De interventie Les(s) & More : een JGZ-aanbod voor MBO-leerlingen. Eindrapportage ZonMw. Juli 2013

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De interventie Les(s) & More : een JGZ-aanbod voor MBO-leerlingen. Eindrapportage ZonMw. Juli 2013"

Transcriptie

1 De interventie Les(s) & More : een JGZ-aanbod voor MBO-leerlingen Eindrapportage ZonMw Juli 2013 Programma ZonMw: Vernieuwing Uitvoeringspraktijk Jeugdgezondheidszorg Projectnummer Ronde: Proefimplementatie en Effectenonderzoek Maaike Goenee Marijke Hulstein Lisette van Straaten Monique van Londen Ellen Reitz Janine Bezem

2 Samenvatting Achtergrond Onderzoek naar de gezondheid van MBO niveau 1 & 2 leerlingen is schaars. In grote bevolkingsstudies ontbreekt veelal deze specifieke doelgroep. Ook de Jeugdgezondheidszorg (JGZ) heeft onvoldoende in beeld welke gezondheidsproblemen zich voordoen bij deze zeer laag opgeleide jongeren, aangezien het laatste reguliere contactmoment plaatsvindt op jarige leeftijd. Er zijn echter wel aanwijzingen dat laagopgeleide jongeren op verschillende gezondheidsthema s het slechter doen dan hun hoogopgeleide leeftijdsgenootjes. Ondanks het feit dat laag opgeleide jongeren voor verschillende gezondheidsgebieden een risicogroep vormen, is het bereik van bestaande hulpinstanties onvoldoende en zijn de ondersteuningsmogelijkheden ontoereikend. Daarnaast zijn er voor deze risicogroep geen evidence-based interventies voorhanden. Om de gezondheid van deze doelgroep te bevorderen heeft GGD Gelderland-Midden (afdeling Soa/Sense en JGZ) in samenwerking met ROC RijnIJssel de interventie Les(s) & More ontwikkeld. Deze selectieve en geïndiceerde interventie bestaat uit drie onderdelen: 1) een lessenserie (4 klassikale lessen over relaties & seksualiteit en het gebruik van genotsmiddelen), 2) een gezondheidsvragenlijst (screening en triage van de gezondheid en zorgbehoeften en 3) een geïntegreerd JGZ/Sense spreekuur op de schoollocatie. Het doel van dit huidige project was tweeledig; enerzijds het in kaart brengen van de ervaren gezondheid en zorgbehoeften van MBO niveau 1 & 2 leerlingen, waarbij ook wordt gekeken naar de samenhang tussen de ervaren gezondheid en de gerapporteerde zorgbehoeften. Anderzijds het onderzoeken van het relatieve effect van de interventie Les(s) & More. Methode In een quasi-experimentele studie is het effect van de interventie Les(s) & More geëvalueerd, met hulp van drie condities: 1) controle groep (gezondheidsvragenlijst), 2) interventie groep 1 (lessenserie + gezondheidsvragenlijst), 3) interventie groep 2 (lessenserie + gezondheidsvragenlijst + aanbod JGZ/Sense spreekuur). Klassen van drie schoollocaties zijn verdeeld over de drie onderzoeksgroepen. De data is verzameld aan de hand van de gezondheidsvragenlijst. Follow-up metingen werden verricht direct na de spreekuren en 6 maanden na de interventie. Van de 318 leerlingen die de baseline meting invulden, vulden 214 leerlingen de directe nameting in en de vragenlijsten van 68 leerlingen waren bruikbaar voor de follow-up meting na 6 maanden. Om de ervaren gezondheid en zorgbehoeften van MBO niveau 1 & 2 leerlingen te beschrijven, is gebruik gemaakt van de data die zijn verzameld direct na de lessenserie (T1). Voor het beantwoorden van de eerste onderzoeksvraag is gebruik gemaakt van beschrijvende statistieken. Verschillen tussen groepen (leeftijd, geslacht, etniciteit, gescheiden ouders en contact met ouders) werden

3 getoetst met behulp van Chi 2 -toets of Fisher s exact, onafhankelijke t-toetsen en variatie analyses (ANOVA). P-waarden <.05 (twee-zijdig) werden als significant beschouwd. Om de samenhang tussen verschillende risicogroepen te onderzoeken zijn risico-indexen aangemaakt en correlatie en regressie analyses uitgevoerd. Door middel van de EM-methode zijn missende data geimputeerd. Voor het beantwoorden van de tweede onderzoeksvraag zijn alleen de data geanalyseerd van de leerlingen die zowel de baseline meting als de directe follow-up meting hebben ingevuld. Het effect van Les(s) & More, op de ervaren gezondheid (op basis van de score op de risico indexen) en gerapporteerde zorgbehoeften, is getoetst met behulp van logistische regressie analyses en lineaire regressie analyse waarbij gecorrigeerd werd voor geslacht, leeftijd en de score op de baseline meting. Door middel van evaluatie formulieren zijn onder professionals (docenten en verpleegkundigen) en leerlingen de lessenserie en JGZ/Sense spreekuren geëvalueerd. Resultaten In totaal vulden 318 leerlingen de baseline meting in. Hiervan voldeden 247 aan het voorafgestelde leeftijdscriterium voor het beschrijven van de gezondheid en zorgbehoeften (15 tot 24 jaar). Iets meer dan de helft van het aantal leerlingen is man (55%) en 51% heeft een niet-westerse achtergrond. Hoewel de leerlingen tevreden zijn over hun uiterlijk en gezondheid, rapport 1 op 3 leerlingen symptomen van een depressie. Onder meisjes is dit 44%. Een groot gedeelte van de MBO niveau 1 & 2 leerlingen heeft wel eens gerookt (74%), drinkt wel eens alcohol (83%) en heeft wel eens drugs gebruikt (48%). Met name het overmatig alcoholgebruik in het weekend en het frequente drugsgebruik is zorgwekkend. Autochtone/westerse leerlingen laten een hoger middelengebruik zien dan leerlingen met een niet-westerse achtergrond. Een grote meerderheid (83%) van de leerlingen heeft ervaring met seks. Bij de laatste keer geslachtsgemeenschap en anale seks, gebruikten respectievelijk 54% en 44% geen condoom. Van de meisjes die ervaring hebben met geslachtsgemeenschap gebruikt 31% op dit moment geen anticonceptiemiddel. Een kwart (25%) van de meisjes en 17% van de jongens heeft wel eens te maken gehad met een onbedoelde zwangerschap. Meer dan de helft van de leerlingen (56%) heeft ervaring met seks tegen de wil. Zowel voor meisjes als voor jongens hangt het middelengebruik (roken, alcohol en drugs) samen met het seksueel risico gedrag. In totaal heeft 51% van de leerlingen één of meerdere zorgbehoeften. De psychische gezondheid en seksuele gezondheid hangen significant samen met het hebben van één of meerdere zorgbehoeften. Alleen geslacht blijkt het effect voor het verband tussen seksueel risico gedrag en zorgbehoefte te modereren; meisjes met een hoog seksueel risicoprofiel hebben vaker een zorgbehoefte, terwijl voor jongens het tegenovergestelde geldt.

4 Voor de effectstudie waren van 214 leerlingen zowel een baseline meting als de directe nameting beschikbaar; 83 controle groep, 38 interventie groep 1 en 93 interventie groep 2. Het volgen van de lessenserie alleen, lijkt onvoldoende om verandering in gedrag te bewerkstellingen. In deze quasi-experimentele studie werd voor seksueel risico gedrag een trend gevonden; Les(s) & More beschermt MBO niveau 1 & 2 leerlingen mogelijk tegen een toename van risicovol seksueel gedrag. Verder blijkt de zorgbehoefte van de leerlingen na de interventie Les(s) & More significant gereduceerd (OR = 0.44, p <.05), vergeleken met de groep die de interventie niet ontvangen heeft. Binnen de groep leerlingen die zowel de lessenserie als het aanbod voor het spreekuur hebben ontvangen (interventie groep 2), rapporteerden de leerlingen die het spreekuur bezochten een slechtere psychische gezondheid dan de leerlingen die niet naar het spreekuur gingen. Na de interventie zijn de verschillen in psychische gezondheid tussen deze twee groepen weggevallen. Het bezoeken van het spreekuur heeft dus mogelijk de psychische gezondheid van deze leerlingen verbeterd. Verder blijkt het aantal zorgbehoeften onder de leerlingen die naar het spreekuur gaan significant te verminderen, zowel op lange als op korte termijn. De evaluatie van de lessenserie laat zien dat zowel de leerlingen als docenten positief zijn over de gegeven lessen. Met name de les over soa, anticonceptiemiddelen en (onbedoelde) zwangerschappen wordt positief beoordeeld. Daarnaast lijken de leerlingen ook wat op te steken van de lessen. Op de kennistoets scoren de leerlingen op de nameting significant (p <.001) hoger dan op de voormeting. De docenten geven aan dat de lessen goed uitvoerbaar zijn, het niveau van de lessen aansluit bij de competenties van de leerlingen en dat ze de leerlingen voldoende kunnen begeleiden. Het spreekuur wordt met een gemiddelde van een 8.8 beoordeeld. De geboden ondersteuning door de JGZ/Sense verpleegkundige lijkt aan te sluiten bij de behoeften van de leerlingen. Nagenoeg alle leerlingen geven aan bij een volgende zorgbehoefte wederom naar het spreekuur te gaan en raden het spreekuur ook aan bij vrienden. Conclusie Leerlingen die een MBO niveau 1 & 2 opleiding volgen, vormen op nagenoeg alle onderzochte gezondheidsthema s een hoog-risicogroep. Meer dan de helft van de leerlingen heeft op een of meerdere thema s een zorgbehoefte. De interventie Les(s) & More lijkt de leerlingen met een zorgbehoefte te bereiken, er zijn aanwijzingen dat de interventie beschermt tegen toename van seksueel risicogedrag en de interventie vermindert het aantal zorgbehoeften. Na zes maanden blijkt het positieve effect op minder zorgbehoefte bestaan bij de gebruikers van het spreekuur. De leerlingen zijn positief over de lessenserie en de gebruikers van het spreekuur zeggen nagenoeg allemaal dat de geboden zorg aansluit bij

5 hun wensen. De school-gebonden interventie Les(s) & More, waarbij er een vervlechting plaatsvindt in de samenwerking tussen MBO-school (lessen) en JGZ/Sense (spreekuren) lijkt succesvol in het bereiken van deze hoog risicogroep.

