Wie neemt het op voor de stedelijke economie?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wie neemt het op voor de stedelijke economie?"

Transcriptie

1 Wie neemt het op voor de stedelijke economie? Essay opgesteld in opdracht van Ministerie van VROM/WWI Kees Stob Wieger Zwikstra Lauri de Boer (LPBL) Public Result B.V. Postbus AP Den Haag Tel: Fax http: Opdrachtnummer: ESSAY10 Het essay is origineel in juli 2010 uitgebracht door StadNetwerk B.V. StadNetwerk heet sinds 1 februari 2011 Public Result, voor deze publicatie op de website is het essay in mei 2011 opnieuw uitgebracht onder deze nieuwe naam. Copyright Public Result Niet uit deze uitgave mag worden vermenigvuldig en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

2 SAMENVATTING De Nederlandse economie bevindt zich in zwaar weer vanwege de werelwijde economische crisis. De steden staan daarmee als motor van de economie voor een lastige opgave. De gevolgen van de crisis vragen van het stedelijk beleid dan ook veel creativiteit, durf en doorzettingsvermogen om scherpe keuzes te maken en slim te handelen met het oog op een hernieuwd economisch elan. Een sleutel daarbij ligt in het versterken van de stedelijke economie. De vraag is echter hoe een dergelijke inzet voor de steden eruit moet zien, hoe de benodigde middelen hiervoor worden vrijgespeeld gezien de huidige bezuinigingsagenda en wat dit betekent voor onder meer de dossiers van de wijken, functieveranderingslocaties en de herstructurering. Kortom, wie neemt het in de komende kabinetsperiode op voor de stedelijke economie en wie kan zorgen voor de daarbij behorende investeringen in de wijken en de bewoners van de stad? Dit essay is een pleidooi voor een brede, economisch georiënteerde benadering van de stedelijke opgaven en de rol van het Rijk bij het realiseren van deze opgaven. Kern van het betoog is de conclusie dat voor de noodzakelijke versterking van ons concurrentievermogen een samenhangend interventieprogramma stedelijke economie nodig is. Eenzijdig investeren in wijken of in de kwaliteit van het onderwijs zal immers te weinig effect sorteren. Dit interventieprogramma is een hecht maatregelenpakket gericht op (1) excelleren in concurrentiekracht op basis van het eigen DNA van stedelijke regio s, (2) talentontwikkeling via de routes van leren, werken en vrije tijd in combinatie met (3) quality of place (maatwerk in stedelijke vernieuwing) als stuwende krachten omhoog en (4) een veilige en leefbare basis voor een ongedeelde stad. In een crisistijd waarin alleen al jaarlijks voor zeker 3,5 miljard minder aan woningen wordt gebouwd dan gepland, is het opzetten van een dergelijk interventieprogramma echter geen eenvoudige opgave. De kunst is dan ook de huidige schaarse middelen vanuit economisch perspectief optimaal in te zetten door de bestaande arrangementen slim te verknopen en de mêlee aan maatregelen te bundelen op basis van bewezen resultaten. Dit vraagt een scherpe analyse van de stedelijke en regionale economie op basis waarvan vervolgens gefundeerde keuzes gemaakt kunnen worden. We zien mogelijkheden voor een succesvol programma gebaseerd op drie stappen: 1. Topregio s stedelijke economie Een focus op de stedelijke economie van topregio s, waarbij het de kunst is om de economisch hoogwaardige ontwikkellocaties te verbinden met de achterstandswijken, zodat het potentieel aan talent de weg omhoog weet te vinden. Kies deze topregio s op basis van 2

3 de bijdrage aan de internationale concurrentiepositie van Nederland 1. De uit te voeren analyse alsook de vier stedelijke scenario s van het CPB 2 maken deze brede landelijke afweging van prioritaire regio s mogelijk. 2. Slimmer werken: interventieprogramma en vitale coalities per stedelijke regio Op basis van de selectie van topregio s zijn deze regio s aan zet om vitale coalities te sluiten op grond van het eigen DNA en met zoveel mogelijk ruimte voor publiekprivaat initiatief. Deze vitale coalities zouden maatwerk en optimalisatie als motto en vertrekpunt moeten hebben: juist door het samenvoegen van de middelen, kracht en focus vergroot je immers de mogelijkheden en kun je met de bestaande (afnemende) middelen méér bereiken. Per regio wordt toegewerkt naar een interventieprogramma voor gebundelde impulsen, waarin de aanpak van krachtwijken, de grootschalige stedelijke investeringsprojecten en inzet t.b.v. talentontwikkeling als samenhangend gebiedsgericht programma kan worden uitgerold. Van het Rijk vraagt deze aanpak een rol en betrokkenheid, waarin het faciliteren van publiekprivaat initiatief prevaleert boven het voeren van de regie. 3. Krachtige hefbomen creëren door middel van een gezamenlijk arrangement per regio Gezien de huidige economische situatie is een innovatieve (financiële) inzet vanuit markt en overheden noodzakelijk. Het lijkt verstandig per regio en daarmee per vitale coalitie te koersen op een arrangement met een daarbij behorend fonds, bestaande uit (1) het slim organiseren van financiële middelen en instrumenten (fiscale instrumenten, borgstelling door overheden enz.) en (2) maatwerk op bijvoorbeeld het vlak van regelgeving en ontkokering. Nadat de vitale coalities op regionaal niveau een dergelijk arrangement hebben samengesteld, kan het Rijk besluiten een bijdrage te leveren. Dit is per definitie maatwerk voor elke regio en kan varieren van bestuurlijke doorzettingskracht en kennisoverdracht tot en met financiële borgstelling en een bijdrage in de vorm van trigger money. Daarbij is het wel noodzakelijk dat het Rijk ook intern zorgt voor een strakke programmering op basis van integratie van bestaand beleid en bestaande programma s (o.a. MIRT, ISV, 40 wijken). Dit vraagt bundeling en ontkokering met als criterium de bijdrage van beleid en programma s aan de internationale concurrentiepositie van Nederland. Kortom, zet als Rijk en stedelijke regio s gezamenlijk selectief in op een samenhangend interventieprogramma stedelijke economie gericht op wonen, werken, leren en recreëren op regionaal niveau, waarvan bouwstenen uit bestaande arrangementen als het MIRT, de wijkenaanpak en het ISV deel kunnen uitmaken. 1 De bijdrage aan de internationale concurrentiepositie van Nederland wordt in dit essay gezien als de uitkomst van een brede afweging van kosten en baten op basis van enerzijds gekwantificeerde objectieve data en anderzijds een expert judgement ten aanzien van factoren en invloeden die zich beperkt laten kwantificeren. 2 CPB, The Netherlands of 2040 (juni 2010) 3

4 INLEIDING Dit essay, opgesteld in opdracht van VROM/WWI, is een pleidooi voor een brede, economisch georiënteerde benadering van de nationale economische opgaven en de rol van het Rijk bij het realiseren van deze opgaven via de stedelijke economie. Over de toekomst van het stedelijk beleid valt veel te zeggen. Bij het schrijven van dit essay is echter, gezien de actualiteit van een krimpende economie, gekozen voor een focus op de urgente opgaven voor de steden vanuit economisch perspectief. Dit betekent een afweging van mogelijke interventies op grond van de verwachte economische impact. Met andere woorden: een optimale bijdrage van overheidsingrijpen aan de internationale concurrentiepositie van Nederland staat in dit essay voorop. Als referentie geldt de bijdrage van de steden (stedelijke regio s) aan de BV Nederland. Dit betekent een focus op internationale concurrentiekracht en daarmee ook een keuze in stedelijke regio s. Binnen de inzet voor de stedelijke economie is het overigens zaak te streven naar een juiste balans tussen enerzijds het schrappen van maatregelen en anderzijds scherp te kijken naar optimale investeringsmogelijkheden om uit de crisis te geraken. Onder meer de groene agenda (duurzaamheid) biedt naar verwachting perspectief vanuit het oogpunt van economische impact. Het essay is als volgt opgebouwd: 1. Probleemverkenning: de stedelijke economie in een tijd van schaarste; 2. Inzetten op de stad is verstandig: steden als motor van de Nederlandse economie; 3. De bijdrage van stedelijk beleid: een samenhangende economische stedelijke agenda; 4. Uitwerking van bouwstenen voor deze stedelijke agenda; 5. Wie neemt het op voor de stedelijke economie? Uitrol van de stedelijke agenda via een strategische coalitie en investeringsfonds per regio. 1. DE STEDELIJKE ECONOMIE IN EEN TIJD VAN SCHAARSTE Steden zijn de motor van onze economie, maar hebben het in deze tijd niet eenvoudig om dit waar te maken: er is een financiële crisis, een economische crisis, een milieucrisis. Maar ook een bouwcrisis met bouwvolumes die in de grote steden naar verwachting met maar liefst een kwart tot de helft terugvallen, een verlies van arbeidsplaatsen in de sector (2009, 2010) en een stevige druk op de inkomsten uit leges en grondverkopen. En daarbij ook een crisis in de financiën van de landelijke overheid die tot forse bezuinigingen leidt. Onder meer het budget voor ISV, BLS en de wijkenaanpak droogt op. De politieke speelruimte om de kas te vullen is beperkt. Tel daarbij op dat de lastigste en daarmee duurste herstructureringslocaties juist nu aan de beurt zijn en dat de tijden van relatief 4

5 goedkope uitleg definitief voorbij zijn. Die stapeling van crises werkt door en leidt tot een cumulatie van problemen op lokaal niveau, waardoor ook de kracht van de stad als emancipatiemachine afneemt. Ook als we kijken naar onze economische structuur en de trends op langere termijn, is het beeld niet heel rooskleurig. We stevenen af op een daling van de potentiële beroepsbevolking en als we niet oppassen - werkloosheid onder lager opgeleiden omdat zij niet over de benodigde capaciteiten beschikken. Globalisering is en blijft nog steeds de hoofdtrend en aanjager van de stedelijke economie. Zo heeft er de afgelopen jaren een enorme toename van de welvaart plaatsgevonden. De in- en uitvoerwaarde van goederen (+62% en +58%) en diensten (+22% en +37%) is in de periode stevig toegenomen. Maar de globalisering heeft zeker ook keerzijden. Neem de groeiende druk op de beschikbare ruimte en de toenemende druk op het milieu. Zo zijn de milieukosten tussen 2003 en 2008 toegenomen met maar liefst 156%. In internationaal opzicht staat de concurrentiepositie van Nederland onder druk: op de ranglijst van het World Economic Forum (WEF) zijn we in 2010 gedaald van de 8 e naar de 10 e plaats. Slecht functionerende financiële markten, achterblijvende (weg)infrastructuur en niet voldoende investeringen in onderzoek en innovatie-onderwijs zijn voor deze daling de belangrijkste reden. Een daling op de ranglijst hoeft op zichzelf niet verontrustend te zijn aangezien het aantal concurrerende economieën voortdurend toeneemt, ware het niet dat de groei van onze arbeidsproductiviteit substantieel achterblijft bij andere Europese steden. Eerder al gaf het WEF aan dat dit samenhangt met de innovatieparadox in Nederland: goed in kennis- en technologieontwikkeling, maar een te beperkte verspreiding en toepassing van deze kennis. Het advies van de SER ten aanzien van de Lissabonstrategie focust op groei van de arbeidsproductiviteit in de EU en Nederland. Ook de OESO constateert dat het achterblijven van de arbeidsproductiviteit voor Nederland de grootste uitdaging is 3. De aanbeveling is inzet te plegen op het wegwerken van een aantal structurele gebreken op het vlak van de arbeidsmarkt, bereikbaarheid, kwaliteit en kwantiteit van het woningaanbod en governance. 2. STEDEN ALS MOTOR VAN DE NEDERLANDSE ECONOMIE 4 Steden zijn de focuspunten van de kenniseconomie. In de 32 grootste Nederlandse steden wordt meer dan de helft van het BBP verdiend. De G4 dragen meer dan 25 procent bij. Over het algemeen is in de steden ook het BBP per hoofd van de bevolking hoger dan in de rest van 3 OECD territorial Reviews: Randstad, The Netherlands, 2007 incl. update juni Gedeeltelijk gebaseerd op van Winden, 2010 Kennis van de stad 5

