeken lieten zien dat reiken en grijpen bij prothesegebruikers langer duurt en minder snel gaat dan met een gezonde hand. Ook is te timing van de verschillende bewegingen anders bij myoelectrische protheses. Dit is vooral terug te zien in de reikbeweging (het bewegen van de hand naar het object) en de grijpbeweging van de hand (het openen en sluiten van de hand om het object vast te pakken). In het volgende figuur is het reiken en grijpen getekend van een gewone hand (links) en een myoelectrische prothesehand (rechts). Het reiken (boven) wordt weergegeven in de snelheid van de beweging, en het grijpen (onder) wordt weergegeven als de afstand tussen de duim en Hand Myo-electrische prothese wijsvinger zodat de handopening 120 te zien is. Snelheid van de beweging (cm/s) Hand opening (cm) Tijd (s) Reiken Grijpen hand opening Plateau hand sluiting Tijd (s) In het figuur is duidelijk te zien dat de beweging trager is en meer tijd kost met een prothese dan met de gewone hand. Met de gewone hand wordt het reiken en het grijpen vloeiend uitgevoerd en eindigen het reiken en het grijpen gelijktijdig. Bij de prothese zijn het reiken en grijpen minder goed getimed. In het figuur is duidelijk dat de prothesehand pas later start met openen tijdens het reiken en de hand sluit pas als de reikbeweging is afgelopen. 14

15 Ook is er bij de prothese een plateau te zien tussen handopening en handsluiting, terwijl dit plateau niet aanwezig is in een gezonde hand. Daar volgen het openen en sluiten elkaar vloeiend op. De slechtere timing van het reiken en grijpen en ook de handopening en sluiting met de prothesehand komt deels door het gebrek aan gevoel met een prothese. De gebruiker krijgt daardoor geen feedback over de handeling en om er zeker van te zijn dat de hand echt het object vastpakt duren alle processen langer. 31,38,39 De duur van het plateau tussen handopening en handsluiting zegt iets over het niveau van de prothesegebruiker. 31 De betere prothesegebruikers hebben kortere plateaus, en maken daardoor meer vloeiender en snellere bewegingen met de prothese. Uit de studies naar de bewegingen met een armprothese komen twee concrete adviezen voor het revalidatieproces: Train het opeenvolgen van handopening en handsluiting. Dit zorgt voor een verbeterde timing tussen de twee elementen waardoor de duur van plateaufase korter wordt en de beweging vloeiender en sneller wordt. Laat de cliënt achter elkaar hand openen en hand sluiten oefenen, met de nadruk op het direct volgen van de handsluiting op de handopening. Dit kan tijdens het hele revalidatieproces geoefend worden. Train het gelijktijdig eindigen van het reiken en grijpen. Dit zorgt voor een betere timing van de reik en grijpbeweging waardoor ook een natuurlijker bewegingspatroon ontstaat. Oefenen de start van het sluiten van de hand al tijdens de reikbeweging naar het object toe waardoor de hand al bezig is met sluiten wanneer deze bij het object aankomt. Het einde van de grijpbeweging en de reikbeweging gaan dan meer samenvallen. Dit kan tijdens het hele revalidatieproces geoefend worden, maar het beste tijdens de prothesetraining. Kijken naar de hand Bij prothesegebruik is het grootste gedeelte van de sensorische informatie zoals proprioceptie en tactiele informatie verloren. Alleen visuele informatie, door te kijken, is nog volledig beschikbaar. Prothesegebruikers kijken daarom vaak naar de prothesehand tijdens het reiken en grijpen 31, terwijl met een gezonde hand vrijwel niet naar de hand gekeken wordt maar naar het object dat gepakt moet worden. 41 De hoeveelheid tijd die een prothesegebruiker naar de hand kijkt, is een maat voor het niveau van functioneren. 31 Hoe minder naar de prothesehand gekeken wordt, des te beter is de algemene prestatie van de prothesegebruiker. Het kijkgedrag kan gebruikt worden als maat voor het niveau van de prothesegebruiker. In het begin van de revalidatie zal er veel gekeken worden naar de hand, en gedurende de revalidatie zal dit verminderen als de gebruiker meer controle krijgt over de prothese. Door te trainen op het minder kijken naar de hand zou het leerproces versneld kunnen worden. De cliënt wordt dan gedwongen om de prothese aan te sturen zonder de visuele controle. Trainen op het kijken naar de hand kan als toevoeging gebruikt worden tijdens de training wanneer de basis is gelegd met de training. Train basiscontrole signalen, reiken en grijpen met de prothese door naar een vast punt te kijken in het perifere blikveld in plaats van direct naar de hand te kijken Train zonder visuele informatie door de cliënt weg te laten kijken tijdens de oefening of door de arm af te dekken Noot: De prothesegebruiker blijft wel afhankelijk van alleen de visuele informatie. Verwacht niet dat een cliënt alle handelingen kan uitvoeren zonder naar de hand te kijken. 15

16 Grijpkracht controle van de hand Een goede controle van de grijpkracht met een prothesehand is een van de moeilijkste onderdelen van de revalidatie, en is daarom een van de hoogste doelen in het revalidatieproces. 19 Een goede controle van de grijpkracht is nodig in het dagelijks leven, zodat objecten niet stuk worden geknepen of kapot vallen. Een hogere score op een klinische test voorspelt vaak een betere krachtcontrole van prothesegebruikers. 31,42 Het leren van de grijpkracht is een geleidelijk proces dat veel tijd in beslag neemt. 42 Daarom moet er ruim de tijd worden genomen en veel op geoefend worden tijdens de revalidatie. De basis van de controle kan tijdens de préprothesefase geoefend worden met de proportionele controle. Een goede proportionele controle van het spiersignaal zorgt voor een goede grijpkrachtcontrole met de prothese. Train met objecten van verschillende texturen, flexibiliteit en stijfheid. Laat de objecten grijpen terwijl ze niet ingedrukt mogen worden, maar train ook verschillende mate van indrukkingen. Het is belangrijk om in de prothesetraining te starten met indirect grijpen. 42 Door het object over te geven vanuit de eigen, gezonde hand heeft de cliënt wel informatie over de eigenschappen van het object zoals de flexibiliteit. Daarnaast kan het object makkelijker gepositioneerd worden en vastgegrepen worden met de prothesehand. Ga dan over naar direct grijpen met de prothesehand. Nu moet naast het correct sluiten van de prothesehand ook aandacht worden besteed aan het juist positioneren van de prothesehand. Een goed middel om de cliënt bewust te maken van het verband tussen aanspanning van de stompspieren en de hoeveelheid knijpkracht is het geven van feedback. Dit kan auditief door een geluid of visueel via een display waarmee de grijpkracht aangegeven wordt. Kijk bij feedback om meer informatie. Algemene trainingsaspecten Taak specifiek en functioneel trainen Train taken die specifiek geschikt zijn voor het gebruik van de prothese en train zo veel mogelijk functionele taken of handelingen uit het dagelijks leven. Dit zorgt ervoor dat de representatie in de hersenen en de vaardigheden voor deze taken verhoogt. 25,43 Variatie Variatie in taken is belangrijk om de geleerde vaardigheden breder toe te kunnen passen dan alleen in de getrainde taken. Dit wordt generalisatie genoemd. 24,26 Het leren van een vaardigheid wordt dan gezien als het oplossen van een algemeen probleem, waarbij de hersenen bij elke poging een oplossing zoeken, in plaats van een beweging simpel te herhalen vanuit het geheugen. 44 Breng variatie aan door te trainen met objecten van verschillende vormen, grootte, gewicht 45 Pas variatie in training toe met objecten van verschillende vormen, groottes, gewicht, 45 en indrukbaarheid. Train de bewegingen in verschillende snelheden, op verschillende afstanden, in verschillende richtingen en met verschil in timing. Tijd voor herstel Regelmatig trainen met rustperiodes tussen de trainingssessies verhoogt de prestatie en is effectiever dan lang achter elkaar oefenen. 24,26 16