6 1. INTRODUCTIE 1.1. Doel van het onderzoek Vanuit de GGD Gelderland-Midden (VGGM) hebben de afdelingen Jeugdgezondheidszorg (JGZ) en de afdeling Soa/Sense in samenwerking met het ROC RijnIJssel in Arnhem (afdeling De Pasvorm) in 2011 de interventie Les(s) & More ontwikkeld. Les(s) & More beoogt risicojongeren in het MBO niveau 1 en 2 onderwijs te bereiken en hen ondersteuning te bieden bij hun gezondheid. Jongeren met een MBO niveau 1 diploma zijn assistent beroepsbeoefenaar en met een niveau 2 diploma zijn ze basisberoepsbeoefenaar. Alleen een niveau diploma 2 geeft toegang tot de arbeidsmarkt. De interventie Les(s) & More heeft in 2011 in een pilot studie getest onder 138 MBO niveau 1 & 2 leerlingen en bleek veelbelovend. Met subsidie van ZonMw (projectnummer ) is in de periode van november 2011 tot maart 2013 het huidige quasi-experimentele onderzoek uitgevoerd. Het doel van dit huidige project was tweeledig. Allereerst was het doel om de ervaren gezondheid en zorgbehoeften van MBO niveau 1 & 2 leerlingen in kaart te brengen, waarbij ook wordt gekeken naar de samenhang tussen de ervaren gezondheid en de gerapporteerde zorgbehoeften. Doordat (zeer) laag opgeleide hoog-risicojongeren vaak ontbreken als respondenten bij epidemiologische studies als Seks onder je 25 e (De Graaf, De Kruijer, Van Acker, & Meijer, 2012; De Graaf, Meijer, Poelman, & Wesenbeeck, 2005) is weinig bekend over de gezondheid van deze doelgroep. Ook de JGZ heeft onvoldoende in beeld welke gezondheidsproblemen bij deze jongeren spelen, aangezien het laatste reguliere contactmoment op jarige leeftijd plaatsvindt (Platvorm Jeugdgezondheidszorg, 2003), terwijl de meeste gezondheidsproblemen zich pas ontwikkelen op latere leeftijd. Het tweede doel (hoofddoel) van het project was om het relatieve effect van de interventie Les(s) & More te onderzoeken. In hoeverre onderkennen de hoog-risicojongeren problemen bij risicovol gedrag op het gebied van gezondheid (bijvoorbeeld onveilig seksueel gedrag of overmatig middelengebruik) en zoeken ze daarbij hulp bij de JGZ, het Soa/Sense spreekuur of de verslavingszorg? Via de interventie Les(s) & More wordt beoogd de jongeren via een lessenserie meer bewust te maken van hun leefstijl en risicovolle gedrag en hun zorgbehoeften. Via het aanbieden van geïntegreerde JGZ/Sense spreekuren op de locatie van de school biedt deze interventie de zorg aan binnen de dagelijkse leefwereld van de jongeren, met als doel de toegankelijkheid te vergroten en daarmee het bereik van de JGZ onder hoog-risicojongeren. De verwachting bij de inzet van deze interventie was, dat deze

7 risicojongeren zich meer bewust worden van hun problematiek en meer geneigd zijn gebruik te maken van het laagdrempelige preventieve hulpaanbod. Dit project past binnen twee prioriteiten van het ZonMw-programma Vernieuwing uitvoeringspraktijk JGZ : 1) Bereiken van risicogroepen en afstemmen van het aanbod en 2) Aansluiting van de JGZ-uitvoering bij de doelgroep vanaf 12 jaar door onder andere samenwerking met andere instellingen. De interventie Les(s) & More is innovatief door de combinatie van preventie en ondersteuning voor een nog nauwelijks bereikte risicogroep laagopgeleide en allochtone jongeren van MBO niveau 1 & 2 (prioriteit 1) en door de intensieve samenwerking van de JGZ met het ROC-onderwijs (prioriteit 2) De psychische gezondheid, middelengebruik, seksuele gezondheid, zorgbehoefte, bereik en ondersteuning van laag opgeleide jongeren Landelijk en regionaal bestaat er zorg over de seksuele gezondheid en leefstijl van jongeren in het MBO (Middelbaar Beroeps Onderwijs). De seksuele gezondheid en leefstijl van jongeren in het MBO (Middelbaar Beroeps Onderwijs) en specifiek de jongeren van de laagste opleidingsniveaus (MBO niveau 1 en 2) en van allochtone herkomst is zorgelijk. Laag opgeleide en allochtone jongeren zijn een hoog-risicogroep wat betreft psychische gezondheid, middelengebruik en seksueel (risico)gedrag (De Graaf et al., 2005; De Graaf et al., 2012; Rijpstra & Bernaards, 2011; Rijpstra, Bernaards, Engbers, & Jongert, 2009; Schrijvers & Schuit, 2010). Psychische gezondheid. Een depressie is veel voorkomend onder Nederlandse adolescenten. Een studie van De Graaf, Ten Have en Van Dorsselaer (2010) laat een 12- maanden prevalentie zien van 6.7% onder 18- tot 25- jarigen. Uit ander onderzoek (Ter Borgt, Van Dorsselaer, & Vollebergh, 2003) blijkt dat in een gewone week nagenoeg 1 op de 5 jongeren, in de leeftijd 11 tot 16 jaar, last heeft van depressieve buien (nergens zin in, chagrijnig, zich eenzaam voelen, zich schuldig voelen, slecht kunnen concentreren, weinig energie hebben, veel of weinig slapen etc.). Depressieve klachten zijn gerelateerd aan verslechterde schoolprestaties, schoolverzuim, sociaal disfunctioneren, middelengebruik en suïcidaliteit (Sytema et al., 2005). Leerlingen met een laag opleidingsniveau (vmbo-b) blijken meer psychische problemen te hebben dan leerlingen uit het vwo (Schrijvers & Schoemaker, 2008). Middelengebruik. Laagopgeleide jongeren kennen naast een verminderde psychische gezondheid ook een ongezonde leefstijl met betrekking tot het gebruiken van genotsmiddelen: roken, gebruik van alcohol en drugs (Rijpstra et al., 2009; Rijpstra et al., 2011). Voor roken

8 geldt dat helemaal niet roken beter is dan iets roken. Roken is gerelateerd aan vroegtijdige sterfte en vele chronische aandoeningen waaronder hart- en vaatziekten (Tverdal, Thelle, Stensvold, Leren, & Bjartveit, 1993; Qiao, Tervahauta, Nissinen, & Tuomilehto, 2000). Van de MBO leerlingen zegt 30% te roken. Hierbij roken meisjes vaker dan jongens (Rijpstra & Bernaards, 2011). Met betrekking tot het gebruik van alcohol raadt het ministerie van VWS jongeren tot 18 jaar aan helemaal geen alcohol te drinken ( zero tolerance beleid) en de Gezondheidsraad adviseert gezonde volwassen mannen niet meer dan 2 standaardglazen alcohol per dag te drinken en volwassen vrouwen niet meer dan 1 standaardglas. Het vroeg beginnen met alcohol en een regelmatig zwaar gebruik wordt in verband gebracht met verminderde hersenontwikkeling, internaliserende problemen (zoals angst en depressie), externaliserende problemen (zoals agressie en delinquentie), verminderde concentratie en verslechterde schoolprestaties (Verdurmen et al., 2006). Op basis van de hierboven genoemde adviezen blijkt uit het laatste TNO onderzoek (Rijpstra & Bernaards, 2011) dat 81% van de jongeren onder de 18 jaar niet voldeden aan het zero tolerance beleid. Van de totale MBO leerlingen voldeed 63% niet aan de gestelde alcoholnormen. Met name in het weekend wordt door een aanzienlijk deel van de leerlingen relatief veel glazen per dag gedronken. Zo drinkt 45% 5 glazen of meer en zelfs 13% 10 glazen of meer per weekenddag. Aangaande het gebruiken van drugs geldt hetzelfde zero tolerance beleid. Het gebruiken van drugs kan leiden tot verminderd reactie- en concentratievermogen en het korte termijn geheugen, waardoor school- en werkprestaties nadelig worden beïnvloed (Monshouwer, Van Dorsselaer, Verdurmen, Ter Borgt, & Vollenbergh, 2006; Ter Bogt, Van Lieshout, Doornwaard, & Eijkemans, 2009). Frequente gebruikers hebben zelfs kans op psychosen (Henquet et al., 2005). Ondanks deze gezondheidsrisico s geeft 29% van de MBO leerlingen aan wel eens hasj/wiet te gebruiken, waarvan 16% is aan te merken als frequent gebruiker. Zij hebben meer dan tien keer hasj of wiet gebruikt. Zeven procent heeft wel eens harddrugs gebruikt (1% is frequent gebruiker). Voor zowel soft- als harddrugs geldt dat jongens vaker gebruiken dan meisjes. Tien procent gebruikt wel eens alcohol en drugs tegelijk. Seksuele gezondheid. Seksuele gezondheid is een veelomvattend en veelzijdig begrip. De WHO heeft seksuele gezondheid als volgt gedefinieerd: Seksuele gezondheid is een toestand van seksueel welbevinden, zowel fysiek als emotioneel en mentaal. Het is meer dan de afwezigheid van ziekte, disfunctioneren of zwakheid. Voor seksuele gezondheid is een positieve en respectvolle benadering van seksualiteit en seksuele relaties nodig. Bovendien

