Blokkendoos KSE Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Blokkendoos KSE Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie"

Transcriptie

1 Blokkendoos KSE Leergebied Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie Blokkendoos KSE

2

3 Blokkendoos KSE Leergebied Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie Blokkendoos KSE Versie 3 Enschede, juli 2001

4 Verantwoording 2001 Stichting Leerplanontwikkeling (SLO), Enschede Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. Auteur en eindredactie: Eddie van Vliet (SLO) Vormgeving en productie: N.C.A. ten Donkelaar-Wilbers (SLO) In samenwerking met: CINOP In opdracht van: BVE Raad

5 Inhoud Inleiding 5 Schematisch overzicht onderwijseenheden per domein van het leergebied 7 Schematisch overzicht (op nummer) samenhang blokken per leergebied 9 Schematisch overzicht samenhang blokken per leergebied 10 Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC

6 Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC Onderwijseenheid EC

7 Inleiding 1. Over de keuze van de domeinen Er is in deze publicatie getracht tot een vak-logische indeling in domeinen te komen (zie de schematische overzichten). Deze indeling is gebaseerd op de volgende documenten: kerndoelen basisvorming; examenprogramma vmbo; examenprogramma s havo/vwo (tweede fase). In de examenprogramma s havo/vwo staat een groot aantal domeinen (17). Deze zo overnemen komt de overzichtelijkheid van deze publicatie niet ten goede. Daarnaast corresponderen de titels van de domeinen in de kerndoelen en vmbo niet met die voor havo/vwo. Wel staat bij de kerndoelen de samenhang tussen de domeinen voor de basisvorming en die voor havo/vwo aangegeven. In deze publicatie is een aantal domeinen geclusterd en is aan de bovengenoemde samenhang recht gedaan. 2. Sterretjes bij enkele onderwijseenheden op niveau 5 Enkele onderwijseenheden op niveau 5 zijn in het schematische overzicht van een sterretje voorzien. Het betreft de volgende onderwijseenheden: 5.4 Bankwezen 5.10 Inkomensvorming 5.11 Inkomensverdeling 5.19 Economische Vaardigheden Het sterretje wil zeggen dat deze onderwijseenheden een of enkele eindtermen op niveau 6 (vwo) bevatten. Het overgrote deel van de eindtermen vertegenwoordigen echter niveau 5 (havo). 3. Sterretjes voor eindtermen in onderwijseenheden op de niveaus 5 en 6 Deze sterretjes willen zeggen dat de betreffende eindtermen behoren tot het leergebied economie 1, 2. De eindtermen zonder sterretje behoren zowel tot het leergebied economie 1, als tot economie 1, Samenhang met Kennis van de Wereld De onderwijseenheden niveau 1 t/m 3 die tot zijn te rekenen, vindt u in Kennis van de Wereld uitgewerkt. N.B. 1. Bij de eindtermen in de onderwijseenheden op niveau 3 wordt verwezen naar de handreiking aardrijkskunde, economie, geschiedenis en staatsinrichting. Het betreft hier de volgende publicatie: Naar een schoolbrede aanpak van de basisvorming. Een handreiking bij de herziene kerndoelen: aardrijkskunde, economie, geschiedenis en staatsinrichting, SLO in samenwerking met Cito (ISBN: ). 5

8 6 Het gaat om de bijlagen bij deze handreiking, waarin onder meer de kerndoelen zijn opgenomen.

9 Schematisch overzicht onderwijseenheden per domein van het leergebied Internationale Arbeidsverdeling Wisselkoersen en Nederlandse Betalingsbalans Niveau Wisselkoersen II 6.2 Nederlandse Betalingsbalans II 6.1 Internationale Arbeidsverdeling II Niveau Wisselkoersen I Niveau Nederlandse Betalingsbalans I 5.1 Internationale Arbeidsverdeling I 4.2 Het Belang van het Buitenland 4.1 Wisselkoers Niveau 3 K.v.d.W Betekenis Internationale Handel Geld- en Bankwezen 6.4 Geldwezen II 5.5 Geldwezen I 5.4 Bankwezen* Productie, Consumptie, Welvaart en Arbeidsmarkt 6.8 Marktproces en Marktmechanisme 6.7 Produceren en Welvaart III 6.6 Vraag en Aanbod 6.5 Arbeidsmarkt III 5.9 Werking en Functie van de Goederenmarkt 5.8 Produceren en Welvaart II 5.7 Consumeren en Welvaart 5.6 Arbeidsmarkt II 4.3 Geld 4.6 Produceren en Welvaart I K.v.d.W Sparen en Lenen 4.5 Arbeidsmarkt I 4.4 Facetten van Consumentengedrag en bescherming K.v.d.W De arbeidsmarkt K.v.d.W Kosten, Opbrengst, Winst en Verlies K.v.d.W Productievormen, Arbeid en Werkgelegenheid Inkomensvorming, Inkomensverdeling en Sociale Zekerheid 6.9 Sociale Zekerheid II 5.12 Sociale Zekerheid I 5.11 Inkomensverdeling* 5.10 Inkomensvorming* 4.7 Inkomensvorming en Koopkracht K.v.d.W Zorg en Samenleving Economische Kringloop, Markt, Overheid en Economische Orde 6.11 Markt, Overheid en Economische Orde II 6.10 Analyse Economische Kringloop 5.14 Markt, Overheid en Economische Orde I 5.13 Karakter Economische Kringloop 4.9 Begrotingstekort en Staatsschuld 4.8 Overheid en Bestuur II K.v.d.W Overheid en Bestuur I Internationale Economische Orde; Europese Integratie; Onderontwikkeling 6.13 Europese Integratie II 6.12 Onderontwikkeling IV 5.16 Europese Integratie I 5.15 Onderontwikkeling III 4.11 Onderontwikkeling II 4.10 De EMU en het Dagelijks Leven K.v.d.W Onderontwikkeling I K.v.d.W Relatie Europese Unie en Nederlandse, Natuur en Milieu/ Techniek en samenleving Kennis v.d. Wereld 4.12 Natuur en Milieu K.v.d.W Techniek en Samenleving Vaardigheden 6.14 Oriëntatie op Studie en Beroep II 5.19 Economische Vaardigheden 5.18 Oriëntatie op Studie en Beroep I 5.17 Ondersteunende Vaardigheden 4.15 Informatievaardigheden 4.14 Leervaardighede n 4.13 Oriëntatie op Leren en Werken K.v.d.W Economische Vaardigheden K.v.d.W De Consumptiemaatschappij Niveau 2 Kennis v.d. Wereld K.v.d.W Facetten van Consumentengedrag K.v.d.W. 2.9 Huisvesting II K.v.d.W Verzekeringen II K.v.d.W. 2.6 Belangen van Werknemers K.v.d.W. 2.7 Informatiekunde Niveau 1 K.v.d.W. 1.9 Geldzaken K.v.d.W. 2.8 Winkelen II K.v.d.W Verzekeringen I K.v.d.W Winkelen I K.v.d.W. 1.7 Sociale Zekerheid K.v.d.W. 1.8 De Computer in het Dagelijks Leven K.v.d.W 1.12 Huisvesting I 7

10 8 K.v.d.W. 1.6 Werknemer zijn/worden

11 Schematisch overzicht (op nummer) samenhang blokken per leergebied (cursief verwijst naar Kennis van de Wereld) Internationale Geld- en Bank- Productie, Con- Inkomensvor-, Economische Internationale, Natuur Vaardigheden Arbeidsverdeling, wezen sumptie, Wel- ming, Inko- Kringloop, Markt Economische en Milieu Wisselkoersen en vaart en Arbeids- mensverdeling Overheid en Orde: Europese Nederlandse markt en Sociale Economische Integratie; Onder- Betalingsbalans Zekerheid Orde ontwikkeling 6.8 Niveau Niveau Niveau Niveau Niveau Niveau

