Werken aan Energietransitie in Nederland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Werken aan Energietransitie in Nederland"

Transcriptie

1 Rapportage van het Internet Energiedebat Werken aan Energietransitie in Nederland gehouden ter gelegenheid van de Conferentie Energy for Next Generations Sustainable Solutions in de Beurs van Berlage in Amsterdam op 4 en 5 november 2010 Deelnemers & Sponsors 2 Executive Summary Topics for integration into existing Dutch transition activities 3 1. Inleiding internet energiedebat Werken aan Energietransitie in Nederland 5 2. Doel 5 3. Methodiek 6 4. Samenvatting internet energiedebat Werken aan Energietransitie in Nederland 7 5. Samenvatting aspecten 8 6. Samenvatting uitspraken 11 Synmind B.V. Ir. F.W. (Pim) Braat Dr. Ir. O. Bruinsma december Synmind B.V. Leidsevaart Haarlem +31 (0)

2 Deelnemers en Sponsors Het internet energiedebat Werken aan Energietransitie is mogelijk gemaakt door: GasTerra, initiatiefnemer van de GasTerra Transitie Jaarprijs voor hogescholen KNCV, de vereniging voor studenten, (young) professionals en werknemers in de chemie, Life Sciences en chemische technologie. Industrielinqs pers en platform, partner in kenniscommunicatie voor een duurzame industrie Synmind, leverancier van gestructureerde internet dialogen aan Nieuwe Professionele Leiders en Organisaties Bijna 200 deelnemers hebben zich voor het internet debat ingeschreven, waarvan er 56 (28%) daadwerkelijk aan de dialoog hebben deelgenomen. De deelnemers hebben op persoonlijke titel deelgenomen en zijn vanwege hun professionele achtergrond in een zestal klankbordgroepen (panels) gegroepeerd: 1. Overheid, 2. Politiek, 3. Bedrijfsleven, 4. Onderwijs, Onderzoek en Young Professionals, 5. ZZP en Anders. 6. Internationaal. Alhoewel de dialoog gesloten is, is de site https://ssa.synmind.com waar de discussie zich afspeelde nog tot het einde van december 2010 toegankelijk voor de deelnemers aan de discussie. Een verbatim verslag van de discussie is op verzoek beschikbaar. 2 Synmind B.V. Leidsevaart Haarlem +31 (0)

3 Executive Summary Topics for integration into existing Dutch energy transition activities The internet energy debate Working on Energy Transition in the Netherlands ran parallel to the conference Energy for Next Generations Sustainable Solutions in Amsterdam (November 2010). The aim of the debate was to gain insight (highlights and gaps) in the Dutch approach to energy transition and to get a feel for the sense of urgency. This executive summary is based on an interpretation of the results of the above mentioned internet debate and addresses the problems and (Dutch) challenges as could be deduced from the contributions and reactions. We suggest that the following four topics are relevant to keep in mind when participating in co-ordinated activities in the Netherlands such as the transition platforms as initiated by the Dutch ministries involved: 1) The definition of energy transition - transform the community from the bottom up 2) The goal of energy transition develop systems to replace systems 3) The organisation of energy transition articulate user requirements and conditions 4) Energy transition systems thinking - direct support also at nascent business models Ad 1) The definition of Energy Transition Energy Transition means transition away from fossil fuel, based on three major concerns, dependencies on foreign suppliers, climate change and the depletion of fossil fuels; in that order. Transition means being more connected with one's community and crafting a world that is more equitable than the one we have now. Energy transition means the use of an adaptable energy mix during a pathway to a sustainable or clean-tech economy. Transition is about being prepared -- making our nation or community resilient for sudden shocks and changes to the larger economic and energy systems. Transition isn't just another organization or cause. The purpose of Transition is to bring together individuals and existing organizations to work together to transform our community from the bottom up. This is an interesting process because of its focus on trans-formative changes in ways that are as peacefully, equitable and intelligently as possible as became clear from the discussions. 3 Synmind B.V. Leidsevaart Haarlem +31 (0)

4 Ad 2) The goal of Energy Transition The goal of the energy transition process in the Netherlands based on suggestions from the seven transition platforms is four fold (SEO report: Een schone toekomst.) : 1) a 50% reduction in CO2 output to be realized in a growing economy in ) an increase in the rate of energy saving to 1.5 2% per year 3) the energy system, i.e. the adaptable energy mix, getting progressively more sustainable 4) new business creation. These goals, which are ambitious, require thinking on a grand scale. The key, as also indicated by some participants, is to understand that in a major infrastructural shift technologies do not replace other technologies. Rather systems replace systems. Ad 3) The organization of Energy Transition At the heart of the energy transition process in the Netherlands are 7 so called transition platforms. In these platforms individuals from the private and the public sector develop together common ambitions for particular areas: pathway and transition experiments. As can be deduced from the participants contributions in the internet debate concerning the coordination of the energy transition activities, the lack of overall clear cut structure, compared for instance with energy transition structures in several German states, is obvious from the discussion. The focus within the transition platforms appears to be on the nascent technologies but should also include the demand side. User requirements articulation could be a valuable option to be explored in view of the absence of localized large energy generating enterprises. Ad 4) Energy transition systems thinking. The recognition of the systemic nature of a technological transformation is required, as only economically competitive networks are viable. From the current discussion it is obvious that such thinking is lacking to a large extent. In other words, when government support is also directed at nascent business models ( see China and Wind energy) - not just at nascent technologies - more impact or progress is to be expected compared to the current pace of energy transition. 4 Synmind B.V. Leidsevaart Haarlem +31 (0)