9 vereist seksuele gezondheid de mogelijkheid om prettige en veilige seksuele ervaringen op te doen, die vrij zijn van dwang, discriminatie of geweld. Om seksuele gezondheid te bereiken en behouden, moeten de seksuele rechten van iedereen gerespecteerd en beschermd worden (WHO, 2006). Laag opgeleide jongeren lopen op allerlei aspecten van de seksuele gezondheid meer risico dan hoog opgeleide jongeren (De Graaf et al., 2012). Zo hebben laag opgeleide jongeren eerder ervaring met seks met een partner en meer verschillende sekspartners dan hoog opgeleide jongeren. Op jarige leeftijd heeft 22% van de laag opgeleide jongeren geslachtsgemeenschap gehad, tegenover 7% van de hoog opgeleide jongeren. Zesentwintig procent van de laag opgeleide jongeren geeft vier of meer verschillende partners te hebben gehad, terwijl dit onder hoog opgeleide jongeren 14% is. Hoewel laag opgeleide jongeren een hogere seksuele activiteit laten zien, hebben zij juist relatief minder kennis ten aanzien van voortplanting, anticonceptie en soa s. Doordat zij vroeg starten met seksuele ervaringen en weinig kennis hebben van voorplanting en anticonceptie, beschermen laag opgeleide jongeren zich minder goed tegen soa s en zwangerschappen (De Graaf et al., 2005; Kaestle et al., 2005). Zo is de kans op een abortus 8 keer zo groot voor een laagopgeleid meisje in vergelijking tot een hoogopgeleid meisje (De Graaf et al., 2005). Tienermoederschap kan schoolverzuim, het niet halen van een diploma en weinig inkomen tot gevolg hebben (Mda, Aquino, & de Barros, 2006). Dit kan vervolgens leiden tot een lage maatschappelijke positie, wat zowel de gezondheid van de tienermoeder als het kind kan verlagen (Hobcraft & Kiernan, 2001). Daarnaast hebben laag opgeleide jongens en meisjes vaker te maken gehad met seksuele grensoverschrijding dan hoog opgeleide jongeren. Onder de laag opgeleide meisjes is 20% wel eens gedwongen tot een seksuele handeling, tegenover 13% van de hoog opgeleide meisjes. Onder jongens zijn deze percentages respectievelijk 6% en 3% (De Graaf et al., 2012). Op het internet hebben laag opgeleide jongens meer ervaring met seksueel getinte contacten, bijvoorbeeld dat zij hun penis of billen laten zien voor de webcam, seksfoto s of filmpjes van zichzelf of anderen uitwisselen op het internet. Zorgbehoefte, bereik en ondersteuning. Ondanks het feit dat laag opgeleide jongeren voor verschillende gezondheidsgebieden een hoog risicogroep vormen, is het bereik onvoldoende en zijn de ondersteuningsmogelijkheden ontoereikend. Zo vindt het laatste JGZcontact plaats in klas 2 van het Voortgezet Onderwijs (13-14 jaar) (Platvorm JGZ, 2003). Uitgaande van de integratie met Centrum van Jeugd en Gezin, betreft de doelgroep van de JGZ jongeren tot de leeftijd van 23 jaar. Gerichte preventie en ondersteuning door de JGZ voor deze risicojongeren lijkt dan ook van belang om de gezondheid- en maatschappelijke

10 risico s te beperken. Ondanks de recente uitbreiding van het laatste contactmoment van de JGZ naar 15/16 jaar bereikt het huidige wettelijke JGZ-aanbod niet de (risico)jongeren in de leeftijd van jaar. De in 2008 in het leven geroepen Sense spreekuren (seksualiteitspreekuren waar jongeren tot 25 jaar gratis en anoniem gebruik van kunnen maken) worden eveneens nauwelijks bezocht door de genoemde hoog-risicogroepen. Tegelijkertijd vragen MBO opleidingen de GGD en in Nederland om ondersteuning in de begeleiding van deze risicojongeren. Daarnaast waren er bij de start van het huidige project in 2011 voor het MBO nog geen evidence-based leefstijl interventies beschikbaar op de thema s genotsmiddelengebruik en seksualiteit (Von Heijden & Collard, 2001) De interventie Les(s) & More De interventie Les(s) & More is een interventie die bottom-up is ontwikkeld vanuit de JGZ-praktijk in samenwerking met het MBO-onderwijs. Les(s) & More bestaat uit drie geïntegreerde onderdelen; 1) een lessenserie (4 klassikale lessen over relaties & seksualiteit en het gebruik van genotsmiddelen), 2) een gezondheidsvragenlijst (screening en triage van de gezondheid en zorgbehoeften en 3) een geïntegreerd JGZ/Sense spreekuur op de schoollocatie. In de lessenserie komen verschillende onderwerpen aan bod; relaties, seksuele diversiteit, de anatomie van de geslachtsorganen, anticonceptiemiddelen, preventie van soa/hiv (condoomgebruik en testen), (onbedoelde) zwangerschappen, weerbaarheid in relatie tot grensoverschrijdend gedrag, seks en de media, loverboys en het gebruik van genotsmiddelen in combinatie met seksueel gedrag. De lessen spelen, naast kennisverhoging, in op attitude, sociale normen, risicoperceptie en de eigen-effectiviteit. Werkvormen die tijdens de lessen worden gebruikt, zijn ontleend uit veelal uit bestaande lesmethoden zoals: Lang Leve de Liefde (Rutgers WPF en Soa Aids Nederland), Handleiding veilig vrijen en seksualiteit voor het jeugdwelzijnswerk (Soa Aids Nederland) en Let s Talk (Rutgers WPF). De klassikale lessen worden gegeven binnen het vak Leren, Loopbaan en Burgerschap (een verplicht vak in het MBO). Docenten worden door middel van een train-de-trainer programma, getraind in de lessenserie door een gezondheidsbevorderaar van de GGD. Aan het eind van de lessenserie vullen de leerlingen een gezondheidsvragenlijst in. In deze vragenlijst worden verschillende vragen gesteld over ervaren gezondheid en kunnen leerlingen aangeven of zij op een bepaald thema een zorgbehoefte hebben (zie voor de opgenomen vragen Hoofdstuk 2: Methode). De wijze waarop leerlingen uitgenodigd willen worden voor het spreekuur (per brief, sms, mail, via de mentor) kunnen leerlingen naar eigen voorkeur aangeven op de vragenlijst.

11 De JGZ/Sense verpleegkundige nodigt vervolgens leerlingen met een zorgbehoefte uit (per brief, sms, mail, of via de mentor) voor het geïntegreerde JGZ/Sense spreekuur op de schoollocatie. Tijdens dit spreekuur, uitgevoerd door een JGZ/Sense verpleegkundige, kunnen leerlingen ondersteuning krijgen op het gebied van psychische gezondheid, middelengebruik en vragen of problemen rondom relaties en seksualiteit (inclusief het testen op soa/hiv). Vervolgonderzoek door een JGZ-arts of verwijzing naar externe professionals is mogelijk op indicatie. De JGZ-arts is tevens aangesteld als achterwacht en voor supervisie van de spreekuren Het huidige onderzoek In het huidige onderzoek is nagegaan, welke problematiek en zorgbehoefte de risicoleerlingen op MBO niveau 1& 2 ervaren, welke samenhang er bestaat tussen problemen op verschillende gebieden en in hoeverre de interventie Les(s) & More effect heeft op vermindering van de problemen en afname van de zorgbehoefte. Nadat in Hoofdstuk 2 de Methode van het gehele onderzoek uiteengezet is, presenteren we in Hoofdstuk 3 en 4 de resultaten van de studie, in Hoofdstuk 5 de procesevaluatie van de lessenserie en de spreekuren en tenslotte in Hoofdstuk 6 de discussie. De volgende vragen worden in de volgende hoofdstukken beantwoord: Hoofdstuk 3: 1. Hoe is het met de ervaren gezondheid van MBO niveau 1 & 2 leerlingen gesteld? 2. Welke zorgbehoeften rapporten MBO niveau 1 & 2 leerlingen? 3. Hoe hangt de ervaren gezondheid samen met de gerapporteerde zorgbehoeften? Hoofdstuk 4: 4. Was is het relatieve effect van de interventie Les(s) & More op de ervaren gezondheid en de gerapporteerde zorgbehoeften? Hoofdstuk 5: 5. Hoe beoordelen de leerlingen en de professionals de lessenserie (leerkrachten) en het JGZ/Sense spreekuur (jeugdverpleegkundigen)?

12 2. METHODE 2.1. Studie design Om het relatieve effect van de interventie Les(s) & More op de ervaren gezondheid en gerapporteerde zorgbehoeften te onderzoeken, is een quasi-experimentele studie opgezet met twee experimentele groepen en een controle groep. Figuur 2.1 geeft de opzet van de studie schematisch weer. Interventie groep 1 kreeg de Les(s) & More lessenserie en de gezondheidsvragenlijst aangeboden en interventie groep 2 kreeg de lessenserie en de gezondheidsvragenlijst aangeboden, gecombineerd met een aanbod voor het geïntegreerde JGZ/SENSE spreekuur. De controle groep ontving alleen de gezondheidsvragenlijst en daarnaast care as usual. Voor de dataverzameling is gebruik gemaakt van de gezondheidsvragenlijst. Deze vragenlijst hebben de leerlingen in totaal drie keer ingevuld; direct na de lessenserie (T1), direct na de spreekuren (T2) en 6 maanden na de interventie (T3). Tussen februari 2012 en december 2012 is de dataverzameling voltooid. Om de ervaren gezondheid en zorgbehoeften van MBO niveau 1 & 2 leerlingen te beschrijven, is gebruik gemaakt van de data die zijn verzameld direct na de lessenserie (T1). Figuur 2.1. Onderzoeksdesign van deze studie naar de gezondheid en zorgbehoeften en het effect van het de interventie Les(s) & More.