6 Nederland, tot wel 20% in Utrecht (OESO, 2007). En op de lange termijn vormt Nederland zich naar verwachting verder tot een taken- en stedeneconomie 5. Nederlandse steden zijn met name sterk in sectoren als de ICT, zakelijke dienstverlening, banken verzekeringswezen, congreswezen en de creatieve industrie, met name in de noordvleugel van de Randstad. Daarnaast beschikt de Rotterdamse regio over de haven met een zeer sterk logistiek en petrochemisch cluster en kent de regio Eindhoven veel industriële en hoogtechnologische bedrijvigheid met belangrijke economische clusters als metaalelectro, R&D, ICT, automotive, logistiek en agribusiness. Wageningen en Leiden zijn relatief sterk in de biotechnologie. Steden hebben specifieke voordelen voor bedrijven, waaronder de traditionele locatiefactoren zoals bereikbaarheid, nabijheid van een grote lokale afzetmarkt en een groot arbeidspotentieel. Maar van toenemend belang voor het verklaren van het succes zijn meer zachte factoren als de aanwezigheid van andere bedrijven voor kennisoverdracht en diffusie, de stedelijke diversiteit aan mensen, bedrijven en culturen en een sterke concurrentie als voedingsbodem en aanjager van innovatie. Kennis en vernieuwing en innovatie zijn dé bron voor economische welvaart. Nu de groei van de bevolking afneemt en steeds meer producten en diensten aan de andere kant van de wereld worden voortgebracht, is Nederland aangewezen op constante vernieuwing om de welvaart vast te kunnen houden: Nederland als kenniseconomie. Hierbij speelt de ICT-revolutie een niet te onderschatten rol. Overal heeft internet de verdienmodellen sterk veranderd. Daarnaast gaat de verspreiding van ideeën, technologieën en concepten veel en veel sneller dan in het verleden. Een tweede bron van vernieuwing en innovatie is de toegenomen bezorgdheid om onze energieafhankelijkheid en het klimaat. Er is wereldwijd een enorme inzet om het opwekken en distribueren van duurzame energie haalbaar te maken en om productieprocessen te verduurzamen. Zowel overheden als bedrijven investeren veel en zien dit als een groeimarkt. Een trend die samenhangt met de ontwikkeling van een kenniseconomie is de sterke groei van het aantal samenwerkingsverbanden tussen bedrijven en kennisinstellingen. De kenniseconomie is een netwerkeconomie en een projecteconomie met veel tijdelijke activiteiten. Dit laatste vindt ook zijn weerslag in de arbeidsmarkt: meer flexibiliteit met als zichtbaar exponent de opkomst van de ZZP-er (overigens in de volle breedte van de arbeidsmarkt). Een dergelijke economie vraagt ook een zeer goede voorzieningenstructuur met volop werk voor de lager- en middelbaaropgeleiden. Met name in de persoonlijke dienstverlening, de detailhandel, de horeca, de vrijetijdsindustrie, de bouw en de zorg is ook op langere termijn een grote behoefte aan arbeidskrachten. Zeker wanneer de Nederlandse bedrijven hun plek kunnen houden in de internationale dynamiek. 5 Nieuwsbrief CPB, maart/april

7 Voor de stad is hierbij een zeer belangrijke rol weggelegd 6. De stad gezien het voorgaande een cruciale plaats in de kenniseconomie in. Om haar rol als motor van de economie goed te kunnen spelen, is er een aantal succesfactoren. Talent benutten: een groot en goed gekwalificeerd arbeidspotentieel is van cruciaal belang voor het succes van een stad. Veel onderzoek wijst erop dat de geografische verdeling van kenniswerkers bepalend is voor regionale economische groei. Kwaliteit van de leef- en werkomgeving: een aantrekkelijk woon- en werkklimaat is een niet te onderschatten succesfactor voor economisch succes. Daarbij vormen voldoende en goede woningen, groen en natuur in de buurt, culturele voorzieningen, veiligheid, bereikbaarheid en de kwaliteit van scholen en andere publieke voorzieningen een aantrekkingskracht op kenniswerkers, waardoor ook bedrijven zich graag vestigen. Kernwoorden zijn interactie, openheid, functiemenging en identiteit, zowel voor de woonals voor de werklocaties. Monofunctionele woonwijken of kantorenlocaties voldoen niet meer. Kenniswerkers floreren in een dynamische stedelijke omgeving die creativiteit en uitwisseling stimuleert. Bereikbaarheid: bereikbaarheid, zowel internationaal als nationaal, blijft een belangrijke factor. De opkomst van de projecteconomie maakt deze factor nog belangrijker. Hoe beter bereikbaar, hoe groter ook het arbeidspotentieel waar bedrijven van profiteren en omgekeerd hoe meer mogelijkheden mensen op de arbeidsmarkt hebben. Met andere woorden, het vergroten van het daily urban system van mensen door middel van betere bereikbaarheid vergroot ook hun kansen. Voor de een is dit een baan in een andere wijk en voor een ander de mogelijkheid om in een naburige stad aan het werk te gaan. Schaal: steden hebben een bepaalde omvang nodig om hoogwaardige voorzieningen te kunnen dragen, zoals een internationale school en culturele faciliteiten. Ook de schaal van de arbeidsmarkt is van belang, zeker wanneer steeds vaker beide partners werken. Hierbij gaat het vooral om de omvang van het stedelijke netwerk. Naast agglomeratievoordelen van de stad, zijn er ook agglomeratienadelen. Veel bedrijven en bewoners bij elkaar op een kleine oppervlakte leidt tot congestie, hoge grondprijzen, een slechte fysieke leefomgeving, kansarme wijken en onveiligheid. De groei van de stad wordt beperkt als deze factoren de overhand krijgen boven agglomeratievoordelen. Daarbij zijn de wetenschappers er nog niet uit wanneer dit het geval is 7. Dat er echter een kwetsbare balans bestaat tussen de positieve en negatieve condities wordt algemeen onderkend. 6 Natuurlijk bestaat de stad als economische eenheid in slechts zeer beperkte mate. Voor economische activiteiten is de regio het relevante schaalniveau. Iets specifieker betreft dit het daily-urban-system waarin het grootste deel van de bevolking van een stad zich beweegt. Voor de leesbaarheid wordt in dit essay overwegend het begrip stad gebruikt. 7 Zie bijvoorbeeld: Nijkamp

8 De bovenstaande elementen zijn algemeen erkend. De vraag is echter hoe deze factoren elkaar op regionaal niveau beïnvloeden. Zo blijkt onder meer uit onderzoek van Marlet 8 dat het woonklimaat van invloed is op het aandeel hoogopgeleiden in een regio: een stad met veel woonattracties (zoals cultureel aanbod) trekt een creatieve, hoogopgeleide bevolking aan. Daarmee neemt de voorraad menselijk kapitaal toe, waardoor de werkgelegenheid er harder groeit en die steden nog aantrekkelijker worden (tot het moment dat bepaalde schaalnadelen gaan overheersen). Per regio vindt er een uniek samenspel plaats van de hiervoor genoemde succesfactoren en is het de kunst het juiste maatwerk te leveren. Met het oog op deze vraag naar het leggen van verbindingen schetst het vervolg van dit essay een kader voor een samenhangende aanpak op de terreinen van werken, wonen, leren en recreëren 3. NAAR EEN SAMENHANGENDE ECONOMISCHE STEDELIJKE AGENDA De OESO-studie van de Randstad 9 stelt dat het voor een betere concurrentiepositie niet alleen gaat om mainportontwikkeling en grootschalige gebiedsontwikkeling, maar zoals eerder ook aangegeven - juist ook om het aantrekkelijker maken van het woon- en leefklimaat, het beter benutten van het aanwezige talent en het beter ontsluiten van de regionale arbeidsmarkt. Het hiernaast weergegeven denkmodel biedt een kader hoe hier beleidsmatig naar te kijken. - Wonen - Bedrijvigheid - Bereikbaarheid - Voorzieningen Talentontwikkeling - Werk - Opleiding - Vrije tijd: sport, cultuur en sociale netwerken Krachtige stedelijke economie Opwerking Kwaliteitsimpuls Stedelijke vernieuwing De ambitie (1) is een verdere ontwikkeling van de steden en hun regio s tot een krachtige stedelijke economie die de kansen die de globalisering met zich meebrengt benut en zich vanuit concurrentieoogpunt richt op een Basiskwaliteit in de wijken Veiligheid Leefbaarheid Handhaving Gezondheid Vangnet 4 8 Zie Marlet, De aantrekkelijke stad, Utrecht OECD territorial Reviews: Randstad, The Netherlands,