5 1. Inleiding. Internet energiedebat Werken aan energietransitie in Nederland Deelnemers aan de conferentie Energy for Next Generations Sustainable Solutions en overige belangstellenden werden met hun unieke expertise en achtergrond van harte uitgenodigd om deel te nemen aan het internet energiedebat Werken aan Energietransitie in Nederland dat gehouden werd in de periode van 20 oktober t/m 21 november Volgens de aankondiging van de conferentie zullen overheid, bedrijfsleven, wetenschap en maatschappelijke organisaties zich de komende decennia gezamenlijk in moeten zetten om in het jaar 2050 een duurzame energievoorziening te realiseren en de actieve stellingname en bijbehorende argumentatie bij het energiedebat zullen daarbij een belangrijke rol kunnen spelen. De toekomst van Nederland staat op het spel gezien de omvang van de probleemstelling en de relatief korte duur waarin de energietransitie daadwerkelijk vorm gegeven moet worden. Een zeer bijzondere uitdaging is er voor de Young Professionals, die hun carriere gaan maken in de komende 40 jaar. 2. Doel van het energiedebat: Het aan de hand van meningen en argumenten verkrijgen van gedeeld inzicht in het complexe onderwerp Werken aan Energietransitie in Nederland en in vragen zoals: Welk energietransitieproblemen moeten opgelost worden? Welke technologieën worden wanneer belangrijk? Wie stuurt het energietransitieproces van Nederland aan? Is het huidige onderwijs voor Young Professionals wel adequaat om de energietransitie efficiënt en doeltreffend aan te pakken en om een uitdagende loopbaan te vinden? Het vinden van gemeenschappelijke uitgangspunten en het identificeren van belangwekkende argumenten waardoor op een menselijke, bestuurlijke, praktische en maatschappelijke wijze aan Werken aan Energietransitie in Nederland vorm gegeven kan worden. Het bepalen van de omvang van Energietransitie voor de BV Nederland door het inventariseren van vereiste kennis, kunde en middelen, de hiaten en de sterke punten. 5 Synmind B.V. Leidsevaart Haarlem +31 (0)

6 3. Methodiek Aan de hand van 36 uitspraken verdeeld over 7 belangrijke aspecten van Werken aan Energietransitie in Nederland is beoogd het gemeenschappelijk inzicht van de deelnemers te vergroten: 1) Energietransitie: De probleemstelling (5 uitspraken) 2) Energietransitie: denken en kennisoverdracht (5) 3) Energietransitie in de tijd als functie van sociaal-economische en technologische keuzes (7) 4) Organisatie Energietransitie (7) 5) Economische aspecten van Energietransitie (5) 6) Energietransitie per Gebruikersgroep (1) 7) International learning and Energy transition in the Netherlands (6) Tijdens de looptijd van het internet energiedebat hebben deelnemers via hun PC en de beveiligde internet site - inzicht gekregen in elkaar s standpunten en argumentatie en de mogelijkheid om daar op te reageren. De aspecten en bijbehorende uitspraken zijn tot stand gekomen op basis van inleidende gesprekken over de conferentie. Het onderwerp wordt van meerdere kanten bekeken zodat een dieper inzicht kan worden verkregen in de noodzaak, de aard, de richting en het tempo van Werken aan Energietransitie in Nederland. De Synmind gestructureerde dialoog methodiek combineert een gestructureerde benadering van een complex onderwerp met de kort en bondig onderbouwde mening van de deelnemers - experts, belanghebbenden en belangstellenden - over belangrijke aspecten van het complexe onderwerp. Deelnemers kunnen voor achtergrond informatie web-links bijsluiten. Het systeem staat het inkopieren van teksten of documenten echter niet toe. Professionals bestuurders, beleidsmakers, business managers en project managers van professionele organisaties - krijgen op deze nieuwe manier van bestuurlijk werken sneller en dieper inzicht in de contouren en hiaten van een complex onderwerp, waardoor betere oplossingen en beslissingen met meer draagvlak mogelijk worden. De analyse is gebaseerd op de verschillen en overeenkomsten tussen de argumenten van de onderscheiden deelnemers. Patronen van argumentatie blijken te ontstaan bij vijf deelnemers of meer per klankbordgroep. Het aantal panels is in principe onbeperkt. Voor de meeste uitspraken is een 9-punts (0-8) schaal gekozen om een zo groot mogelijke variabiliteit in argumentatie mogelijk te maken. 0: geheel mee oneens 4: half mee (on)eens 8:geheel mee eens 6 Synmind B.V. Leidsevaart Haarlem +31 (0)

7 4. Samenvatting Internet Energiedebat Werken aan Energietransitie in Nederland is een complexe opgave. Het gehouden debat geeft enerzijds aanwijzingen voor de omvang en het kader van deze uitdaging anderzijds richtingen waarin oplossingen gezocht kunnen worden. - Deelnemers lijken het principe van de noodzaak tot energietransitie te ondersteunen. Het ontbreken van een duidelijk gedeelde pragmatische probleemstelling zal het Werken aan Energietransitie in Nederland onnodig bemoeilijken en leiden tot extra onnodige inspanningen. - Er is een belangrijke rol weggelegd voor brede morgen toe te passen kennisoverdracht aan en opvoeding van alle burgers van alle leeftijden. - Hoe de energiemix er in 2030 of 2050 uitziet komt niet duidelijk uit de verf. Enerzijds is er geen duidelijkheid aan de vraagkant ( groeit het verbruik of gaat energiebesparing werken?). Anderzijds is er geen duidelijk beeld van de aanbodkant. Bestaand fossiel zal de transitie vertragen maar gewenst duurzaam heeft zich nog niet bewezen als op prijs en kwaliteit concurrerend alternatief. Deze versimpeling van de discussie fossiel versus duurzaam gaat voorbij aan de rol van mogelijke transitie brandstoffen als gas en kernenergie. Of aan andere alternatieven. Het gevaar van ongebreidelde ongedefinieerde energie over-/onder- produktie dreigt bij gebrek aan vraagarticulatie en bijbehorende randvoorwaarden. - De overheid (en de rest van Nederland) is voor levering sterk afhankelijk van internationale energiemaatschappijen, die vanuit een europees-internationaal perspectief een brede energiemix aanbieden. Het is onduidelijk welke energietransitie overwegingen bij dit aanbod een rol spelen. Ook is onduidelijk welke rol er is weggelegd voor bestaande en mogelijk nieuwe lokale energieproducenten. - Er is ruimte en de noodzaak om nieuwe interdisciplinair gevoede en concurrerende business systemen te ontwikkelen. - Er zijn vele mogelijkheden voor energietransitie en energiebesparing bij de productie en bij de toepassingen van energie. 7 Synmind B.V. Leidsevaart Haarlem +31 (0)