13 2.2. Procedure Voor de werving van MBO niveau 1 & 2 leerlingen is gebruik gemaakt van een bestaand samenwerkingsverband tussen ROC Rijnijssel (afdeling de Pasvorm) en GGD Gelderland Midden. Docenten die werkzaam waren bij het ROC zijn door de zorgcoördinator van de desbetreffende school geïnformeerd over de inhoud en het doel van deze studie. De klassen van de docenten werden daarna door de zorgcoördinator ingedeeld over de drie onderzoeksgroepen. De deelnemende klassen waren verdeeld over drie locaties van het ROC. Bij de indeling naar onderzoeksgroep is rekening gehouden dat de klassen ingedeeld in de controle groep niet op dezelfde locatie les hadden als de twee experimentele groepen. Er waren van te voren geen exclusiecriteria geformuleerd. Alleen wanneer een leerling zelf niet wilde mee werken aan het onderzoek (het informed consent formulier niet had ondertekend dat voorafgaand aan de vragenlijst op T1 werd gegeven), werd hij of zij geëxcludeerd. Geen van de leerlingen heeft deelname geweigerd. De ouders van leerlingen die jonger waren dan 18 jaar ontvingen een informatiebrief over het onderzoek en konden eventueel bezwaar maken tegen deelname aan het onderzoek van hun kind. Dit heeft geen enkele ouder gedaan. Voor de eerste twee metingen (T1 en T2) werd met de mentoren van de geselecteerde klassen, afspraken gemaakt om de gezondheidsvragenlijst af te nemen. Het invullen van de vragenlijsten vond plaats tijdens een regulier mentor uur. Naast de mentor waren hierbij ook medewerkers van de GGD aanwezig. De inhoud van de studie en vragenlijst werd geïntroduceerd door de GGD medewerker. De vragenlijst kon in ongeveer 30 minuten worden ingevuld. Om de privacy van de leerlingen te waarborgen werd gevraagd om op gepaste afstand van elkaar te gaan zitten. Wanneer leerlingen vragen niet begrepen, konden zij hun vraag stellen aan een GGD medewerker. De follow-up meting (T3) is digitaal afgenomen, omdat veel leerlingen na de zomervakantie niet meer op school zaten. Hiervoor zijn bij de tweede meting (T2) e- mailadressen van de leerlingen verzameld. Leerlingen ontvingen in december een met daarin een link naar de vragenlijst. Leerlingen konden de vragenlijst invullen op een tijdstip dat hen uitkwam. De leerlingen kregen per ingevulde vragenlijst een VVV-bon. Voor de pre-test, posttest en follow-op metingen kregen de leerlingen bonnen met respectievelijk een waarde van 5-, 7,50 en 10,-. De eerste twee bonnen werden meteen na het inleveren van de vragenlijsten aan de leerlingen overhandigd. Bij de online vragenlijsten werd aan het eind van de vragenlijst naar het adres van de leerlingen gevraagd om de bon op te kunnen sturen. De drie vragenlijsten zijn door middel van een unieke code aan elkaar gekoppeld.

14 Goedkeuring voor de huidige studie is verleend door de Medisch-Ethische Toetsingscommissie van het Radboud ziekenhuis te Nijmegen, welke officieel is erkend in Nederland Deelnemers Op de baseline (T1) zijn in totaal 318 leerlingen geïncludeerd; N = 118 in de controle groep, N = 73 in interventie groep 1, N = 127 in interventie groep 2. Omdat geregistreerde leerlingen op het moment van afname afwezig waren door stage, ziekte, zwangerschapsverlof, detentie, vrijstelling van onderwijs door jeugdzorg of het reeds behalen van een diploma is het niet gelukt om in iedere groep de beoogde 150 leerlingen te includeren. Gezien de krappe tijd waarin de baseline meting moest worden afgerond, is ervoor gekozen om geen extra klassen bij te werven. Bij de post-test (T2) is van 83 leerlingen (70%) in de controle groep data verzameld. In interventie groep 1 participeerden 38 leerlingen (52%) en in interventiegroep 2 93 leerlingen (73%). Naast de hierboven genoemde redenen voor het uitval, bleken sommige leerlingen bij de 2 e meting van klas te zijn veranderd. Het was moeilijk om deze leerlingen te traceren en bij hen de vragenlijst alsnog individueel af te nemen. Opvallend is dat de uitval bij interventie groep 1 groter is dan bij de andere twee groepen. Dit komt omdat er in interventie groep 1 hele klassen zijn uitgevallen, omdat er geen afspraak meer kon worden gemaakt met de docenten door bijvoorbeeld ingeplande studiedagen. Na 6 maanden, bij de follow-up meting, zijn 103 leerlingen begonnen aan de online vragenlijst. Vijfentwintig leerlingen hebben de vragenlijst direct weg geklikt en hebben daarmee geen enkele vraag beantwoord. Drie leerlingen hebben alleen hun demografische gegevens ingevuld en zijn daarom niet meegenomen in de analyses. Drie leerlingen hebben de vragenlijst twee keer ingevuld, waarvan de meest complete vragenlijst is meegenomen. Eén leerling had bij de follow-up meting een foute code ingevoerd, waardoor deze niet meer gematched kon worden met de twee vorige vragenlijsten. Uiteindelijk waren er 68 vragenlijsten bruikbaar voor de follow-up meting van deze studie; N = 23 in de controle groep, N = 8 in interventie groep 1 en N = 37 in interventie groep 2.

15 2.4. Meetinstrumenten De gezondheidsvragenlijst die in het huidige onderzoek is gebruikt, is speciaal ontwikkeld voor en aanpast aan het taalniveau van deze onderzoekspopulatie. De uitvoerbaarheid van de vragenlijst is, voorafgaand aan dit onderzoek, getoetst met behulp van een kleine representatieve groep leerlingen (N = 10) en docenten Demografische gegevens Leerlingen moesten vragen beantwoorden over hun leeftijd, geslacht, etnische achtergrond, woonsituatie, het hebben van gescheiden ouders en het contact met hun ouders Psychische gezondheid Beoordeling gezondheid: De leerlingen zijn met één item gevraagd hoe goed zij hun eigen gezondheid beoordelen op een 5-punts Likert schaal variërend van 1 = heel erg slecht tot 5 = heel erg goed. Tevredenheid uiterlijk: Of leerlingen tevreden zijn met hun uiterlijk is gevraagd met behulp van één item: Ben je blij met hoe je eruit ziet?, 1 = nee, 2 = soms 3 = ja. Depressieve symptomen: De mate waarin er sprake is van depressieve symptomen is gevraagd door middel van de CES-D (Center for Epidemiologic Studies Depression Scale) (Radloff, 1977). De oorspronkelijk CES-D bestaat uit 20 items. Voor het huidige onderzoek is gebruik gemaakt van de verkorte 10-item CES-D. De validiteit van deze verkorte versie is al in meerdere onderzoeken aangetoond (Andresen, Malmgren, Carter, & Patrick, 1994). Door middel van deze 10 items is gevraagd naar de toestand gedurende de afgelopen week (bijv. Ik had moeite me te concentreren ). De volgende antwoord categorieën waren mogelijk: 0 (zelden of nooit, minder dan 1 dag), 1 (soms of weinig, 1-2 dagen), 2 (regelmatig, 3-4 dagen) en 3 (meestal of altijd, 5-7 dagen). Hoe hoger de score, hoe meer gevoelens van een depressie aanwezig zijn. Hierbij is een score van 10 als cut-off score gehanteerd als ruwe indicator van het voorkomen van een klinische depressie (Andresen et al., 1994). In de huidige studie is de interne consistentie (Cronbach s alpha) voor deze schaal Middelengebruik Vragen die zijn gesteld om de gezondheidstoestand op het gebied van middelengebruik vast te stellen, zijn ontleend uit het onderzoek De leefstijl van MBO studenten in 2008/2009 en De leefstijl van MBO studenten in 2009/2010 (Rijpstra & Bernaards, 2011; Rijpstra, Bernaards, Engbers, & Jongert, 2009).

16 Roken: Om het rookgedrag van de leerlingen in kaart te brengen, is allereerst gevraagd of ze wel eens hebben gerookt (nee/ja). Indien een leerling deze vraag bevestigend beantwoordde is gevraagd naar de intensiteit van roken en de intentie om te stoppen met roken. Deze twee vervolgvragen bestonden ieder uit 5 stellingen, waaruit de leerling de stelling moest kiezen die het beste bij hem/haar paste (bijvoorbeeld Ik wil niet minder gaan roken ). De houding ten aanzien van het stoppen met roken is gemeten met behulp van 1 item op een 5-punts Likert schaal Stoppen met roken vind ik. (variërend van 0 = heel belangrijk tot 4 = heel onbelangrijk). Alcohol: Het alcoholgebruik van de leerlingen is bepaald door te vragen of zij wel eens alcohol hebben gedronken (nee/ja). Indien een leerling aangaf alcohol te drinken is gevraagd naar het aantal doordeweekse dagen (maandag tot en met donderdag) waarop de leerling alcohol drinkt en de hoeveelheid glazen alcohol die hij/zij op een doordeweekse dag drinkt. Dezelfde vragen zijn vervolgens gesteld voor de drie weekend dagen (vrijdag tot en met zondag). Om te bepalen in hoeverre de leerling van plan is om minder alcohol te gaan drinken zijn 5 stellingen voorgelegd, waarbij de leerling de stelling moest aankruisen die het beste bij hem/haar paste (bijvoorbeeld Ik wil wel minder alcohol drinken, maar nu nog niet ). Drugs: Om het drugsgebruik van de leerlingen in kaart te brengen is gevraagd of ze wel eens drugs hebben gebruikt (nee/ja). Leerlingen die ooit drugs hebben gebruikt is gevraagd naar de frequentie van softdrugs in het hele leven en in de afgelopen maand (van 0 keer t/m vaker dan 20 keer). Dezelfde vragen zijn gesteld voor het gebruik van harddrugs. Daarnaast is gevraagd of ze wel eens op één dag of avond tegelijk drugs én alcohol hadden gebruikt. Tenslotte is aan de hand van stellingen gevraagd naar de intentie om geen drugs meer te gebruiken (bijvoorbeeld Ik gebruik nu al minder drugs dan vroeger ) Relaties & seksueel gedrag De vragen met betrekking tot relaties en seksualiteit zijn voornamelijk gehaald uit de onderzoeken Seks onder je 25 ste (De Graaf et al., 2005; De Graaf et al., 2012). Partner: Leerlingen is gevraagd of zij op dit moment een vriend/man of vriendin/vrouw hadden (nee/ja). Seksuele oriëntatie: De seksuele oriëntatie is bevraagd met de vraag Val je op mannen, vrouwen of allebei? Jongeren werden als heteroseksueel gecategoriseerd als zij voornamelijk of uitsluitend op het andere geslacht vielen. Homoseksuele, lesbisch of biseksueel jongeren zijn diegenen die aangeven op beide of uitsluitend op het eigen geslacht te vallen.