12 Schematisch overzicht samenhang blokken per leergebied Internationale Geld- en Bank- Productie, Con- Inkomensvor-, Economische Internationale, Natuur Vaardigheden Arbeidsverdeling, wezen sumptie, Wel- ming, Inko- Kringloop, Markt economische en Milieu Wisselkoersen en vaart en Arbeids- mensverdeling Overheid en Orde: Europese Nederlandse markt en Sociale Economische Integratie; Onder- Betalingsbalans Zekerheid Orde ontwikkeling Niveau Wisselkoersen II 6.4 Geldwezen II 6.2 Nederlandse Betalingsbalans II 6.1 Internationale Arbeidsverdeling II 6.8 Marktproces en Marktmechanisme 6.7 Produceren en Welvaart III 6.6 Vraag en Aanbod 6.5 Arbeidsmarkt III 6.9 Sociale Zekerheid II 6.11 Markt, Over-heid en Econo-mische Orde II 6.10 Analyse Economische Kringloop 6.13 Europese Integratie II 6.12 Onderontwikkeling IV 6.14 Oriëntatie op Studie en Beroep II Niveau Wisselkoersen I 5.5 Geldwezen I 5.9 Werking + Functie v/d Goederenmarkt 5.12 Sociale Zekerheid I 5.14 Markt, Over-heid en Econo-mische Orde I 5.16 Europese Integratie I 5.19 Economische Vaardigheden * 5.2 Nederlandse Betalingsbalans I 5.4 Bankwezen* 5.8 Produceren en Welvaart II 5.11 Inkomensverdeling* 5.13 Karakter Economische Kringloop 5.15 Onderontwikkeling III 5.18 Oriëntatie op Studie en Beroep I 5.1 Internationale Arbeidsverdeling I 5.7 Consumeren en Welvaart 5.6 Arbeidsmarkt II 5.10 Inkomensvor Ondersteunende Vaardigheden Niveau Het Belang van het Buitenland 4.3 Geld 4.6 Produceren en Welvaart I 4.7 Inkomensvorming en Koopkracht 4.9 Begrotingstekort en Staatsschuld 4.11 Onderontwik Natuur en Milieu 4.15 Informatievaardigheden 4.1 Wisselkoers 4.5 Arbeidsmarkt I 4.8 Overheid en Bestuur II 4.10 De EMU en het Dagelijks Leven 4.14 Leervaardigheden 4.4 Facetten van Consumentengedrag en -bescherming 4.13 Oriëntatie op Leren en Werken Niveau 3 K.v.d.W.3.17 Betekenis Internationale Handel K.v.d.W Sparen en Lenen K.v.d.W.3.16 De arbeidsmarkt K.v.d.W.3.18 Kosten, opbrengst, winst en verlies K.v.d.W.3.19 Productievormen, Arbeid en Werkgelegenheid K.v.d.W.3.24 Zorg en Samenleving K.v.d.W.3.26 Overheid en Bestuur I K.v.d.W.3.27 Onderontwikkeling I K.v.d.W.3.28 Relatie Europese Unie en Nederlandse K.v.d.W.3.20 Techniek en Samenleving K.v.d.W.3.21 Economische Vaardigheden K.v.d.W.3.23 De Consumptiemaatschappij Niveau 2 K.v.d.W.3.25 Facetten van Consumentengedrag K.v.d.W.2.9 Huisvesting II K.v.d.W.2.6 Belangen van Werknemers K.v.d.W.2.7 Informatiekunde K.v.d.W.2.10 Verzekeringen II K.v.d.W.2.8 Winkelen II Niveau 1 K.v.d.W.1.9 Geldzaken K.v.d.W.1.13 Verzekeringen I K.v.d.W.1.10 Winkelen I K.v.d.W.1.7 Sociale Zekerheid K.v.d.W.1.8 De computer in het dagelijks l K.v.d.W.1.12 Huisvesting I K.v.d.W.1.6 Werknemer zijn/ worden 10

13 Onderwijseenheid EC.4.1 Onderwijseenheid 1: Wisselkoers Internationale Arbeidsverdeling Wisselkoersen en Nederlandse Betalingsbalans EC/K/4 Consumptie (examenprogramma vmbo) Niveau: 4 Begintermen/beginniveau: 1. In een voor leerlingen herkenbare situatie met behulp van een gegeven koers berekeningen maken met vreemd geld Aansluitende onderwijseenheden: Trajecten: DOELSTELLING CORRESPONDEERT MET EXAMENPROGRAMMA VMBO EC/K/4 NR. 6 vmbo: de theoretische, gemengde en kaderberoepsgerichte leerweg 11

14 Onderwijseenheid EC.4.2 Onderwijseenheid 2: Het Belang van het Buitenland Internationale Arbeidsverdeling, Wisselkoersen en Nederlandse Betalingsbalans EC/K/7 Internationale Ontwikkelingen (examenprogramma vmbo) Niveau: 4 Begintermen/beginniveau: met het oog op zijn rol als burger 1. Aan de hand van eenvoudige voorbeelden uit het eigen dagelijks leven het belang van het buitenland voor de Nederlandse economie beschrijven; Hij/zij betrekt daarbij: - consumptie; - productie; - werkgelegenheid. DOELSTELLING CORRESPONDEERT MET EXAMENPROGRAMMA VMBO EC/K/7 NR. 1 Aansluitende onderwijseenheden: Trajecten: vmbo 12

15 Onderwijseenheid EC.4.3 Onderwijseenheid 3: Geld Geld- en Bankwezen EC/K/4 Consumptie (examenprogramma vmbo) Niveau: 4 Begintermen/beginniveau: 1. Aan de hand van concrete voorbeelden het belang van geld voor de economie en de huidige vormen van betalingsverkeer beschrijven; Aansluitende onderwijseenheden: Trajecten: DOELSTELLING CORRESPONDEERT MET EXAMENPROGRAMMA VMBO EC/K/4 NR. 5 vmbo: de theoretische, gemengde en kaderberoepsgerichte leerweg 13

16 Onderwijseenheid EC.4.4 Onderwijseenheid 4: Facetten van Consumentengedrag en -bescherming Productie, Consumptie, Welvaart en Arbeidsmarkt EC/K/4 Consumptie (examenprogramma vmbo) Niveau: 4 Begintermen/beginniveau: K.v.d.W Facetten van Consumentengedrag K.v.d.W De Consumptiemaatschappij 1. Bij verschillende vormen van consumptie de keuzeproblemen beschrijven die zich daarbij kunnen voordoen door schaarste van middelen en tijd en door verschillen in urgentie van behoeften; Hij/zij betrekt daarbij: - voorbeelden van het onderscheid tussen basisbehoeften en overige behoeften; - de invloed van beschikbaarheid van middelen op consumptie; - voorbeelden van zelfvoorziening, kopen, collectieve voorzieningen, gebruik van natuur; - koop en verkoop als vorm van ruil; - de samenhang tussen ruil, maatschappelijke arbeidsverdeling en geldgebruik. 2. De eigen positie als consument vergelijken met die van anderen; het verschil in marktpositie tussen consumenten onderling en tussen consumenten en producenten beschrijven en daarbij de positie van jongeren als belangrijkste doelgroep betrekken. Hij/zij betrekt daarbij: - verschillende vormen van inkomen; - informatie over inkomensverschillen in Nederland; - verschil in machtspositie tussen consument en producent; - de invloed die (jonge) kopers uitoefenen op de omvang en aard van de productie; 1. Aan de hand van concrete eenvoudige aan de hand van concrete voorbeelden factoren beschrijven die van invloed zijn op veranderingen in het eigen consumentengedrag en dat van anderen in de loop van de tijd. Hij/zij betrekt daarbij: - veranderende persoonlijke en maatschappelijke behoeften; - het gebruik van consumenteninformatie; 14