9 strategische combinatie van economische, sociale en ecologische doelen. Talentontwikkeling (2) en stedelijke vernieuwing (3) zorgen samen voor opwerking en stijging van bewoners en hun woon- en werkgebieden om die concurrentiepositie te ondersteunen. Ook zorgen ze ervoor dat de positieve effecten van de economische ontwikkeling ten goede kunnen komen aan de hele stad, in de vorm van een basiskwaliteit in de wijken (4) gericht op leefbaarheid, veiligheid en een preventieve aanpak van segregatie en uitsluiting. Dit is wenselijk omdat iedereen gelijke kansen verdient, maar zeker ook nodig om het menselijk kapitaal dat in de aandachtswijken aanwezig is, niet verloren te laten gaan. Het denkmodel illustreert de benodigde nauwe samenhang tussen excelleren in concurrentiekracht, een veilige en leefbare basis en een aantrekkelijke stad om te wonen, werken, leren en recreëren. Een strategische agenda voor de steden richt zich dan ook op elk van deze thema s, zodat het geheel meer oplevert dan de som der delen. De elementen uit het model zijn niet nieuw en op alle onderdelen wordt al beleid ontwikkeld. De meerwaarde is echter gelegen in de constatering dat het geen op zichzelf staande dossiers betreft. De afgelopen jaren is er bijvoorbeeld een mêlee aan economische initiatieven ontwikkeld 10, van Foyer de Jeunesses en leerwerkprojecten tot glasvezelnet en broedplaatsen voor de creatieve industrie. Voor een meer optimaal resultaat is het echter noodzakelijk de onderdelen te bundelen tot een samenhangend maatregelenpakket, gericht op het uiteindelijke doel: een krachtige stedelijke economie. Natuurlijk is ook deze aandacht voor economie in het stedelijk beleid niet nieuw. In het grotestedenbeleid was economie één van de drie pijlers. De lopende evaluatie van GSB III toont aan dat het gevoerde grotestedenbeleid een aantal aantoonbare directe effecten heeft gehad op de ontwikkelingen in steden. Zo is in de steden die vallen onder het grotestedenbeleid de veiligheid in, en de kwaliteit van, de woonomgeving meer verbeterd dan elders 11.Toch is de integrale economische, fysieke en sociale aanpak in praktijk maar beperkt van de grond gekomen. De aandacht voor economie richtte zich binnen de stedelijke vernieuwing vooral op wijkeconomieprojecten. Maar als deze projecten er al in slagen om extra werkgelegenheid naar de wijk te brengen, dan is de kans dat een werkloze uit de buurt hiervan profiteert zeer klein. Kansrijker is het daarom om te zoeken naar de bijdrage die stedelijke regio s, wijken, buurten en vooral hun bewoners kunnen leveren aan de regionale en nationale economische ontwikkeling. Een cruciale factor is het leggen van verbindingen tussen de lokale, veelal informele economie, met de formele economie. Het aanwezige potentieel aan talent moet die weg omhoog weten te vinden (en potentiële werkgevers de weg omlaag ). Denk hierbij bijvoorbeeld aan het stimuleren van lokale etnische ondernemers in het bereiken van nieuwe doelgroepen uit de betere wijken. 10 Zie voor een handzaam overzicht Van Meijeren en Ouwehand, Atlas voor gemeenten. De effectiviteit van grotestedenbeleid. Synthese (lopende evaluatie) 9

10 We werken in het vervolg van het essay de bouwstenen voor een samenhangend programma stedelijke economie uit. 4. BOUWSTENEN VOOR DE STEDELIJKE ECONOMIE 1. Krachtige stedelijke economie op basis van het DNA van de stad In het streven naar een krachtige stedelijke economie heeft elke stedelijke regio natuurlijk een eigen verhaal. Amsterdam doet het op dit moment relatief goed. Het is een historische en gewilde stad om te wonen met een sterke identiteit, het heeft een dynamische, open en diverse economie en is geworteld in de handelstraditie. Iets soortgelijks geldt voor steden als Haarlem en Leiden. Wel spelen hier bereikbaarheids-, woningmarkt- en arbeidsmarktproblemen en ruimtelijke beperkingen die een verdere groei in de weg staan. De Regio Eindhoven is zeer succesvol als internationale technologieregio met veel kenniswerkers en R&D uitgaven. Deze stad trekt andere bedrijvigheid en mensen aan en heeft ook andere behoeften ten aanzien van het woon- en leefklimaat. Ook hier is bereikbaarheid een aandachtspunt. Een van oorsprong eenzijdig op productie en logistiek gerichte stad als Rotterdam heeft het moeilijker dan de andere steden. Hoewel er veel economische activiteit is, is de behoefte aan arbeid in deze sectoren minder groot en wordt dit niet gecompenseerd in andere sectoren. Daarnaast is sprake van een laag gemiddeld opleidingsniveau, een tekortschietend vestigings- en woonklimaat en een minder gunstige ligging ten opzichte van opkomende dienstenmarkten in de Randstad. Dit structuurprobleem is de belangrijkste reden voor de hoge werkloosheid en het grote aantal aandachtswijken en veiligheidsproblemen. Per regio is een gedegen analyse van de problemen en zijn ook oplossingen op maat nodig: hoe functioneren bedrijven en inwoners van de stad, welke netwerken zijn relevant, waar liggen kansen en bedreigingen. Wat kan en moet de overheid doen. Daarbij is het van belang om kansrijke regionale economische ontwikkelingen te faciliteren met beleid op regionaal, stedelijk en op wijkniveau. Het woord faciliteren schrijven we hier met nadruk. De praktijk wijst uit dat het niet zinvol is om succesvolle regio s te willen kopiëren of een kansrijk cluster of bedrijf naar de regio te halen 12. Steden en regio s zijn het meest succesvol als wordt uitgaan van de aanwezige kwaliteiten. Manchester is een interessant succesvol voorbeeld hoe geprofiteerd kan worden van een bestaande identiteit en lage grond- en vastgoedprijzen, met name als overloop van en complementair aan Londen. Maatregelen zijn op meerdere niveaus en in samenhang genomen. 12 Zie A. Weterings (2007), Clusters en Economische groei, Rotterdam/Den Haag, NAi/Ruimtelijke Planbureau 10

11 Case Manchester Tussen 1971 en 1981 heeft Manchester bijna werkplaatsen verloren. Ondanks de groei in de servicesector was er in 1995 nog een werkloosheid van 18.9 %. Momenteel ligt de werkloosheidscijfer rond de 9 %. Tijdens de late jaren zeventig en de jaren tachtig was Manchester dé plek voor Punk, later Hiphop en House muziek. Economisch gezien was de muziekscène niet van groot belang voor de stad, maar voor de verandering van het imago van de stad was de muziekscène een van de belangrijkste factoren. De laatste tien jaren probeerde de stad met investeringen op cultureel gebied de leegstaande industriegebieden op te waarderen. Manchester heeft meerdere culturele inrichtingen laten bouwen zoals een groot cultuurcentrum The Lowry en het Imperial War Museum North van architect Daniel Liebeskind. Verder probeert Manchester met behulp van mega evenementen aan attractiviteit te winnen. Een voorbeeld is hier de uitvoering van de Commonwealth games Daarnaast is geïnvesteerd in De ontwikkeling van het stadscentrum Door de buitenkant te renoveren en de binnenkant modern in te richten, wordt gebruik gemaakt van het feit dat oude huizen populair zijn. Het heropenen van de metrolijn in Manchester. Het beantwoordt de behoefte van het publiek om een snelle verbinding te hebben naar alle delen van de stad en vermindert de verkeersdrukte in het centrum. De bereikbaarheid van de stad en verbetering van het vliegveld samenwerkingsverbanden met ondernemers, buurtgenootschappen en inwoners voor het leveren van duurzame gemeenschappen. Bron: KEI en Nicis Hoewel dus voor elke stad een ander verhaal geldt, zullen de onderstaande bouwstenen talentontwikkeling en stedelijke ontwikkeling overal van belang zijn. 2. Investeren in talentontwikkeling: groot rendement Steden zijn de aanjager van economische groei en werkgelegenheid in de vorm van onderzoek, innovatie, ondernemerschap, kennis en vaardigheden. Investeren in talentontwikkeling is voor steden dan ook een logische stap en dé garantie voor maatschappelijk rendement. Niet investeren in mensen betekent immers onderbenutting en brengt op langere termijn kosten met zich mee die vele malen hoger zijn. Zo heeft bijvoorbeeld een schoolverlater met een startkwalificatie twee keer zoveel kans op een baan, minder vaak een uitkering nodig, doet minder een beroep op de jeugdzorg en komt vijf keer minder in aanraking met politie en 11

12 justitie 13. Steevast tonen maatschappelijke kosten-batenanalyses dan ook aan dat investeringen gericht op het verminderen van schooluitval een groot rendement hebben. 14 De kern daarbij is dat participatie (in onderwijs, werk en vrijetijdsbesteding) belangrijk is voor een goede sociaal-economische positie én voor sociaal-culturele integratie. Steden die slim investeren, zetten dus in op de ontwikkeling van hun inwoners. Niet in de laatste plaats omdat vanuit de kenniseconomie steeds hogere eisen gesteld aan de beroepsbevolking, de belangrijkste factor voor het vestigingsklimaat. In combinatie met het feit dat er op middellange termijn een tekort dreigt aan arbeidskrachten, wijst dit ook op de urgentie het talentlek zoveel mogelijk te dichten. Rotterdam geeft hierin het goede voorbeeld. Het EDBR heeft becijferd dat investeren in het talentlek gemeten over een periode van 25 jaar de welvaart in Rotterdam met maximaal 12 miljard euro kan toenemen 15. Een goed gecoördineerd en langlopend uitvoeringsprogramma wordt als voorwaarde gezien. Het nieuwe Rotterdamse college zet dan ook krachtig in op deze strategie. De vraag die hieruit volgt is welk talent het betreft. De Lissabonstrategie zet in op een groei naar 50% hoogopgeleiden in Hoewel Nederland in Europa voorop loopt en zelfs is uitgeroepen tot chief hero 16, bedraagt dit nog geen 30% van de beroepsbevolking 17. Dit betekent een enorme opgave. Tegelijkertijd wordt de notie breed gedeeld dat talentontwikkeling alle groepen betreft. In het verleden heeft de econoom Tinbergen al aangetoond dat investeren in de breedte meer oplevert dan een focus op de top. Ook EDBR toont dit aan. De lat moet hoger over de volle breedte willen we de groei van onze arbeidsproductiviteit daadwerkelijk kunnen intensiveren. Daarnaast heeft de vergrijzing een dubbel effect op de arbeidsmarkt. Enerzijds zorgt dit voor een afname van het arbeidsaanbod. Anderzijds zal de vraag naar arbeidskrachten in de persoonlijke dienstverlening, detailhandel, de bouw, zorg, horeca en vrijetijdsindustrie flink toenemen. De arbeidsparticipatie (met name van ouderen en vrouwen) en de arbeidsproductivititeit zullen dan ook flink moeten toenemen. De achterstand in onderwijskwaliteit met name bij het VMBO en MBO, wordt in dit licht als funest gezien voor de kenniseconomie. Evenals de grote schooluitval. Mensen hebben meer bagage nodig om hun rol te kunnen spelen in de huidige economie, zowel in de vorm van kennis als van (sociale) vaardigheden. Daarbij is het zoals ook WRR in haar advies 13 Minister Donner, Zie bijvoorbeeld: MKBA voortijdig schoolverlaten (RebelGroup) en MKBA Brede School (Berenschot en Atlas voor Gemeenten) 15 EDBR, Talentontwikkeling - Inzet loont!, Rotterdam The lisbon scorecard X. The road to Centre for European Reform, april CBS,