17 Permissieve opvattingen over seks: Permissieve opvattingen over seks is nagevraagd door middel van 6 items op een 3-punt Likert schaal variërend van 2 = goed, 1 = maakt me niets uit tot 0 = niet goed (bijvoorbeeld Wat vind je hiervan: Een jongen heeft seks met veel meisjes ). De schaal heeft een range van 0-12 waarbij geldt: hoe hoger de score, hoe permissiever de houding ten aanzien van seks. De Cronbach s alpha voor deze schaal is.77. Seksuele ervaringen: Ervaring met seks werd ingeleid door de vraag: Heb je wel eens seks gehad (nee/ja). Seks was hierbij breed gedefinieerd namelijk: Seks kan van alles zijn. Bijvoorbeeld strelen van borsten, penis of vagina, seks met de mond of met de penis de vagina in gaan. Diegene die ooit seks hebben gehad, is gevraagd naar hun ervaring met geslachtsgemeenschap. Wanneer respondenten ook geslachtsgemeenschap hebben gehad, is gevraagd naar het aantal personen waarmee zij ooit geslachtsgemeenschap hebben gehad, met wie zij de laatste keer geslachtsgemeenschap hadden (met een vaste partner/ een ex-vriend of vriendin/ een losse partner) en of zij de bij de laatste keer geslachtsgemeenschap een condoom en een anticonceptiemiddel gebruikten. Voor de ervaring met anale seks zijn, uitgezonderd van de anticonceptievraag, dezelfde vragen gesteld. Attitude veilig vrijen: De houding ten aanzien van veilig vrijen is gemeten met behulp van 1 item op een 5-punts Likert schaal Veilig vrijen vind ik. (variërend van 1 = heel onbelangrijk tot 5 = heel belangrijk). Testgedrag: Alleen bij respondenten met seksuele ervaringen is het testgedrag ten aanzien van soa en/of hiv nagevraagd. Hierbij is gevraagd of zij zich ooit hebben laten testen, en zo ja, waar zij dit de laatste keer hebben gedaan. Zwangerschap en kinderen: Leerlingen die ervaring hadden met geslachtsgemeenschap, is gevraagd of zij ooit een onbedoelde zwangerschap hebben meegemaakt en of zij kinderen hebben. Bij de meisjes is tevens gevraagd of zij ooit de morning-afterpil hebben gebruikt, een miskraam hebben gehad en/of een abortus hebben ondergaan. Anticonceptie: Aan alle meisjes is de vraag voorgelegd of zij op dit moment een anticonceptiemiddel gebruiken en in hoeverre zij tevreden zijn met het door hun gekozen middel. Seksuele problemen: De leerlingen zijn gevraagd of zij vragen en/of problemen hebben op het gebied van seksualiteit en lichaam. Hierover zijn in totaal zes vragen (bijvoorbeeld Pijn bij het vrijen ) (nee/ja) gesteld. Cyberseks: Ervaring met cyberseks is door middel van 6 vragen onderzocht. Er is gevraagd of de respondent bepaalde dingen via of het internet heeft gedaan (bijvoorbeeld Een

18 naaktfoto van jezelf naar iemand gestuurd ) met daarbij de antwoord categorieën 0 = nee, 1 = één keer, 2 = meer dan één keer. Ruilseks: De ervaring met ruilseks is gemeten met 2 items (ooit zelf geld hebben gekregen voor seks en iets anders gekregen voor seks). De antwoordmogelijkheden waren: 0 = nee, 1 = ja, één keer 2 = ja, meer dan één keer. Seksuele handelingen tegen de wil: Ervaring met seksuele dwang is nagevraagd in zowel de passieve vorm (iemand tegen de wil gedwongen om seksuele handelingen te ondergaan of uit te voeren) als de actieve vorm (zelf tegen de wil seksuele handelingen ondergaan of uitgevoerd). Bij de actieve vorm is onderscheid gemaakt in het tegen de wil in zoenen, op een seksuele manier worden aangeraakt, aftrekken/vingeren, orale seks, geslachtsgemeenschap en anale seks. De passieve vorm is uitgevraagd met 1 item namelijk: Heb je zelf wel eens iemand gedwongen seksuele dingen te doen die de ander niet wilde?. Zowel bij de passieve als actieve vorm waren de antwoordcategorieën: 0 = nee, 1 = ja, één keer 2 = ja, meer dan één keer Zorgbehoeften Om te onderzoeken welke zorgbehoeften leerlingen in de laagste MBO niveau s hebben, is bij verschillende onderdelen van de vragenlijst gevraagd of de leerlingen een gesprek wilden hebben met een verpleegkundige/dokter over hun problemen/vragen op een desbetreffend thema (Bijvoorbeeld: Zou je met een verpleegkundige willen praten over zwangerschap, abortus en/of het hebben van kinderen? ) (nee/ja). Niet alle leerlingen hebben alle vragen over de zorgbehoeften voorgelegd gekregen. Zo kregen bijvoorbeeld alleen de leerlingen die aangaven te roken, de vraag of zij een zorgbehoefte hadden met betrekking tot het thema roken. Alleen de leerlingen in interventie groep 2 konden daadwerkelijk gebruik maken van een spreekuur op school. Leerlingen uit interventie groep 1 en de controle groep kregen een flyer met daarop hulpinstanties in de regio Mate van risicogedrag Om het relatieve effect van de interventie Les(s) & More op de ervaren gezondheid en zorgbehoeften te onderzoeken en de samenhang tussen gezondheid en zorgbehoefte in kaart te brengen, zijn er voor de thema s psychische gezondheid, middelengebruik (rookgedrag, alcohol- en drugsgebruik) en relaties en seksualiteit risico indexen gemaakt. Deze risico indexen geven de mate van ongezond/risicogedrag weer.

19 Voor het samenstellen van de risico indexen zijn per gezondheidsthema een aantal vragen geselecteerd die van belang zijn bij de taxatie van het ongezonde/risicogedrag. In Bijlage 1 is een overzicht te vinden van alle vragen die per risico index zijn opgenomen, de daarbij horende ruwe score op de risico index en de psychometrische gegevens. Gezien het feit dat de geselecteerde vragen op verschillende schaalniveaus zijn gemeten, zijn de ruwe scores van de vragen gestandaardiseerd door de Z-scores te nemen. Over de Z-scores van alle opgenomen vragen is vervolgens een gemiddelde Z-score voor de risico index berekend. Hierbij geldt; hoe hoger de gemiddelde Z score op de risico index, des te ongezonder/risicovoller het gedrag Evaluatie lessenserie en JGZ/Sense spreekuren Lessenserie: Om te meten of de lessenserie zorgde voor een kennistoename bij de leerlingen, is voorafgaand aan de eerste les een kennistoets afgenomen alsmede aan het einde van de vierde les. Deze kennistoets bestond uit 10 vragen. Deze vragen zijn grotendeels gebaseerd op vragen die ook gesteld zijn tijdens het onderzoek Seks onder je 25 ste, bijvoorbeeld Er zijn soa waar meisjes onvruchtbaar van kunnen worden (waar/niet waar/weet ik niet). Leerlingen die de lessenserie hadden gevolgd, kregen aan het einde van de vierde les een evaluatie formulier. Doormiddel van 8-items, op een 4-punts Likert schaal, is gevraagd naar hun mening over de lessenserie (bijvoorbeeld: Ik begreep de lessen goed, 1 = helemaal niet mee eens tot 4 = helemaal mee eens). Daarnaast is gevraagd van welke les ze het meeste hadden geleerd, welke les ze het leukst en welke les ze het minst leuk vonden. Ook is gevraagd of zij bepaalde onderdelen hadden gemist in de lessenserie. Tenslotte konden de leerlingen een algemeen oordeel geven aan de lessenserie, door middel van het geven van een cijfer (1 = heel slecht, 10 = heel goed) en konden ze in een paar zinnen iets schrijven hoe zij de lessenserie hadden ervaren. Ook aan de docenten is gevraagd om de lessenserie te evalueren. Ten eerste om inzicht te krijgen welke werkvormen zijn uitgevoerd, ten tweede om te bekijken of de lessenserie nog aanpast moet worden. Allereerst is gevraagd of de docenten de beide trainingen hebben gevolgd (ja/nee) en of ze de trainingen een goede voorbereiding vonden op het uitvoeren van de lessen (ja/nee). Daarnaast is gevraagd of de docenten bij de uitvoer van de lessenserie ondersteuning hebben gehad van andere docenten (ja/nee). Per les werd door middel van 7- items gevraagd hoe zij deze les hadden ervaren, bijvoorbeeld Het niveau van de les is geschikt voor mijn leerlingen (1 = oneens, 5 = mee eens). Daarna werd per werkvorm

