Nadere onderbouwing vermeden klimaatmaatregelen en voorzieningszekerheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nadere onderbouwing vermeden klimaatmaatregelen en voorzieningszekerheid"

Transcriptie

1 Nadere onderbouwing vermeden klimaatmaatregelen en voorzieningszekerheid Notitie Delft, mei 2013 Opgesteld door: Geert Warringa

2 Nadere onderbouwing vermeden klimaatmaatregelen en voorzieningszekerheid

3 1 Inleiding In het advies van de klankbordgroep Windmolenpark Lage Weide 8 mei 2013 is gevraagd om een nadere onderbouwing van de vermeden kosten klimaatmaatregelen en voorzieningszekerheid. In dit document wordt hieraan tegemoet gekomen. 2 Vermeden klimaatmaatregelen De kosten van vermeden klimaatmaatregelen zijn gebaseerd op de nationale preventiekostencurve weergegeven in het optiedocument energie en emissies 2010/2020 van het ECN en het MNP (ECN en MNP 2006). Voorbeelden van maatregelen in de curve zijn windenergie op zee, de bouw van nieuwe kerncentrales, recycling van kunststoffen, biomassacentrales en energiebesparing van huishoudelijke apparaten. De nationale kostencurve is weergegeven in figuur 1. Figuur 1 Nationale preventiekostencurve Op basis van deze curve zijn de kosten van maatregelen om de doelstelling in 2020 te behalen geraamd tussen de 20 en 50 per ton. Deze kostenramingen zijn vergeleken met de resultaten van een impact assessment door de Europese Commissie (EC, 2007). Hierin zijn de kosten geraamd van 15 /ton CO2 in 2010 tot 65 /ton CO2 in 2030 (van lange termijn stabilisatie van klimaatverandering op 2º C). Mede op basis van deze assessment lijken de door ECN en MNP verwachte marginale preventiekosten van 20 /ton CO2 en 50 /ton CO2 aannemelijk. Als centrale waarde wordt in het handboek schaduwprijzen CE (2010) een waarde aanbevolen van 25 per ton in 2010, oplopend naar 40 per ton in Ter vergelijking, deze waarden zijn lager dan gehanteerd in de recente MKBA decentrale energieopwekking in VNG (2013) ( 50 per ton). De kostencurve van ECN en MNP is opgesteld in 2006 (meest recente informatie beschikbaar), kunnen (enigszins) gedateerd zijn en kennen een Nadere onderbouwing vermeden klimaatmaatregelen en voorzieningszekerheid

4 onzekerheidsmarge. In de gevoeligheidsanalyse is daarom de invloed op het resultaat bepaald als de kosten van vermeden klimaatmaatregelen 50% lager zijn. Ook is weergegeven bij welke kosten van vermeden klimaatmaatregelen het MKBA resultaat voor windenergie omklapt (van positief naar negatief). Vanuit het perspectief van de gemeente Utrecht blijft het resultaat positief voor alle windalternatieven als de kosten dalen tot nul. Vanuit nationaal perspectief moeten de kosten dalen van 66% (alternatief 1) tot 99% (alternatief 5b) voor een negatief resultaat. Ondanks de onzekerheidsmarges rondom de kosten van vermeden klimaatmaatregelen concluderen we daarom dat het positieve MKBA resultaat voor windenergie robuust is. 3 Voorzieningszekerheid Duurzame energie heeft als voordeel ten opzichte van fossiele energie dat de afhankelijkheid afneemt en de gemiddelde productiekosten vooraf beter zijn in te schatten. Immers, het grootste deel van kosten van duurzame energie (grotendeels investeringskosten) is bekend, terwijl de kostprijs van kolen- en gascentrales sterk afhankelijk is van onzekere en (op lange termijn) onvoorspelbare brandstofprijzen. Onvoorspelbare en wisselende prijzen brengen onzekerheid met zich mee en hebben een negatief effect op economische groei (zie Awerbuch and Sauter (2006), SEO (2012), VNG (2013). De gevolgen van de twee oliecrises uit de jaren zeventig zijn evidente voorbeelden. Ook in financiële markten speelt het gegeven dat zekerheid de voorkeur krijgt boven onzekerheid. Investeerders zijn bijvoorbeeld bereid een lagere rente te accepteren op Nederlandse staatsobligaties dan op Griekse obligaties. De rente is lager, maar de opbrengst zekerder. Een analogie kan worden getrokken met duurzame energie versus fossiele energie. Wind is duurder, maar de kostprijs is beter voorspelbaar. De voorspelbaarheid van de kostprijs en de daling van de afhankelijkheid van fossiele bronnen levert maatschappelijke voordelen op (Awerbuch en Sauter 2006). Het ECN heeft deze voordelen bevestigd in een studie voor het Nederlandse elektriciteitspark (ECN 2006): Results suggest that, in both scenarios, policy variants with high promotion of renewable energy generation are attractive from a socio-economic perspective. Portfolio (cost) risk can be reduced significantly (i.e. by up to 20%) through diversification with a key role for renewables. Awerbuch en Sauter (2006) hebben het positieve effect gekwantificeerd. Zij komen op basis van een statistische analyse tot de conclusie dat een stijging van 10% duurzame energie leidt tot $49 mln tot $90 mln minder verlies aan economische output. Het welvaartseffect bedraagt daarmee zo n $ 200 per kw geinstalleerd vermogen windmolens of zonnepanelen. Concreet voor Lage Weide betekent dit dat het welvaartseffect van voorzieningszekerheid (in contante waarde) 2,1 mln (alternatief 5b) tot 5,6 mln (alternatief 1) bedraagt. Ter vergelijking, in de MKBA decentrale duurzame elektriciteit (VNG 2013) zijn de maatschappelijke baten van voorzieningszekerheid berekend door de risico-opslag op de discontovoet met 1% te verlagen. Dit houdt in dat de baten van windenergie door voorzieningszekerheid een hogere waardering krijgen dan de kosten (door een lagere risico-premie). Als we die benadering hadden toegepast in de MKBA, was de batenpost 2,5 mln (alternatief 5b) tot 6,3 mln (alternatief 1) geweest Nadere onderbouwing vermeden klimaatmaatregelen en voorzieningszekerheid