17 15 - marketing en reclame; - technologische ontwikkelingen; 1. Uit een gegeven concrete context van wettelijke regels ter bescherming van de consument beschrijven; Hij/zij betrekt daarbij: - het consumentenrecht; - consumentenorganisaties en hun werkzaamheden; - voorwaarden voor een geldige overeenkomst; - rechten en plichten van de verkoper; 1. Motieven voor en gevolgen van sparen en lenen noemen en de rol van banken daarbij beschrijven. Hij/zij betrekt daarbij: - rente als vergoeding voor het uitlenen van geld; - financiële instellingen als bemiddelaars tussen vragers en aanbieders van geld; 1. Aan de hand van verstrekte of verzamelde actuele gegevens van bestaande banken een beargumenteerde keuze maken voor de meest gunstige spaarvorm en leningsvorm, daarbij eventueel gebruikmakend van ICT. Hij/zij betrekt daarbij: - onderscheid in spaarvormen; - onderscheid in leningsvormen; - het keuzeprobleem: sparen of besteden; - het keuzeprobleem: lenen of niet lenen; - de berekening van enkelvoudige rente gegeven een spaarbedrag in gehele munteenheden, een looptijd in gehele jaren en een rentepercentage; 1. Aan de hand van concrete voorbeelden het belang van verzekeren in het economisch leven uitleggen en daarbij rekening houden met verzekeringsmotieven. 2. Aan de hand van criteria een beargumenteerd standpunt innemen met betrekking tot de noodzaak van het verzekeren voor zichzelf en voor anderen. Hij/zij betrekt daarbij: - de positie van de verzekerde ten opzichte van de verzekeringsmaatschappij; - de criteria: hoogte van het risico; hoogte van de premie; wettelijk verplicht karakter; 1. Eenvoudige berekeningen uitvoeren met betrekking tot premie en uitkering van schadeverzekeringen. Hij/zij betrekt daarbij: - de verzekeringsovereenkomst; - schadeverzekeringen: opstal/inboedelverzekering, autoverzekering, (brom)fietsverzekering, reisverzekering, aansprakelijkheidsverzekering particulieren. 1. Aan de hand van voorbeelden voor- en nadelen

18 16 noemen van de diverse vormen van huisvesting. 2. Een beargumenteerd standpunt innemen ten aanzien van verschillende mogelijkheden van huisvesting en enkele praktische en juridische aspecten van wonen noemen. Hij/zij betrekt daarbij: - de rechten en plichten van huurder en verhuurder; - regels met betrekking tot bescherming van de huurder; - regels met betrekking tot bescherming van de koper/verkoper; - verschillende instanties die bemiddelen bij koop of huur van een huis. 1. Aan de hand van verzamelde of verstrekte consumenteninformatie een concrete voorgenomen koopbeslissing beoordelen. Hij/zij betrekt daarbij: - behoeften en prioriteiten; - budgettaire mogelijkheden ten aanzien van kopen, sparen en lenen en de gevolgen daarvan; - sociale en commerciële beïnvloeding; - economisch-maatschappelijke gevolgen voor milieu, werkgelegenheid en derde wereld; - eigen normen en waarden en die van anderen; - consumenteninformatie; 1. Aan de hand van verzamelde of verstrekte consumenteninformatie, gegeven een aantal criteria, een beargumenteerde koopbeslissing nemen, daarbij rekening houdend met de gevolgen van die koopbeslissing voor zichzelf en voor anderen, en daarbij eventueel gebruik maken van ICT; 2. Uit een gegeven eenvoudig huishoudbudgetplan conclusies trekken over de financiële situatie van het samenlevingsverband en daarbij de eigen invloed beschrijven op beslissingen over de omvang en samenstelling van ontvangsten en uitgaven. Hij/zij betrekt daarbij: - de huishoudontvangsten: inkomsten uit arbeid, inkomensoverdrachten, uitgekeerde winst, rente, huur, - de huishouduitgaven: vaste lasten, dagelijkse uitgaven, incidentele uitgaven, - de financieringssituatie: overschotten, tekorten; - herleiden van gegeven huishouduitgaven per week/maand/twee maanden/kwartaal tot uitgaven per jaar en omgekeerd; - berekening van het gemiddeld totaal aan uitgaven in een periode met gegeven boekingsstukken; - instanties die behulpzaam kunnen zijn bij

19 Aansluitende onderwijseenheden: Trajecten: budgetproblemen; - berekening van reservering per maand, gegeven de aanschafprijs of vervangingsprijs, de gebruiksduur en een eventuele restwaarde; - eenvoudige berekening van de kilometerprijs en de kosten van verschillende vormen van vervoer. EXAMENPROGRAMMA VMBO EC/K/4 NRS. 1-4, 7-16 vmbo: De gecursiveerde delen gelden alleen voor de theoretische, gemengde en kaderberoepsgerichte leerweg. 17

20 Onderwijseenheid EC.4.5 Onderwijseenheid 5: Arbeidsmarkt I Productie, Consumptie, Welvaart en Arbeidsmarkt EC/K/5 Arbeid en Productie Niveau: 4 Begintermen/beginniveau: K.v.d.W Productievormen, Arbeid en Werkgelegenheid 1. Aan de hand van eenvoudige voorbeelden van arbeidssituaties en arbeidsorganisaties de relatie tussen opleidingswegen en functies en tussen scholing en posities op de arbeidsmarkt beschrijven. 2. Aan de hand van concrete voorbeelden uit hun eigen omgeving economische aspecten van betaalde en onbetaalde arbeid noemen/beschrijven. Hij/zij betrekt daarbij: - de eigen keuze ten aanzien van betaalde en/of onbetaalde arbeid binnen en buiten het samenlevingsverband; - de arbeidsmarkt, overschotten en tekorten. 1. Vormen, oorzaken en gevolgen van geregistreerde en verborgen werkloosheid aan de hand van (eenvoudige) voorbeelden noemen/beschrijven, zowel in de eigen omgeving als op nationaal niveau. Hij/zij betrekt daarbij: - stagnatie/daling van de vraag naar goederen en diensten; - veranderingen in de aanbodkant van de economie; - gevolgen voor inkomenssituatie, sociale situatie; - kosten van werkloosheidsuitkeringen; - sociale onrust/politieke instabiliteit. 1. Aan de hand van concrete voorbeelden mogelijkheden tot bestrijding van werkloosheid noemen/beschrijven, zowel in de eigen omgeving als op nationaal niveau. Hij/zij betrekt daarbij: - vergroten van de vraag naar goederen en diensten; - maatregelen in het kader van beloningen; - maatregelen in het kader van arbeidstijd/bedrijfstijd; - kinderopvang; - scholing; - voorlichting. 18

21 EXAMENPROGRAMMA VMBO EC/K/5 NRS. 5, 8-10 Aansluitende onderwijseenheden: 5.6 Arbeidsmarkt II Trajecten: vmbo: De gecursiveerde delen gelden alleen voor de theoretische, gemengde en kaderberoepsgerichte leerweg. 19