8 5. Samenvattingen per aspect: Aspect 1: Energietransitie de probleemstelling De definitie van Energietransitie ontbreekt, maar deelnemers hebben automatisch aangenomen, dat hier sprake is van een te ondernemen fundamentele verandering in de energievoorziening en het energieverbruik in de wereld en in Nederland - op sociaaltechnologisch en maatschappelijk niveau. De meningen waarom energietransitie moet plaats vinden varieren extreem! - van heel logisch (er komt een einde aan een eindige oplossing) tot heel praktisch (er zijn betere oplossingen, je kunt het beter eerst - voor iets anders gebruiken), van bezorgd (de oplossing raakt op korte termijn op, we kunnen onze kinderen niet met de huidige oplossing laten zitten, we gaan steeds meer gebruiken, we hebben straks- niet voldoende, er zijn te weinig modern- opgeleide young professionals) tot bedreigend (de huidige oplossing bedreigt het klimaat, het buitenland consumeert de huidige oplossing sneller dan wij, er is te weinig toegankelijk, de huidige oplossing wordt onbetaalbaar, we worden afhankelijk van het buitenland). Ook is er ruimte voor doemscenarios: peakoil, interrupties in supply, remmende werking van bestaande belangen, belemmeringen voor nieuwe initiatieven, zwabberende overheidssteun, natuurlijke wispelturigheid van duurzame energie bronnen, de onbetaalbaarheid van duurzaamheid, de westerse en binnenkort ook niet-westerse? levensstijl, geographische politieke conflicten) of voor voor de huidige generatie - geruststellende scenarios (er is voldoende fossiel, energiebesparingsscenario s zullen de vraag afremmen, er komt een europese/internationale oplossing, stem links, stem rechts). Ondanks of misschien door al deze verschillende redenen lijken de deelnemers het principe van de noodzaak van energietransitie te ondersteunen. De mate waarin, de snelheid waarmee en de realiteit varieert echter sterk. Het ontbreken van een duidelijke gedeelde probleemstelling zal het Werken aan Energietransitie in Nederland bemoeilijken (met extra politieke - kosten?). De naam van de conferentie Energy for Next Generations Sustainable Solutions lijkt te suggereren, dat het probleem desalniettemin straks is opgelost. Wie definieert (of googled ) een positieve en pragmatische probleemstelling voor Werken aan Energietransitie in Nederland? Aspect 2 Energietransitie: Denken en kennisoverdracht Denken en kennisoverdracht op het gebied van energietransitie wordt belangrijk gevonden. De mogelijkheid van een nieuw elan voor het onderwijs wordt gesignaleerd: - voor energietransitie zijn bredere technologische opleidingen op verschillend niveau nodig, met naast β- ook α- en γ-aspecten - voor energietransitie zou het onderwijs zich moeten richten op geintegreerde oplossingen voor morgen in plaats van op bestaande technologieën - onderwijs zou pro-actiever kunnen zijn, zodat de politici van morgen beter opgeleid worden, waardoor zij beter gefundeerde keuzes kunnen maken. 16-jarigen en young professionals, die aan het begin van een opleiding c.q. loopbaan staan en aktief mee willen doen aan Werken aan Energietransitie in Nederland kunnen in de gedetailleerde discussie vele motiverende argumenten vinden. 8 Synmind B.V. Leidsevaart Haarlem +31 (0)

9 Aspect 3 Energietransitie in de tijd als functie van sociaal-economische en technologische keuzes De verwachting van het merendeel van de deelnemers is dat het energieverbruik in de periode niet zal afnemen, dat Duurzame Energie een belangrijk aandeel in de energiemix van primaire energiebronnen zal innemen, dat dit ook geldt voor aardgas (met name in 2030) en dat ook kernenergie deel van de mix uit zal maken. Als voorwaarde wordt gezien, dat politieke, sociale en economische barrières in de komende jaren geslecht gaan worden! Aspect 4 De organisatie van Werken aan Energietransitie in Nederland De conclusie is dat iedereen, jong en oud, bij het onderwerp betrokken is als gebruiker, als bespaarder, als politiek stemmer of als (potentieel) beleidsbepaler, kennisuitwisselaar, producent of leverancier. Sommigen hebben meer invloed dan anderen. Het is in het belang van allen - de samenleving als iedereen binnen hetzelfde kader (met dezelfde snelheid) in dezelfde richting probeert te werken. Dit geldt voor elk niveau waarop de mens actief is als individu, als samenlevingsverband, als gemeente, als bedrijf, als provincie, als land, als wereld. Voor dit internet debat is bewust het niveau Nederland gekozen. Er is dus behoefte aan een kader en een richting voor Nederland. Hieruit kunnen dan nieuwe samenwerkingsverbanden, gemeenschappelijke doelen, technologische, maatschappelijke en commerciele innovaties voortkomen. En er is dan een gemeenschappelijk inzicht in welke ontwikkelingen ondersteund dan wel afgeremd moeten worden. Ook is er dan een kader en een richting om internationaal en lokaal aan de slag te kunnen gaan. Sommige voorgestelde internationale oplossingen zijn zeer grootschalig (smart grid van Scandinavië tot Afrika) en zullen van buitenaf een effect hebben op de Nederlandse markt. Andere oplossingen gaan veel meer uit van lokale zelfvoorziening in binnenlandse grote steden/regios, die leren van andere lokale buitenlandse initiatieven. Essentieel lijkt het te zijn om activiteiten interdisciplinair en met kennis van zaken aan te pakken met vertegenwoordigers van overheid, bedrijfsleven, onderzoek & onderwijs, politiek en de burger. Aspect 5 - Economische aspecten van Energietransitie Business-as-usual en onzekerheid over alternatieve oplossingen zullen een vertragend en mogelijk verlammend effect hebben op commerciele energietransitie initiatieven en stimulerende beleidsmaatregelen van technologische of maatschappelijke aard. Het stimuleren van informatieoverdracht over succesvolle (technologische, maatschappelijke, commerciele, buitenlandse) ontwikkelingen draagt bij aan de maatschappelijke bewustwording en aan een energietransitie visie bij politici, waardoor relevante randvoorwaarden voor energietransitie beleidsimpulsen beter gedefinieerd kunnen worden. 9 Synmind B.V. Leidsevaart Haarlem +31 (0)

10 Aspect 6 Energietransitie per gebruikersgroep Op alle gebieden waar energie nodig is en verbruikt wordt zijn mogelijkheden voor (grootschalige en kleinschalige) energiebesparing en energietransitie en soms zelfs energieproductie. De onder aspect 4 gesignaleerde behoefte voor een kader en en een richting zal ontwikkelingen in al deze sectoren positief kunnen aansturen. Aspect 7 International Learning and energy transition in the Netherlands The trends in this discussion pointed in the same direction as the trends discovered in the first 6 aspects. 10 Synmind B.V. Leidsevaart Haarlem +31 (0)