5 4 Referenties Awerbuch and Sauter, 2006 Shimon Awerbuch and Raphael Sauter Exploiting the oil-gdp effect to support renewables deployment In: Energy Policy, Vol. 34, no.17(2006); p CE 2010 S.M. (Sander) de Bruyn, M.H. (Marisa) Korteland, A.Z. (Agnieszka) Markowska, M.D. (Marc) Davidson, F.L. (Femke) de Jong, M. (Mart) Bles, M.N. (Maartje) Sevenster Handboek Schaduwprijzen Waardering en weging van emissies en milieueffecten Delft, CE Delft, maart 2010 EC, 2007 Communication from the Commission to the Council, the European Parliament, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions - Limiting global climate change to 2 degrees Celsius - The way ahead for 2020 and beyond (COM/2007/0002 final) Brussel : Commission of the European Communities, 2007 ECN 2006 J.C. Jansen L.W.M. Beurskens X. van Tilburg Application of portfolio analysis to the Dutch generating mix. ECN-C February 2006 ECN en MNP (2006) B.W. Daniels, J.C.M. Farla. Optiedocument energie en emissies 2010/2020. Energieonderzoek Centrum Nederland. Milieu- en Natuurplanbureau. Maart ECN en SEO (2012) Bert Tieben (SEO), Jarst Weda (SEO), Michiel Hekkenberg (ECN), Koen Smekens (ECN), Paul Vethman (ECN) Kosten en baten van CO2 reducerende maatregelen. Bert Daniels (ECN) mei 2012 ECN-E VNG, 2013 Lokaal energiek: decentrale duurzame elektriciteit Business case en maatschappelijke kosten-batenanalyse Den Haag : Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG), Nadere onderbouwing vermeden klimaatmaatregelen en voorzieningszekerheid

6 Nadere onderbouwing vermeden klimaatmaatregelen en voorzieningszekerheid

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting MKBA Windenergie Lage Weide Delft, april 2013 Opgesteld door: G.E.A. (Geert) Warringa M.J. (Martijn) Blom M.J. (Marnix) Koopman Inleiding Het Utrechtse College en de Gemeenteraad zetten in op de ambitie

Nadere informatie

Maatschappelijke kosten baten analyse (MKBA)

Maatschappelijke kosten baten analyse (MKBA) Maatschappelijke kosten baten analyse (MKBA) Een introductie Inhoud Deel 1 - Theorie Wat is een MKBA? Hoe stel ik een MKBA op? Voor- en nadelen Deel 2 - Praktijk Praktijkvoorbeeld: bedrijventerrein t Heen

Nadere informatie

Achtergrond herziening Schaduwprijzen Milieubarometer 2011

Achtergrond herziening Schaduwprijzen Milieubarometer 2011 Achtergrond herziening Schaduwprijzen Milieubarometer 2011 Notitie Delft, december 2010 Opgesteld door: M.H. (Marisa) Korteland 2 December 2010 7.788.1 Achtergrond herziening Schaduwprijzen Milieubarometer

Nadere informatie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie Argumenten in het maatschappelijke debat en de politieke besluitvorming rondom wind op zee Mogelijkheden en beperkingen van MKBA s 04/11/2014, KIVI, Den Haag Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Nadere informatie

ECN Beleidsstudies ECN-BS--08-028 17 september 2008. Kosten van elektriciteitsopwekking