17 Neem tijd tussen de trainingssessies van ten minste 24 uur. Het is beter de trainingen uit te spreiden over een aantal weken dan veel trainingen op één dag voor een aantal dagen achter elkaar. Herhaling Herhaling in het oefenen is ook belangrijk voor de effectiviteit. Hoe vaker een taak geoefend wordt, des te beter is de prestatie 23,24,46,47 en wordt de vaardigheid bekrachtigd. Hoe veel herhaling hangt af van de taak. Maar je bent nooit compleet uitgeleerd Geblokteherhaalde training Geblokt trainen is het oefenen van één taak tot een bepaald niveau voordat wordt overgegaan op een volgende taak. Dit leidt tot snelle verbetering tijdens het trainen. 48,49 Dit motiveert en verhoogt de acceptatie van een prothese. Om de vaardigheden te kunnen generaliseren naar andere situaties is gebloktherhaalde training belangrijk. Hierbij worden verschillende blokken met verschillende achter elkaar geplakt en dat schema herhaald (zie figuur). 25,42,50 Bijvoorbeeld train oppakken van een cilinder 10x (blok 1). Train vervolgens oppakken van een kubus 10x (blok 2). Train vervolgens oppakken van een bal 10x (blok 3). Herhaal daarna blok 1, 2 en 3. Instructies met externe focus Een externe focus waarbij de aandacht wordt gericht op het resultaat van de beweging in de omgeving vergroot het leerproces, in tegenstelling tot een interne focus met aandacht gericht op het lichaam. Dit komt doordat een externe focus zorgt voor onbewuste, automatische leerprocessen, terwijl aandacht op de bewegingen van het lichaam zelf een bewuste controle geeft waardoor er geen automatisering plaats vindt. 25 Geef bijvoorbeeld de instructie om een flexibel object zo min mogelijk in te drukken in plaats van de instructie om zo zacht mogelijk de hand te sluiten en/of te knijpen. Zo gaat de instructie over de omgeving (extern) in plaats van het lichaam zelf (intern). Feedback Het geven van feedback door de therapeut is belangrijk voor het motorisch leren. De twee belangrijkste vormen van feedback zijn intrinsieke en extrinsieke feedback. Intrinsieke feedback is de sensorische en perceptuele informatie die een persoon zelf al heeft, zoals tastzin. Extrinsieke feedback is een aanvulling en komt uit de omgeving. De therapeut kan deze extrinsieke feedback gebruiken om de intrinsieke feedback die deels afwezig is met een prothese aan te vullen. 28 Positief geformuleerde feedback is motiverend voor de cliënt en heeft positieve effecten op het leren. 25 Geef feedback over het eindresultaat. Dit levert betere resultaten op dan wanneer 17

18 informatie gegeven wordt over hoe de cliënt de beweging heeft uitgevoerd. Bijvoorbeeld: geef aan hoeveel een voorwerp is ingedrukt in plaats van aan te geven dat de hand te hard geknepen heeft. De nadruk ligt hierbij op het object in plaats van het lichaam zelf. Zie ook instructies met externe focus. Feedback kan in verschillende vormen gegeven worden, denk aan visuele feedback 51 via een beeldscherm of door gebruik van spiegels, auditieve feedback met geluiden, of verbale feedback. 52 Feedback kan bijvoorbeeld goed gegeven worden om de cliënt bewust te maken van de verhouding tussen de aanspanning van spieren en de hoeveelheid knijpkracht in de hand. Auditieve feedback of visuele feedback kunnen het leren helpen door bijvoorbeeld geluid luider te laten worden bij harder knijpen of een signaal omhoog te laten gaan op een beeldscherm Serious (applied) gaming In een spel in een virtuele omgeving kunnen de beschreven trainingsaspecten makkelijk toegepast worden. Denk aan het aanbieden van variatie, het geven van feedback of het veranderen van de moeilijkheidsgraad. Het spelelement motiveert cliënten, jong en oud, terwijl ze onbewust goed aan het trainen zijn. Virtuele spellen kunnen veel aspecten trainen zoals het leren controleren van spiersignalen, het leren gebruiken van verschillende functies in de prothese, of het leren doseren van grijpkracht. Helaas zijn de ontwikkelingen op het gebied van virtuele trainingen alleen nog getest in laboratoria en moeten echte spellen voor het trainen met een armprothese nog op de markt gebracht worden. Een eerste stap is gezet met commerciële software van prothesefabrikanten (zie training van de stompmusculatuur). Deze software bevat echter alleen simpele virtuele omgevingen, geen echte spelsituaties. Hopelijk komen in de toekomst meer spellen op de markt waarmee trainingen uit te voeren zijn. Duur van de revalidatie De duur van de revalidatie hangt van veel variabelen af zoals amputatieniveau, type prothese, behoeften van de cliënt, de leerbaarheid en de motivatie. 71 Er is geen duidelijke maat hoeveel training nodig is voor het leren omgaan met de prothese. Dit verschilt per cliënt. Leren is ook nooit helemaal afgelopen, zelfs in eenvoudige taken vindt altijd verbetering plaats in het uitvoeren. 46 Geef dit mee aan de cliënt. Een aantal handvatten die helpen om het niveau van de cliënt zijn: Kijk naar de verandering in het leren over de tijd. Verbetering in vaardigheid gaat in het begin snel, later gaat het minder snel en vlakt de leercurve af. 42,46,72,73 Kijk naar het kijkgedrag van de cliënt. Hoe minder naar de prothese wordt gekeken tijdens het uitvoeren van een taak, des te vaardiger is de cliënt. Kijk naar de timing en vloeiendheid van de bewegingen. Wanneer een reik en grijpbeweging vloeiender en sneller wordt uitgevoerd is de gebruiker vaardiger. Let hierbij op het direct opeenvolgen van de handopening en handsluiting en het samenvallen van het einde van het reiken en grijpen. Kijk naar de krachtcontrole: een vaardiger gebruiker is in staat om flexibele objecten niet of minder in te drukken. Als algemene richtlijn voor het behalen van een bepaald niveau binnen welke training dan ook is het goed uitvoeren van ten minste 90% van de gevraagde taken 18

HOOFDSTUK 2 Intermanuele transfereffecten in volwassenen

HOOFDSTUK 2 Intermanuele transfereffecten in volwassenen Samenvatting 166 HOOFDSTUK 1 Introductie Na een armamputatie wordt vaak, om functionaliteit te behouden, een prothese voorgeschreven. Echter, 30% van de voorgeschreven protheses wordt niet gebruikt. 1-4

Nadere informatie

Samenvatting. Kunnen hoge precisie-eisen in het werk leiden tot RSI? ... ...