11 6. Samenvatting internet energiedebat per uitspraak. Aspect 1: Energietransitie: de probleemstelling. Uitpraak 1.1: Inzetten op energietransitie is essentieel gezien de afgenomen voorraad fossiele brandstoffen in De mate waarin de deelnemers het met deze uitspraak eens zijn varieert van 'grotendeels mee oneens' tot 'grotendeels mee eens'. Argumentatie: Er is een relatie tussen de prijs van fossiele brandstoffen en haar productie omvang en dus de CO2 uitstoot. Gezien de groei scenario's in oost-aziatische economieën op basis van fossiele brandstoffen is het tijdig aanpassen van onze (NL) energievoorziening wijs; enerzijds gezien de verwachte competitie en het generen van meer vrijheidsgraden voor de petrochemische industrie, en anderzijds door ervaringen op te doen met potentieel toekomstige duurzame energie dragers in combinatie met energiebesparende technieken: een voorloper functie. Twee panels, Overheid en Bedrijfsleven, waarderen deze uitspraak met grotendeels mee oneens op basis van nadruk op relatie voorraad, prijs en besparingspotentieel. De andere drie panels waarderen de uitspraak met grotendeels mee eens. De conclusie: Er zijn meerdere redenen dan alleen de afnemende hoeveelheid fossiele brandstoffen om energietransitie te bevorderen. Uitspraak 1.2: Inzetten op energie transitie is noodzakelijk om de CO2 uitstoot te beperken. Deelnemers zijn het hier 'grotendeels mee eens'. Argumentatie: Ondanks het feit dat er meerdere aspecten zijn verbonden aan de relatie gebruik fossiele brandstoffen, uitstoot en klimaat, is er bij de panels consensus over de inzet van energietransitie in het licht van nadelige invloeden op het klimaat. Minderheid opinies wijzen op de onzekere relatie tussen CO2 en klimaatverandering en de natuurlijke uitstoot van CO2 en aerosolen door de vele vulkanen, maar ontkennen niet de zin van energie transitie. De conclusie: De uitstoot van broeikas gassen wordt gezien als een belangrijke factor voor energie transitie. 11 Synmind B.V. Leidsevaart Haarlem +31 (0)

12 Uitspraak 1.3: De groeiende energiebehoefte vraagt om een actieve energietransitie. Deelnemers zijn het met deze uitspraak 'grotendeels tot geheel mee eens'. Argumentatie: Een niet actieve energietransitie heeft weinig zin. In het licht van een populatie die groeit naar 9 miljard individuen is verspilling geen optie; duurzame vormen van energie opwekking en gebruik zijn gewenst en noodzakelijk, zie competitie tussen naties en het huidige gebrek aan grootschalige alternatieven; zie ook argumentatie bij 1.1. Door de zich wijzigende politiek en bijbehorende sociale-economische systemen en de percepties daarvan (gedrag/markt) is actieve energietransitie noodzakelijk. Het adagium is duurzaam. Zie het energietransitiemodel als een eerste poging hier handen en voeten aan te geven. De conclusie: De combinatie van energie besparende maatregelen en technieken en slimme duurzame technieken vormt de basis voor energietransitie. Uitspraak 1.4 : Actieve inzet van energie transitie is niet noodzakelijk omdat de huidige energievoorziening al zeer efficiënt is. Deelnemers zijn het met deze uitspraak vrijwel 'geheel mee oneens'. Argumentatie: Efficiëntie (opwekking en markt) en effectiviteit (duurzame ontwikkeling) kunnen vanzelfsprekend beter. Er zijn teveel (transmissie) verliezen. De combinatie van efficiëntie en effectiviteit op het gebied van technologie met verminderde of geen uitstoot, beleid, energieprijs en distributie (centraal-de-centraal) vormt een basis voor een actieve inzet van energietransitie. Enkele richtingen worden aangegeven: co-productie (stroom), energie besparingen door techniek en bewustwording bij gebruikers. De conclusie: De huidige energievoorziening wordt als inefficiënt en niet duurzaam gezien. 12 Synmind B.V. Leidsevaart Haarlem +31 (0)

13 Uitspraak 1.5: Er zijn al voldoende Young Professionals om belangrijke bijdragen te leveren aan een succesvolle energie transitie. De mate waarin de deelnemers instemmen met deze uitspraak ligt tussen geheel tot grotendeels mee oneens. Argumentatie: Energietransitie behoeft alfa, bèta en gamma kennis velden ingebed in een systeem waarin ook ondernemers, maatschappelijke organisaties en overheden een rol spelen. De bèta omvang Young Professionals in Nederland wordt als te gering gezien, en het aantal opleidingen en leraren te beperkt. Door het leggen van internationale dwarsverbanden, met bijvoorbeeld: Renewable Energy Management opleidingen in Duitsland kunnen de benodigde kennis velden doelgericht worden gebundeld. Moderne kennis netwerken kunnen hierbij een rol spelen. De conclusie: Het probleem is een gebrek aan (bèta)young Professionals in combinatie met een doelgericht energietransitie systeem. 13 Synmind B.V. Leidsevaart Haarlem +31 (0)

14 Aspect: 2. Energietransitie: denken en kennisoverdracht Uitspraak 2.1: Chemische technologie vormt de meest voor de hand liggende opleiding voor de energietransitie specialist. Deelnemers zijn het grotendeels oneens met deze uitspraak. Argumentatie: Voor een energietransitie naar een energievoorziening gebaseerd op schone hernieuwbare energietechnologie zijn alle disciplines nodig. Naast de bèta wetenschappen zullen sociale wetenschappen zich bezighouden met de wijze van energie verbruik, gedragsveranderingen; economische wetenschap gericht op nieuwe vormen van financiering, internalisering van externe kosten en het zichtbaar maken van sociaal-economische baten en kosten en het aanbieden van strategische keuzes voor duurzame centrale en de-centrale oplossingen. TUE en TUD beginnen zich te richten op Sustainable Energy Technology, waarin chemische technologie een rol speelt. De conclusie: Chemische technologie vormt een onderdeel van een opleiding, training en uitvoering energietransitie programma. Daarbij richt chemische technologie zich grotendeels op bestaande technologie en dat wordt als onvoldoende beschouwd (Panel Young Professionals). Een deel van het panel ZZP en Anders ziet dat anders: het is zinvol om chemische technologie centraal te stellen vanwege haar multidisciplinaire en generalistisch karakter. Uitspraak 2.2: Het is belangrijk om energietransitie ontwikkelingen op internationaal niveau uit te voeren. Deelnemers zijn het grotendeels eens met deze uitspraak Argumentatie: Op systeem (klimaat en oplossing) niveau is Nederland grotendeels afhankelijk van ontwikkelingen om ons heen; dit op basis van schaal (kosten, geen versnippering) en kennis uitwisseling. Op individuele onderdelen bv: energie-arme kas, elektrische mobiliteit, kunnen we het alleen af. Dit wordt gestuurd door de benodigde financiering, lokaal aanwezige kennis en durf. Minderheid standpunt: regelgeving: internationaal; implementatie vooral op lokale schaal. Zie vooral de links in het Panel Onderwijs, Onderzoek en Young Professionals voor de regionale energietransitie experimenten. De conclusie: De vraagstelling is dubbel; afhankelijk van de schaal en staat van technologie zijn internationaal als lokaal/regionaal initiatieven te ontplooien. Dit geeft het centrale probleem van de gehele discussie weer: Er is (nog) geen eenduidige richting voor implementatie en regelgeving. 14 Synmind B.V. Leidsevaart Haarlem +31 (0)