ECN Beleidsstudies ECN-BS--08-028 17 september 2008. Kosten van elektriciteitsopwekking ECN Beleidsstudies ECN-BS--08-028 17 september 2008 Notitie: Kosten van elektriciteitsopwekking De kosten en onzekerheden van kernenergie en andere CO 2 -emissiereducerende technieken voor grootschalige

Nadere informatie

MKBA gewogen: voor- en nadelen. CE Delft, Martijn Blom Milieutafel, Den Haag12 november 2013

MKBA gewogen: voor- en nadelen. CE Delft, Martijn Blom Milieutafel, Den Haag12 november 2013 MKBA gewogen: voor- en nadelen CE Delft, Martijn Blom Milieutafel, Den Haag12 november 2013 CE Delft Onafhankelijk, non-profit research & consultancy Secties: Verkeer Ketens- en Milieu-analyse Energie

Nadere informatie

MKBA Windenergie binnen de 12-mijlszone

MKBA Windenergie binnen de 12-mijlszone MKBA Windenergie binnen de 12-mijlszone Den Haag, 3 november 2014 Niels Hoefsloot Ruben Abma Inhoud presentatie 1. Onderzoeksmethode en uitgangspunten 2. Directe effecten 3. Indirecte/externe effecten

Nadere informatie

Startnotitie MKBA Windmolenplan Lage Weide

Startnotitie MKBA Windmolenplan Lage Weide Startnotitie MKBA Windmolenplan Lage Weide Notitie Delft, september 2012 Opgesteld door: G.E.A. (Geert) Warringa M.J. (Martijn) Blom Colofon Bibliotheekgegevens rapport: G.E.A. (Geert) Warringa, M.J. (Martijn)

Nadere informatie

Windmolens en welvaart

Windmolens en welvaart Amsterdam, november 2014 In opdracht van Stichting Natuur & Milieu Windmolens en welvaart De maatschappelijke kosten en baten van windenergie op de Noordzee Bert Tieben Bert Hof SEO Economisch Onderzoek

Nadere informatie

Module: Aanpassing kruispunt

Module: Aanpassing kruispunt Module: Aanpassing kruispunt Invullen van de tool In de onderstaande tabel staat een toelichting op de in te vullen gegevens. Onderdeel Invoervariabelen Meerkosten beheer- en onderhoud Reductie reistijd

Nadere informatie

Windmolens en welvaart

Windmolens en welvaart Windmolens en welvaart Amsterdam, november 2014 In opdracht van Stichting Natuur & Milieu Windmolens en welvaart De maatschappelijke kosten en baten van windenergie op de Noordzee Bert Tieben Bert Hof

Nadere informatie

MKBA Windenergie Lage Weide

MKBA Windenergie Lage Weide MKBA Windenergie Lage Weide Rapport Delft, april 2013 Opgesteld door: G.E.A. (Geert) Warringa M.J. (Martijn) Blom M.J. (Marnix) Koopman Colofon Bibliotheekgegevens rapport: G.E.A. (Geert) Warringa, M.J.

Nadere informatie

Effect Groene Investeringsmaatschappij op SDE

Effect Groene Investeringsmaatschappij op SDE ECN Beleidsstudies Notitie Effect Groene Investeringsmaatschappij op SDE ECN-N--12-029 27 november 2012 Aan : Robin Fransman HFC Kopie aan : Van : S.M. Lensink J. van Stralen ECN ECN Samenvatting Op verzoek

Nadere informatie

Module: Ontbrekende schakel in netwerk

Module: Ontbrekende schakel in netwerk Module: Ontbrekende schakel in netwerk Invullen In de onderstaande tabel staat een toelichting op de in te vullen gegevens. Onderdeel Invoervariabelen Investeringen Meerkosten beheer- en onderhoud Reductie

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

Tijdreeks huishoudelijke energieconsumptie 1980-1995

Tijdreeks huishoudelijke energieconsumptie 1980-1995 Tijdreeks huishoudelijke energieconsumptie 1980-1995 Notitie in opdracht van het RIVM Kees Vringer. Vakgroep Natuurwetenschappen en Samenleving (NW&S). Universiteit Utrecht. Utrecht, Mei 1998. Nummer:

Nadere informatie

MKBA Windenergie Flevoland

MKBA Windenergie Flevoland MKBA Windenergie Flevoland Rapport Delft, februari 2012 Opgesteld door: G.E.A. (Geert) Warringa M.J. (Martijn) Blom M. (Mart) Bles Colofon Bibliotheekgegevens rapport: G.E.A. (Geert) Warringa, M.J. ( Martijn)