Samenvatting. Kunnen hoge precisie-eisen in het werk leiden tot RSI? ... ... ... Kunnen hoge precisie-eisen in het werk leiden tot RSI?... S Kunnen hoge precisie-eisen in het werk leiden tot RSI? Samenvatting Er zijn aanwijzingen dat het uitvoeren van fijn-motorische hand-arm taken,

Nadere informatie

ISPO NEDERLAND 23 september 2006. Algemene inleiding. Michael Brouwers, revalidatiearts. De Hoogstraat Utrecht.

ISPO NEDERLAND 23 september 2006. Algemene inleiding. Michael Brouwers, revalidatiearts. De Hoogstraat Utrecht. ISPO NEDERLAND 23 september 2006. Algemene inleiding. Michael Brouwers, revalidatiearts. De Hoogstraat Utrecht. Opzet. Inleiding. Epidemiologie. Fasen van behandeling. Weegfactoren behandeling. Algemene

Nadere informatie

Evenwichtsoefeningen Radboud universitair medisch centrum

Evenwichtsoefeningen Radboud universitair medisch centrum Evenwichtsoefeningen Deze folder van het Radboudumc geeft informatie over evenwichtsoefeningen binnen en buitenshuis. Met evenwichtsoefeningen bedoelen we bewegingspatronen van het hoofd, de nek en het

Nadere informatie

Cadeautjes inpakken en uitpakken

Cadeautjes inpakken en uitpakken Cadeautjes inpakken en uitpakken Doel: fijne motoriek en coördinatie van de aangedane arm en hand verbeteren. Klaarleggen: doosje, inpakpapier, schaar, plakband. 1 Ga rechtop aan tafel zitten. Knip het

Nadere informatie

Gemodificeerde Parkinson Activiteiten Schaal (PAS)

Gemodificeerde Parkinson Activiteiten Schaal (PAS) Gemodificeerde Parkinson Activiteiten Schaal (PAS) De Gemodificeerde Parkinson Activiteiten Schaal (PAS) wordt ingevuld door de fysiotherapeut. I Transfer stoel Uitgangspositie: De patiënt zit op een stoel

Nadere informatie

Fysiotherapeutische basisoefeningen

Fysiotherapeutische basisoefeningen Fysiotherapeutische basisoefeningen na een borstoperatie Na uw borstoperatie kunt u uw arm aan de geopereerde zijde wat minder goed bewegen. Dit kan vooral optreden als de lymfklieren uit uw oksel zijn

Nadere informatie

Signalering motorische problemen bij schoolgaande kinderen met een mogelijke indicatie voor kinderfysiotherapie

Signalering motorische problemen bij schoolgaande kinderen met een mogelijke indicatie voor kinderfysiotherapie Signalering motorische problemen bij schoolgaande kinderen met een mogelijke indicatie voor kinderfysiotherapie Leeftijd Kleuter 4-5 jaar Signalen - Er is nog geen voorkeurshouding aanwezig - Kind hanteert

Nadere informatie

Adviezen om uw rug te sparen

Adviezen om uw rug te sparen Ergotherapie Adviezen om uw rug te sparen Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Inhoudsopgave 1. Ergotherapie Doel van de ergotherapie Wat kan de ergotherapie

Nadere informatie

Voorbeelden krachtoefeningen voor niet lopende sporters met CP

Voorbeelden krachtoefeningen voor niet lopende sporters met CP Voorbeelden krachtoefeningen voor niet lopende sporters met CP Oefening 1: Armen horizontaal (schouders, m. Deltoidius en m. Biceps) Werkwijze Endo- en exorotatie van de schouders gelijkmatig trainen Materiaal

Nadere informatie

Patiëntnummer: Geboortedatum: (dd/mm/jj) Initialen patiënt:... Datum afname test: T...

Patiëntnummer: Geboortedatum: (dd/mm/jj) Initialen patiënt:... Datum afname test: T... Patiëntnummer: Geboortedatum: (dd/mm/jj) Initialen patiënt:... Datum afname test: (dd/mm/jj) T... H.M. Oerlemans, herziene versie februari 1997 Toelichting bij de Vragenlijst Vaardigheden Deze lijst betreft

Nadere informatie

De Gemodificeerde Parkinson activiteitenschaal (PAS) wordt ingevuld door de fysiotherapeut.

De Gemodificeerde Parkinson activiteitenschaal (PAS) wordt ingevuld door de fysiotherapeut. Bijlagen Bijlage 4.10 Gemodificeerde Parkinson activiteitenschaal (PAS) De Gemodificeerde Parkinson activiteitenschaal (PAS) wordt ingevuld door de fysiotherapeut. I Transfer stoel Uitgangspositie: De

Nadere informatie

Hernia met een radiculair syndroom in de lage rug Adviezen & oefeningen. Afdeling Fysiotherapie IJsselland Ziekenhuis

Hernia met een radiculair syndroom in de lage rug Adviezen & oefeningen. Afdeling Fysiotherapie IJsselland Ziekenhuis Hernia met een radiculair syndroom in de lage rug Adviezen & oefeningen Afdeling Fysiotherapie IJsselland Ziekenhuis Inleiding U bent patiënt op de afdeling neurologie van het IJsselland Ziekenhuis. Er

Nadere informatie

PECTUS REVALIDATIE. De pectoralisspieren. De rugspieren

PECTUS REVALIDATIE. De pectoralisspieren. De rugspieren PECTUS REVALIDATIE Het doel van de pectus revalidatie (training borst- en rugspieren) is het versterken van de spieren van de borst en de rug en hiermee het verbeteren van je lichaamshouding. De volgende

Nadere informatie

10 minuten training 1 Total Body

10 minuten training 1 Total Body 10 minuten training 1 Total Body Met deze 10 Minuten training train je het hele lichaam. Alle spiergroepen komen aan bod. Waarom 10 minuten trainingen? Voor veel mensen is het nog steeds moeilijk om een

Nadere informatie

13. MICROBEWEGINGEN VOOR IN DE BADKAMER

13. MICROBEWEGINGEN VOOR IN DE BADKAMER 13. MICROBEWEGINGEN VOOR IN DE BADKAMER De badkamer is een uitgelezen plek voor MicroBewegingen. Als het goed is, kom je er ook meerdere malen per dag. Een mooie ruimte om eens te bekijken wat je daar