22 Onderwijseenheid EC.4.6 Onderwijseenheid 6: Produceren en Welvaart I Productie, Consumptie, Welvaart en Arbeidsmarkt EC/K/5 Arbeid en Productie Niveau: 4 Begintermen/beginniveau: K.v.d.W Kosten, Opbrengsten, Winst en Verlies met het oog op zijn rol in relatie tot arbeid en productie: 1. Aan de hand van eenvoudige voorbeelden de plaats van produceren, zowel in enge als in ruime zin, beschrijven en daarbij de productiefactoren betrekken. 2. Aan de hand van een concreet voorbeeld beschrijven hoe het productieproces in bedrijven in een aantal fasen kan worden verdeeld, waarbij telkens waardetoevoeging plaatsvindt. Hij/zij betrekt daarbij: - de fasen in het productieproces; - de waardetoevoeging; - bedrijfskolom. 1. Aan de hand van eenvoudige voorbeelden uit het bedrijfsleven (handelsondernemingen) het verband leggen tussen de begrippen kosten, opbrengsten, winst en verlies en eenvoudige berekeningen in dit verband maken met behulp van verstrekte of verzamelde gegevens in een realistische context. Hij/zij betrekt daarbij: - afzet; - omzet; - verkoopprijs (inclusief BTW); - bedrijfskosten; - brutowinst; - nettowinst. 1. Aan de hand van eenvoudige voorbeelden van arbeidssituaties en arbeidsorganisaties de relatie beschrijven tussen verschillende sectoren en functies. 2. Aan de hand van eenvoudige voorbeelden de samenhang verklaren tussen de begrippen arbeidsverdeling, arbeidsproductiviteit en welvaart en in dit verband arbeidsverdeling in en buiten het samenlevingsverband en tussen bedrijven onderscheiden. Hij/zij betrekt daarbij: - de toegenomen afhankelijkheid tussen individuen, 20

23 samenlevingsverbanden, bedrijven en overheid; - positieve en negatieve gevolgen van arbeidsverdeling; - factoren die de arbeidsproductiviteit beïnvloeden; - emancipatorische aspecten bij arbeidsverdeling; - interculturele aspecten bij arbeidsverdeling. 1. Aan de hand van concrete actuele voorbeelden uit de eigen omgeving het verband beschrijven tussen technologische ontwikkeling en productiviteitsgroei en positieve en negatieve gevolgen hiervan voor werknemers en werkgevers noemen/beschrijven. 2. In verschillende concrete situaties van productie beschrijven dat zich keuzeproblemen voordoen in de afweging van kosten tegenover baten in engere zin en in de afweging van maatschappelijke kosten en baten. EXAMENPROGRAMMA VMBO EC/K/5 NRS. 1-4, 7, 11, 12 Aansluitende onderwijseenheden: 5.8 Produceren en Welvaart II Trajecten: vmbo: De gecursiveerde delen gelden alleen voor de theoretische, gemengde en kaderberoepsgerichte leerweg. 21

24 Onderwijseenheid EC.4.7 Onderwijseenheid 7: Inkomensvorming en Koopkracht Inkomensvorming, Inkomensverdeling en sociale Zekerheid EC/K5 en EC/V/1, examenprogramma vmbo Niveau: 4 Begintermen/beginniveau: : 1. Vanuit een herkenbare actuele context het belang en de inhoud van een CAO beschrijven; Hij/zij betrekt daarbij: - de relatie tussen een CAO en een individuele arbeidsovereenkomst (van een minderjarige werknemer); 1. De systematiek van loon- en inkomstenbelasting beschrijven en aan de hand van verstrekte en/of verzamelde gegevens eenvoudige berekeningen uitvoeren, eventueel met gebruik van ICT. Hij/zij betrekt daarbij: - de uitgangspunten van belastingheffing: draagkrachtbeginsel profijtbeginsel - de inningswijze van de loon- en inkomstenbelasting; - berekening van de te betalen loon- en inkomstenbelasting en premie volksverzekeringen aan de hand van gegevens, met behulp van een toelichting. 3. Oorzaken/functies van inkomensverschillen beschrijven. Hij/zij betrekt daarbij: - oorzaken van inkomensverschillen; - de beperkte betekenis van welvaartsvergelijking op basis van het inkomen per hoofd in relatie tot het inkomen versus vrije tijd, de kwaliteit van het bestaan en het milieu. 1. De werking van de instrumenten die de overheid heeft om inkomensverschillen te beïnvloeden uitleggen. Hij/zij betrekt daarbij: nivelleren/denivelleren (geen berekeningen). 1. Oorzaken en gevolgen van de waardeverandering van geld beschrijven. Hij/zij betrekt daarbij: - de meting van inflatie met behulp van de 22

25 2-6 Aansluitende onderwijseenheden: consumentenprijsindex (geen berekening); - oorzaken van prijsveranderingen; - gevolgen van prijsveranderingen. 1. Prijscompensatie beschrijven als middel om koopkrachtverlies tegen te gaan. Hij/zij betrekt daarbij: - de samenhang tussen de begrippen nominaal inkomen, prijscompensatie en reëel inkomen; - eenvoudige berekeningen EXAMENPROGRAMMA VMBO EC/K/5 NR. 6 EN EC/V/1 NRS Inkomensvorming 5.11 Inkomensverdeling Trajecten: vmbo (doelstelling 1) Gemengde en theoretische leerweg (doelstellingen 2 t/m 6) 23

26 Onderwijseenheid EC.4.8 Onderwijseenheid 8: Overheid en Bestuur II Economische Kringloop, Markt, Overheid en Economische Orde EC/K/6 Overheid en Bestuur (examenprogramma vmbo) Niveau: 4 Begintermen/beginniveau: K.v.d.W Overheid en Bestuur I met het oog op zijn rol als burger: 1. Aan de hand van concrete voorbeelden de functies van de overheid in de Nederlandse economie beschrijven; Hij/zij betrekt daarbij: - de overheid als leverancier of producent van goederen en diensten; - de overheid als werkgever; - de overheid als verantwoordelijke voor aanvullende, corrigerende en voorwaardenscheppende activiteiten; 1. Aan de hand van voorbeelden uit het eigen dagelijks leven overheidsontvangsten en overheidsuitgaven noemen en beschrijven; Hij/zij betrekt daarbij: - BTW; - accijns; - loon- en inkomstenbelasting; - houderschapsbelasting; - gemeentelijke belastingen; - de uitgaven naar departement. 1. Aan de hand van eenvoudige voorbeelden de verschillende vormen van sociale zekerheid beschrijven. EXAMENPROGRAMMA VMBO EC/K/6 NRS. 1, 2, 3 Aansluitende onderwijseenheden: Trajecten: vmbo. 24

27 Onderwijseenheid EC.4.9 Onderwijseenheid 9: Begrotingstekort en Staatsschuld Economische Kringloop, Markt Overheid en Economische Orde EC/V/1(Verrijkingsstof) (examenprogramma vmbo) Niveau: 4 Begintermen/beginniveau: 1. Aan de hand van een actuele concrete context ontstaan, ontwikkeling en vermindering van het begrotingstekort en de staatsschuld beschrijven; Hij/zij betrekt daarbij: - de ontvangsten: BTW, accijns, loon- en inkomstenbelasting, houderschapsbelasting, vennootschapsbelasting, gemeentelijke belastingen, niet belastingmiddelen, - de uitgaven: naar departement - de ontwikkeling van de omvang van de staatsschuld en de maatregelen om de staatsschuld te verminderen. Aansluitende onderwijseenheden: Trajecten: DOELSTELLING CORRESPONDEERT MET EXAMENPROGRAMMA VMBO VERRIJKINGSSTOF NR. 1 vmbo, gemengde en theoretische leerweg 25