Nadere informatie

BEDRIJFSECONOMISCHE BEOORDELING VAN TWEE CO 2 -VRIJE OPTIES VOOR ELEKTRICITEITSPRODUCTIE VOOR DE MIDDELLANGE TERMIJN

BEDRIJFSECONOMISCHE BEOORDELING VAN TWEE CO 2 -VRIJE OPTIES VOOR ELEKTRICITEITSPRODUCTIE VOOR DE MIDDELLANGE TERMIJN Januari 3 ECN-C---55A BEDRIJFSECONOMISCHE BEOORDELING VAN TWEE CO -VRIJE OPTIES VOOR ELEKTRICITEITSPRODUCTIE VOOR DE MIDDELLANGE TERMIJN Notitie Herziening bedrijfseconomische beoordeling offshore windenergie

Nadere informatie

Argumenten in het maatschappelijke debat en politieke besluitvorming rond windenergie op zee. Mogelijkheden en beperkingen van MKBA s

Argumenten in het maatschappelijke debat en politieke besluitvorming rond windenergie op zee. Mogelijkheden en beperkingen van MKBA s Argumenten in het maatschappelijke debat en politieke besluitvorming rond windenergie op zee Mogelijkheden en beperkingen van MKBA s Argumenten in het maatschappelijke debat en politieke besluitvorming

Nadere informatie

Kosten en baten van CO2- emissiereductie maatregelen

Kosten en baten van CO2- emissiereductie maatregelen Kosten en baten van CO2- emissiereductie maatregelen Bert Daniels (ECN) Bert Tieben (SEO) Jarst Weda (SEO) Michiel Hekkenberg (ECN) Koen Smekens (ECN) Paul Vethman (ECN) mei 2012 ECN-E--12-008 Verantwoording

Nadere informatie

Energieprijzen en disconteringsvoeten voor gebouweisen ten behoeve van de EPBD

Energieprijzen en disconteringsvoeten voor gebouweisen ten behoeve van de EPBD VERTROUWELIJK ECN-N--11-025 Notitie 20 september 2011 Energieprijzen en disconteringsvoeten voor gebouweisen ten behoeve van de EPBD Aan : M. Lacroix Agentschap NL Kopie aan : C. Tigchelaar, M. Uyterlinde

Nadere informatie

MKBA Lokaal Energiek. Frequently Asked Questions. eerste versie 29 januari 2013 tweede versie 14 februari 2013

MKBA Lokaal Energiek. Frequently Asked Questions. eerste versie 29 januari 2013 tweede versie 14 februari 2013 MKBA Lokaal Energiek Frequently Asked Questions eerste versie 29 januari 2013 tweede versie 14 februari 2013 Wat is een MKBA? Een MKBA is een methode waarmee op gestructureerde wijze de maatschappelijke

Nadere informatie

2 Producenten grijze stroom laten betalen voor transport?

2 Producenten grijze stroom laten betalen voor transport? ECN Beleidsstudies ECN-BS-10-016 29 april 2010 Producenten van grijze stroom laten betalen voor transport? Notitie aan : Werkgroep Heroverweging Energie en Klimaat Kopie aan : A.W.N. van Dril Van : F.D.J.

Nadere informatie

4".&/7"55*/( Lokaal energiek: decentrale duurzame elektriciteit

4.&/755*/( Lokaal energiek: decentrale duurzame elektriciteit 4".&/7"55*/( Lokaal energiek: decentrale duurzame elektriciteit Business case en maatschappe lijke kosten-batenanalyse Samenvatting Waarom deze studie? De vraag naar decentraal duurzaam opgewekte elektriciteit

Nadere informatie

MKBA wind- en zonneenergie

MKBA wind- en zonneenergie MKBA wind- en zonneenergie Stadskanaal Concept Documenttitel: Status: Concept Datum: 25 maart 2015 Project naam: Project nummer: BD7594-100-100 Klant: Gemeente Stadskanaal Klant contact: De heer R. Martowirono

Nadere informatie

Windenergie op zee discussiebijeenkomst Kivi. Annemiek Verrips

Windenergie op zee discussiebijeenkomst Kivi. Annemiek Verrips Windenergie op zee discussiebijeenkomst Kivi Annemiek Verrips 2 Discussie windenergie op Zee Kivi Stelling in MKBA Windenergie op Zee Duurzame energiesubsidies windenergie hebben geen effect op CO2- uitstoot

Nadere informatie

Financiële baten van windenergie

Financiële baten van windenergie Financiële baten van windenergie Grootschalige toepassing van 500 MW in 2010 en 2020 Opdrachtgever Ministerie van VROM i.s.m. Islant Auteurs Drs. Ruud van Rijn Drs. Foreno van der Hulst Drs. Ing. Jeroen

Nadere informatie

Stichting Laka: Documentatie- en onderzoekscentrum kernenergie

Stichting Laka: Documentatie- en onderzoekscentrum kernenergie Stichting Laka: Documentatie- en onderzoekscentrum kernenergie De Laka-bibliotheek Dit is een pdf van één van de publicaties in de bibliotheek van Stichting Laka, het in Amsterdam gevestigde documentatie-