Nadere informatie

Adviezen en oefeningen na een halsklierdissectie. (verwijderen van de lymfeklieren uit de hals)

Adviezen en oefeningen na een halsklierdissectie. (verwijderen van de lymfeklieren uit de hals) Adviezen en oefeningen na een halsklierdissectie (verwijderen van de lymfeklieren uit de hals) Inhoudsopgave A. Inleiding... 1 B. Verloop van het herstel... 2 C. Adviezen voor het dagelijks leven... 2

Nadere informatie

Ergotherapie bij Parkinsonpatiënten ALGEMENE AANDACHTSPUNTEN BIJ DE BEHANDELING

Ergotherapie bij Parkinsonpatiënten ALGEMENE AANDACHTSPUNTEN BIJ DE BEHANDELING Ergotherapie bij Parkinsonpatiënten ALGEMENE AANDACHTSPUNTEN BIJ DE BEHANDELING Observatie Beperkingen komen vaak voor bij volgende motorische activiteiten: Transfers Houding Reiken en grijpen Balans Stappen

Nadere informatie

Twintig keer fijne motoriek in de gymzaal

Twintig keer fijne motoriek in de gymzaal Twintig keer fijne motoriek in de gymzaal Waslijn ophangen Laat de leerling een berg kleren ophangen op de waslijn. Stel de eis dat ze netjes opgehangen worden. Kan hij of zij zonder hulp de wasknijpers

Nadere informatie

Zwanger (geweest)? Spieren rondom uw bekken trainen? Klachten voorkomen en/of verminderen? voorkom bekkenpijn FYSIOHOLLAND

Zwanger (geweest)? Spieren rondom uw bekken trainen? Klachten voorkomen en/of verminderen? voorkom bekkenpijn FYSIOHOLLAND FYSIOHOLLAND voorkom bekkenpijn Zwanger (geweest)? Spieren rondom uw bekken trainen? Klachten voorkomen en/of verminderen? De therapeuten van FysioHolland geven tips. Veel vrouwen krijgen tijdens of na

Nadere informatie

3 Super Oefeningen Voor Je Schoudergordel

3 Super Oefeningen Voor Je Schoudergordel 3 Super Oefeningen Voor Je Schoudergordel Vooraf 1. Lees eerst de algemene trainingsinstructies, deze vind je als bijlage bij dit schema. 2. Doe altijd een warming up van 10 minuten voordat je gaat trainen.

Nadere informatie

ADVIEZEN EN OEFENINGEN NA HALSKLIERDISSECTIE (VERWIJDEREN VAN LYMFEKLIEREN UIT DE HALS) Ontwikkeld door de :

ADVIEZEN EN OEFENINGEN NA HALSKLIERDISSECTIE (VERWIJDEREN VAN LYMFEKLIEREN UIT DE HALS) Ontwikkeld door de : ADVIEZEN EN OEFENINGEN NA HALSKLIERDISSECTIE (VERWIJDEREN VAN LYMFEKLIEREN UIT DE HALS) Ontwikkeld door de : Gevolgen van de operatie Door de operatie is de nek en of schouder vaak pijnlijk. Na het verwijderen

Nadere informatie

Doel. Programma. NAH symposium workshop balans. Plaats van balans binnen de ICF. Meetinstrument: CTSIB 10-11-2015

Doel. Programma. NAH symposium workshop balans. Plaats van balans binnen de ICF. Meetinstrument: CTSIB 10-11-2015 NAH symposium workshop balans Doel Ilse Oosterom & Myrthe Schwartz 13 oktober 2015 Bewustwording van complexiteit van balansproblemen bij jongeren met NAH en de gevolgen middels ervaren en casuïstiek Programma

Nadere informatie

Praktische tips In dit boekje vind je enkele handige tips om fysieke overbelasting te voorkomen als je werkt met kinderen.

Praktische tips In dit boekje vind je enkele handige tips om fysieke overbelasting te voorkomen als je werkt met kinderen. Praktische tips In dit boekje vind je enkele handige tips om fysieke overbelasting te voorkomen als je werkt met kinderen. Bron: http://www.fcb.nl/kinderopvang/arbo/fysieke-belasting/tips/ Gemakkelijk

Nadere informatie

De allerleukste zomer!

De allerleukste zomer! De allerleukste zomer! Twintig zomerspelletjes voor kleuters, leerkrachten en ouders De zomer komt eraan met een lekker lange zomervakantie. Het is goed als ouders in de zomervakantie leuke en speelse

Nadere informatie

Fysiotherapie na een hernia

Fysiotherapie na een hernia Fysiotherapie na een hernia Oefeningen voor herniapatiënten Algemeen Deze informatie heeft betrekking op de fysiotherapeutische behandeling, die u krijgt na een hernia-operatie in de lage rug. Hoewel deze

Nadere informatie

Kinderfysiotherapie Nazorgpoli prematuren

Kinderfysiotherapie Nazorgpoli prematuren Kinderfysiotherapie Nazorgpoli prematuren Afdeling fysiotherapie Omdat uw kindje prematuur en/of dysmatuur is geboren is er een kans dat de motorische ontwikkeling vertraagd of afwijkend verloopt. Om die

Nadere informatie

fysiotherapie na een longoperatie

fysiotherapie na een longoperatie patiënteninformatie fysiotherapie na een longoperatie Binnenkort wordt u geopereerd aan uw long(en) of u heeft onlangs een operatie ondergaan. Waarom is fysiotherapie belangrijk na deze operatie? Hoe kunt

Nadere informatie

Ontspannen met progressieve relaxatie

Ontspannen met progressieve relaxatie www.psychfysio.nl Ontspannen met Progressieve Relaxatie 1 Ontspannen met progressieve relaxatie De progressieve relaxatie van Edmund Jacobson is een bekende ontspanningsmethode in het westen. In deze hand-out

Nadere informatie

Eenvoudige bovenbeen spieroefeningen

Eenvoudige bovenbeen spieroefeningen Oefeningen menselijk lichaam Eenvoudige bovenbeen spieroefeningen Eenvoudige oefeningen voor de bovenbeen spieren bijvoorbeeld na een operatie aan het kniegewricht of immobilisatie van het kniegewricht.

Nadere informatie

Is gangrevalidatie, stappen in de gang? Studiedag Kronkels: Geronto Ortho 19/11/2015

Is gangrevalidatie, stappen in de gang? Studiedag Kronkels: Geronto Ortho 19/11/2015 Is gangrevalidatie, stappen in de gang? Studiedag Kronkels: Geronto Ortho 19/11/2015 Opdracht 1: ergotherapeutische adviezen na THP Ga de verschillende te voorkomen bewegingen na bij de verschillende benaderingswegen

Nadere informatie

Adviezen en oefeningen na een halsklierdissectie (spierversterkende oefeningen voor de schouder)

Adviezen en oefeningen na een halsklierdissectie (spierversterkende oefeningen voor de schouder) U heeft een ondergaan. Bij deze operatie zijn een aantal lymfeklieren uit uw hals verwijderd. Deze klieren zitten vlak bij de elfde hersenzenuw die de monnikskapspier van prikkels voorziet. De monnikskapspier

Nadere informatie

Leerniveau s en Trunk Control Test zie laatste blz.