20 gevraagd of deze was uitgevoerd. Indien een werkvorm was uitgevoerd werd gevraagd hoe zij de werkvorm vonden en indien de werkvorm achterwegen was gelaten waarom deze niet was uitgevoerd. Per les konden de docenten een oordeel geven door middel van een cijfer van 1 t/m 10. Tot slot werden nog een aantal stellingen voorgelegd over de hele lessenserie, bijvoorbeeld Ik zou andere docenten aanraden het lespakket te gebruiken (1 = oneens, 5 = mee eens). Docenten konden daarbij nog een cijfer geven aan de gehele lessenserie (1 t/m 10) en suggesties geven voor verbetering ten aanzien van de lessenserie. JGZ/SENSE spreekuur: Leerlingen die gebruik hebben gemaakt van het spreekuur is gevraagd hoe zij dit spreekuur hadden ervaren. Allereerst werd gevraagd of de verpleegkundige de leerling had kunnen helpen bij zijn/haar zorgvraag (ja/nee). Vervolgens werd aan de leerling gevraagd een cijfer te geven voor de geboden ondersteuning (1 = heel slecht, 10 = heel goed). Ook werd gevraagd of de leerling bij een volgende zorgbehoefte wederom naar het spreekuur zou gaan (ja/nee) en of zij een vriend(in) het spreekuur zouden aanraden (ja/nee). Tot slot konden de leerlingen in een paar zinnen omschrijven wat zij van het gesprek vonden. De verpleegkundige heeft aan het einde van elk spreekuur ook een evaluatieformulier ingevuld. Hierop kon de verpleegkundig achtereenvolgens aangeven, 1) met welke zorgvraag de leerling naar het spreekuur was gekomen, 2) welke zorgvragen er tijdens het spreekuur zijn besproken en 3) welke zorg er is geboden tijdens het spreekuur (bijvoorbeeld het geven van advies, verstrekken van anticonceptie of uitvoeren van een soa-test). Tenslotte werd aan de verpleegkundige gevraagd in hoeverre de geboden zorg volgens haar aansloot bij de zorgvraag van de leerling Data verwerking en statistische analyses De data zijn geanalyseerd door middel van SPSS Voorafgaand aan de analyses zijn de data opgeschoond: verkeerde of onlogische waarden zijn op missing gezet. Doordat niet alle leerlingen alle vragen hebben ingevuld verschilt de N per vraag. Chi 2 - toets, Fisher s exact toetsen (vanwege te lage aantallen), onafhankelijke t-toetsen en variatie analyses (ANOVA) zijn gebruikt om verschillen tussen en binnen groepen (geslacht, etniciteit (autochtoon/westers vs. niet-westers), wel/geen contact met beide ouders en wel/geen gescheiden ouders) te onderzoeken. Indien de Chi 2 - toets significant was, is gekeken naar welke cellen significant van elkaar verschillen. Hierbij is gekeken naar de Adjusted Residuals, waarbij geldt dat een absolute waarde van 2 tot 2.4 staat voor een p-waarde kleiner of gelijk aan.05 en een absolute waarde van 2.5 of groter staat voor een p-waarde kleiner of gelijk aan

21 .01. Daarnaast is ook gekeken naar de effectgrootte: Cramers V bij de Chi 2 - toets en Eta 2 bij variantie analyses. Alleen verschillen met een minstens klein effect (Cramers V >.10 of Eta 2 >.02) zijn vermeld. Hierbij wordt een significantieniveau van.05 gehanteerd. Dit betekent dat de kans dat de gevonden verschillen op toeval berusten kleiner is dan 5%. Correlatie en (lineaire) regressie analyses zijn uitgevoerd om verbanden tussen psychische gezondheid, middelengebruik en seksueel (risico)gedrag enerzijds en de zorgbehoeften anderzijds te onderzoeken. Hiervoor is gebruik gemaakt van de risico indexen, die zijn aangemaakt per gezondheidsthema. Voor het samenstellen van de risico indexen zijn alle missende waarden op de uitkomstmaten (psychische gezondheid, middelengebruik en seksueel (risico)gedrag) door middel van de EM methode geïmputeerd. Voor leerlingen die niet hadden aangegeven of zij een zorgbehoefte hadden op een bepaald gezondheidsthema, zijn deze ontbrekende gegevens gewijzigd in dat deze leerlingen geen zorgbehoeften hadden op desbetreffend gezondheidsthema. Op deze manier is de samenhang tussen risicogedragingen en zorgbehoeften op een conservatieve wijze onderzocht. Om het effect van de interventie Les(s) & More te onderzoeken is gekeken naar verandering in ervaren gezondheid (op basis van de score op de risico indexen) en gerapporteerde zorgbehoeften. De meeste scholen bieden opleidingen aan die specifiek worden gekozen door jongens en meisjes. Zo worden zorgopleiding vaker gevolgd door meisjes en techniek opleidingen meer door jongens. Om die reden zijn allereerst descriptieve analyses uitgevoerd tussen de drie onderzoeksgroepen om te analyseren of de randomisatie heeft geresulteerd in een goede verdeling van de demografische gegevens. Dit bleek voor leeftijd en geslacht niet het geval te zijn. In interventie groep 2 zaten relatief meer meisjes dan in de controlegroep (67,7% versus 37,3%; 2 (2, N = 214) = 16.34, p <.001, Cramers V =.28) en de leerlingen in interventie groep 2 waren iets ouder dan de leerlingen in de controle groep (22.9 jaar versus 20.4 jaar; F(2, 213) = 8.72, p <.001, Eta 2 =.03;). Daarom zijn deze twee demografische gegeven als predictoren in de analysen meegenomen. Vervolgens zijn de verschillen in gerapporteerde gezondheid en zorgbehoeften over de tijd heen, getoetst met behulp van lineaire regressie analyses (continue uitkomstmaten) en logistische regressie analyses (dichotome uitkomstmaten). De voormeting (T1), onderzoeksgroep, geslacht en leeftijd zijn als predictoren meegenomen in het model met behulp van een ENTER methode.

22 3. DE GEZONDHEID EN ZORGBEHOEFTEN 3.1. Beschrijving deelnemers MBO niveau 1 & 2 leerling Om een vergelijking te kunnen maken met andere studies, die onderzoek hebben gedaan naar de (seksuele) gezondheid van jongeren (De Graaf et al., 2012; Rijpstra & Bernaards, 2011), zijn voor dit gedeelte van het onderzoek bij de analyses alleen de leerlingen meegenomen onder de 25 jaar. Van de in totaal 318 respondenten die de baseline vragenlijst (T1) invulden, waren 247 leerlingen onder de 25 jaar, 68 leerlingen waren 25 jaar of ouder en van drie leerlingen was de leeftijd onbekend. In Tabel 3.1 zijn de sociaal demografische gegevens van de leerlingen t/m 24 jaar gepresenteerd (zie Bijlage 2 voor de resultaten van de leerlingen van 25 jaar en ouder). Iets meer dan de helft van het aantal leerlingen is man (n = 135; 54,7%) en 51% heeft een niet-westerse achtergrond. Tussen etniciteit en geslacht is geen significante samenhang gevonden. Tabel 3.1. Sociaal demografische gegevens MBO leerlingen t/m 24 jaar, naar geslacht Totale groep N = 247 Jongens N = 135 Meisjes N = 112 n % n % n % Etniciteit 1 autochtoon/westers niet-westers Woonsituatie woont thuis bij vader en/of moeder woont met partner woont alleen woont bij familie woont elders Gescheiden ouders nee ja weet het niet Contact met ouders contact met beide ouders contact met één van beide ouders geen contact met ouders Leeftijd range (min-max) 1 Indeling volgens CBS-definitie ,2 50,8 61,3 4,9 22,2 9,9 1,6 49,6 48,8 1,7 63,9 28,7 7, ,5 54,5 60,2 3,8 23,3 12,0 0,8 50,0 47,7 2,3 63,2 29,3 7, Gem. (SD) Gem. (SD) Gem. (SD) 19.0 (2.2) 18.9 (2.2) 19.1 (2.3) ,6 46,4 62,7 6,4 20,9 7,3 2,7 49,1 50,0 0,9 64,9 27,9 7,2 De meeste leerlingen met een niet-westerse achtergrond komen uit Azië (25,9%), Turkije (24,4%) en Afrika (12,6%). De leeftijd van de leerlingen ligt tussen de 15 en 24 jaar (M = 19,0 jaar; SD = 2,2). Leerlingen met een niet-westerse achtergrond zijn ouder dan leerlingen

E-health4Uth: extra contactmoment vanuit de Jeugdgezondheidszorg voor 15/16 jarigen

E-health4Uth: extra contactmoment vanuit de Jeugdgezondheidszorg voor 15/16 jarigen E-health4Uth: extra contactmoment vanuit de Jeugdgezondheidszorg voor 15/16 jarigen Effectevaluatie Door: Rienke Bannink (Erasmus MC) E-mail r.bannink@erasmusmc.nl i.s.m. Els van As (consortium Rivas-Careyn),

Nadere informatie

Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014

Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014 Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014 Figuur 1 Aantal deelnemers naar geslacht en leeftijd 75 t/m 85 jaar 1 Over welke cijfers hebben we het? In Nederland worden gegevens over de leefstijl

Nadere informatie

Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014

Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014 Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014 2 Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014 Figuur 1 Aantal deelnemers naar geslacht en leeftijd 75 t/m 85 jaar 1 Over welke cijfers hebben

Nadere informatie

Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2016

Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2016 Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2016 Over welke cijfers hebben we het? In Nederland worden gegevens over de leefstijl van de bevolking verzameld door meerdere thema-instituten die elk

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

De jeugdgezondheidszorg als bondgenoot bij preventie en begeleiding van jongeren en seks

De jeugdgezondheidszorg als bondgenoot bij preventie en begeleiding van jongeren en seks De jeugdgezondheidszorg als bondgenoot bij preventie en begeleiding van jongeren en seks Vanessa Peters, GGD Gelderland Midden Marinka de Feijter, GGD N-O Gelderland Ineke van der Vlugt, Rutgers WPF 1

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

GO Jeugd 2008 Seksualiteit

GO Jeugd 2008 Seksualiteit GO Jeugd 2008 Seksualiteit Samenvatting seksualiteit Uit de gegevens van GO Jeugd 2008 van GGD Fryslân blijkt dat 22% van de Friese 12 t/m 18 jongeren wel eens geslachtsgemeenschap heeft gehad. De helft