Nadere informatie

Review CO 2 -studie ZOAB Rasenberg

Review CO 2 -studie ZOAB Rasenberg Review CO 2 -studie ZOAB Rasenberg Notitie Delft, maart 2011 Opgesteld door: M.N. (Maartje) Sevenster M.E. (Marieke) Head 2 Maart 2011 2.403.1 Review CO 2 -studie ZOAB Rasenberg 1 Inleiding Binnen de prestatieladder

Nadere informatie

Maatschappelijke meerwaarde creëren

Maatschappelijke meerwaarde creëren Maatschappelijke meerwaarde creëren Impactvol aan de slag met je vereniging 24 september 2015 Je hebt beslist om je meest waardevolle bezittingen - je tijd, je geld, je kennis in te zetten om anderen te

Nadere informatie

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Toelichting bij de doelstelling van 9% duurzame elektriciteit: - De definitie van de 9% doelstelling is conform de EU richtlijn duurzame elektriciteit

Nadere informatie

Energie Transitie: traagheid en versnelling

Energie Transitie: traagheid en versnelling twitter.com/janrotmans Energie Transitie: traagheid en versnelling Den Haag, 26 Juni 2014 In welke fase zit energietransitie? Transitie naar Duurzame Energie Pre-development stage Through development stage

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN

ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN Datum: 28januari 2015 Onze ref. NL221-30019 Deze rapportage geeft de resultaten weer van de actualisatie van de maatschappelijke kosten-baten analyse (MKBA) daken en gevelpanelen,

Nadere informatie

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket Energiebesparing bestaande koopwoningen Effecten stimuleringspakket Notitie Delft, juli 2013 Opgesteld door: Cor Leguijt Frans Rooijers 2 2 juli 2013 3.B17.1 Energiebesparing bestaande koopwoningen 1 Inleiding

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen Felix Gruijters Nuon Amsterdam ArenA 12 oktober 2011 1 A convenient truth 44 triljard dollar staat op het spel Die waarde biedt kansen A convenient truth

Nadere informatie

De potentie van diepe geothermie voor de transitie naar duurzame energie. Technologische kansen voor de Nederlandse industrie

De potentie van diepe geothermie voor de transitie naar duurzame energie. Technologische kansen voor de Nederlandse industrie De potentie van diepe geothermie voor de transitie naar duurzame energie Technologische kansen voor de Nederlandse industrie Diepe geothermie heeft vele voordelen Characteristics Geothermal Geothermal

Nadere informatie

CE-mailvisie. CE Delft Oplossingen voor milieu, economie en technologie

CE-mailvisie. CE Delft Oplossingen voor milieu, economie en technologie CE-mailvisie nummer 37, februari 2009 CE Delft wil u graag met deze nieuwsbrief op de hoogte brengen van haar activiteiten en projecten op het gebied van milieubeleid en -strategie. In dit nummer Verborgen

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

WKK in Nederland Toen, Nu, Straks. BezinningsGroep Energie Utrecht, 28 juni 2006

WKK in Nederland Toen, Nu, Straks. BezinningsGroep Energie Utrecht, 28 juni 2006 WKK in Nederland Toen, Nu, Straks BezinningsGroep Energie Utrecht, 28 juni 2006 WKK is goed en moet Energie is meer dan elektriciteit WKK fundamenteel energetisch WKK voordelen, potentie en nadelen WKK

Nadere informatie

: Nederlandse elektriciteitscentrales en onconventioneel gas

: Nederlandse elektriciteitscentrales en onconventioneel gas 30109151-Consulting 10-2303, rev.2 8-Feb-11 HKo/JMW Notitie aan van Betreft : AER/Den Haag : KEMA Nederland : Nederlandse elektriciteitscentrales en onconventioneel gas 1 INLEIDING De AER gaat een advies

Nadere informatie

ECN Beleidsstudies. Samenvatting van de kosten-batenanalyse van alternatieve stimuleringsystemen voor hernieuwbare elektriciteit

ECN Beleidsstudies. Samenvatting van de kosten-batenanalyse van alternatieve stimuleringsystemen voor hernieuwbare elektriciteit Notitie -N--11-008 15 maart 2011 Samenvatting van de kosten-batenanalyse van alternatieve stimuleringsystemen voor hernieuwbare elektriciteit Aan : André Jurjus Ineke van Ingen Kopie aan : Remko Ybema

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Section Energy Technology Energy in Built Environment

Section Energy Technology Energy in Built Environment Randvoorwaarden buitenklimaat: Wat hebben we voor Nederland afgesproken? Dolf van Paassen,, TU Delft Section Energy Technology Energy in Built Environment 1984 1983 NEN5067 Geschiedenis Van de weersgegevens