28 Onderwijseenheid EC.4.10 Onderwijseenheid 10: De EMU en het Dagelijks Leven Internationale Economische Orde; Europese Integratie; Onderontwikkeling EC/K/7 Internationale Ontwikkelingen (examenprogramma vmbo) Niveau: 4 Begintermen/beginniveau: 1. Aan de hand van eenvoudige voorbeelden uit eigen dagelijks leven het belang van de Europese (Monetaire) Unie beschrijven; Hij/zij betrekt daarbij: - consumptie; - export; - werkgelegenheid; - coördinatie van economische politiek. Aansluitende onderwijseenheden: Trajecten: DOELSTELLING CORRESPONDEERT MET EXAMENPROGRAMMA VMBO EC/K/7 NR. 2 vmbo: De gecursiveerde delen gelden alleen voor de theoretische, gemengde en kaderberoepsgerichte leerweg. 26

29 Onderwijseenheid EC.4.11 Onderwijseenheid 11: Onderontwikkeling II Internationale Economische Orde; Europese Integratie; Onderontwikkeling EC/K/7 Internationale Ontwikkelingen (examenprogramma vmbo) Niveau: 4 Begintermen/beginniveau: K.v.d.W Onderontwikkeling I 1. Oorzaken en gevolgen van onderontwikkeling in ontwikkelingslanden noemen en de invloed van internationale handel op de welvaartsverdeling in de wereld beschrijven; Oorzaken en gevolgen van welvaartsverschillen tussen rijke en arme landen beschrijven; Hij/zij betrekt daarbij: - de hoogte van het nationaal inkomen per hoofd van de bevolking in Nederland in vergelijking met dat van andere landen; - het nationaal inkomen per hoofd van de bevolking als gebrekkige maatstaf voor internationale welvaartsvergelijking; - kenmerken van economische (onder)ontwikkeling; - oorzaken en gevolgen van economische (onder)ontwikkeling; - economische onderontwikkeling als een vicieuze cirkel; 1. Maatregelen en (eigen) activiteiten beoordelen op hun bijdragen aan de verkleining van mondiale welvaartsverschillen. Hij/zij betrekt daarbij: - werkgelegenheid; - inkomen; - bestedingsmogelijkheden. 3. De werking verklaren van maatregelen om onderontwikkeling te verminderen en de rol van de overheid en particulieren daarbij beschrijven; Hij/zij betrekt daarbij: - de maatregelen: internationale hulp; (gunstige) voorwaarden bij leningen; bevorderen van vrije wereldhandel; handelsovereenkomsten; grondstofovereenkomsten; - het Nederlands ontwikkelingsbeleid: 27

30 noodhulp; financiële hulp; kennis; hulp gericht op bepaalde landen/groepen. DOELSTELLING CORRESPONDEERT MET EXAMENPROGRAMMA VMBO EC/K/7 NR. 3, 4, 5 Aansluitende onderwijseenheden: 5.15 Onderontwikkeling III Trajecten: vmbo: De gecursiveerde delen gelden alleen voor de theoretische, gemengde en kaderberoepsgerichte leerweg. 28

31 Onderwijseenheid EC.4.12 Onderwijseenheid 12: Natuur en Milieu, Natuur en Milieu EC/K/8 Natuur en Milieu (examenprogramma vmbo) Niveau: 4 Begintermen/beginniveau: met het oog op zijn rol als burger: 1. De samenhang tussen consumptie, productie en het milieu beschrijven; Hij/zij betrekt daarbij: - factoren die de groei van de consumptie bepalen; - factoren die de groei van de productie bepalen; - de samenhang tussen de groei van de consumptie en de groei van de productie; - de nadelige gevolgen van de groei van de productie voor het milieu; 2. Met concrete voorbeelden uit hun dagelijks leven oorzaken en gevolgen van milieuschade uitleggen, nu en in de toekomst; Hij/zij betrekt daarbij: - de rol van maatschappelijke kosten ten opzichte van bedrijfskosten; - de rol van de kandidaat in relatie tot het milieu; 3. Aan de hand van eenvoudige voorbeelden concrete maatregelen noemen om milieuschade te voorkomen en te bestrijden en hierbij de rol van overheid, organisaties en van individuele personen beschrijven. Aansluitende onderwijseenheden: Trajecten: DOELSTELLING CORRESPONDEERT MET EXAMENPROGRAMMA VMBO EC/K/8 NRS. 1-3 vmbo: De gecursiveerde delen gelden alleen voor de theoretische, gemengde en kaderberoepsgerichte leerweg. 29

200% Economie voor het vmbo Kerndoelen per leerjaar

200% Economie voor het vmbo Kerndoelen per leerjaar 00% Economie voor het vmbo Kerndoelen per leerjaar In onderstaande tabel zie je welke examen eindterm wanneer behandeld wordt in 00% Economie voor het vmbo. De getallen zoals 1.1 of. staan voor de paragrafen

Nadere informatie

Economie. Staatsexamen vmbo. Vakinformatie

Economie. Staatsexamen vmbo. Vakinformatie Economie Staatsexamen vmbo Vakinformatie 2005 Inhoudsopgave Opzet...3 Het centraal examen...3 Het commissie-examen...3 Het cijfer voor het commissie-examen...5 Het eindcijfer...6 Het sectorwerkstuk...6

Nadere informatie

ECONOMIE VMBO TL/GL VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

ECONOMIE VMBO TL/GL VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 ECONOMIE VMBO TL/GL VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname

Nadere informatie

Vakinformatie Staatsexamen mavo. Economie

Vakinformatie Staatsexamen mavo. Economie Vakinformatie Staatsexamen mavo Economie 2004 2004 ECONOMIE Het examen economie mavo-c/mavo- D bestaat uit een centraal (schriftelij) examen en een mondeling examen. Het examenprogramma en de eindtermen

Nadere informatie

Examenprogramma economie

Examenprogramma economie Examenprogramma economie Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 economie 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1 Werken aan vakoverstijgende

Nadere informatie

Inhoud. 1 Inleiding. Markt of overheid. 1 wat is economie? 11 Productiefactoren 11 Schaarste en welvaart 12 2

Inhoud. 1 Inleiding. Markt of overheid. 1 wat is economie? 11 Productiefactoren 11 Schaarste en welvaart 12 2 Inhoud 1 Inleiding 1 wat is economie? 11 Productiefactoren 11 Schaarste en welvaart 12 2 modellen 12 2 Markt of overheid 1 de vraag 14 Prijzen en gevraagde hoeveelheid 14 D De vraagfunctie 14 D Verschuiving

Nadere informatie

Kiezen Theorieles 1 1 Schriftelijke toets

Kiezen Theorieles 1 1 Schriftelijke toets A. LEER EN TOETSPLAN Onderwerp: Kiezen Kerndoel(en): 40 De leerling leert betekenisvolle vragen te stellen over maatschappelijke kwesties 46 De leerling leert in de eigen omgeving effecten te herkennen

Nadere informatie

Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo (gemeenschappelijk deel)

Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo (gemeenschappelijk deel) Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo (gemeenschappelijk deel) Havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden

Nadere informatie

Examenprogramma management en organisatie havo/vwo

Examenprogramma management en organisatie havo/vwo Examenprogramma management en organisatie havo/vwo Havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A

Nadere informatie

Examenprogramma beeldende vorming

Examenprogramma beeldende vorming Examenprogramma beeldende vorming Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 beeldende vorming 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1

Nadere informatie

De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn

De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn Examenprogramma dans Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 dans 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1 Werken aan vakoverstijgende

Nadere informatie

EC/K/4A Consumptie, Consumentengedrag, Basis Geld- en Bankwezen, Budgettering

EC/K/4A Consumptie, Consumentengedrag, Basis Geld- en Bankwezen, Budgettering EC/K/4A Consumptie, Consumentengedrag, Basis Geld- en Bankwezen, Budgettering De kandidaat heeft inzicht in aspecten van het consumentengedrag, zoals keuzes, behoeften, inkomen en in de functies van het