Nadere informatie

Tabel 1a. Ervaring met verschillende vormen van seksueel gedrag naar leeftijd leeftijd eerste 12 tot 15 (%) 18 tot 21 (%) 15 tot 18 (%)

Tabel 1a. Ervaring met verschillende vormen van seksueel gedrag naar leeftijd leeftijd eerste 12 tot 15 (%) 18 tot 21 (%) 15 tot 18 (%) Factsheet Seks onder je 25 e In 4901 jongeren in de leeftijd van 12 tot en met 25 jaar hebben deelgenomen aan het onderzoek Seks onder je 25 e. Overal waar in dit factsheet een vergelijking wordt gemaakt

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG SABINE HELLEMANS PROF. DR. ANN BUYSSE

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG SABINE HELLEMANS PROF. DR. ANN BUYSSE SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG SABINE HELLEMANS PROF. DR. ANN BUYSSE Seksuele gezondheid (WHO, 2002) Een staat van fysiek, emotioneel en mentaal welbevinden met betrekking tot seksualiteit Het is

Nadere informatie

Seksuele gezondheid van holebi s

Seksuele gezondheid van holebi s Factsheet 2007-1 Seksuele gezondheid van holebi s Seksuele gezondheid in Nederland De Rutgers Nisso Groep heeft in 2006 een grootschalige bevolkingsstudie uitgevoerd naar seksuele gezondheid in Nederland

Nadere informatie

Gezondheid, welzijn en leefstijl van jongeren in Zeevang Het E-MOVO scholierenonderzoek onder tweede- en vierdeklassers van het voortgezet onderwijs.

Gezondheid, welzijn en leefstijl van jongeren in Zeevang Het E-MOVO scholierenonderzoek onder tweede- en vierdeklassers van het voortgezet onderwijs. Gezondheid, welzijn en leefstijl van jongeren in Zeevang Het E-MOVO scholierenonderzoek onder tweede- en vierdeklassers van het voortgezet onderwijs. Deze factsheet beschrijft de resultaten van de scholieren

Nadere informatie

Girls Talk+ Ontwikkeling en evaluatie van een counselingsprogramma over relaties en seksualiteit voor meisjes met een lichte verstandelijke beperking

Girls Talk+ Ontwikkeling en evaluatie van een counselingsprogramma over relaties en seksualiteit voor meisjes met een lichte verstandelijke beperking Girls Talk+ Ontwikkeling en evaluatie van een counselingsprogramma over relaties en seksualiteit voor meisjes met een lichte verstandelijke beperking Willy van Berlo 1 Wie is wie? Ontwikkelaars: Annelies

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

GENOTMIDDELEN. Jongerenmonitor 2015 10.163. 40% ooit alcohol gedronken. Klas 2. Klas 4. 5% ooit wiet gebruikt. 24% weleens gerookt.

GENOTMIDDELEN. Jongerenmonitor 2015 10.163. 40% ooit alcohol gedronken. Klas 2. Klas 4. 5% ooit wiet gebruikt. 24% weleens gerookt. IJsselland GENOTMIDDELEN Jongerenmonitor 1 4% ooit alcohol gedronken.163 jongeren School Klas 13-14 jaar Klas 4 1-16 jaar 4% weleens gerookt % ooit wiet gebruikt Genotmiddelen Psychosociale gezondheid

Nadere informatie

Samenvatting Jong; dus gezond!?

Samenvatting Jong; dus gezond!? Samenvatting Jong; dus gezond!? Deel III Gezondheidsprofiel regio Nieuwe Waterweg Noord, 2005-2008 Samenvatting rapport Jong; dus gezond!? Gezondheidssituatie van de Jeugd (2004-2006) Regio Nieuwe Waterweg

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Almelo

Kernboodschappen Gezondheid Almelo Kernboodschappen Gezondheid Almelo De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Almelo epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Almelo en de factoren die hierop van invloed

Nadere informatie

ANTICONCEPTIEKEUZE Achtergronden en uitkomsten van anticonceptiegebruik

ANTICONCEPTIEKEUZE Achtergronden en uitkomsten van anticonceptiegebruik ANTICONCEPTIEKEUZE Achtergronden en uitkomsten van anticonceptiegebruik Charles Picavet, Linda van der Leest en Cecile Wijsen Rutgers Nisso Groep, mei 2008 Achtergrond Hoewel er veel verschillende anticonceptiemethoden

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en discussie

Samenvatting, conclusies en discussie Hoofdstuk 6 Samenvatting, conclusies en discussie Inleiding Het doel van het onderzoek is vast te stellen hoe de kinderen (10 14 jaar) met coeliakie functioneren in het dagelijks leven en wat hun kwaliteit

Nadere informatie

SEKSUEEL GEDRAG. Jongerenmonitor % geslachtsgemeenschap. Klas 2. Klas 4. 55% altijd een condoom gebruikt

SEKSUEEL GEDRAG. Jongerenmonitor % geslachtsgemeenschap. Klas 2. Klas 4. 55% altijd een condoom gebruikt IJsselland SEKSUEEL GEDRAG Jongerenmonitor 2015 7% geslachtsgemeenschap gehad 10.163 jongeren School Klas 2 13-14 jaar Klas 4 15-16 jaar 49% negatieve houding homoseksualiteit 55% altijd een condoom gebruikt

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

GO Jeugd 2008 Alcohol

GO Jeugd 2008 Alcohol GO Jeugd 2008 Alcohol Samenvatting alcohol Uit de gegevens van GO Jeugd 2008 van GGD Fryslân blijkt dat 63% van de Friese 12 t/m 18 jarigen wel eens alcohol heeft, 51% nog in de vier voorafgaand aan het

Nadere informatie

6 Psychische problemen

6 Psychische problemen psychische problemen 6 Psychische problemen Gonneke Stevens In onderzoek naar de gezondheid en het welzijn van jongeren is het relevant aandacht te besteden aan psychische problematiek, waarbij vaak een

Nadere informatie

Aanvullende seksualiteitshulpverlening: de cijfers over 2013

Aanvullende seksualiteitshulpverlening: de cijfers over 2013 Aanvullende seksualiteitshulpverlening: de cijfers over 2013 1. Inleiding De aanvullende seksualiteitshulpverlening (ASH) is laagdrempelige zorg waar jongeren tot 25 jaar gratis en indien gewenst anoniem

Nadere informatie

Samenvatting. BurcIn Ünlü Ince. Recruiting and treating depression in ethnic minorities: the effects of online and offline psychotherapy

Samenvatting. BurcIn Ünlü Ince. Recruiting and treating depression in ethnic minorities: the effects of online and offline psychotherapy Samenvatting 194 Dit proefschrift start met een algemene inleiding in hoofdstuk 1 om een kader te scheppen voor de besproken artikelen. Migratie is een historisch fenomeen die vaak resulteert in verbeterde

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

tot 24 jaar Monitor jongeren 12

tot 24 jaar Monitor jongeren 12 Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

Kinderen in Centrum gezond en wel?

Kinderen in Centrum gezond en wel? GGD Amsterdam Uitkomsten Amsterdamse gezondheidsmonitor basisonderwijs 13-14 Kinderen in Centrum gezond en wel? 1 Wat valt op in Centrum? Voor Centrum zijn de cijfers van de Jeugdgezondheidsmonitor van

Nadere informatie

Leeswijzer Jeugdgezondheidszorg Utrecht tabellen

Leeswijzer Jeugdgezondheidszorg Utrecht tabellen Leeswijzer Jeugdgezondheidszorg Utrecht tabellen In de volgende werkblad(en) staan tabellen behorend bij een bepaald thema. De tabellen zijn toegespitst op de door u opgevraagde leeftijdscategorie. In

Nadere informatie

Werkinstructie benaderen intermediairs Sense

Werkinstructie benaderen intermediairs Sense Werkinstructie benaderen intermediairs Sense BIJLAGE 7 Voorbeeld van de opzet van de presentatie in PowerPoint BIJLAGE 7 VOORBEELD VAN DE OPZET VAN DE PRESENTATIE IN POWERPOINT] 1 WERKINSTRUCTIE BENADEREN

Nadere informatie

Grafiek 26.1a Het vóórkomen van verschillende vormen van discriminatie in Leiden volgens Leidenaren, in procenten 50% 18% 19% 17% 29%

Grafiek 26.1a Het vóórkomen van verschillende vormen van discriminatie in Leiden volgens Leidenaren, in procenten 50% 18% 19% 17% 29% 26 DISCRIMINATIE In dit hoofdstuk wordt ingegaan op het vóórkomen en melden van discriminatie in Leiden en de bekendheid van en het contact met het Bureau Discriminatiezaken. Daarnaast komt aan de orde

Nadere informatie

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG Bij holebi s in Vlaanderen. Alexis Dewaele, Sabine Hellemans & Ann Buysse - UGent

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG Bij holebi s in Vlaanderen. Alexis Dewaele, Sabine Hellemans & Ann Buysse - UGent SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG Bij holebi s in Vlaanderen OVERZICHT De studie van SGG Sexpert-resultaten Prevalentie Meest ingrijpende gebeurtenis Komt het vaker voor bij holebi s? Wat verklaart SGG

Nadere informatie

Zuid-Limburgse jongeren seksueel ongezond. Seks onder je 25e Een factsheet van de GGD Zuid Limburg

Zuid-Limburgse jongeren seksueel ongezond. Seks onder je 25e Een factsheet van de GGD Zuid Limburg se jongeren seksueel ongezond Seks onder je 25e Een factsheet van de GGD Zuid Limburg se jongeren seksueel ongezond Seksueel gedrag van jongeren Seks onder je 25e: een factsheet van de GGD Zuid Limburg

Nadere informatie

Hoe gaat het met de leerlingen van Openbare scholengemeenschap Willem Blaeu? Schoolrapportage Emovo 2014/2015

Hoe gaat het met de leerlingen van Openbare scholengemeenschap Willem Blaeu? Schoolrapportage Emovo 2014/2015 Hoe gaat het met de leerlingen van Openbare scholengemeenschap Willem Blaeu? Schoolrapportage Emovo 2014/2015 Inleiding In het schooljaar 2014/2015 is voor de 4 e keer Emovo uitgevoerd onder 2 e en 4 e

Nadere informatie

Beschrijving resultaten onderzoek biseksualiteit AmsterdamPinkPanel Oktober 2014 Joris Blaauw

Beschrijving resultaten onderzoek biseksualiteit AmsterdamPinkPanel Oktober 2014 Joris Blaauw Beschrijving resultaten onderzoek biseksualiteit AmsterdamPinkPanel Oktober 2014 Joris Blaauw Dit document beschrijft kort de bevindingen uit het onderzoek over biseksualiteit van het AmsterdamPinkPanel.