Nadere informatie

Opbrengsten en Vollasturen

Opbrengsten en Vollasturen Opbrengsten en Vollasturen Jos Beurskens We@Sea / ECN www.we-at at-sea.org / www.ecn.nl De opbrengst van een windturbine 2.500 2.000 1.500 Vermogen (kw) 1.000 500 % 0 5 10 15 20 25 30 x V [m/s] = E [kwh/a]

Nadere informatie

Tijdelijke duurzame energie

Tijdelijke duurzame energie Tijdelijke duurzame energie Tijdelijk Uitgewerkte businesscases voor windenergie, zonne-energie en biomassa Anders Bestemmen Tijdelijke duurzame energie Inleiding In het Corporate Innovatieprogramma van

Nadere informatie

My statement paper. Windturbines beïnvloeden het klimaat. Glen Pelgrims Ellen Van Dievel

My statement paper. Windturbines beïnvloeden het klimaat. Glen Pelgrims Ellen Van Dievel My statement paper Windturbines beïnvloeden het klimaat Glen Pelgrims Ellen Van Dievel 14 april 2015 1. Inleiding Tegenwoordig is hernieuwbare, groene energie een onderwerp waar veel over gesproken en

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

Onderbenutte optimalisatiegebieden (incl. voorbeelden):

Onderbenutte optimalisatiegebieden (incl. voorbeelden): Hoe vinden en benutten we meer met minder mogelijkheden binnen A Asset M Management?? Seminar AMC 28 oktober 2010 Amsterdam Gigi van Rhee, Rhee Stratelligence Inhoud Asset Management scope en huidige focus

Nadere informatie

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Programma 15.15 uur: Inleiding duurzaam toerisme door Dr. Anja de Groene 15.35 uur: Cradle to Cradle

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Jeroen de Joode Schaliegasbijeenkomst provincie Noord-Brabant s-hertogenbosch, 27 september 2013 www.ecn.nl Hoofdboodschap Rol gas in NL energiesysteem

Nadere informatie

Samenvatting ... ... Tabel 1 Kwalitatieve typering van de varianten

Samenvatting ... ... Tabel 1 Kwalitatieve typering van de varianten Samenvatting................. In juli 2008 heeft de Europese Commissie een strategie uitgebracht om de externe kosten in de vervoersmodaliteiten te internaliseren. 1 Op korte termijn wil de Europese Commissie

Nadere informatie

Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening?

Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening? 1 Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening? Prof. dr. Machiel Mulder Faculteit Economie en Bedrijfskunde, RUG Economisch Bureau, Autoriteit Consument en Markt 2 e NLVOW

Nadere informatie

ECN. Beleidsstudies. Notitie. Energieprijzen en disconteringsvoeten voor gebouweisen ten behoeve van de EPBD. Achtergrond

ECN. Beleidsstudies. Notitie. Energieprijzen en disconteringsvoeten voor gebouweisen ten behoeve van de EPBD. Achtergrond z) ECN Beleidsstudies ECN-N--1 1-25 Notitie 2 september 211 Energieprijzen en disconteringsvoeten voor gebouweisen ten behoeve van de EPBD Aan : M. Lacroix Agentschap NL Kopie aan : C. Tigchelaar, M. Uyterlinde

Nadere informatie

CO2-opslag: oplossing of gevaar? Utrecht 6 december 2006, Symposium Schoon Fossiel Ron Wit, Stichting Natuur en Milieu

CO2-opslag: oplossing of gevaar? Utrecht 6 december 2006, Symposium Schoon Fossiel Ron Wit, Stichting Natuur en Milieu CO2-opslag: oplossing of gevaar? Utrecht, Symposium Schoon Fossiel Ron Wit, Stichting Natuur en Milieu Klimaatverandering zeer ingrijpend 2 Stabilisatie nodig: 400-450 ppm CO2e 3 Tijdsklem: 30% CO2-reductie

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Probleemanalyse Vaststellen nul- alternatief Definitie beleidsalternatieven

Probleemanalyse Vaststellen nul- alternatief Definitie beleidsalternatieven Probleemanalyse De vuilstort van de AVRI in Geldermalsen is gesloten. Het idee is om op deze gesloten vuilstort alsmede op de gebouwen van de AVRI in totaal 9,3 MWp zonpv te realiseren. Daarnaast kunnen

Nadere informatie

1 Inleiding. 2 Uitgangspunten. Notitie Petten, 15 oktober 2014

1 Inleiding. 2 Uitgangspunten. Notitie Petten, 15 oktober 2014 Notitie Petten, 15 oktober 2014 Afdeling Policy Studies Van Aan Sander Lensink Marc Streefkerk (Ministerie van Economische Zaken) Kopie Onderwerp Update kosten windenergie op zee, fase II (openbaar) 1

Nadere informatie

CPB Notitie. Inleiding. WLO 2015 Klimaat en Energie. Jesse Klaver en Diederik Samson