13 vertrouwen in de school aangaf - belangrijk rekening te houden met de leefwereld van de jongere: naast school is ook de situatie thuis en op straat bepalend voor zijn succes. De jongere moet niet zoals op dit moment versnipperd worden geholpen vanuit onderwijs- en welzijnsbeleid. Iemand moet zich bekommeren om de jongere in al zijn leefwerelden. Bijvoorbeeld vanuit de plusschool 18. Naast het zorgen voor voldoende bagage, vraagt investeren in talentontwikkeling echter ook om verbinding; het mobiliseren van trekkracht aan de vraagzijde. Bedrijven en instellingen moeten voldoende zicht hebben op het aanbod aan talent, ook vanuit nieuwere bevolkingsgroepen en informatie over mogelijkheden op de arbeidsmarkt moet optimaal beschikbaar zijn voor werkzoekenden. De markt zal onvoldoende in staat zijn dit zelf te organiseren. Hier ligt dus een taak voor de overheid en andere partijen samen. Investeren in talentontwikkeling kent een stevige ruimtelijke kant. In punt 3 en 4 werken we dit verder uit. 3. Verstedelijking op maat en quality of place Het woon- en leefklimaat is een vestigingsfactor die sterk in belang toeneemt. In de huidige kennis- en projecteconomie is menselijk kapitaal de belangrijkste factor. Daarbij gaat het zoals gezegd vooral om de kwaliteit van de arbeid: persoonsgebonden tacit knowledge en deze is schaars. Bedrijven zijn steeds meer genoodzaakt zich daar te vestigen waar het hooggekwalificeerde personeel is en zo krijgt het woon- en leefklimaat een toenemend accent. Daarbij blijkt dat steden die een gunstige ligging ten opzichte van werk en natuur hebben gecombineerd met een gevarieerd aanbod stedelijke voorzieningen, zoals historie, cultuur en horeca een grote aantrekkingskracht hebben op huishoudens 19. Behalve dat dit weer bedrijven aantrekt die baat hebben bij een gunstige arbeidsmarkt, besteden deze huishoudens geld in de lokale economie en starten eigen bedrijven waar ze wonen. Investeren in aantrekkelijke steden loont dus. Dit blijkt ook uit verschillende onderzoeken die aantonen dat fysieke investeringen in de wijk rendabel zijn, omdat ze de leefbaarheid en aantrekkelijkheid verhogen 20. Wel is het daarbij, zowel voor de nieuwbouw als de herstructurering van belang om vraaggericht te bouwen. De afgelopen jaren van economische voorspoed hebben dat niet altijd bevorderd. Zo zijn er wel erg veel appartementen zonder buitenruimte gebouwd 21 en ook de Vinexwijken blijken vaak niet de gewenste woningen en het gewenste woonklimaat te bieden. 18 Zie WRR: vertrouwen in de school, Zie Marlet, De aantrekkelijke stad, Utrecht Atlas voor Gemeenten / SEO de Baat op straat, 2009, SEO, Cebeon en Rigo MKBA Stedelijke Vernieuwing De Wildt (toevoegen) 13

14 De schaarste op de woningmarkt heeft geen kwaliteit in de hand gewerkt. In die zin is de crisis welkom om de vrager weer op het netvlies van ontwikkelaars en gemeenten te krijgen en als stad meer concurrerend te worden. Tegelijkertijd heeft de crisis natuurlijk ook negatieve effecten: huizen staan langer te koop en nieuwbouw stagneert. Gezien de lange doorlooptijd van het plan- en bouwproces zal de invloed hiervan nog jaren merkbaar zijn. Dit is vervelend vanuit economisch oogpunt: elke woning die niet gebouwd wordt kost twee werknemers voor een jaar hun baan. Het EIB schat de daling van de werkgelegenheid in 2009 en 2010 in op arbeidsplaatsen. Een ander risico is een herhaling van de reactie op de crisis van de jaren 70. In verband met de teruglopende vraag zijn de woningen uit de jaren 80 van een lage(re) kwaliteit. Veel wijken uit die tijd lijken nu al aan herstructurering toe. De kunst is om in deze crisis de kwaliteit niet te ver te laten dalen en flexibel te bouwen door b.v. rekening te houden met samenvoegingen etc. De grote behoefte aan quality of place vraagt een intensieve sturing op kwaliteit van zowel de woningen als de woonomgeving. Het zou wenselijk zijn als het Rijk de steden hiertoe meer in positie brengt, bijvoorbeeld via bestuurlijke druk, het opruimen van knellende regelgeving of het aanscherpen van kwaliteitseisen in gevallen waar het Rijksbijdragen betreft. Een kenmerk van de Nederlandse woningmarkt is dat deze sterk wordt beïnvloed door beleid met betrekking tot inkomensherverdeling. Onder meer het fiscale instrumentarium, huurbeleid en de systematiek van huursubsidies zijn hierop gericht. Vanuit economische optiek kan onderbouwd worden dat het wenselijk is de herverdelingseffecten terug te brengen ten behoeve van doorstroming in de woningmarkt en zo meer ruimte te creëren voor de vraag alsmede maatwerk en quality of life aan de aanbodzijde. De corporaties hebben in dit opzicht een cruciale rol. Zo is blijvende aandacht gewenst voor het verkopen van sociale huurwoningen. Dit levert geld op voor corporaties, maar is ook goed voor de (arbeids) mobiliteit van de bewoners. Het is niet gewenst dat bewoners die eenmaal een goedkope huurwoning getroffen hebben, hierdoor vervolgens beperkt worden in hun bereidheid om voor werk te verhuizen. Uit onderzoek van SEO en Atlas voor gemeenten blijkt ook dat de verkoop van woningen aantoonbaar samenhangt met een vermindering van overlast, verloedering en onveiligheid. Daarmee heeft dit een positief effect op de waardeontwikkeling van de woningen van wel per woning. 22. Bij de overwegingen om het woningmarktbeleid aan te passen hoort echter ook de kanttekening dat aanpassingen op lange termijn vanuit de optiek van de ongedeelde stad (zie bouwsteen 4) kunnen resulteren in ongewenste effecten op het vlak van segregatie. Voor de stedelijke vernieuwing geldt dat de kwaliteit sterk gelegen moet zijn in het gebruik maken van bestaande kwaliteiten. Zo zag Jane Jacobs al in de jaren 60 dat de vitaliteit van een stad gelegen is in het herkennen en gebruiken van het eigen stedelijk DNA. Daarbij is een sterke diversiteit en menging van functies van groot belang. Ook de noodzaak tot het behoud 22 Atlas voor Gemeenten/SEO De Baat op straat 14

15 en gebruik van oude gebouwen is in haar visie cruciaal. De lastigste opgave ligt in de grijze woongebieden met lage dichtheden waar werk afwezig is. De laatste jaren vindt de visie van Jacobs weer meer weerklank. Bij woongebieden is er steeds meer aandacht voor de voorzieningen, ruimte voor werklocaties en mogelijkheden voor werken aan huis. Maar ook de eisen aan de formele werklocaties veranderen. Monofunctionele kantorenlocaties voldoen niet meer. De kenniswerker floreert in een dynamische stedelijke omgeving die uitnodigt tot ontmoeting en creativiteit stimuleert. Hier moet in de toekomst veel meer rekening mee worden gehouden. Ook hierbij geldt weer dat de invulling afhankelijk is van de locatie en van de doelgroep: de quality of place is voor technici in Eindhoven iets anders dan voor de creatieve klasse uit Amsterdam. Al met al blijft herstructurering naar verwachting de komende decennia een constante opgave. Het behouden van karakter en kwaliteit, organische groei en duurzame gebiedsontwikkeling staan daarbij voorop. Op veel plekken is het beter benutten van de schaarse ruimte noodzakelijk en grootschalige sloop-nieuwbouw niet meer gewenst. Daarnaast neemt de komende 15 tot 20 jaar ook de groei van het aantal huishoudens af, zodat op steeds minder plekken grootschalige uitbreiding nodig is 23. Investeren in aandachtswijken zorgt daarbij voor veel investeringen van anderen. In het verleden is becijferd dat, afhankelijk van de gekozen ambitievariant, elke euro aan rijksmiddelen leidt tot respectievelijk 6, 10 of 15 euro aan investeringen door marktpartijen en corporaties 24. De groene agenda is gezien de klimaatdoelstellingen een cruciaal begrip voor de fysieke agenda. Het vraagt om de overstap naar een meer CO 2 neutrale samenleving met overtuiging te zetten. De overheid heeft hierin met name een faciliterende rol, waarbij het bieden van lange termijn perspectief voor investerende partijen cruciaal is. Elementen zijn onder meer de uitrol van nieuwe technologie (denk aan oplaadpunten voor elektrische auto s, standaardisatie enz.), schone lucht in de steden en het stimuleren van onder meer duurzame warmte- en elektriciteitsvoorziening in de bestaande woningvoorraad. Inzet op het verduurzamen van de bestaande voorraad levert de meeste winst op (de overgrote meerderheid van de woningen betreft immers bestaande voorrraad), maar vraagt de juiste financiële prikkels voor de eigenaren. Voor wat betreft het onderdeel bereikbaarheid ten slotte ligt een focus op de Randstad en een aantal andere grote stedelijke regio s. Een impuls voor de bereikbaarheid, vooral op regionaal niveau, betekent immers een impuls aan het daily-urban-system van mensen en daarmee aan de economie, aangezien dit leidt tot vergroting van het potentieel aan arbeid en daarmee aan participatie en productiviteit (zie paragraaf 2). Zo heeft de stijging van Zwitserland en Singapore 23 Te Kiefte en Van Haeften, Brouwer, 2006, Behoefte Stedelijke vernieuwing 15

16 op de concurrentie-index van het WEF een directe relatie met de perfecte infrastructuur van beide landen Kwaliteit in de basis: de noodzaak van een ongedeelde stad Een gedeelde stad is een economisch zwakkere stad. Onderzoek wijst uit dat grootstedelijke regio's die de afgelopen jaren niet hebben geprofiteerd van de kenniseconomie, last hebben van remmende factoren als hoge concentraties van laagopgeleiden in achterstandswijken, criminaliteit en onveiligheid, congestie 26. En voor steden die wel geprofiteerd hebben, is het rendement door deze remmende factoren minder optimaal. Daarbij kan grote (zichtbare) ongelijkheid het vertrouwen van burgers verminderen en daarmee de wens en de mogelijkheden om te participeren (zie ook monitor duurzaam Nederland 2009). Investeren in de basis van de stad en met name in veiligheid en leefbaarheid, is dan ook noodzakelijk. Dit komt overeen met de wetenschap dat er een kwetsbare balans is tussen de agglomeratievoordelen en nadelen (zie paragraaf 2). Daarbij zijn homogene (achterstands)wijken slecht voor de arbeidsparticipatie en de veiligheid. Er is veel onderzoek gedaan naar gedaan naar het zogenoemde buurteffect. De meeste onderzoekers zijn het er over eens dat het bestaat en dat bewoners van aandachtswijken daarom minder slaagkansen hebben op de markt voor opleidingen, woningen en werk dan mensen met gelijke achtergrondkenmerken elders in de stad 27. Dit pleit voor het uitgangspunt van de gedifferentieerde stad, wat in 1996 officieel VROM-beleid werd. Menging hoeft overigens niet op straatniveau voor te komen. Engbersen geeft aan dat een gemengde wijk mag bestaan uit clusters van lage en hogere inkomensgroepen die in relatief homogene blokken of straten wonen 28. Daarmee is de wijk als geheel minder kwetsbaar voor afglijden. Radicalere menging heeft volgens Engbersen geen zin, omdat voor alle groepen het credo 'soort zoekt soort' geldt. Beperkte menging kan worden gestimuleerd door goedkope huurwoningen te vervangen voor duurdere woningen, zowel in het koop- als huursegment. Een doel kan zijn om het blijven wonen in een wijk voor sociale stijgers een positieve keuze te maken, zodat ze daar als rolmodel kunnen fungeren voor hun omgeving. Een goed voorbeeld is de succesvolle aanpak van Vancouver. Scherp sturen op kwaliteit is hier het leidende principe: Elke plek en elke wijk in de stad moet aantrekkelijk zijn voor gezinnen en middeninkomens, aangezien hen behouden voor de stad van wezenlijk belang is voor de stedelijke economie en leefbaarheid. 25 Erasmus Strategic Renewal Center, Van Winden, Brouwer, Engbersen,