Nadere informatie

VAK: ECONOMIE METHODE: Pincode 3 VMBO kader 5 e editie KLAS: 3 CONTACTUREN PER WEEK: 3 x 50 minuten per week

VAK: ECONOMIE METHODE: Pincode 3 VMBO kader 5 e editie KLAS: 3 CONTACTUREN PER WEEK: 3 x 50 minuten per week PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING TSG VMBO CURSUSJAAR 01-01 NIVEAU KADER VAK: ECONOMIE METHODE: Pincode VMBO kader 5 e editie KLAS: CONTACTUREN PER WEEK: x minuten per week P periode C code van de toets

Nadere informatie

Examenprogramma geschiedenis en staatsinrichting vmbo

Examenprogramma geschiedenis en staatsinrichting vmbo Examenprogramma geschiedenis en staatsinrichting vmbo Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 geschiedenis en staatsinrichting 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren

Nadere informatie

Examenprogramma Engelse taal

Examenprogramma Engelse taal Examenprogramma Engelse taal Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 Engelse taal 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1 Werken aan

Nadere informatie

Examenprogramma aardrijkskunde vmbo vanaf schooljaar 2014-2015

Examenprogramma aardrijkskunde vmbo vanaf schooljaar 2014-2015 Eamenprogramma aardrijkskunde vmbo vanaf schooljaar 2014-2015 Eamenprogramma aardrijkskunde vmbo Informatiewijzer 1. Preambule 2. Leeswijzer 3. Aardrijkskunde vmbo 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen

Nadere informatie

SLO Leerdoelenkaart economie: gedifferentieerde beheersingsniveaus voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs

SLO Leerdoelenkaart economie: gedifferentieerde beheersingsniveaus voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs 1. Schaarste 1. Je kan uitleggen dat beperkte middelen dwingen tot het maken van keuzes. 1.1. Keuzes maken 1.2. Consumeren 1.1.1. Je begrijpt dat economie gaat over het maken van keuzes en dat je niet

Nadere informatie

Blokkendoos KSE. Leergebied Maatschappijleer. Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie. Blokkendoos KSE

Blokkendoos KSE. Leergebied Maatschappijleer. Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie. Blokkendoos KSE Blokkendoos KSE Leergebied Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie Blokkendoos KSE Blokkendoos KSE Leergebied Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie Blokkendoos KSE Versie 3 Enschede, juni 2001 Verantwoording

Nadere informatie

De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn

De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn Examenprogramma vmbo 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1 Werken aan vakoverstijgende thema's De leerling leert, in het kader van een

Nadere informatie

Deel I Omgevingsfactoren en micro-economie 1

Deel I Omgevingsfactoren en micro-economie 1 Inhoud Deel I Omgevingsfactoren en micro-economie 1 1 Omgevingsfactoren 3 1.1 Schaarste dwingt tot kiezen 3 1.2 De economische wetenschap 4 1.3 Produceren, productiefactoren 5 1.4 Participanten en omgevingsfactoren

Nadere informatie

Tabel: Verdeling van de examenstof economie GT over centraal examen en schoolexamen

Tabel: Verdeling van de examenstof economie GT over centraal examen en schoolexamen 3. Syllabus Economie GT 3a. Verdeling examinering CE/SE Tabel: Verdeling van de examenstof economie GT over centraal examen en schoolexamen Exameneenheden GT CE moet op SE mag op SE EC/K/1 Oriëntatie op

Nadere informatie

examenprogramma s vo AANVULLING BEROEPSGERICHTE VAKKEN VOORTGEZET ONDERWIJS vmbo

examenprogramma s vo AANVULLING BEROEPSGERICHTE VAKKEN VOORTGEZET ONDERWIJS vmbo en mma s examenprogramma s vo AANVULLING BEROEPSGERICHTE VAKKEN VOORTGEZET ONDERWIJS vmbo 0. Inhoud 1. Preambule 2 2. Examenprogramma per vak. 4 2.0 Leeswijzer. 4 2.1 Techniek-breed *) 2.2 ICT-route *)

Nadere informatie

Inhoud. deel 1 omgevingsfactoren en micro-economie

Inhoud. deel 1 omgevingsfactoren en micro-economie V Inhoud deel 1 omgevingsfactoren en micro-economie 1 Omgevingsfactoren 2 1.1 Schaarste dwingt tot kiezen 2 1.2 De economische wetenschap 4 1.3 Produceren, productiefactoren 4 1.4 Participanten en omgevingsfactoren

Nadere informatie

Hoofdstuk 5: Internationale betrekkingen

Hoofdstuk 5: Internationale betrekkingen Hoofdstuk 5: Internationale betrekkingen Economie VWO 2011/2012 www.lyceo.nl H5: Internationale betrekkingen Economie 1. Inkomen 2. Consument 3. Producenten 4. Markt en Overheid 5. Internationale betrekkingen

Nadere informatie

Syllabus maatschappijwetenschappen havo 2014

Syllabus maatschappijwetenschappen havo 2014 examenprogramma maatschappijwetenschappen Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden

Nadere informatie

WISKUNDE VMBO TL/GL VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

WISKUNDE VMBO TL/GL VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 WISKUNDE VMBO TL/GL VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname

Nadere informatie

Mens en maatschappij vaardigheden (PO-vmbo)

Mens en maatschappij vaardigheden (PO-vmbo) Mens en maatschappij vaardigheden (PO-vmbo) Sectoren kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw vmbo bovenbouw exameneenheden Vakkernen 1. Informatievaardigheden 50: De leerlingen leren omgaan met

Nadere informatie

Examenprogramma Nederlandse taal vmbo vanaf het CE 2014

Examenprogramma Nederlandse taal vmbo vanaf het CE 2014 Informatiewijzer: 1. Preambule 2. Leeswijzer 3. Nederlands vmbo 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1. Werken aan vakoverstijgende thema's

Nadere informatie

Bijlage 1 examenprogramma vmbo Beeldende vakken

Bijlage 1 examenprogramma vmbo Beeldende vakken Bijlage 1 examenprogramma vmbo Beeldende vakken 1 Bijlage 1: beeldende vakken 1. Toelichting De examenprogramma's vmbo beschrijven de kwaliteiten op het gebied van kennis, inzicht en vaardigheden, waarop

Nadere informatie

1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn

1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn Eamenprogramma lichamelijke opvoeding 2 Informatiewijzer 1. Preambule 2. Leeswijzer 3. Lichamelijke opvoeding 2 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo

Nadere informatie

Examenprogramma maatschappijwetenschappen vwo

Examenprogramma maatschappijwetenschappen vwo Examenprogramma maatschappijwetenschappen vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden

Nadere informatie

Economie Syllabus BB, KB en GT centraal examen met ingang van 2010 september 2008

Economie Syllabus BB, KB en GT centraal examen met ingang van 2010 september 2008 Economie Syllabus BB, KB en GT centraal examen met ingang van 2010 september 2008 syllabus economie BB KB GT september 2008 1 2008 Centrale Examencommissie Vaststelling Opgaven vwo, havo, vmbo, Utrecht

Nadere informatie

Dekking van kerndoelen, eindtermen en competenties door de Experience "Geld en je leven" Ruud van Uffelen

Dekking van kerndoelen, eindtermen en competenties door de Experience Geld en je leven Ruud van Uffelen Dekking van kerndoelen, eindtermen en competenties door de Experience "Geld en je leven" Ruud van Uffelen Oktober 2009 Het verzoek Op verzoek van het bezoekerscentrum van de DNB heeft de SLO eind oktober

Nadere informatie

Examenprogramma Friese taal en cultuur

Examenprogramma Friese taal en cultuur Examenprogramma Friese taal en cultuur Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 Friese taal en cultuur 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden,