15 Uitspraak 2.3: De huidige opleiding van energietransitie specialisten vereist aanpassingen en nieuwe R&D gebieden. Deelnemers zijn het grotendeels eens met deze uitspraak. Argumentatie: Het vraagstuk is zo complex dat oplossingen van gisteren slecht bruikbaar zijn. Alleen een geïntegreerde benadering en aanpak heeft zin; vereist dus een andere opleiding of combinaties van opleidingen, kennis verwerving en energie behoefte analyses. De conclusie: De huidige opleidingen(!) vereisen continue aanpassing. Aangezien de toekomstige energie mix zowel lokaal en nationaal, laat staan internationaal nog niet bekend is. Uitspraak 2.4: Aangezien de politiek keuzes van energietransitie routes bepaalt heeft het onderwijs slechts een volgende rol. De waardering van deze uitspraak varieert grotendeels mee oneens tot half mee (on)eens. Argumentatie: Integratie van het transitiedenken (een proces van maatschappelijk denken dat over meerdere generaties plaatsvindt) zou een pro-actieve rol moeten spelen in het onderwijs (pro-contra debat). Op zo n wijze ontstaat er een relevante wisselwerking met de politiek en haar beslissingen. De conclusie: Het onderwijs kan zich niet permitteren een volgende rol te vervullen. Politici wel. Uitspraak 2.5: De jaarlijkse GasTerra Transitie jaarprijs voor Young Professionals draagt substantieel bij aan de dialoog over energie transitie. De mate waarin de deelnemers instemmen met deze uitspraak ligt tussen deels mee oneens en deels mee eens. Argumentatie: Panel bedrijfsleven en ZZP beschouwen de prijs als een goed initiatief om de discussie over energietransitie te stimuleren op basis van wie de jeugd heeft, heeft de toekomst. Het panel Onderwijs, Onderzoek en YP s (waardering 2.5) vindt de prijs hooguit een leuk initiatief of heeft er niet van gehoord. De conclusie: Het is niet duidelijk hoe substantieel de bijdrage van de GasTerra Transitie jaarprijs is. 15 Synmind B.V. Leidsevaart Haarlem +31 (0)

16 Aspect 3: Energietransitie in de tijd als functie van sociaaleconomische en technologische keuzes. Uitspraak 3.1: Het is realistisch dat in 2030 de nationale energiebehoefte fors is afgenomen. Deelnemers zijn met deze uitspraak deels tot grotendeels mee oneens. Argumentatie: De energie behoefte op individueel niveau is sterk gekoppeld aan de westerse levensstijl. Die zal zich verder ontwikkelen en hooguit stabiliseren. Aan de andere kant dragen bevolkingskrimp en efficiënter omgaan met fossiele energie dragers bij aan stabilisatie. De Nederlandse energie behoefte groeit de laatste 10 jaar op jaar basis nauwelijks ( 1 a 2% per jaar). De conclusie: Het is niet realistisch dat in 2030 de nationale energiebehoefte fors is afgenomen. Uitspraak 3.2: Het is realistisch dat in 2050 de nationale energiebehoefte fors is afgenomen. Deelnemers zijn het met deze uitspraak half tot deels mee eens. Argumentatie: In deze periode van 40 jaar spelen een aantal ontwikkelingen een rol: duurdere energie prijzen, bevolkingskrimp, zuinigere apparaten en woningen. De conclusie: Het is realistisch dat in 2050 de nationale energiebehoefte is afgenomen. In welke mate is onbekend en op basis van welke energie mix is ook niet benoemd. Uitspraak 3.3: Het is realistisch in 2030 dat de bijdrage van duurzame energie significant is toegenomen. Deelnemers zijn het met deze uitspraak half tot grotendeels mee eens. Argumentatie: Op basis van de verwachting dat het gebruik van fossiele brandstoffen dan is afgenomen zal het aandeel duurzame energie zijn gestegen. Er zal dus een verschuiving plaats vinden. Het tempo van zo n verschuiving wordt bepaalt door het subsidie beleid van de overheid. Er zijn geen technologische belemmeringen. Zie ontwikkelingen in Duitsland: Erneuerbaren Energien Gesetzt: in 2000: 4% duurzame elektriciteit opwekking; 2009: 17% duurzame elektriciteit opwekking. Verwachting rond 2050: omstreeks 80% duurzame elektriciteit opwekking. De conclusie: De technieken zijn aanwezig over de politieke wil (bijv. CO2 heffing) zijn er onzekerheden. 16 Synmind B.V. Leidsevaart Haarlem +31 (0)