Leerniveau s en Trunk Control Test zie laatste blz. Longstay N.P.I. Praktijk fotoboek Transfers Hiermee wordt bedoeld de verplaatsingen van de patiënt zowel in bed, rond bed, buiten bed zoals bad en auto. Er wordt steeds uitgegaan van de mate van stabiliteit

Nadere informatie

weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen Het is aangetoond dat compensatietraining (het aanleren van

weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen Het is aangetoond dat compensatietraining (het aanleren van Richtlijn Cognitieve revalidatie Niveau A (1) Het is aangetoond dat.. Aandacht Het is aangetoond dat aandachtstraining gedurende de eerste 6 weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen

Nadere informatie

Training Within Industry - Job Instruction

Training Within Industry - Job Instruction Training Within Industry - Job Instruction Inleiding In veel bedrijven worden problemen opgelost door doelgericht aan die problemen te werken. Achteraf hadden deze problemen voorkomen kunnen worden, door

Nadere informatie

Schouderoperatie. oefeningen en richtlijnen. Paramedische afdeling

Schouderoperatie. oefeningen en richtlijnen. Paramedische afdeling Paramedische afdeling Schouderoperatie oefeningen en richtlijnen Inleiding U heeft van uw behandelend arts te horen gekregen dat u een operatie krijgt aan uw schouder. Het doel van de operatie is het wegnemen

Nadere informatie

10/10/2014 ZIEKTE VAN PARKINSON. Ziekte van Parkinson. Inhoud. De ziekte van Parkinson. Ergotherapeutische behandeling van Parkinsonpatiënten

10/10/2014 ZIEKTE VAN PARKINSON. Ziekte van Parkinson. Inhoud. De ziekte van Parkinson. Ergotherapeutische behandeling van Parkinsonpatiënten ZIEKTE VAN PARKINSON ERGOTHERAPIE BIJ DE ZIEKTE VAN PARKINSON 1 Inhoud De ziekte van Parkinson van Parkinsonpatiënten Algemene behandeling Concrete voorbeelden 2 Ziekte van Parkinson 3 1 Ziekte van Parkinson

Nadere informatie

Cambridge Health Plan Benelux BV

Cambridge Health Plan Benelux BV Wanneer doet u deze oefeningen? Doe deze minstens 3 keer per week en al vrij snel voelt u verandering in uw lichaam. Ook krijgt u meer zelfvertrouwen. Naast deze oefeningen zorgt een dagelijkse wandeling

Nadere informatie

Woordenkennis In Huis. Kaartenparen om het oefenen en het versterken van de woordenschat zowel receptief alsook productief. Bestelnummer 814 00

Woordenkennis In Huis. Kaartenparen om het oefenen en het versterken van de woordenschat zowel receptief alsook productief. Bestelnummer 814 00 Woordenkennis In Huis Kaartenparen om het oefenen en het versterken van de woordenschat zowel receptief alsook productief. Bestelnummer 814 00 K2-Publisher B.V. Prins Hendrikstraat 37 NL-2411 CS Bodegraven

Nadere informatie

1 Teenstand vanaf vlakke ondergrond. 2 Band training achillespees. 3 Teenstand op traptrede (gestrekte knie)

1 Teenstand vanaf vlakke ondergrond. 2 Band training achillespees. 3 Teenstand op traptrede (gestrekte knie) Pagina 1 van 5 Bij welke blessures werkt deze oefentherapie? Deze oefentherapie is effectief bij kuit, enkel, scheenbeen en fascia plantaris klachten. De fascia plantaris is de grote pees in de voetzool

Nadere informatie

Doe workshop ABA. Caroline Peters BCABA, 8-11-2012

Doe workshop ABA. Caroline Peters BCABA, 8-11-2012 Doe workshop ABA Caroline Peters BCABA, 8-11-2012 1 Inhoud Historie ABA Instituut Wat is ABA? Versterken van gewenst gedrag Uitdoven van ongewenst gedrag Gewenst gedrag opwekken door omgeving aan te passen

Nadere informatie

Oefenenprogramma na een HNP (hernia)operatie of een kanaalstenoseoperatie

Oefenenprogramma na een HNP (hernia)operatie of een kanaalstenoseoperatie Oefenenprogramma na een HNP (hernia)operatie of een kanaalstenoseoperatie Inleiding U wordt binnenkort geopereerd aan een hernia en/of stenose in de rug. Rondom deze operatie krijgt u fysiotherapie. In

Nadere informatie

http://www.dieetwijzer.com/gezondegewoontes

http://www.dieetwijzer.com/gezondegewoontes Door Jesse van der Velde http://www.dieetwijzer.com/gezondegewoontes Disclaimer De oefeningen, trainingen, adviezen en instructies in deze PDF zijn gemaakt voor gezonde en blessurevrije mensen. Wanneer

Nadere informatie

Leerlijn Zelfredzaamheid

Leerlijn Zelfredzaamheid Leerlijn Zelfredzaamheid 1.1. Hygiëne 1.2. Eten en drinken 1.3. Aan- en uitkleden Stamlijn Zelfredzaamheid Niveau A Niveau B Merkt zintuiglijke stimulatie op (aanraking, vibratie, smaken, muziek, licht)

Nadere informatie

- je kan me wat - module 3. docere delectare movere. je kan me wat nt2taalmenu.nl module 3. tekeningen -

- je kan me wat - module 3. docere delectare movere. je kan me wat nt2taalmenu.nl module 3. tekeningen - - je kan me wat - module 3 docere delectare movere tekeningen - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 je kan me wat ROCvA nt2taalmenu.nl - educatie - ROCvA module 3 1 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 2 3 4 5

Nadere informatie

Door Jesse van der Velde. www.jessevandervelde.com. Copyright 2011 Jesse van der Velde (Online Personal Trainer) www.jessevandervelde.