Nadere informatie

ECONOMIE VMBO. Syllabus centraal examen 2015

ECONOMIE VMBO. Syllabus centraal examen 2015 ECONOMIE VMBO Syllabus centraal examen 2015 April 2013 Verantwoording: 2013 College voor Examens vwo, havo, vmbo, Utrecht. Alle rechten voorbehouden. Alles uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen

Nadere informatie

Economie VMBO Syllabus GT centraal examen met ingang van 2011

Economie VMBO Syllabus GT centraal examen met ingang van 2011 Economie VMBO Syllabus GT centraal examen met ingang van 2011 September 2009-1 - 2009 Centrale Examencommissie Vaststelling Opgaven vwo, havo, vmbo, Utrecht Alle rechten voorbehouden. Alles uit deze uitgave

Nadere informatie

H2: Economisch denken

H2: Economisch denken H2: Economisch denken 1 : Produceren Produceren: Het voortbrengen van goederen en diensten met behulp van de productiefactoren door bedrijven en de overheid. Alleen bedrijven en de overheid kunnen produceren

Nadere informatie

Rendement = investeringsopbrengst/ investering *100% Reëel rendement = Nominaal rendement / CPI * 100-100 Als %

Rendement = investeringsopbrengst/ investering *100% Reëel rendement = Nominaal rendement / CPI * 100-100 Als % Inflatie Stijging algemene prijspeil Consumenten Prijs Indexcijfer Gewogen gemiddelde Voordeel: Mensen met schulden Nadeel: Mensen met loon, spaargeld Reële winst bedrijven daalt Rentekosten bedrijven

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1 EXAMEN: 2002-I

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1 EXAMEN: 2002-I TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1 NIVEAU: HAVO EAMEN: 2002-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur Economische wetenschappen 1 en recht Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur 19 99 Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven

Nadere informatie

1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Examen HAVO en VHBO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 2 VHBO Tijdvak 3 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur 20 00 Dit

Nadere informatie

ECONOMIE VMBO CONCEPT SYLLABUS CENTRAAL EXAMEN 2017. Versie 1

ECONOMIE VMBO CONCEPT SYLLABUS CENTRAAL EXAMEN 2017. Versie 1 ECONOMIE VMBO CONCEPT SYLLABUS CENTRAAL EXAMEN 2017 Verantwoording: 2014 College voor Toetsen en Eamens vwo, havo, vmbo, Utrecht. Alle rechten voorbehouden. Alles uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd,

Nadere informatie

Ruilen over de tijd (havo)

Ruilen over de tijd (havo) 1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

BIOLOGIE VMBO TL/GL VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

BIOLOGIE VMBO TL/GL VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 BIOLOGIE VMBO TL/GL VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname

Nadere informatie

DOMEIN E: RUILEN OVER DE TIJD. Module 4 Nu en later

DOMEIN E: RUILEN OVER DE TIJD. Module 4 Nu en later DOMEIN E: RUILEN OVER DE TIJD Module 4 Nu en later Inflatie Definitie: stijging van het algemeen prijspeil Gevolgen van inflatie koopkracht neemt af Verslechtering internationale concurrentiepositie Bij

Nadere informatie

Bedrijfseconomische beroepsvorming - kosten 2 BEDRIJFSECONOMISCHE BEROEPSVORMING - KOSTEN 2 (CBA01.2/CREBO:50175)

Bedrijfseconomische beroepsvorming - kosten 2 BEDRIJFSECONOMISCHE BEROEPSVORMING - KOSTEN 2 (CBA01.2/CREBO:50175) BEDRIJFSECONOMISCHE BEROEPSVORMING - KOSTEN 2 (CBA01.2/CREBO:50175) sd.cba01.2.v1 ECABO, Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, overgenomen, opgeslagen of gepubliceerd

Nadere informatie

M&O - een nieuw vak. Management & Organisatie. Management. Organisatie. Een nieuw vak in de bovenbouw van havo/vwo

M&O - een nieuw vak. Management & Organisatie. Management. Organisatie. Een nieuw vak in de bovenbouw van havo/vwo Management & Organisatie Een nieuw vak in de bovenbouw van havo/vwo M&O - een nieuw vak Management en Organisatie (M&O) komt als vak niet voor in de basisvorming. In de Tweede Fase kan je M&O kiezen in

Nadere informatie

Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen

Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen Ruilen over de tijd Intertemporele substitutie Bedrijven lenen geld om te investeren

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II Opgave 1 Uit een krant: Uitzendbranche blijft groeien Uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) blijkt dat de uitzendbranche in het eerste kwartaal van 1998 flink is gegroeid. In vergelijking

Nadere informatie

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Module 8 havo 5 Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Economische conjunctuur hoogconjunctuur Reëel binnenlands product groeit procentueel sterker dan gemiddeld. laagconjunctuur Reëel binnenlands product groeit

Nadere informatie

Economie Pincode klas 4 VMBO-GT 5 e editie Samenvatting Hoofdstuk 7 De overheid en ons inkomen Exameneenheid: Overheid en bestuur

Economie Pincode klas 4 VMBO-GT 5 e editie Samenvatting Hoofdstuk 7 De overheid en ons inkomen Exameneenheid: Overheid en bestuur Paragraaf 7.1 Groeit de economie? BBP = Bruto Binnenlands Product, de totale productie in een land in één jaar Nationaal inkomen = het totaal van alle inkomens in een land in één jaar Inkomen = loon, rente,

Nadere informatie

H1: Economie gaat over..

H1: Economie gaat over.. H1: Economie gaat over.. 1: Belangen Geld is voor de economie een smeermiddel, door het gebruik van geld kunnen we handelen, sparen en goederen prijzen. Belangengroep Belang = Ze komen op voor belangen

Nadere informatie

ECONOMIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

ECONOMIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 ECONOMIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname van de

Nadere informatie

Aansluiting op het actuele curriculum (2014)

Aansluiting op het actuele curriculum (2014) Aansluiting op het actuele curriculum (2014) De verschillende modules van GLOBE lenen zich uitstekend om de leerlingen de verschillende eindtermen en kerndoelen aan te leren zoals die zijn opgesteld door

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 NIVEAU: EXAMEN: HAVO 2001-II De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

Examenprogramma mode en commercie

Examenprogramma mode en commercie Examenprogramma mode en commercie Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 mode en commercie 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1

Nadere informatie

Examenprogramma handel en administratie

Examenprogramma handel en administratie Examenprogramma handel en administratie Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 handel en administratie 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden,

Nadere informatie

FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO. Syllabus centraal examen 2015

FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO. Syllabus centraal examen 2015 FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO Syllabus centraal examen 2015 April 2013 2013 College voor Examens, Utrecht Alle rechten voorbehouden. Alles uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

Examenprogramma biologie

Examenprogramma biologie Examenprogramma biologie Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 biologie 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1 Werken aan vakoverstijgende

Nadere informatie

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M)

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M) 1) Geef de omschrijving van trendmatige groei. 2) Wat houdt conjunctuurgolf in? 3) Noem 5 conjunctuurindicatoren. 4) Leg uit waarom bij hoogconjunctuur de bedrijfswinsten zullen stijgen. 5) Leg uit waarom

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

Gebruikersbijeenkomst havo. Utrecht, 1 december 2015

Gebruikersbijeenkomst havo. Utrecht, 1 december 2015 Gebruikersbijeenkomst havo Utrecht, 1 december 2015 Gevolgen vernieuwde syllabus havo 1. Aanpassingen in de syllabus voor CE 2017 2. Veranderingen in de lesbrieven 3. Wat te doen voor de leerlingen die

Nadere informatie

Examenprogramma consumptief-bakken

Examenprogramma consumptief-bakken Examenprogramma consumptief-bakken Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 consumptief-bakken 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn

Nadere informatie

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens?