17 Uitspraak 3.4: Het is realistisch in 2050 dat de bijdrage van duurzame energie significant is toegenomen. Deelnemers zijn het met deze uitspraak grotendeels tot geheel mee eens. Argumentatie: Door het verder afgenomen gebruik van fossiele energiebronnen het optreden van een verdere verschuiving richting duurzame technologieën.. Door het slechten van politieke, sociale en economische barrières zal deze periode van 40 jaar eindigen met een groot aandeel van geïmplementeerde duurzame energie projecten. De conclusie: Het is realistisch dat in 2050 de bijdrage van duurzame energie significant is toegenomen (min %van het totale verbruik)). Ook hier is de aard van de energie mix niet duidelijk. Uitspraak 3.5: Het is realistisch dat in 2030 aardgas een significante bijdrage zal leveren aan de energievoorziening. Deelnemers zijn het met deze uitspraak deels tot grotendeels mee eens. Argumentatie: Gas en duurzaam zijn vrienden. Deze energiedrager is relatief schoon (minder uitstoot dan kolen/olie) en flexibel in te zetten in tijd en ruimte bij duurzame vormen van energie opwekking. Hier is aardgas een onderdeel van een duurzame energiemix, en zal een tussenfase vormen naar een volledige duurzame energie opwekking. De conclusie: Het is realistisch dat aardgas in 2030 een significante bijdrage zal leveren aan de energievoorziening. Uitspraak 3.6: Het is realistisch dat in 2050 aardgas een significante bijdrage zal leveren aan de energievoorziening. Deelnemers zijn het met deze uitspraak grotendeels tot half mee oneens. Argumentatie: Panels overheid en bedrijfsleven baseren zich op uitputting van NL gasvelden en onzekere aanvoer uit het oosten.(waardering 2). De beide andere panels (waardering 4 5) gaan uit van een dalend aandeel van aardgas, niet meer als verwarming maar als flexibele ondersteuning van energieopwekking in combinatie met duurzame energie opwekking. Er wordt gewezen op grote shalegas voorraden in Polen. De conclusie: Aardgas levert een verminderde bijdrage (vergeleken met 2030) aan de energiemix. 17 Synmind B.V. Leidsevaart Haarlem +31 (0)

18 Uitspraak 3.7: Het is realistisch dat in 2050 kernenergie een belangrijk aandeel aan de energievoorziening levert. Deelnemers zijn het met deze uitspraak grotendeels tot half mee oneens. Argumentatie: Enerzijds zien deelnemers uit alle panels kernenergie als een onderdeel van de energie mix ( 4 e generatie, schoon en met weinig kernafval, halfwaarde tijden nemen af); zie Frankrijk) Anderzijds zal het aandeel niet veel toenemen gezien de toename over die 40 jaar van duurzame energie. De conclusie: Het is realistisch dat in 2050 kernenergie een aandeel aan de gehele nationale energievoorziening levert. 18 Synmind B.V. Leidsevaart Haarlem +31 (0)

19 Aspect 4: Organisatie Energietransitie Uitspraak 4.1: Het Ministerie van Onderwijs, als nationale overheid, is de natuurlijke leider in het energietransitie proces. Deelnemers zijn het met deze uitspraak geheel tot grotendeels mee oneens. Argumentatie: Systeem transities zoals energietransitie zijn horizontaal georganiseerd en moeten dus in ieder geval door meerdere departementen worden gedeeld als een netwerk organisatie. Zo n overheidsorganisatie moet alleen voorwaarden scheppen. Zo n netwerk organisatie dient ook internationaal georiënteerd te zijn. In het Ministerie van Onderwijs zit te weinig kennis en interesse. De conclusie: Het Ministerie van Onderwijs is niet de natuurlijke leider in het energietransitie proces. Uitspraak 4.2: Lagere overheden zullen een verwaarloosbare rol spelen in het energietransitie proces. Deelnemers zijn het met deze uitspraak grotendeels tot half mee oneens. Argumentatie: Grotendeels mee oneens is gebaseerd op de noodzakelijke lokale steun voor lokale producenten, communicatie met de burger, implementatie van regionale en lokale projecten en de discussie daarover (gemeenteraad). Dus belangrijk bij de-centrale implementaties. Zie Distributed Energy in Munchen. Half mee (on)eens is gebaseerd op de internationale aspecten van energietransitie en het geringe vermogen van lokale overheden iets op dit gebied van de grond te krijgen. Conclusie: Lagere overheden zullen een rol spelen in het energietransitie proces op het gebied van lokale communicatie en implementatie. 19 Synmind B.V. Leidsevaart Haarlem +31 (0)

20 Uitspraak 4.3: Het MKB zal een verwaarloosbare rol spelen in het energietransitie proces. Deelnemers zijn het met deze uitspraak grotendeels tot half mee oneens. Argumentatie: De rol van het MKB is vooral gelegen in haar innovatie kracht en bij opschaling van pilot projecten. Er zijn veel spelers in de smart industrie. Zie bijvoorbeeld aktiviteiten in de Agro industrie (intelligente kassen). De conclusie: Het MKB gaat een prominente rol spelen bij de ontwikkeling van de voor de transitie benodigde innovaties en experimentele toepassingen. Uitspraak: 4.4 De burger speelt een verwaarloosbare rol in het energietransitie proces. Deelnemers zijn het met deze uitspraak geheel tot grotendeels mee oneens. Argumentatie: De burger speelt een zeer belangrijke rol bij de acceptatie van bepaalde technologieën of onderdelen van een energiemix. Bovendien kiest de burger regering en parlement. De rol van de burger wordt in de tijd steeds belangrijker. De conclusie: De burger speelt een grote rol in het voorbereidende stadium van energietransitie. Uitspraak 4.5: Belangen van grote bedrijven vormen gewild of ongewild de grootste blokkade voor energietransitie. De waardering voor deze stelling varieert tussen half mee (on)eens en grotendeels mee eens. Argumentatie: De grote bedrijven hebben niet het alleen recht op deze blokkade en pad afhankelijkheden. De belangen van grote bedrijven zijn groot en daardoor zijn ze voorzichtig en hebben verstrengelingen met de Rijksoverheid. Er ontstaat dan een tunnel visie. Aan de andere kant zijn grote bedrijven actief op energie besparingsgebied. De conclusie: Dialoog tussen burger en grote bedrijven lijkt de meest effectieve weg om deze blokkades te verkleinen. 20 Synmind B.V. Leidsevaart Haarlem +31 (0)

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013 Kansen zien, kansen pakken! Vvg 13 november 2013 Leven in de stad van de toekomst Louis Bekker City Account Manager Programma manager Onderwijs (PO/MO) Smart Concurrentie Leefbaar Groen Samenwerking Onze

Nadere informatie

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 14.00: Welkom Best Practice Seminar 14.10: Centraal PMO als middelpunt van projecten en programma s Yvonne Veenma, Stedin 14.50: Pauze 15.30: Governance in een Enterprise

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Master Thesis by Anouke de Jong VU supervisor B.J. Regeer Introductie Biobrandstoffen; brandstoffen gemaakt van biomassa 1 ste generatie

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0 Discussie en vragen Ambition Document 1.0 2.0 Potention Research Parkstad Limburg Energy Transition (PALET 3.0) Basic principles PALET