Door Jesse van der Velde. www.jessevandervelde.com. Copyright 2011 Jesse van der Velde (Online Personal Trainer) www.jessevandervelde. Door Jesse van der Velde www.jessevandervelde.com Disclaimer De oefeningen, trainingen, adviezen en instructies in deze PDF zijn gemaakt voor gezonde en blessurevrije mensen. Wanneer u een fysieke beperking,

Nadere informatie

De motorische ontwikkeling van het jonge kind

De motorische ontwikkeling van het jonge kind De motorische ontwikkeling van het jonge kind Balanceren Loopt en trekt speelgoed achter zich aan. Hij kan dit ook achteruitlopend en zowel met de linker als rechter hand Draagt tijdens het lopen in zowel

Nadere informatie

Oefenschema voor sclerodermie patiënten. Huiswerkoefenprogramma voor de hand en mond voor patiënten met sclerodermie

Oefenschema voor sclerodermie patiënten. Huiswerkoefenprogramma voor de hand en mond voor patiënten met sclerodermie Oefenschema voor sclerodermie patiënten Huiswerkoefenprogramma voor de hand en mond voor patiënten met sclerodermie Inleiding Veel mensen ervaren ten gevolge van sclerodermie problemen met de handfunctie

Nadere informatie

OEFENSCHEMA HARTREVALIDATIE

OEFENSCHEMA HARTREVALIDATIE OEFENSCHEMA HARTREVALIDATIE 17601 Inleiding In deze folder vindt u een algemeen oefenschema en beweegadvies. Deze kunt u gebruiken ter voorbereiding op de revalidatie, maar ook tijdens en na de revalidatieperiode.

Nadere informatie

De beroertepatiënt thuis Adviezen bij transfer en correcte houding

De beroertepatiënt thuis Adviezen bij transfer en correcte houding De beroertepatiënt thuis Adviezen bij transfer en correcte houding Neurologie Verpleegeenheid 20 050 45 30 20 inhoud Inhoud... 1 De beroertepatiënt thuis... 2 Houding en beweging... 2 Lighouding in bed...

Nadere informatie

Spelregels. Het spelen van levend ganzenbord

Spelregels. Het spelen van levend ganzenbord Het spelen van levend ganzenbord Voor het spelen van het levend ganzenbord verdeel je de deelnemers in minimaal twee groepen. Deze groepen spelen het levend ganzenbord tegen elkaar. Het doel van het levend

Nadere informatie

KNGF-richtlijn Beroerte Verantwoording en Toelichting Map K

KNGF-richtlijn Beroerte Verantwoording en Toelichting Map K K.5.4 Action Research Arm (Aanbevolen meetinstrument handvaardigheid) De Action Research Arm (ARAT) evalueert de handvaardigheid. 40 Voor het afnemen van de test is een ARAT-koffer vereist. De test bestaat

Nadere informatie

Na afloop van het oefenen mag u geen pijn hebben. Is dit wel het geval, oefen dan de volgende keer minder intensief.

Na afloop van het oefenen mag u geen pijn hebben. Is dit wel het geval, oefen dan de volgende keer minder intensief. U hebt een borstoperatie moeten ondergaan waarbij de lymfeklieren in de oksel zijn verwijderd. Als gevolg van deze operatie kan de beweeglijkheid van de schouder zijn verminderd. In deze folder staan oefeningen

Nadere informatie

Succes en veel plezier toegewenst!

Succes en veel plezier toegewenst! Voorwoord HOE VOER JE EEN OEFENING GOED UIT? Ten eerste door de beweging correct uit te voeren. Dat wil zeggen gecontroleerd en beheerst. Dat wil zeggen eerst de spieren opwarmen ('warming up'). Nooit

Nadere informatie

Bekkenkanteling: maak afwisselend een bolle- en holle rug, waarbij romp en hoofd stil blijven liggen op de onderlaag.

Bekkenkanteling: maak afwisselend een bolle- en holle rug, waarbij romp en hoofd stil blijven liggen op de onderlaag. www.gezondbewegen.nl Rugoefeningen Algemene adviezen: Creëer een vaste plaats en een vast tijdstip en voer de oefeningen twee keer per dag uit Realiseer u, indien de klachten verminderd of verdwenen zijn,

Nadere informatie

Krachtpatsers. Primair Onderwijs. Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam tel 0900 91 91 200 ( 0,10 p/min.) info www.e-nemo.nl e-mail info@e-nemo.

Krachtpatsers. Primair Onderwijs. Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam tel 0900 91 91 200 ( 0,10 p/min.) info www.e-nemo.nl e-mail info@e-nemo. Krachtpatsers Primair Onderwijs ontdekkingsreis tussen fantasie en werkelijkheid Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam tel 0900 91 91 200 ( 0,10 p/min.) info www.e-nemo.nl e-mail info@e-nemo.nl LESMATERIAAL KRACHTPATSERS

Nadere informatie

bewegingsstelsel info voor de patiënt Stretching UZ Gent, Dienst Orthopedie & Traumatologie en Fysische Geneeskunde & Revalidatie

bewegingsstelsel info voor de patiënt Stretching UZ Gent, Dienst Orthopedie & Traumatologie en Fysische Geneeskunde & Revalidatie bewegingsstelsel info voor de patiënt Stretching UZ Gent, Dienst Orthopedie & Traumatologie en Fysische Geneeskunde & Revalidatie Stretching Je hebt last van kniepijn. Het klinisch onderzoek en de medische

Nadere informatie

Maak afspraken over de tijdstippen waarop geoefend gaat worden. Bespreek in welke omgeving er geoefend gaat worden (eerst thuis, later op het werk).

Maak afspraken over de tijdstippen waarop geoefend gaat worden. Bespreek in welke omgeving er geoefend gaat worden (eerst thuis, later op het werk). Aanwijzingen voor de bedrijfsarts Kern: Het is belangrijk om tegenover de patiënt te benadrukken, dat de kern van deze methode is te leren hoe gespannen spieren aanvoelen en hoe ontspannen spieren aanvoelen.

Nadere informatie

TRAININGSPLAN STRETCHBANDEN

TRAININGSPLAN STRETCHBANDEN TRAININGSPLAN STRETCHBANDEN FITNESSBANDENSET TRAININGSHANDLEIDING Let op: Wees er voor de training van verzekerd dat uw training bij uw fysieke conditie aansluit. Consulteert u, bij twijfel, de huisarts.

Nadere informatie

Oefeningen en adviezen na een schouderoperatie

Oefeningen en adviezen na een schouderoperatie Oefeningen en adviezen na een schouderoperatie FYSIOTHERAPIE Voelt beter U bent recent geopereerd aan uw schouder. Deze folder geeft u informatie over wat u na de operatie kunt doen om uw herstel te bespoedigen

Nadere informatie

Vet-killer 320 Workout Introductie (eerste deel) Door: Jesse van der Velde http://vetkillerworkout.nl/index2.php

Vet-killer 320 Workout Introductie (eerste deel) Door: Jesse van der Velde http://vetkillerworkout.nl/index2.php Vet-killer 320 Workout Introductie (eerste deel) Door: Jesse van der Velde http://vetkillerworkout.nl/index2.php Copyright 2011 Jesse van der Velde Alle rechten voorbehouden. 1 Introductie Welkom bij de

Nadere informatie

SCHRIJVEN. Doel workshop. Definitie van schrijven. Soorten schrijfproblemen. Handvatten om het schrijven te verbeteren

SCHRIJVEN. Doel workshop. Definitie van schrijven. Soorten schrijfproblemen. Handvatten om het schrijven te verbeteren SCHRIJVEN Doel workshop Soorten schrijfproblemen Handvatten om het schrijven te verbeteren Definitie van schrijven Schrijven is het op papier zetten van een boodschap Motorische vaardigheid Communicatiemiddel