17 5. WIE NEEMT HET OP VOOR DE STEDELIJKE ECONOMIE? EEN STRATEGISCHE COALITIE EN ARRANGEMENT PER REGIO Voor de noodzakelijke versterking van ons concurrentievermogen is een samenhangend interventieprogramma stedelijke economie nodig. Eenzijdig investeren in wijken of in de kwaliteit van het onderwijs zal immers te weinig effect sorteren. In een crisistijd waarin alleen al jaarlijks voor zeker 3,5 miljard minder aan woningen wordt gebouwd dan gepland, is dit echter geen eenvoudige opgave. De kunst is dan ook de huidige schaarse middelen vanuit economisch perspectief optimaal in te zetten. Dit betekent: 1. Topregio s stedelijke economie Een focus op de stedelijke economie van topregio s, waarbij het de kunst is om de economisch hoogwaardige ontwikkellocaties te verbinden met de achterstandswijken, zodat het potentieel aan talent de weg omhoog weet te vinden. 2. Slimmer werken: interventieprogramma en vitale coalities per stedelijke regio Op basis van de selectie van topregio s zijn deze regio s aan zet om vitale coalities te sluiten op grond van het eigen DNA en met zoveel mogelijk ruimte voor publiekprivaat initiatief. Deze vitale coalities zouden maatwerk en optimalisatie als motto en vertrekpunt moeten hebben. Per regio wordt toegewerkt naar een interventieprogramma voor gebundelde impulsen, waarin de aanpak van krachtwijken, de grootschalige stedelijke investeringsprojecten en inzet t.b.v. talentontwikkeling als samenhangend gebiedsgericht programma kan worden uitgerold. 3. Krachtige hefbomen creëren door middel van een gezamenlijk arrangement per regio Krachtige financiële hefbomen creëren door middel van slimme arrangementen per regio in plaats van de huidige financiële systematiek die overwegend gebaseerd is op lumpsumbijdragen. Het Rijk kan besluiten een bijdrage te leveren per regio vanuit een brede range aan mogelijkheden. Naast focus, slimmer werken en regionale arrangementen, vraagt een samenhangend interventieprogramma stedelijke economie een stevige kennisbasis: Allereerst een scherpe analyse van de stedelijke en regionale economie met haar sterke en zwakke kanten. Wat is het DNA, hoe zien de regionale en lokale netwerken eruit 29 en wat is 29 Zie voor een uitwerking van het netwerk concept voor het Noorden: P.P. Tordoir, Noorderlicht, Ruimtelijk Economisch Toekomstperspectief voor Noord Nederland 17

18 op basis daarvan de meest kansrijke richting t.b.v. het realiseren van een krachtige stedelijke economie? Vervolgens een analyse van haar behoeften. Welk talent is nodig, waar zit dit en wat moet er gebeuren om het beter beschikbaar te krijgen? Welk woon- en leefklimaat is nodig en waar moet bereikbaarheid verbeterd worden? Op welke plekken moet worden geïnvesteerd in de stedelijke basis? In feite betreft het een stand van zaken met betrekking tot de agglomeratievoor- en nadelen per stedelijke regio (zie par. 2). Deze analyse op basis van eenduidige meetpunten - maakt het mogelijk als Rijk gefundeerde keuzes te maken en te sturen op een optimale bijdrage van overheidsingrijpen aan de internationale concurrentiepositie van Nederland. Zonder gedegen onderzoek en onderbouwing van kosten en rendement is de strijd om de schaarse middelen immers bij voorbaat al verloren. Met deze analyse als vertrekpunt zien wij mogelijkheden voor een succesvol interventieprogramma stedelijke economie gebaseerd op de drie genoemde stappen. 1. Topregio s stedelijke economie Onze eerste aanbeveling is: wees selectief met inzet en middelen, zeker in tijden van schaarste. Focus als Rijksoverheid op een aantal topregio s voor de stedelijke economie, waarbij de uitdaging is om economisch hoogwaardige ontwikkellocaties te verbinden met de achterstandswijken, zodat het potentieel aan talent daadwerkelijk de weg omhoog weet te vinden. Kies deze topregio s op basis van de bijdrage aan de internationale concurrentiepositie van Nederland c.q. waar het overheidsingrijpen het meeste oplevert: in termen van positieve maatschappelijke effecten (bijvoorbeeld op de arbeidsmarkt) of waar het een grote hefboomwerking heeft (onder andere ten aanzien van de stedelijke ontwikkeling). De kunst is daarbij naast harde economische factoren ook de talentontwikkeling en het aanpakken van achterstanden goed mee te rekenen. De uit te voeren analyse alsook de vier stedelijke scenario s van het CPB 30 maken deze brede landelijke afweging van prioritaire regio s mogelijk en zullen naar verwachting ook uitwijzen dat binnen deze regio s sturing van het Rijk nodig is in zowel de meest succesvolle als de achterblijvende gebieden. Dus zowel in de Zuidas als in Amsterdam West. 2. Slimmer werken: interventieprogramma en vitale coalities per stedelijke regio Creëer voor deze topregio s een interventieprogramma voor gebundelde impulsen, waarin de aanpak van krachtwijken, de grootschalige stedelijke investeringsprojecten en inzet t.b.v. talentontwikkeling als samenhangend gebiedsgericht programma kan worden uitgerold. Het is zaak om nu, in de overgang naar een nieuwe beleidslevenscyclus, de brede range aan succesvolle economische initiatieven van de afgelopen jaren (leerwerkprojecten, thematische 30 CPB, The Netherlands of 2040 (juni 2010) 18

19 bedrijfsverzamelgebouwen, slimme bereikbaarheidsinitiatieven, wijkontwikkeling enz. enz.) te bundelen en de veelheid aan minder succesvolle maatregelen af te bouwen en te zorgen voor continuïteit in plaats van een projectencaroussel. Stedelijke regio s Op basis van de selectie van topregio s zijn deze regio s als eerste aan zet om hiertoe vitale coalities te sluiten. Elke regio heeft immers een eigen DNA en een unieke opgave. Voor het leggen van verbindingen ten behoeve van talentontwikkeling en arbeidsparticipatie (waaronder kennisdiffusie) is juist de stedelijke regio het relevante schaalniveau. De overheid alleen beschikt over onvoldoende kracht om per regio een succesvol programma op te zetten. Dit aan de markt overlaten is echter ook geen optie omdat de markt door bijvoorbeeld informatie- en afstemmingsproblemen niet alles oplost. Creëer dan ook op het niveau van de stedelijke regio zoveel mogelijk ruimte voor publiekprivaat initiatief en sluit brede coalities van overheden, corporaties, private partijen en maatschappelijke organisaties. Dit vraagt in algemene zin om doorbraken in de samenwerking tussen partijen en een onorthodoxe aanpak. Benut op deze wijze de mogelijkheden voor het optimaliseren van de ketens. Vitale coalities zouden maatwerk en optimalisatie als motto en vertrekpunt moeten hebben: juist door het samenvoegen van de middelen, kracht en focus vergroot je immers de mogelijkheden en kun je met de bestaande (afnemende) middelen méér bereiken. Rijk Van het Rijk vraagt deze aanpak een rol en betrokkenheid, waarin het faciliteren van publiekprivaat initiatief prevaleert boven het voeren van de regie. Voorop staan het verbinden van partijen, het doorbreken van verkokering en het opruimen van knellende regelgeving. 3. Krachtige hefbomen creëren door middel van een gezamenlijk arrangement per regio Een kernprobleem van de huidige economische situatie is de beperkte beschikbaarheid van financiële middelen, aangezien financierders momenteel buitengewoon risicomijdend opereren. Maatwerk en een innovatieve financiële inzet vanuit markt en overheden zijn om die reden noodzakelijk. Een arrangement, bestaande uit (1) het slim organiseren van financiële middelen en instrumenten (fiscale instrumenten, borgstelling door overheden enz.) en (2) maatwerk op bijvoorbeeld het vlak van regelgeving en ontkokering, kan het noodzakelijke vliegwiel vormen voor de ontwikkeling van gebieden. Stedelijke regio s Het lijkt dan ook verstandig per regio en daarmee per vitale coalitie te koersen op een dergelijk arrangement (gericht op de uitrol van een samenhangend interventieprogramma in de volle breedte van topclusters tot en met achterstandswijken) met een daarbij behorend fonds. Voor de uitwerking de financiële instrumenten van dit concept kan mogelijk aangehaakt worden bij bijvoorbeeld het Amsterdams Investeringsfonds (gericht op economische structuurversterking, duurzaamheid en innovatie) en de ontwikkelmaatschappij Brainport Development Eindhoven. Een ander voorbeeld is een mogelijke inzet van het arrangement als 19

20 interventiefonds 31, om maatschappelijke investeringen los te trekken en bouwproductie te garanderen. In deze gedacht is het de ontwikkelaar die ontwikkelt, de corporatie die investeert, verhuurt en uitpondt, het interventiefonds die de financiële middelen en noodzakelijke garanties beschikbaar stelt aan de corporatie. Kortom, een ieder vervult optimaal de eigen natuurlijke rol. Rijk Nadat de vitale coalities op regionaal niveau een interventieprogramma en arrangement hebben samengesteld, kan het Rijk vervolgens besluiten hieraan een bijdrage te leveren vanuit een brede range aan mogelijkheden. Dit is per definitie maatwerk voor elke regio en kan varieren van bestuurlijke doorzettingskracht en kennisoverdracht tot en met financiële borgstelling en een bijdrage in de vorm van trigger money. Daarbij is het wel noodzakelijk dat het Rijk ook intern zorgt voor een strakke programmering (zie ook de adviezen van het OESO op het vlak van governance en het eerder dit jaar uitgebrachte advies van VNO-NCW 32 ) op basis van integratie van bestaand beleid en bestaande programma s, waaronder MIRT, ISV, en de 40 wijken. Dit vraagt bundeling en ontkokering met als criterium de bijdrage van beleid en programma s aan de internationale concurrentiepositie van Nederland. De rol van Rijk is ook hier faciliteren en zorgen voor de noodzakelijke incentives. Als randvoorwaarde voor deze werkwijze geldt echter dat het Rijk zo veel mogelijk afrekent op eenduidige resultaten en zorg draagt voor continuïteit. Veel ingrepen in de stedelijke economie, van arbeidsparticipatie tot en met duurzaamheid, vragen immers om een koersvast beleid en langjarig (financieel) commitment voor een periode van minimaal 10 jaar. Ook vraagt dit heldere wederzijdse afspraken, definiëring van output en beoogde effecten alsmede een in de tijd afgebakende opgave. Kortom, een coherent en doelgericht maatregelenpakket van wonen, werken, leren en recreëren op regionaal niveau, waarvan bouwstenen uit bestaande arrangementen als het MIRT, de wijkenaanpak en het ISV deel kunnen uitmaken. 31 Daalhuisen, VNO-NCW e.a., Optimistisch over duurzame groei en werkgelegenheid, maart