Nadere informatie

Sportopleidingen in Internationaal perspectief

Sportopleidingen in Internationaal perspectief Sportopleidingen in Internationaal perspectief Platform kader Den Haag, 29 maart 2010 Danny Meuken Jan Minkhorst 967 LONDEN DAGEN Het internationale Speelveld GAISF IOC VN (UNESCO) Internationale Sportfederaties

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Publieke perceptie en wetgeving

Publieke perceptie en wetgeving Publieke perceptie en wetgeving Erik Lysen Utrecht Centrum voor Energie-onderzoek (UCE) Nationaal Symposium Schoon Fossiel Den Haag, 23 november 2005 Inhoud Internationale verdragen Publieke acceptatie

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

09-10-2015. KPN Internet of Things LoRa en M2M

09-10-2015. KPN Internet of Things LoRa en M2M 09-10-2015 KPN Internet of Things LoRa en M2M The device revolution Van traditionele telefonie naar Internet of Things 50 40 20 jaar 50 miljard apparaten 30 20 10 100 jaar 1 miljard connected woningen

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie Argumenten in het maatschappelijke debat en de politieke besluitvorming rondom wind op zee Mogelijkheden en beperkingen van MKBA s 04/11/2014, KIVI, Den Haag Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Nadere informatie

Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn!

Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn! Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn! Roadmap DURABILIT Drivers and barriers Refurbishment, hergebruik en grondstoffen Footprint reductie door hergebruik Value matrix Succesfactoren Discussie DURABILIT

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Safety Values in de context van Business Strategy.

Safety Values in de context van Business Strategy. Safety Values in de context van Business Strategy. Annick Starren en Gerard Zwetsloot (TNO) Papendal, 31 maart 2015. NVVK sessie Horen, Zien en Zwijgen. Safety Values in de context van Business strategy.

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

De kansen en mogelijkheden voor serious gaming in de logistieke sector. 25 mei 2016

De kansen en mogelijkheden voor serious gaming in de logistieke sector. 25 mei 2016 De kansen en mogelijkheden voor serious gaming in de logistieke sector 25 mei 2016 Agenda Serious gaming lijkt overal op te komen in de logistiek. Een bekend en veel gebruikt voorbeeld van serious gaming

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

WERKKOSTENREGELING. Exact Online Salaris ICT Accountancy praktijkdag: Salaris en HR innovaties

WERKKOSTENREGELING. Exact Online Salaris ICT Accountancy praktijkdag: Salaris en HR innovaties WERKKOSTENREGELING Exact Online Salaris ICT Accountancy praktijkdag: Salaris en HR innovaties 2 2014 EXACT - WERKKOSTENREGELING Agenda Exact Online Exact Online Salaris De huidige Werkkostenregeling Demo

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Green IT en de rol van supercomputers bij duurzaamheid

Green IT en de rol van supercomputers bij duurzaamheid Green IT en de rol van supercomputers bij duurzaamheid IT is deel van het CO2 probleem... maar vooral ook van de oplossing dr. ir. A. Osseyran Directeur SARA en Vancis Waarom Green IT? 50% meer energie

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Project : GigaPort3 Project Year : 2010 Project Manager : Albert Hankel Author(s) : Eefje van der Harst Completion Date : 24-06-2010 Version : 1.0

Nadere informatie

Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen

Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen Froombosch Frans N. Stokman frans.stokman@grunnegerpower.nl 28 mei 2013 Hoe realiseren wij duurzaamheid? Decentrale duurzame

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

HEGRID EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO. Hybrid Energy GRID Management. TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI

HEGRID EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO. Hybrid Energy GRID Management. TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI HEGRID Hybrid Energy GRID Management EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI 1 Doel en verwachte resultaten Doel: realiseren van een Open HybridEnergy

Nadere informatie

Innovatie en RWS. Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken

Innovatie en RWS. Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken Innovatie en RWS Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken In today s business environment, Innovation means survival. David Gann. 2 RWS Innovatie Innovatie Innovation is the process by

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Opbouw presentatie 1. Uitgangspunten veranderingen G2 - > G3 2. Overzicht belangrijkste

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Stichting Energie Transitie Nederland

Stichting Energie Transitie Nederland Stichting Energie Transitie Nederland Energietransitie: van centrale naar decentrale opwek voor transparantie en duurzaamheid in de energiemarkt Themabijeenkomst Milieunetwerkcommissie IJssel- Vecht 28

Nadere informatie

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Wilma Fokker, IBM account manager BA Ton Rijkers, Business Project Manager EMI Music IBM Cognos Express Think big. Smart small. Easy to install pre-configured

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Chemie & ICT ICT en Chemie: samen naar een duurzame toekomst?

Chemie & ICT ICT en Chemie: samen naar een duurzame toekomst? on behalf of Chemie & ICT ICT en Chemie: samen naar een duurzame toekomst? Symposium Groene ICT en Duurzaamheid in het hoger onderwijs 30-01-2014 Ger Fischer Woord vooraf Nieuwe start cartoon? 2 Onderwerpen

Nadere informatie

Inkoop en de link naar de value chain

Inkoop en de link naar de value chain Inkoop en de link naar de value chain Inkoop en de link naar de value chain 24 juni 2014 An aligned supply chain Bron: Van Veen, 2011 Historical difference supply chain/ logistics domain vs value chain

Nadere informatie

Een nieuwe rol voor het auditcomité en een aangepast audit rapport

Een nieuwe rol voor het auditcomité en een aangepast audit rapport Een nieuwe rol voor het auditcomité en een aangepast audit rapport Jean-François CATS Inhoud van de uiteenzetting Nieuwe opdrachten van het auditcomité ingevoerd door de Audit Directieve en het Audit Reglement

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Verzekeren per Kilometer / SaveDriver: Eerste Onderzoeksresultaten

Verzekeren per Kilometer / SaveDriver: Eerste Onderzoeksresultaten Verzekeren per Kilometer / SaveDriver: Eerste Onderzoeksresultaten Dit onderzoek is uitgevoerd in samenwerking met : Rijks Universiteit Groningen Vrije Universiteit Amsterdam TU Delft Goudappel Coffeng

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Vandaagafval morgengrondstof!