Nadere informatie

OEFENSTOF CIRCULATIE-MINIVOLLEYBAL

OEFENSTOF CIRCULATIE-MINIVOLLEYBAL OEFENSTOF CIRCULATIE-MINIVOLLEYBAL NIVEAU 1 VANGEN, GOOIEN EN BEWEGEN ACCENTEN: VEELZIJDIG ONTWIKKELEN. BASISVAARDIGHEDEN VOOR IEDERE BALSPORT. BALVAARDIGHEID EN COÖRDINATIE. OOG - HAND, BALBAAN HERKENNING

Nadere informatie

6 een mogelijke opbouw van oefeningen

6 een mogelijke opbouw van oefeningen 6 een mogelijke opbouw van oefeningen We bieden hier een oefenpakket aan, bestaande uit oefeningen die onmiddellijk in de klas of thuis kunnen worden gemaakt. Het is absoluut niet de bedoeling om een volledige

Nadere informatie

3 Super Oefeningen Voor Je Buik

3 Super Oefeningen Voor Je Buik 3 Super Oefeningen Voor Je Buik Vooraf 1. Lees eerst de algemene trainingsinstructies, deze vind je als bijlage bij dit schema. 2. Doe altijd een warming up van 10 minuten voordat je gaat trainen. 3. Sluit

Nadere informatie

FUNCTIES. Mentale functies gerelateerd aan motoriek

FUNCTIES. Mentale functies gerelateerd aan motoriek Bijlage 5: overzicht functies en anatomische eigenschappen, activiteiten en participatie relevant bij ICF-classificatie casus motorisch probleem of stoornis Nederlandse vertaling van de International Classification

Nadere informatie

O m t e b e g i n n e n : V e i l i g h e i d s r e g e l s : G e n i e t e n f o r c e e r n i e t s!

O m t e b e g i n n e n : V e i l i g h e i d s r e g e l s : G e n i e t e n f o r c e e r n i e t s! Wanneer doet u deze oefeningen? Doe deze minstens 3 keer per week en al vrij snel voelt u verandering in uw lichaam. Ook krijgt u meer zelfvertrouwen. Naast deze oefeningen zorgt een dagelijkse wandeling

Nadere informatie

graait naar een speeltje dat in het gezichtsveld wordt gehouden pakt speeltjes aan met beide handen en kijkt ernaar

graait naar een speeltje dat in het gezichtsveld wordt gehouden pakt speeltjes aan met beide handen en kijkt ernaar Fijne motoriek 1 Oog-handcoördinatie Baby blauw graait naar een speeltje dat in het gezichtsveld wordt gehouden pakt speeltjes aan met beide handen en kijkt ernaar kijkt naar de voetjes en pakt deze vast

Nadere informatie

Afdeling revalidatie. De wervelfractuur

Afdeling revalidatie. De wervelfractuur Afdeling revalidatie De wervelfractuur Deze folder geeft algemene informatie over de behandeling bij een (in)stabiele wervelfractuur. Deze folder geeft aan hoe de meeste patiënten kunnen worden behandeld,

Nadere informatie

17 oktober 2015: Beweegdiploma voor trainers van andere bonden. Verkorte opleiding Beweegdiploma nu ook voor trainers van niet gymnastiek clubs!

17 oktober 2015: Beweegdiploma voor trainers van andere bonden. Verkorte opleiding Beweegdiploma nu ook voor trainers van niet gymnastiek clubs! 17 oktober 2015: Beweegdiploma voor trainers van andere bonden Verkorte opleiding Beweegdiploma nu ook voor trainers van niet gymnastiek clubs! Waarom het Beweegdiploma? In de leeftijd van 2 tot en met

Nadere informatie

TRAININGSPLAN STABILITEIT

TRAININGSPLAN STABILITEIT TRAININGSPLAN STABILITEIT Stabiliteitstraining Om goed te kunnen bewegen en/of te kunnen sporten is een sterke romp noodzakelijk. In een rechtop staande houding moet de romp het lichaam te allen tijde

Nadere informatie

Fysiotherapie na laminectomie

Fysiotherapie na laminectomie Fysiotherapie Behandeling Fysiotherapie na laminectomie 2 Patiëntenvoorlichting patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl Fys/ Fysiotherapie na laminectomie/19 12 2012 Behandeling Fysiotherapie na

Nadere informatie

TRAININGSPLAN XCO-TRAINER

TRAININGSPLAN XCO-TRAINER TRAININGSPLAN XCO-TRAINER HET PRINCIPE VAN XCO-TRAINING. Nieuw explosieve training met maximaal resultaat. Door actieve bewegingsvormen kan de mechanische belastbaarheid van spieren, het bindweefsel in

Nadere informatie

Vragenlijst Dagelijks Functioneren (Nederlandse Health Assesment Questionnaire HAQ) J.W.J. Bijlsma 1990

Vragenlijst Dagelijks Functioneren (Nederlandse Health Assesment Questionnaire HAQ) J.W.J. Bijlsma 1990 Vragenlijst Dagelijks Functioneren (Nederlandse Health Assesment Questionnaire HAQ) J.W.J. Bijlsma 1990 Toelichting Uw gewrichtsklachten kunnen uw normale bezigheden beïnvloeden. Het doel van deze vragenlijst

Nadere informatie

PRACTICUM PIEKKRACHT EN DUURKRACHT

PRACTICUM PIEKKRACHT EN DUURKRACHT LESKIST SPORT EN BEWEGING PRACTICUM PIEKKRACHT EN DUURKRACHT Hoe harder je je spieren aanspant, hoe sneller ze moe worden. Een beweging waarbij je spieren minder hard hoeven werken hou je over het algemeen

Nadere informatie

Instructies en oefeningen voor het gebruik van de Schouder Stretcher

Instructies en oefeningen voor het gebruik van de Schouder Stretcher Telefoon: 074-2911110 (klantenservice) E-mail: info@medipreventiecentrum.nl Instructies en oefeningen voor het gebruik van de Schouder Stretcher 1 Geachte klant, Gefeliciteerd met uw aanschaf van de schouder

Nadere informatie

Oefeningen voor de knie

Oefeningen voor de knie Oefeningen voor de knie Spierkracht verbeterende oefeningen voor de knie: Het is belangrijk om een goede spierkracht te hebben, mede omdat de spieren helpen bij schokabsorptie. Door een goede spierkracht

Nadere informatie

TRAININGSPLAN. Buikspieren

TRAININGSPLAN. Buikspieren TRAININGSPLAN Buikspieren Buikspieren, waarom zijn deze spieren belangrijk? Al een lange tijd benadrukken fitnessexperts het belang van een sterke kern. Dat houdt in: sterke buik- en rugspieren. Bewegingsexperts