CPB Notitie. Inleiding. WLO 2015 Klimaat en Energie. Jesse Klaver en Diederik Samson CPB Notitie Aan: Jesse Klaver en Diederik Samson Centraal Planbureau Van Stolkweg 14 Postbus 80510 2508 GM Den Haag T (070)3383 380 I www.cpb.nl Contactpersoon J.C. Bollen Datum: 7 maart 2016 Betreft:

Nadere informatie

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0 Discussie en vragen Ambition Document 1.0 2.0 Potention Research Parkstad Limburg Energy Transition (PALET 3.0) Basic principles PALET

Nadere informatie

Zonne-energie in Nederland de Science en de Fiction

Zonne-energie in Nederland de Science en de Fiction Zonne-energie in Nederland de Science en de Fiction Recent spraken in Tegenlicht 1 experts over Duurzame Energie in Nederland. In een Masterclass met Hermann Sheer, de politicus uit Duitsland die in de

Nadere informatie

Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon

Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon. Inleiding Het veenkoloniaal gebied in Drenthe is door het Rijk aangewezen

Nadere informatie

Hernieuwbare energie in Nederland. Aandeel, CO 2 -reductie en kosteneffectiviteit. de RED en FQD. Notitie Delft, juli 2014

Hernieuwbare energie in Nederland. Aandeel, CO 2 -reductie en kosteneffectiviteit. de RED en FQD. Notitie Delft, juli 2014 Hernieuwbare energie in Nederland Aandeel, CO 2 -reductie en kosteneffectiviteit als gevolg van de RED en FQD Notitie Delft, juli 2014 Opgesteld door: A.H. (Anouk) van Grinsven G.C. (Geert) Bergsma A.

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

Beschouwingen over de invoering van smart metering in Brussel

Beschouwingen over de invoering van smart metering in Brussel Compteurs évolués Beschouwingen over de invoering van smart metering in Brussel Michel Quicheron Seminarie BRUGEL 1 april 2009 01/04/2009 1 Samenvatting 1. De slimme meter (smart meter): definitie, wettelijke

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

PBL-notitie Oranjebuitensingel 6 2511 VE Den Haag

PBL-notitie Oranjebuitensingel 6 2511 VE Den Haag PBL-notitie Oranjebuitensingel 6 2511 VE Den Haag Aan Raden voor de Leefomgeving en Infrastructuur Postbus 30314 2500 GH Den Haag www.pbl.nl Van Planbureau voor de Leefomgeving Datum mei 2011 Antwoorden

Nadere informatie

Stedendriehoek Energieneutraal

Stedendriehoek Energieneutraal Stedendriehoek Energieneutraal Kosten en baten van drie scenario s EINDRAPPORT Opdrachtgever: Regio Stedendriehoek Rotterdam, 31 januari 2014 Stedendriehoek Energieneutraal Kosten en baten van drie scenario

Nadere informatie

KBA Structuurvisie 6000 MW Windenergie op land Op verzoek van het ministerie van Economische Zaken en het ministerie van Infrastructuur en Milieu

KBA Structuurvisie 6000 MW Windenergie op land Op verzoek van het ministerie van Economische Zaken en het ministerie van Infrastructuur en Milieu CPB Notitie 14 juni 2013 KBA Structuurvisie 6000 MW Windenergie op land Op verzoek van het ministerie van Economische Zaken en het ministerie van Infrastructuur en Milieu CPB Notitie Aan: Ministeries

Nadere informatie

De salderingsregeling

De salderingsregeling De salderingsregeling Wat kost dat de overheid? Is dat houdbaar en nodig? Marc Londo ECN unit Policy Studies Amsterdam 27 mei 2014 www.ecn.nl Boodschappen 1. Saldering wordt een voor de overheid oncomfortabele

Nadere informatie

Reguleren is balanceren

Reguleren is balanceren De energieketen Reguleren is balanceren afnemers netbeheerders producenten efficiëntie betaalbaarheid betrouwbaarheid milieuvriendelijkheid Te bespreken reguleringsmaatregelen Onderdeel energieketen Type

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Investeringen in Vermogen Hernieuwbare Elektriciteit

Investeringen in Vermogen Hernieuwbare Elektriciteit Investeringen in Vermogen Hernieuwbare Elektriciteit Verwachtingen en Perspectieven Denktank Structurele veranderingen Energiemarkt, 3 september 2014 Frans Rooijers, Sebastiaan Hers, Arno Schroten Agenda

Nadere informatie

Modal shift en de rule of half in de kosten-batenanalyse

Modal shift en de rule of half in de kosten-batenanalyse Modal shift en de rule of half in de kosten-batenanalyse Sytze Rienstra en Jan van Donkelaar, 15 januari 2010 Er is de laatste tijd bij de beoordeling van projecten voor de binnenvaart veel discussie over