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 De sociale ambitie: Zaanstad manifesteert zich binnen de metropoolregio Amsterdam

Nadere informatie

Betekenisvol beleid voor een aantrekkelijke stad

Betekenisvol beleid voor een aantrekkelijke stad Betekenisvol beleid voor een aantrekkelijke stad De stad als bevolkingsmagneet Koos van Dijken functie 29 januari 2013 1 Betekenisvol beleid voor een aantrekkelijke stad Wat maakt de stad aantrekkelijk

Nadere informatie

Kader Stedelijke Ontwikkeling

Kader Stedelijke Ontwikkeling Presentatie Hans Beekman MCD Open College Gemeenten Kader Stedelijke Ontwikkeling De prospectus van de stad 11 juni 2013 Aanleiding Eerdere opdracht nieuwe nota Grondbeleid (rekenkamerrapport Grond voor

Nadere informatie

Economie en arbeidsmarkt in Noord-Nederland

Economie en arbeidsmarkt in Noord-Nederland Economie en arbeidsmarkt in Noord-Nederland Jan Dirk Gardenier 17 april 2015 Lokale verschillen in leefbaarheid veel gesloten platteland Economie is afhankelijk van ruimtelijke gebiedsontwikkeling en de

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

Duurzaamheidsfabriek: nut en noodzaak vanuit sociaaleconomisch perspectief. Ton van der Wijst, 1 mei 2015

Duurzaamheidsfabriek: nut en noodzaak vanuit sociaaleconomisch perspectief. Ton van der Wijst, 1 mei 2015 Duurzaamheidsfabriek: nut en noodzaak vanuit sociaaleconomisch perspectief Ton van der Wijst, 1 mei 2015 Invalshoeken Globalisering Technologische ontwikkelingen Demografische ontwikkelingen Rol van steden

Nadere informatie

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek Onderzoeksflits Atlas voor gemeenten 015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht IB Onderzoek, 9 mei 015 Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling Onderzoek Gemeente Utrecht 030 86 1350 onderzoek@utrecht.nl

Nadere informatie

Beter worden in wat we samen zijn!

Beter worden in wat we samen zijn! Beter worden in wat we samen zijn! Wie zijn we? Wat doen we? De gemeenten in de regio Stedendriehoek werken samen. Samen staan we sterk en maken we ons sterk voor het nog verder verbeteren van het VESTIGINGSKLIMAAT.

Nadere informatie

STERKE STEDEN - STERKE REGIO S - STERK NEDERLAND

STERKE STEDEN - STERKE REGIO S - STERK NEDERLAND STERKE STEDEN - STERKE REGIO S - STERK NEDERLAND Nederland moet snel uit de crisis. Steden zijn de economische motor van Nederland. Zij vormen de spil in krachtige netwerken met het bedrijfsleven, het

Nadere informatie

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt platform woningcorporaties noord-holland noord Voorwoord Op 15 december 2011 is door ruim 20 corporaties uit de subregio s Noordkop, West-Friesland,

Nadere informatie

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid,

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid, Transformatie van de woningvoorraad Een afname van het aantal huishoudens heeft gevolgen voor de woningvoorraad. Dit geldt ook vergrijzing. Vraag en aanbod sluiten niet meer op elkaar aan. Problemen van

Nadere informatie

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

Tijd voor keuzes in Noord-Holland Noord

Tijd voor keuzes in Noord-Holland Noord Tijd voor keuzes in Noord-Holland Noord Samen kiezen voor een sterke woningmarkt Martin Hoiting/Rob Ravestein 14 oktober 2013 verandering in denken: één woningportefeuille welke woningen hebben we nodig

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL. SESSIE Stad maken

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL. SESSIE Stad maken Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE Stad maken donderdag 19 maart 2015 Stad maken Duiding en context De traditionele rollen binnen het ontwikkeltraject veranderen. De corporaties,

Nadere informatie

Geen woorden maar daden

Geen woorden maar daden Hans van Rossum Geen woorden maar daden 12-11- 2014 Rotterdam doet het goed Momentum is daar: iconen ontwikkeld Momentum is daar: iconen ontwikkeld Momentum is daar: hippe architectuurstad Stadsvisie 2030

Nadere informatie

Eindhoven: geen verordening maar prestatieafspraken. Joep Berghuis Studiedag Huisvestingswet 2014 18 juni 2014

Eindhoven: geen verordening maar prestatieafspraken. Joep Berghuis Studiedag Huisvestingswet 2014 18 juni 2014 Eindhoven: geen verordening maar prestatieafspraken Joep Berghuis Studiedag Huisvestingswet 2014 18 juni 2014 Inhoud presentatie Woonvisie: kansen benutten, basis op orde Woningmarkt Eindhoven/regio Lokaal

Nadere informatie

Nieuwe kans op extra instroom

Nieuwe kans op extra instroom Nieuwe kans op extra instroom Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn en

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Initiatiefvoorstel Lokaal Investeringsfonds behoud en bevorderen werkgelegenheid Inleiding

gemeente Eindhoven Initiatiefvoorstel Lokaal Investeringsfonds behoud en bevorderen werkgelegenheid Inleiding gemeente Eindhoven Raadsnummer 12R5074 Inboeknummer Dossiernummer Initiatiefvoorstel Lokaal Investeringsfonds behoud en bevorderen werkgelegenheid Inleiding Het tafelzilver is op, de tijd dat we ruim in

Nadere informatie

Onderzoeksflits. Utrecht.nl/onderzoek

Onderzoeksflits. Utrecht.nl/onderzoek Onderzoeksflits Platform31 De concurrentiepositie van Nederlandse steden. Nieuwe inzichten voor de Utrechtse economie en voor intergemeentelijke samenwerking Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid LEEUWARDEN SÚDWEST-FRYSLÂN SMALLINGERLAND HEERENVEEN Versterk Economie en Werkgelegenheid Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord SAMEN WERKEN AAN EEN SLAGVAARDIG FRYSLÂN 2 3

Nadere informatie

We zijn op ontdekkingsreis, in een gebied waar de huidige systemen leidend zijn maar onvoldoende werken. Bij een ontdekkingsreis hoort ruimte.

We zijn op ontdekkingsreis, in een gebied waar de huidige systemen leidend zijn maar onvoldoende werken. Bij een ontdekkingsreis hoort ruimte. Het speelveld De wereld om ons heen verandert razend snel. De richting is duidelijk, de sociale zekerheid wordt geprivatiseerd. Samen bouwen we aan een vernieuwende structuur om de arbeidsmarkt essentieel

Nadere informatie

BOUWNETWERK. Kiezen en uitblinken. Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving

BOUWNETWERK. Kiezen en uitblinken. Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving BOUWNETWERK Kiezen en uitblinken Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving Kiezen en uitblinken Aan mevrouw Schultz van Haegen, minister van infrastructuur en milieu,

Nadere informatie

GEBIEDEN. 4 havo 3 Stedelijke gebieden 4-5

GEBIEDEN. 4 havo 3 Stedelijke gebieden 4-5 GEBIEDEN 4 havo 3 Stedelijke gebieden 4-5 Probleemwijken Groot aandeel sociale huurwoningen Slechte kwaliteit woonomgeving Afname aantal voorzieningen Toename asociaal gedrag Sociale en etnische spanningen

Nadere informatie

Het creëren van een innovatieklimaat

Het creëren van een innovatieklimaat Het creëren van een innovatieklimaat Bertholt Leeftink Directeur- Generaal Bedrijfsleven & Innovatie Inhoud 1. Waarom bedrijven- en topsectorenbeleid? 2. Verdienvermogen en oplossingen voor maatschappelijke

Nadere informatie

Veranderingen in de volkshuisvesting. 10 mei 2011

Veranderingen in de volkshuisvesting. 10 mei 2011 Veranderingen in de volkshuisvesting 10 mei 2011 Opbouw presentatie 1. Veranderingen en gevolgen 2. Betekenis voor PALT 3. Ontwikkelrichtingen De belangrijkste veranderingen 1. Regelgeving Staatssteunregeling

Nadere informatie

Deze laatste begroting van de huidige bestuursperiode nodigt uit tot vooruitkijken.

Deze laatste begroting van de huidige bestuursperiode nodigt uit tot vooruitkijken. Geacht college, raad en toehoorders, Ik wil graag beginnen met een compliment voor deze begroting, die naar het schijnt in een bijzonder korte tijd is opgesteld. En daarnaast voor de uiterst overzichtelijke

Nadere informatie

De stad als onderneming?

De stad als onderneming? IkZitopZuidZ id De stad als onderneming? Willem Sulsters & Hidde van der Veer Conferentie Kansrijk ondernemen in de krachtwijken Rotterdam, 14 oktober 2009 IkZitopZuid Wie zijn wij? IZoZ is een privaat

Nadere informatie

Prof.dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management, Erasmus University Wetenschappelijk directeur INSCOPE

Prof.dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management, Erasmus University Wetenschappelijk directeur INSCOPE Prof.dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management, Erasmus University Wetenschappelijk directeur INSCOPE Bevindingen Erasmus Innovatiemonitor Zorg Eindhoven, 5 oktober 2012 TOP INSTITUTE INSCOPE

Nadere informatie

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote

Nadere informatie

Noord-Nederland en OP EFRO

Noord-Nederland en OP EFRO N o o r d - N e d e r l a n d Noord-Nederland en OP EFRO versterking van de noordelijke economie O P E F R O De afgelopen jaren heeft Noord-Nederland hard gewerkt aan de versterking van haar sociaal economische

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Woningmarkt na de crisis. Henk Jagersma, Directievoorzitter Syntrus Achmea Real Estate & Finance

Woningmarkt na de crisis. Henk Jagersma, Directievoorzitter Syntrus Achmea Real Estate & Finance Woningmarkt na de crisis Henk Jagersma, Directievoorzitter Syntrus Achmea Real Estate & Finance 1 Waar staan we met Nederland na de crisis? Nederlandse economie is er heel voorzichtig weer bovenop aan

Nadere informatie

De Verdeelde Triomf. Ateliersessie Trek naar de Stad Provincie Flevoland, Lelystad. 23 maart 2016 Dr. Otto #verdeeldetriomf

De Verdeelde Triomf. Ateliersessie Trek naar de Stad Provincie Flevoland, Lelystad. 23 maart 2016 Dr. Otto #verdeeldetriomf De Verdeelde Triomf Ateliersessie Trek naar de Stad Provincie Flevoland, Lelystad 23 maart 2016 Dr. Otto Raspe 1 @ottoraspe #verdeeldetriomf Trends in de regionale economie http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/pbl_2014_trendsin-de-regionale-economie_1374.pdf

Nadere informatie

Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven. Plaats voor een heading

Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven. Plaats voor een heading Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven Plaats voor een heading Jean Paul Kroese 26 april 2012 Opbouw presentatie 1. Kenmerken Regio Eindhoven 2. Regionale ambitie en inhoudelijke opgave 3. Governance

Nadere informatie

Reconnecting Rotterdam Port Samenvatting

Reconnecting Rotterdam Port Samenvatting Reconnecting Rotterdam Port Samenvatting Aart de Koning, april 2010 De aanleiding: de concurrentiepositie van de haven van Rotterdam staat onder druk De haven van Rotterdam is altijd sterk verankerd geweest

Nadere informatie

Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue)

Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue) Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue) Nota Ruimte budget 75 miljoen euro voor Brainport Eindhoven en 6,8 miljoen voor ontwikkeling A2-zone Planoppervlak 3250 hectare (Brainport Eindhoven) Trekker

Nadere informatie

EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht. Monique Roso, 12 maart 2014!

EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht. Monique Roso, 12 maart 2014! EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht Monique Roso, 12 maart 2014! Inhoud presentatie 1. economische trends en ontwikkelingen!! 2. economische monitor provincie Utrecht! - economische

Nadere informatie

Onszelf vernieuwen om onszelf te blijven. De economische route voor de regio Stedendriehoek

Onszelf vernieuwen om onszelf te blijven. De economische route voor de regio Stedendriehoek Onszelf vernieuwen om onszelf te blijven De economische route voor de regio Stedendriehoek 1In de regio Stedendriehoek is het prima wonen, recreëren en werken. De regionale economie is veelzijdig van aard.

Nadere informatie

Feijenoord. Gebiedsplan. Katendrecht-Wilhelminapier. Ambtelijke inventarisatie

Feijenoord. Gebiedsplan. Katendrecht-Wilhelminapier. Ambtelijke inventarisatie Feijenoord Gebiedsplan Katendrecht-Wilhelminapier Ambtelijke inventarisatie 2013 1 Maashaven O.z. 230 Inhoud 1....H uidige situatie...3 2....W at willen we bereiken...3 2.1 Beoogde doelen 2030...3 2.2

Nadere informatie

Rotterdam: volop in beweging. Godfried Engbersen Erasmus Universiteit

Rotterdam: volop in beweging. Godfried Engbersen Erasmus Universiteit Rotterdam: volop in beweging Godfried Engbersen Erasmus Universiteit Rotterdam: volop in beweging 1 Een eeuwige bruiloft in Rotterdam 2 Stedelijke vernieuwing in de tijd 3 De toekomst van de stedelijke

Nadere informatie

Speech Annet Bertram,DG Wonen, namens de minister van VROM bij Jubileumbijeenkomst SVN 5 oktober 2006 te Rotterdam

Speech Annet Bertram,DG Wonen, namens de minister van VROM bij Jubileumbijeenkomst SVN 5 oktober 2006 te Rotterdam Speech Annet Bertram,DG Wonen, namens de minister van VROM bij Jubileumbijeenkomst SVN 5 oktober 2006 te Rotterdam thema; financiering van de woningmarkt Ik ben blij dat ik deze bijeenkomst kan bijwonen

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... Concurrentie Zeehavens beconcurreren elkaar om lading en omzet. In beginsel is dat vanuit economisch perspectief een gezond uitgangspunt. Concurrentie leidt in goed werkende markten tot

Nadere informatie

Economie Roermond trends en toekomst

Economie Roermond trends en toekomst Economie Roermond trends en toekomst Pieter Tordoir GPIO, Universiteit van Amsterdam Telos, Tilburg University Ruimtelijk Economisch Atelier Tordoir Outline Ontwikkelingen in (inter-)nationaal kader Positie

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

Presentatie Actieplan FoodValley

Presentatie Actieplan FoodValley Presentatie Actieplan FoodValley Doorontwikkeling FoodValley Ambitie 26 oktober 2012 FoodValley: kristallisatiepunt voor innovaties in agrofoodsector (1) Sense of urgency: wereldvoedselproblematiek en

Nadere informatie

Presentatie Mariëtte Bouwer Ymere Maatschappelijk Vastgoed. 19 april 2012 pagina 1

Presentatie Mariëtte Bouwer Ymere Maatschappelijk Vastgoed. 19 april 2012 pagina 1 Presentatie Mariëtte Bouwer Ymere Maatschappelijk Vastgoed 19 april 2012 pagina 1 Strategie van Ymere Missie Ymere werkt als maatschappelijke onderneming aan wijken met perspectief, waar bewoners willen

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Zzp ers in de provincie Utrecht 2013 Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Ester Hilhorst Economic Board Utrecht Februari 2014 Inhoud Samenvatting Samenvatting Crisis kost meer banen in 2013 Banenverlies

Nadere informatie

Wonen in Dordrecht. De crisis voorbij?; trends en verwachtingen. 30 november 2010

Wonen in Dordrecht. De crisis voorbij?; trends en verwachtingen. 30 november 2010 Wonen in Dordrecht De crisis voorbij?; trends en verwachtingen 30 november 2010 Inhoudsopgave 1. Wat willen we? Beleid en welke afspraken zijn er voor Dordrecht? 2. Hoe staan we er voor? Stand van zaken

Nadere informatie

PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN!

PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN! PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN! DOELEN VAN PARTICIPATIEWET ALLEEN TE HALEN ALS RIJK, PROVINCIE, GEMEENTEN, ONDERWIJS EN SOCIALE PARTNERS GEZAMENLIJK AAN DE SLAG GAAN! DE PARTICIPATIEWET IN OOST-GRONINGEN:

Nadere informatie

DUURZAME INFRASTRUCTUUR

DUURZAME INFRASTRUCTUUR DUURZAME INFRASTRUCTUUR wisselwerking van stad, spoor, snelweg en fietspad TON VENHOEVEN VENHOEVENCS architecture+urbanism Krimp werkgelegenheid Percentage 65+ Woon-werkverkeer Grondprijzen 2007, Toegevoegde

Nadere informatie

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013,

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013, KOERS 2014-2015 3 Het (zorg)landschap waarin wij opereren verandert ingrijpend. De kern hiervan is de Kanteling, wat inhoudt dat de eigen kracht van burgers over de hele breedte van de samenleving uitgangspunt

Nadere informatie

Het Noorden: Wat is er aan de hand? Wat is er nodig?

Het Noorden: Wat is er aan de hand? Wat is er nodig? Presentatie voor de werkconferentie Het Vitale Noorden Martiniplaza, Groningen, 22 mei 2013 Prof.dr. Jouke van Dijk, Hoogleraar Regionale Arbeidsmarktanalyse Rijksuniversiteit Groningen, Faculteit Ruimtelijke

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Regio Groningen-Assen kansen en risico s voor de arbeidsmarkt

Regio Groningen-Assen kansen en risico s voor de arbeidsmarkt Regio Groningen-Assen kansen en risico s voor de arbeidsmarkt 16 Mei 2011 Drs. Jan Dirk Gardenier MBA, directeur CAB Martinikerkhof 30 9712 JH Groningen (050) 311 51 13 www.cabgroningen.nl 1 Regio Groningen

Nadere informatie

Van een stempel een sterk punt maken. De Werkschool. Worden wie je bent. De Werkschool. Worden wie je bent

Van een stempel een sterk punt maken. De Werkschool. Worden wie je bent. De Werkschool. Worden wie je bent Van een stempel een sterk punt maken Postbus 95359 2509 CJ Den Haag info@werkscholen.nl De Werkschool Worden wie je bent De Werkschool Worden wie je bent jongeren in een uitkeringssituatie terug te dringen.

Nadere informatie

Via de wijk aan het werk

Via de wijk aan het werk Via de wijk aan het werk Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn en sport.

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Ruimtelijk economische dynamiek metroregio R dam-den Haag positie en kansen Plaspoelpolder

Ruimtelijk economische dynamiek metroregio R dam-den Haag positie en kansen Plaspoelpolder Ruimtelijk economische dynamiek metroregio R dam-den Haag positie en kansen Plaspoelpolder Presentatie, bijeenkomst VNO-NCW West 10-02-2016 Prof dr Pieter Tordoir GPIO, Universiteit van Amsterdam Telos,

Nadere informatie

Het Noorden: Wat is er aan de hand? Wat is er nodig?

Het Noorden: Wat is er aan de hand? Wat is er nodig? Het Noorden: Wat is er aan de hand? Wat is er nodig? Presentatie voor de werkconferentie Het Vitale Noorden Martiniplaza, Groningen, 22 mei 2013 Prof.dr. Jouke van Dijk, Hoogleraar Regionale Arbeidsmarktanalyse

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in Holland- Rijnland vanuit economisch pespectief

De arbeidsmarkt in Holland- Rijnland vanuit economisch pespectief De arbeidsmarkt in Holland- Rijnland vanuit economisch pespectief Op basis van het arbeidsmarktonderzoek van Research voor Beleid en EIM Douwe Grijpstra Datum: 7 november 2007 Opbouw presentatie -Inrichting

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

Talentisme. Het effectiefste wapen in de War for Talent

Talentisme. Het effectiefste wapen in de War for Talent Talentisme. Het effectiefste wapen in de War for Talent Talent wordt schaars en er zal om gevochten worden. Dat was kort samengevat de gedachte achter de term The War for Talent, die eind vorige eeuw werd

Nadere informatie

Manifest Zorgzaam ''s-hertogenbosch

Manifest Zorgzaam ''s-hertogenbosch Manifest Zorgzaam ''s-hertogenbosch 21 juni 2013 Onze samenwerking Vijftien organisaties doen de gemeente s-hertogenbosch op 28 juni 2013 tijdens de jaarlijkse Godshuizenlezing een aanbieding in het kader

Nadere informatie

Nog steeds in. Helmond 77%

Nog steeds in. Helmond 77% De trends volgens de Helmonders Bijlage 4 Resultaten enquête Stadspanel Onderzoek en Statistiek Gooitske Marsman Augustus 2011 Inleiding Helmond heeft een start gemaakt met het project dat uiteindelijk

Nadere informatie

Werkplan Centrum XL 2015/2016

Werkplan Centrum XL 2015/2016 Werkplan Centrum XL 2015/2016 Maart 2015, Amsterdam Inleiding: toekomstperspectief Centrum XL Er zijn veel ontwikkelingen gaande in Amsterdam op het gebied van economie, logistiek en duurzaamheid die van

Nadere informatie

Economie. Gekwalificeerd personeel voor het bedrijfsleven

Economie. Gekwalificeerd personeel voor het bedrijfsleven Economie Versterking van de onderscheidende duurzame economische positie van met name de agrarische, toeristische en maritieme sector. Hoofddoel thema Bekendheid van de regio AV op internationaal, nationaal

Nadere informatie

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Om in aanmerking te komen voor een subsidie tussen 25.000 en 65.000 euro moet een project aan de volgende criteria voldoen: 1. het project

Nadere informatie

Werkende bedrijventerreinen

Werkende bedrijventerreinen Werkende bedrijventerreinen Dr. Cees-Jan Pen, programmamanager Platform31/Lector Vastgoed Fontys 1 Mijn agenda Bedrijventerreinen hoger op de politieke agenda: banen, mkb, leefbaarheid, economisch belang