Nadere informatie

Les 1 Probleem verkennen, ideeën verzinnen en kiezen

Les 1 Probleem verkennen, ideeën verzinnen en kiezen en Casus Tafels leren in samenwerking met OBS Het Galjoen, Den Hoorn Wetenschapsknooppunt Zuid-Holland TU Delft en ontwerpbureau Meeple In deze casus ontwerpen leerlingen een leuke manier om tafels te

Nadere informatie

Centrum voor Revalidatie, locatie Groningen Plastische Chirurgie. Sensorische training. Opnieuw leren voelen na operatief herstel van een handzenuw

Centrum voor Revalidatie, locatie Groningen Plastische Chirurgie. Sensorische training. Opnieuw leren voelen na operatief herstel van een handzenuw Centrum voor Revalidatie, locatie Groningen Plastische Chirurgie Sensorische training Opnieuw leren voelen na operatief herstel van een handzenuw 1 Sensorische training Inhoudsopgave Inleiding 3 Weer leren

Nadere informatie

Vraag-sleutel. Vraag-sleutel

Vraag-sleutel. Vraag-sleutel Vraag-sleutel?? Vraag-sleutel Vraag-sleutel Vraag-sleutel - Begin met het antwoord. Laat kinderen vragen verzinnen die leiden tot alleen dat antwoord.?? 2 1 /2-5 jr 6-12 jr Bijvoorbeeld: Het antwoord is

Nadere informatie

Maak er een spel van! Loopscholing hoeft niet saai te zijn!

Maak er een spel van! Loopscholing hoeft niet saai te zijn! Loopscholing Bij loopscholing concentreer je je niet op de totale beweging van het hardlopen, maar focus je je op de verschillende spiergroepen die voor die totale beweging verantwoordelijk zijn. Door

Nadere informatie

Jouw kind heeft cerebrale parese: wat staat jullie te wachten?

Jouw kind heeft cerebrale parese: wat staat jullie te wachten? DE VERENIGING VAN MENSEN MET CEREBRALE PARESE Jouw kind heeft cerebrale parese: wat staat jullie te wachten? Jouw zoontje of dochtertje heeft cerebrale parese. Je zit vast vol vragen over wat er nu met

Nadere informatie

Houdingscorrectie Hoofd-nek-schouders-rug

Houdingscorrectie Hoofd-nek-schouders-rug Houdingscorrectie Hoofd-nek-schouders-rug Introductie Dagdagelijkse activiteiten Hoe zit je voor je PC laptop? Heuphoek: 90-120 Neutrale positie van de rug Tafelhoogte o Ellebooghoek: 90 o Tafel 2cm hoger

Nadere informatie

Rekoefeningen voor de Gehandicapte schutter

Rekoefeningen voor de Gehandicapte schutter Rekoefeningen voor de Gehandicapte schutter Rekken is een essentieel onderdeel van een evenwichtig trainingsprogramma. Het dagelijks uitvoeren van rekoefeningen kan de flexibiliteit en gezonde gewrichten

Nadere informatie

Adviezen en oefeningen na een halsklierdissectie

Adviezen en oefeningen na een halsklierdissectie Adviezen en oefeningen na een halsklierdissectie Operatie U heeft kortgeleden een halsklier dissectie ondergaan. Bij deze operatie zijn een aantal lymfeklieren uit uw hals verwijderd. Deze klieren zitten

Nadere informatie

Afdeling neurologie. Apraxie

Afdeling neurologie. Apraxie Afdeling neurologie Apraxie Wat is apraxie? Als gevolg van een Cerebro Vasculair Accident (CVA), een beroerte, kan een patiënt te maken krijgen met apraxie. Apraxie is een verworven stoornis in het uitvoeren

Nadere informatie

Lage Rugpijn, Aspecifieke Lage Rugpijn, Lumbago, Spit,

Lage Rugpijn, Aspecifieke Lage Rugpijn, Lumbago, Spit, Lage Rugpijn, Aspecifieke Lage Rugpijn, Lumbago, Spit, Wat is lage rugpijn? Lage rugpijn zit onderin de rug. Soms straalt de pijn uit naar de billen of naar een of beide bovenbenen. De pijn kan plotseling

Nadere informatie

Fysiotherapie na heupoperatie

Fysiotherapie na heupoperatie Fysiotherapie Fysiotherapie na heupoperatie Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Welkom Wij heten u, namens de afdeling fysiotherapie, van harte welkom

Nadere informatie

Oefeningen na een onderbeenamputatie

Oefeningen na een onderbeenamputatie Oefeningen na een onderbeenamputatie Bij het leren lopen met een prothese zijn mobiliteit, lenigheid en spierkracht belangrijk. Een bewegingsbeperking beïnvloedt de kwaliteit van het staan of lopen negatief.

Nadere informatie

Beter zien is beter leven

Beter zien is beter leven Beter zien is beter leven Wij helpen u en uw kind graag om beter te zien Oogonderzoek en visuele training bij: Lees- en leerproblemen NLD Dyslexie Hoofdpijn Vermoeide ogen Concentratieproblemen Klachten

Nadere informatie

Fysiotherapie. Fysiotherapie na HNP. www.catharinaziekenhuis.nl

Fysiotherapie. Fysiotherapie na HNP. www.catharinaziekenhuis.nl Fysiotherapie Fysiotherapie na HNP www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl FYS005 / Fysiotherapie na HNP / 01-06-2013 2 Fysiotherapie na HNP U wordt

Nadere informatie

Borstcrawl keerpunt: - De benadering - De rol - Voeten plaatsen / afzet - Handbeweging

Borstcrawl keerpunt: - De benadering - De rol - Voeten plaatsen / afzet - Handbeweging Borstcrawl keerpunt: - De benadering - De rol - Voeten plaatsen / afzet - Handbeweging De benadering Bij de benadering is het belangrijk dat er met zoveel mogelijk snelheid het keerpunt ingegaan wordt.

Nadere informatie

Oncologisch Centrum. Instructie en informatieboekje. Spiegeltherapie. Afdeling Revalidatie Geneeskunde

Oncologisch Centrum. Instructie en informatieboekje. Spiegeltherapie. Afdeling Revalidatie Geneeskunde Daniel Centrumlocatie den Hoed Oncologisch Centrum Instructie en informatieboekje Spiegeltherapie Afdeling Revalidatie Geneeskunde Inhoud Informatie over spiegeltherapie 3 Onderzoekers op het gebied van

Nadere informatie

Mammacare Arm- en schouderoefeningen na het verwijderen van de okselklieren

Mammacare Arm- en schouderoefeningen na het verwijderen van de okselklieren Mammacare Arm- en schouderoefeningen na het verwijderen van de okselklieren Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Arm en schouderoefeningen na het

Nadere informatie

Adviezen na een open-hart-operatie. Afdeling Fysiotherapie

Adviezen na een open-hart-operatie. Afdeling Fysiotherapie 00 Adviezen na een open-hart-operatie Afdeling Fysiotherapie U bent herstellende van een operatie aan uw hart. De fysiotherapeut heeft u na de operatie begeleid bij het weer oppakken van activiteiten en

Nadere informatie