Nadere informatie

3 Effect van varianten zoals door de VROM-raad gevraagd

3 Effect van varianten zoals door de VROM-raad gevraagd belastingsderving (saldo HRA en EWF) tot 13,8 miljard doen toenemen in 2011. Daarbij is geen rekening gehouden met het drukkende effect van de rentestijging op de prijs van de woningen. 3 Effect van varianten

Nadere informatie

Adaptief Management. Noordzee Dagen 2015. Jessica Reis Leffers Paul Boers Rob Gerits

Adaptief Management. Noordzee Dagen 2015. Jessica Reis Leffers Paul Boers Rob Gerits Adaptief Management Noordzee Dagen 2015 Jessica Reis Leffers Paul Boers Rob Gerits Waarom nu aandacht voor adaptief management? Een van de opgave uit Nationaal energie akkoord: 4500 MW windenergie op NCP

Nadere informatie

Duurzame liberalisering in Nederland?

Duurzame liberalisering in Nederland? Duurzame liberalisering in Nederland? Inleiding De afgelopen jaren is de vraag naar groene stroom enorm gestegen. Maar er is in Nederland onvoldoende aanbod aan duurzaam elektriciteitsvermogen zoals windmolens,

Nadere informatie

KOSTEN DUURZAME ELEKTRICITEIT. Kleinschalige waterkracht

KOSTEN DUURZAME ELEKTRICITEIT. Kleinschalige waterkracht Augustus 2003 KOSTEN DUURZAME ELEKTRICITEIT Kleinschalige waterkracht L.W.M. Beurskens E.J.W. van Sambeek Verantwoording Deze publicatie is door ECN geschreven in het kader van een opdracht van het Ministerie

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Reactie op SEO-studie naar welvaartseffecten van splitsing energiebedrijven

Reactie op SEO-studie naar welvaartseffecten van splitsing energiebedrijven CPB Notitie Datum : 6 juli 2006 Aan : Ministerie van Economische Zaken Reactie op SEO-studie naar welvaartseffecten van splitsing energiebedrijven 1 Inleiding Op 5 juli 2006 heeft SEO, in opdracht van

Nadere informatie

Financiële overzichten en risico s windpark Elzenburg de Geer

Financiële overzichten en risico s windpark Elzenburg de Geer Titel Financiële overzichten en risico s windpark Elzenburg de Geer Datum 26 januari 2015 Auteur Ruud van Rijn Inleiding Dit document geeft op hoofdlijnen inzicht in de kosten/baten en de risico s van

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Overzicht 1. Klimaat en energie: waar zijn we? 2. Waarom een nieuw raamwerk voor 2030? 3. Belangrijkste elementen 2030

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Investeren in energiebesparing en duurzame energie op bedrijventerrein t Heen. Een maatschappelijke kosten-batenanalyse

Investeren in energiebesparing en duurzame energie op bedrijventerrein t Heen. Een maatschappelijke kosten-batenanalyse Investeren in energiebesparing en duurzame energie op bedrijventerrein t Heen Een maatschappelijke kosten-batenanalyse Rapport Delft, april 2010 Opgesteld door: M.H. (Marisa) Korteland H.J. (Harry) Croezen

Nadere informatie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie Smart Energy Mix Victor van Heekeren Platform Geothermie Inhoud 1. Hoe ziet het er uit (globale contouren) 2. Vragen 3. Profiel/introductie Platform Geothermie 4. Blockers & Drivers, het krachtenveld 5.

Nadere informatie

Economisch perspectief verdieping Nieuwe Waterweg / Botlek

Economisch perspectief verdieping Nieuwe Waterweg / Botlek Economisch perspectief verdieping Nieuwe Waterweg / Botlek Sigrid Schenk Irene Pohl Rotterdam, januari 2014 Aanleiding voor verdieping NWW / Botlek Page 2 BRON: HBR Het Botlekgebied / Pernis vormt het

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Business Case Windpark Lage Weide. Raadsinformatie avond 20 maart

Business Case Windpark Lage Weide. Raadsinformatie avond 20 maart Business Case Windpark Lage Weide Raadsinformatie avond 20 maart 1 Doelstelling presentatie Aspecten het sociaal ondernemen Energie-U Inzicht in de algemene financiële haalbaarheid van een windpark Inzicht

Nadere informatie

Feedback WG System Operations 21 November 2012

Feedback WG System Operations 21 November 2012 Feedback WG System Operations 21 November 2012 User Group 06/12/2012 Wim Michiels Content Feedback IGCC Winter action plan Draft ENTSO-E winter outlook 2012 2013 Capaciteit noordgrens Overview of dynamic

Nadere informatie

ISO 20000 @ CTG Europe

ISO 20000 @ CTG Europe ISO 20000 @ CTG Europe 31/10/2007 mieke.roelens@ctg.com +32 496266725 1 Agenda 31 oktober 2007 Voorstelling Project Business Case: Doel & Scope Projectorganisatie Resultaten assessments en conclusies De

Nadere informatie