Vandaagafval morgengrondstof! Vandaagafval morgengrondstof! 5de Vlaams Milieucongres IFEST 21 October 2008 Florens Slob Manager Sustainable Business Solutions Van Gansewinkel Group Agenda Korte verkenning Cradle to Cradle concept &

Nadere informatie

Future of the Financial Industry

Future of the Financial Industry Future of the Financial Industry Herman Dijkhuizen 22 June 2012 0 FS environment Regulatory & political pressure and economic and euro crisis 1 Developments in the sector Deleveraging, regulation and too

Nadere informatie

Verstevigen van je positie als MD adviseur

Verstevigen van je positie als MD adviseur Verstevigen van je positie als MD adviseur Workshop voor de NFMD 21 november 2013 Monique van der Meer en Jessica Godijn Agenda 9.00 9.15 Opening NFMD door Myrte Ferwerda 9.15 9.45 Veranderingen en gevolgen

Nadere informatie

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Remko Ybema Lezing Den Bosch 12 oktober 2010 www.ecn.nl Inhoud Noodzaak van duurzame energie Een duurzame energievoorziening in 2050 Doelen van het

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Kikkers en Heilige Koeien UvAConext & standaarden voor het primaire onderwijs en onderzoek proces

Kikkers en Heilige Koeien UvAConext & standaarden voor het primaire onderwijs en onderzoek proces Kikkers en Heilige Koeien UvAConext & standaarden voor het primaire onderwijs en onderzoek proces SURF Seminar September 2015 Frank Benneker, ICTS Universiteit van Amsterdam Perspectief ICTS & OO dienstverlening

Nadere informatie

Dutch Sports Infrastructure. Nationaal Export Event. Ruben Dubelaar

Dutch Sports Infrastructure. Nationaal Export Event. Ruben Dubelaar Nationaal Export Event Ruben Dubelaar I 1 Wat doet FME met voetbal? I 2 Clusters FME Agro & Food Betaalbaar en gezond voedsel voor iedereen met technologie uit NL door slimmere samenwerking in de keten.

Nadere informatie

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE LED LIGHTING FOR COLD STORAGE Madrid, October 16 Maarten de Graaf Didyouknowthat? It takes 0.65KWh of air conditioning energy to cool down every 1 kwh of lighting heat. Didyouknowthat? Meaning that youernergybillforlightingis

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid 18/03/2015 Wouter Bakker Intro 2 ECOFYS 18/03/2015 Wouter Bakker Waarom bio-energie? > Renewable and sustainable Regrows Reduces greenhouse gas

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

Omnichannel klantcommunicatie. Roberto Nagel M-EDP Solutions Manager Document Dialog

Omnichannel klantcommunicatie. Roberto Nagel M-EDP Solutions Manager Document Dialog Omnichannel klantcommunicatie Roberto Nagel M-EDP Solutions Manager Document Dialog Inhoud Wat is omnichannel? Hoe kom je er? Wat betekent dit voor de documentprofessional? Omnichannel retail Winkel website

Nadere informatie

De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo. Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009

De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo. Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009 De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009 Environmental and Social Assessment Stakeholder Engagement EIA Fishing Biodiversity

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

Adaptief Management. Noordzee Dagen 2015. Jessica Reis Leffers Paul Boers Rob Gerits

Adaptief Management. Noordzee Dagen 2015. Jessica Reis Leffers Paul Boers Rob Gerits Adaptief Management Noordzee Dagen 2015 Jessica Reis Leffers Paul Boers Rob Gerits Waarom nu aandacht voor adaptief management? Een van de opgave uit Nationaal energie akkoord: 4500 MW windenergie op NCP

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Disclosure belangen. (potentiële) belangenverstrengeling

Disclosure belangen. (potentiële) belangenverstrengeling Tijdelijke arbeidsrelaties: Balanceren tussen Flexibiliteit en Zekerheid? Prof. Dr. René Schalk Workshop Drachten, 6 februari 2014 Disclosure belangen (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling met én binnen ABN AMRO IBM Future enterprise. Vincent G.P. van Assem ABN AMRO Amsterdam, 13 september 2006

Duurzame ontwikkeling met én binnen ABN AMRO IBM Future enterprise. Vincent G.P. van Assem ABN AMRO Amsterdam, 13 september 2006 Duurzame ontwikkeling met én binnen ABN AMRO IBM Future enterprise Vincent G.P. van Assem ABN AMRO Amsterdam, 13 september 2006 1 Planet The world is flat 2 People 3 Wereldbevolking: 6.541.920.085 (per

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

ALTERNATIEVE MANIEREN CLUB BIJEENKOMSTEN

ALTERNATIEVE MANIEREN CLUB BIJEENKOMSTEN PETS D1570 Groei door Inspiratie ALTERNATIEVE MANIEREN CLUB BIJEENKOMSTEN Frank van der Meijden Public Image Coordinator zone 13A&C, 18B OPLOSSING? Alternatieve vormen Club bijeenkomsten: Oplossing voor

Nadere informatie

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Cutting Energy Related CO 2 Emissions Baseline Emissions 62 Gt BLUE Map Emissions 14 Gt 2030 Key aspects

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen Felix Gruijters Nuon Amsterdam ArenA 12 oktober 2011 1 A convenient truth 44 triljard dollar staat op het spel Die waarde biedt kansen A convenient truth

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Onderwijs en Kennisoverdracht

Onderwijs en Kennisoverdracht Onderwijs en Kennisoverdracht Ontwikkelingen in de duurzame landbouw in Suriname Prof. Tiny van Boekel, Decaan voor Onderwijs/Vice-rector, Wageningen University & Research Centre, NL Inhoud lezing Ontwikkelingen

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

Investment Management. De COO-agenda

Investment Management. De COO-agenda Investment Management De COO-agenda Vijf thema s 1) Markt 2) Wet- en regelgeving 3 5) Rol van de COO 5 3) Operations 4) Technologie 2012 KPMG Accountants N.V., registered with the trade register in the

Nadere informatie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie 11 december 2014 Het project EUregio Life Cycle Costing (EULC2) is mede mogelijk gemaakt door bijdragen van

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

Enterprise Portfolio Management

Enterprise Portfolio Management Enterprise Portfolio Management Strategische besluitvorming vanuit integraal overzicht op alle portfolio s 22 Mei 2014 Jan-Willem Boere Vind goud in uw organisatie met Enterprise Portfolio Management 2

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

Drijfveren voor natuurbeheer in het licht van veranderende wereldbeelden in de samenleving

Drijfveren voor natuurbeheer in het licht van veranderende wereldbeelden in de samenleving Drijfveren voor natuurbeheer in het licht van veranderende wereldbeelden in de samenleving Annick Hedlund-de Witt a.dewitt@tudelft.nl Post-doctoral researcher Biotechnology and Society 2 40 Yoga is not

Nadere informatie