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? 8.1 Waarom handel met het buitenland? Importeren = het kopen van goederen en diensten uit het buitenland. Waarom? -Goedkoper of van betere kwaliteit -Bepaalde

Nadere informatie

Inhaalbeweging economie

Inhaalbeweging economie Inhaalbeweging economie Inleiding Voor de inhaalbeweging economie bestaan er vijf documenten 1 Dit algemeen document dat een volledige beschrijving geeft van wat van leerlingen verwacht wordt als ze beslissen

Nadere informatie

Referentieniveaus uitgelegd. 1S - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1S rekenen. 1F - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1F rekenen

Referentieniveaus uitgelegd. 1S - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1S rekenen. 1F - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1F rekenen Referentieniveaus uitgelegd De beschrijvingen zijn gebaseerd op het Referentiekader taal en rekenen'. In 'Referentieniveaus uitgelegd' zijn de niveaus voor de verschillende sectoren goed zichtbaar. Door

Nadere informatie

ECONOMIE VMBO SYLLABUS CENTRAAL EXAMEN 2017

ECONOMIE VMBO SYLLABUS CENTRAAL EXAMEN 2017 ECONOMIE VMBO SYLLABUS CENTRAAL EXAMEN 2017 Versie 2, juni 2015 Verantwoording: 2015 College voor Toetsen en Eamens vwo, havo, vmbo, Utrecht. Alle rechten voorbehouden. Alles uit deze uitgave mag worden

Nadere informatie

Examenprogramma natuur- en scheikunde II

Examenprogramma natuur- en scheikunde II Examenprogramma natuur- en scheikunde II Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 natuur- en scheikunde II 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden,

Nadere informatie

Economie module 4 Ruilen in de tijd. goederen kopen

Economie module 4 Ruilen in de tijd. goederen kopen Economie module 4 Ruilen in de tijd 27 blz. werkboek = 1 ½ blz. per les H1 par 1 & 2 vb.1 O O sparen om tijd storting + rente iets te kopen goederen kopen vb.2 O O geld lenen om tijd aflossing + rente

Nadere informatie

FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO

FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO SYLLABUS CENTRAAL EXAMEN 2016 Inhoud Voorwoord 6 1 Examenstof van centraal examen en schoolexamen 7 2 Specificatie van de globale eindtermen voor het CE 8 Domein A: Leesvaardigheid

Nadere informatie

Examenprogramma natuur- en scheikunde I

Examenprogramma natuur- en scheikunde I Examenprogramma natuur- en scheikunde I Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 natuur- en scheikunde I 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden,

Nadere informatie

De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN. Categorie Vraag & Antwoord

De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN. Categorie Vraag & Antwoord Categorie Vraag & Antwoord De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN Er zijn te weinig middelen om in alle behoeften te kunnen voorzien. Hoe heet dit verschijnsel?

Nadere informatie

> betaald > formele sector: wit > informele sector: zwart > onbetaald > informele sector

> betaald > formele sector: wit > informele sector: zwart > onbetaald > informele sector Paragraaf 3.1 Betaalde en onbetaalde arbeid Je kunt werken bij de overheid en bij ondernemingen. Als je werkt verdien je geld hiermee kun je goederen en diensten kopen. Als je werkt krijg je geld voor

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

0. Inhoud. *) Niet opgenomen in deze uitgave

0. Inhoud. *) Niet opgenomen in deze uitgave 0. Inhoud 1. Preambule... 2 2. Examenprogramma per vak... 4 2.0 Leeswijzer... 4 2.1 Techniek-breed *) 2.2 ICT-route *) 2.3 Technologie in de gemengde leerweg *) 2.4 Intersectoraal *) 2.5 Sport, dienstverlening

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

Domein Welvaart en Groei

Domein Welvaart en Groei Domein Welvaart en Groei Zie steeds de eenvoud!! havo Frans Etman Welvaart Welvaart Hoe je jouw wensen kan vervullen met producten. Dat is thuistaal. Voor een toets schrijf je op: de mate van behoeftebevrediging

Nadere informatie

Alles telt tweede editie. Kerndoelanalyse SLO

Alles telt tweede editie. Kerndoelanalyse SLO Alles telt tweede editie Kerndoelanalyse SLO Maart 2012 2012 SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede Alle rechten voorbehouden. Mits de bron wordt vermeld is het toegestaan om zonder

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Economie

Examen HAVO en VHBO. Economie Economie Examen HAVO en VHBO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 2 VHBO Tijdvak 3 Dinsdag 22 juni 13.30 16.30 uur 19 99 Dit examen bestaat uit 37 vragen.

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid Werkgelegenheid Aanbod van arbeid: b Marktmechanisme Loonkosten per product

Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid Werkgelegenheid Aanbod van arbeid: b Marktmechanisme Loonkosten per product Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid = mensen Door werkgevers: bedrijven en overheid Werkgelegenheid Hoe lager het loon, hoe groter de vraag naar arbeid Aanbod van arbeid: beroepsbevolking (iedereen tussen de

Nadere informatie

Examenprogramma administratie

Examenprogramma administratie Examenprogramma administratie Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 administratie 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1 Werken aan

Nadere informatie

Aansluiting met de eindtermen Aardrijkskunde PjER kan gebruikt worden als Praktische opdracht en Profielwerkstuk

Aansluiting met de eindtermen Aardrijkskunde PjER kan gebruikt worden als Praktische opdracht en Profielwerkstuk Aansluiting met de eindtermen Aardrijkskunde PjER kan gebruikt worden als Praktische opdracht en Profielwerkstuk Praktische opdracht Het uitvoeren van beperkte onderzoeksopdrachten betreffende ruimtelijke

Nadere informatie

CPI = 122,5 Wat zegt dit? Hoe bereken je dit? Categorieën Aandeel Prijsstijging Optelling. Voeding 40% 10% Kleding 35% -5% Overig 0 CPI 102,25

CPI = 122,5 Wat zegt dit? Hoe bereken je dit? Categorieën Aandeel Prijsstijging Optelling. Voeding 40% 10% Kleding 35% -5% Overig 0 CPI 102,25 CPI = 122,5 Wat zegt dit? Hoe bereken je dit? Categorieën Aandeel Prijsstijging Optelling Voeding 40% 10% Kleding 35% -5% Overig 0 CPI 102,25 ConsumentenPrijsIndexcijfer Consumenten Prijsindexcijfer in

Nadere informatie

Examentraining klas 4 mavo

Examentraining klas 4 mavo Examentraining klas 4 mavo Historische vaardigheden Maken van een examen 100 minuten Bespreken examen Overige vragen m.socrative.com Room number: 65459 Vul je naam in Maak de quiz - Historische personen

Nadere informatie

Tijdens het centraal schriftelijk eindexamen Economie 2012 komen de volgende thema s aan bod:

Tijdens het centraal schriftelijk eindexamen Economie 2012 komen de volgende thema s aan bod: Examenstof vmbo economie Tijdens het centraal schriftelijk eindexamen Economie 2012 komen de volgende thema s aan bod: EC/K/4: Consumptie en consumentenorganisaties Hier gaat het over jouw rol als consument:

Nadere informatie

2011 SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede

2011 SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede Overal tekst Kerndoelanalyse SLO juli 2011 Verantwoording 2011 SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede Alle rechten voorbehouden. Mits de bron wordt vermeld is het toegestaan om

Nadere informatie

Examenprogramma wiskunde D havo

Examenprogramma wiskunde D havo Examenprogramma wiskunde D havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Kansrekening en statistiek

Nadere informatie