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

ARBEIDSMARKT. in de Vlaams-Nederlandse Delta 2015-2040. Van knelpunt naar slimme kracht. Dick van der Wouw Joris Meijaard

ARBEIDSMARKT. in de Vlaams-Nederlandse Delta 2015-2040. Van knelpunt naar slimme kracht. Dick van der Wouw Joris Meijaard ARBEIDSMARKT in de Vlaams-Nederlandse Delta 2015-2040 Van knelpunt naar slimme kracht Dick van der Wouw Joris Meijaard Typisch VN Delta Doorvoerhavens en (petro)chemische industrie Goede universiteiten

Nadere informatie

De Nieuwe Ontwikkelaar, 20 april 2005. Willem Sulsters (WSA)

De Nieuwe Ontwikkelaar, 20 april 2005. Willem Sulsters (WSA) De Nieuwe Ontwikkelaar, 20 april 2005 Geert Ten Hertog (Staedion) ontwikkeligsmanager uitvoeringsfase Willem Sulsters (WSA) procesmanager wijkplan Inhoud Dichtbij de stad en het Zuiderpark Transvaal Wijkplan

Nadere informatie

ambitieakkoord stichting jongeren op gezond gewicht

ambitieakkoord stichting jongeren op gezond gewicht akkoord stichting jongeren op gezond gewicht De stichting Jongeren Op Gezond Gewicht en haar partners verbinden zich met dit akkoord gezamenlijk, elk vanuit de eigen verantwoordelijkheid, in de periode

Nadere informatie

Samenvatting. Achtergrond en adviesvraag. Wie is de kenniswerker? Innovatieve vaardigheden zijn hèt onderscheidende kenmerk

Samenvatting. Achtergrond en adviesvraag. Wie is de kenniswerker? Innovatieve vaardigheden zijn hèt onderscheidende kenmerk Samenvatting Achtergrond en adviesvraag De vraag naar kenniswerkers groeit wereldwijd sterker dan ooit. Kenniswerkers zijn de hoeksteen van de samenleving geworden, en zijn in toenemende mate bepalend

Nadere informatie

Onderwerp Concentratie Rijksvastgoed MIRT-onderzoek (Rijks)vastgoedstrategie Lelystad

Onderwerp Concentratie Rijksvastgoed MIRT-onderzoek (Rijks)vastgoedstrategie Lelystad ** Aan Provinciale Staten Onderwerp Concentratie Rijksvastgoed MIRT-onderzoek (Rijks)vastgoedstrategie Lelystad Provinciale Staten 2 juli 2014 Agendapunt 1. Beslispunten 1. Kennis te nemen van de ontwikkelingen

Nadere informatie

SER magazine. Gerard Marlet historicus en directeur Atlas voor gemeenten Het geheim van succesvolle steden. Kirsten Rohde.

SER magazine. Gerard Marlet historicus en directeur Atlas voor gemeenten Het geheim van succesvolle steden. Kirsten Rohde. APRIL 2015 55 e JAARGANG - NR.4 Kirsten Rohde Mensenkennis leidt tot beter beleid Medezeggenschap Brede alliantie zet zich in voor nieuwe initiatieven SER magazine Energieakkoord Verduurzaming vraagt ruimte

Nadere informatie

Intentieverklaring gemeenten en corporaties in de stadsregio Amsterdam over de betaalbare voorraad in de regio. Maart 2014

Intentieverklaring gemeenten en corporaties in de stadsregio Amsterdam over de betaalbare voorraad in de regio. Maart 2014 Intentieverklaring gemeenten en corporaties in de stadsregio Amsterdam over de betaalbare voorraad in de regio Maart 2014 2 Preambule Gemeenten in de Stadsregio Amsterdam en de woningcorporaties, verenigd

Nadere informatie

Samenvatting van de partnerschapsovereenkomst voor Nederland, 2014-2020

Samenvatting van de partnerschapsovereenkomst voor Nederland, 2014-2020 EUROPESE COMMISSIE Samenvatting van de partnerschapsovereenkomst voor Nederland, 2014-2020 Algemene informatie De partnerschapsovereenkomst (PO) van Nederland is het overkoepelende strategische document

Nadere informatie

Samen werken aan een duurzame Amerstreek. Rabobank Amerstreek. Een bank met ideeën.

Samen werken aan een duurzame Amerstreek. Rabobank Amerstreek. Een bank met ideeën. Samen werken aan een duurzame Amerstreek Rabobank Amerstreek. Een bank met ideeën. Samen werken aan een duurzame Amerstreek Rabobank Amerstreek heeft in dit VN Jaar van de Coöperatie 2012 het economisch

Nadere informatie

Een uitdagende arbeidsmarkt. Erik Oosterveld 24 juni 2014

Een uitdagende arbeidsmarkt. Erik Oosterveld 24 juni 2014 Een uitdagende arbeidsmarkt Erik Oosterveld 24 juni 2014 Wat waren de gevolgen van de recessie? Hoeveel banen zijn er verloren gegaan? In welke sectoren heeft de recessie het hardst toegeslagen? Werkgelegenheid

Nadere informatie

Kanaleneiland Leert! Waar staan we en hoe gaan we verder? Wat gaat goed en wat kan beter?

Kanaleneiland Leert! Waar staan we en hoe gaan we verder? Wat gaat goed en wat kan beter? Kanaleneiland Leert! Waar staan we en hoe gaan we verder? Wat gaat goed en wat kan beter? Aanpak gaat door Duurzame verbeteringen vergt lange adem Programma van 10 jaar: 2008-2017 Zoeken naar meer bundeling

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II Opgave 1 Armoede en werk 1 Het proefschrift bespreekt de effecten van het door twee achtereenvolgende kabinetten-kok gevoerde werkgelegenheidsbeleid. / De titel van het proefschrift heeft betrekking op

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009. Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009. Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Aan de raad AGENDAPUNT 11 Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Voorstel: 1. de foto van de sociaal-economische situatie in Doetinchem voor kennisgeving aannemen; 2. het beleidskader

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen De maatschappij van morgen is fundamenteel anders dan die van gisteren. De wereld wordt kleiner door

Nadere informatie

Wereldklasse doen! Havenbedrijf Rotterdam. Henk de Bruijn 25 september 2013. Copyright - Port of Rotterdam

Wereldklasse doen! Havenbedrijf Rotterdam. Henk de Bruijn 25 september 2013. Copyright - Port of Rotterdam Wereldklasse doen! Havenbedrijf Rotterdam Henk de Bruijn 25 september 2013 1 Haven- en industriegebied + 2 Havengebieden Maasvlakte Waal-/Eemhaven Europoort Botlek 3 Haven in cijfers Rotterdamse haven

Nadere informatie

Verslag Prioriteringssessie Woonvisie 30 juni 2014 Fifth, Eindhoven

Verslag Prioriteringssessie Woonvisie 30 juni 2014 Fifth, Eindhoven Verslag Prioriteringssessie Woonvisie 30 juni 2014 Fifth, Eindhoven Inleiding De Prioriteringssessie Woonvisie is een belangrijk vervolg op de co-makersgesprekken die zijn gevoerd en de 5 thematafels die

Nadere informatie

De (on)zichtbare kracht van het landelijk gebied in Zuid-Holland - samenvatting onderzoeksresultaten

De (on)zichtbare kracht van het landelijk gebied in Zuid-Holland - samenvatting onderzoeksresultaten De (on)zichtbare kracht van het landelijk gebied in Zuid-Holland - samenvatting onderzoeksresultaten 1 Voor wat betreft de relatie economie-wonen in de landelijke gebieden in Zuid-Holland spelen op dit

Nadere informatie

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen Een regio om trots

Nadere informatie

Nieuwe koers brede school

Nieuwe koers brede school bijlage bij beleidsvoorstel Brede Talentontwikkeling in de Kindcentra 28 mei 2013 Nieuwe koers brede school (november 2012) 1. Waarom een nieuwe koers? De gemeente Enschede wil investeren in de jeugd.

Nadere informatie

2 raadsinformatiebrief inzake uitwerking paragraaf 10 van de conceptbegroting 2014 Economisch stimulerend en Sociaal verbindend

2 raadsinformatiebrief inzake uitwerking paragraaf 10 van de conceptbegroting 2014 Economisch stimulerend en Sociaal verbindend uw nummer uw datum ons nummer onze datum verzonden inlichtingen bij sector/afdeling doorkiesnr. 2013/UIT/54728 24 oktober 2013 2 9 OKT. 2013 AAN de voorzitter van de gemeenteraad bijlage(n) betreffende

Nadere informatie

Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020

Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020 Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020 Agribusiness Economie & Logistiek Recreatie & Toerisme maandag 15 juni 2015, bijeenkomst voor raadsleden Naar een nieuw Programma Jaar 2011-2014 2015 2015 2015

Nadere informatie

Clean Tech Delta. Privaat-publiek samenwerkingsverband voor economische structuurversterking. Welkom bij de Provada!

Clean Tech Delta. Privaat-publiek samenwerkingsverband voor economische structuurversterking. Welkom bij de Provada! Clean Tech Delta Privaat-publiek samenwerkingsverband voor economische structuurversterking Welkom bij de Provada! Wij van Clean Tech Delta, thuishaven voor cleantech innovaties in de regio Delft-Rotterdam-Drechtsteden,

Nadere informatie

De grensoverschrijdende Regio Krachten in het Noorden. Alex Voordes AM bv Noordoost 13 mei 2011

De grensoverschrijdende Regio Krachten in het Noorden. Alex Voordes AM bv Noordoost 13 mei 2011 I De grensoverschrijdende Regio Krachten in het Noorden Alex Voordes AM bv Noordoost 13 mei 2011 Grensoverschrijdend of uitdagend? Grensoverschrijdend Wat was er eigenlijk grensoverschrijdend? Waar komen

Nadere informatie

De Meerjarige aanvullende uitkering 2013 t/m 2015

De Meerjarige aanvullende uitkering 2013 t/m 2015 De Meerjarige aanvullende uitkering 2013 t/m 2015 Utrecht, 12 februari 2013 Martin Heekelaar, tel 06-23152767 Ad Baan, tel 06-55364740 1 Gemeenten kunnen (feitelijk: moeten) een MAU aanvragen als: Voldoen

Nadere informatie

In de tegenaanval; Investeren in mensen en kennis om sneller uit de crisis te komen

In de tegenaanval; Investeren in mensen en kennis om sneller uit de crisis te komen In de tegenaanval; Investeren in mensen en kennis om sneller uit de crisis te komen Het kabinet bezint zich op een pakket van maatregelen ter stimulering van de Nederlandse economie in de huidige cyclus.

Nadere informatie

Hoe staan we er nu voor?

Hoe staan we er nu voor? Presentatie voor het debat Iedereen ZZP-er: Over winners' en 'losers' op de arbeidsmarkt, Groninger Forum, 26 maart 2015 Prof.dr. Jouke van Dijk Hoogleraar Regionale Arbeidsmarktanalyse Rijksuniversiteit

Nadere informatie