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Rijssen-Holten

Kernboodschappen Gezondheid Rijssen-Holten Kernboodschappen Gezondheid Rijssen-Holten De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Rijssen-Holten epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Rijssen-Holten en de factoren

Nadere informatie

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen.

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen. Samenvatting Samenvatting Depressie en angst zijn de meest voorkomende psychische stoornissen in de adolescentie met een enorme impact op het individu. Veel adolescenten rapporteren depressieve en angst

Nadere informatie

Gezondheid, welzijn en leefstijl van jongeren in Oostzaan Het E-MOVO scholierenonderzoek onder tweede- en vierdeklassers van het voortgezet onderwijs.

Gezondheid, welzijn en leefstijl van jongeren in Oostzaan Het E-MOVO scholierenonderzoek onder tweede- en vierdeklassers van het voortgezet onderwijs. Gezondheid, welzijn en leefstijl van jongeren in Oostzaan Het E-MOVO scholierenonderzoek onder tweede- en vierdeklassers van het voortgezet onderwijs. Deze factsheet beschrijft de resultaten van de scholieren

Nadere informatie

Kinderen in Zuid gezond en wel?

Kinderen in Zuid gezond en wel? GGD Amsterdam Uitkomsten Amsterdamse gezondheidsmonitor basisonderwijs 13-14 Kinderen in Zuid gezond en wel? 1 Wat valt op in Zuid? Voor Zuid zijn de cijfers van de Jeugdgezondheidsmonitor van schooljaar

Nadere informatie

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R ROKEN EN ALCOHOLGEBRUIK Jeugd 2010 5 K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R Kinderenonderzoek 2010 Om inzicht te krijgen in de gezondheid van de inwoners in haar werkgebied, heeft de GGD Zuid-Holland

Nadere informatie

Kinderen in West gezond en wel?

Kinderen in West gezond en wel? GGD Amsterdam Uitkomsten Amsterdamse gezondheidsmonitor basisonderwijs 13-14 Kinderen in West gezond en wel? 1 Wat valt op in West? Voor West zijn de cijfers van de Jeugdgezondheidsmonitor van schooljaar

Nadere informatie

Werkinstructies voor de CQI Jeugdgezondheidszorg

Werkinstructies voor de CQI Jeugdgezondheidszorg Werkinstructies voor de 1. De vragenlijst Waarvoor is de CQI JGZ bedoeld? De CQI Jeugdgezondheidzorg (CQI JGZ) is bedoeld om de kwaliteit van zorg rond de jeugdgezondheidzorg te meten vanuit het perspectief

Nadere informatie

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Leercentrum Nijmegen Oberon, november 2012 1 Inleiding Playing for Success heeft, naast het verhogen van de taal- en rekenprestaties van de

Nadere informatie

3 Competenties en indicatoren...11

3 Competenties en indicatoren...11 Inhoudsopgave 1 Achtergronden... 5 1.1 Seksuele gezondheid jongeren nog niet altijd optimaal...5 1.2 Belangrijke rol voortgezet onderwijs...6 1.3 Aandacht voor het thema in de kennisbases...7 1.4 Leervraag

Nadere informatie

Samenvatting Losser. 2 van 5 Twentse Gezondheids Verkenning Losser. Versie 1, oktober 2013

Samenvatting Losser. 2 van 5 Twentse Gezondheids Verkenning Losser. Versie 1, oktober 2013 Samenvatting Losser Versie 1, oktober 2013 Lage SES, bevolkingskrimp en vergrijzing punt van aandacht in Losser In de gemeente Losser wonen 22.552 mensen; 11.324 mannen en 11.228 vrouwen. Als we de verschillende

Nadere informatie

Middelengebruik bij jongens in Justitiële Jeugdinrichtingen

Middelengebruik bij jongens in Justitiële Jeugdinrichtingen Middelengebruik bij jongens in Justitiële Jeugdinrichtingen Het gebruik van tabak, alcohol, cannabis en drugs bij jongens met en zonder PIJmaatregel Samenvatting Annelies Kepper Violaine Veen Karin Monshouwer

Nadere informatie

Heeft u kennis genomen van het artikel 'GGD moet stoppen met seksvragen aan 13-jarigen' in het algemeen Dagblad van 18 februari 2014?

Heeft u kennis genomen van het artikel 'GGD moet stoppen met seksvragen aan 13-jarigen' in het algemeen Dagblad van 18 februari 2014? VVD-fractie Harderwijk C. Van der Wal-Zeggeling p/a Spiekerweg 9 3849 PT HARDERWIJK datum: ons kenmerk: uw brief van: uw kenmerk: onderwerp: 17 april 2014 U14.002313 Beantwoording van schriftelijke vragen

Nadere informatie

Seksuele Gezondheid. Thermometer 2014 Cijfers over soa s en seksualiteitsvragen van de GGD en Oost-Nederland

Seksuele Gezondheid. Thermometer 2014 Cijfers over soa s en seksualiteitsvragen van de GGD en Oost-Nederland 1 Seksuele Gezondheid Thermometer Cijfers over soa s en seksualiteitsvragen van de GGD en Oost-Nederland 2 Nog volop werk aan de winkel! Dit is alweer de zesde Thermometer Seksuele Gezondheid voor Oost-Nederland

Nadere informatie

Gezondheid, welzijn en leefstijl van jongeren in Beemster Het E-MOVO scholierenonderzoek onder tweede- en vierdeklassers van het voortgezet onderwijs.

Gezondheid, welzijn en leefstijl van jongeren in Beemster Het E-MOVO scholierenonderzoek onder tweede- en vierdeklassers van het voortgezet onderwijs. Gezondheid, welzijn en leefstijl van jongeren in Beemster Het E-MOVO scholierenonderzoek onder tweede- en vierdeklassers van het voortgezet onderwijs. Deze factsheet beschrijft de resultaten van de scholieren

Nadere informatie

Tabel 1. Achtergrondgegevens van de deelnemende scholieren uit Waterland en de regio (%) Waterland 209 scholieren

Tabel 1. Achtergrondgegevens van de deelnemende scholieren uit Waterland en de regio (%) Waterland 209 scholieren Gezondheid, welzijn en leefstijl van jongeren in Waterland Het E-MOVO scholierenonderzoek onder tweede- en vierdeklassers van het voortgezet onderwijs. Deze factsheet beschrijft de resultaten van de scholieren

Nadere informatie

PRODUCTENGIDS. Seksuele gezondheid

PRODUCTENGIDS. Seksuele gezondheid PRODUCTENGIDS Seksuele gezondheid SEKSUELE GEZONDHEID BELANGRIJK? JAZEKER! Een aantal feiten* op een rij: Seksueel actieve jongeren communiceren onvoldoende over gebruik van condooms. Een kleine groep

Nadere informatie

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking, G. Waverijn & M. Rijken, NIVEL, januari

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Enschede

Kernboodschappen Gezondheid Enschede Kernboodschappen Gezondheid Enschede De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Enschede epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Enschede en de factoren die hierop van

Nadere informatie

ALCOHOLKENNIS OVERGEDRAGEN

ALCOHOLKENNIS OVERGEDRAGEN Al cohol kenni s over gedr agen Eval uat i eal cohol voor l i cht i ng doorpeer si ndehor eca ALCOHOLKENNIS OVERGEDRAGEN Evaluatie alcoholvoorlichting door peers in de horeca Juli 2005 INTRAVAL Groningen-Rotterdam

Nadere informatie

Leeswijzer Jeugdgezondheidszorg Utrecht tabellen

Leeswijzer Jeugdgezondheidszorg Utrecht tabellen Leeswijzer Jeugdgezondheidszorg Utrecht tabellen In de volgende werkblad(en) staan tabellen behorend bij een bepaald thema. De tabellen zijn toegespitst op de door u opgevraagde leeftijdscategorie. In

Nadere informatie

Gecombineerde Leefstijl Interventie Depressieve klachten in een eerstelijns zorgvoorziening

Gecombineerde Leefstijl Interventie Depressieve klachten in een eerstelijns zorgvoorziening Gecombineerde Leefstijl Interventie Depressieve klachten in een eerstelijns zorgvoorziening Onderzoeksopzet Waarom dit onderzoek? Beweging is goed voor de lichamelijke en geestelijke gezondheid. Wetenschappelijk

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Losser

Kernboodschappen Gezondheid Losser Kernboodschappen Gezondheid Losser De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Losser epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Losser en de factoren die hierop van invloed

Nadere informatie

SEXPERT II. Holebi-studie

SEXPERT II. Holebi-studie SEXPERT II Holebi-studie Waarom? Kleine aantallen Kwetsbare groep Blinde vlekken Introductie holebi-studie Hoe? Online survey Klik eens uit bed Aangepaste versie van Sexpert I-vragenlijst Niet-representatieve

Nadere informatie

Deelrapportage met resultaten uit de gezondheidsenquête volwassenen/ouderen 2010

Deelrapportage met resultaten uit de gezondheidsenquête volwassenen/ouderen 2010 Seksualiteit Deelrapportage met resultaten uit de gezondheidsenquête volwassenen/ouderen 2010 In de gezondheidsenquête is een aantal vragen opgenomen over seksuele gezondheid 1. Friezen van 19 tot en met

Nadere informatie

Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet?

Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet? Stijging criminaliteit meisjes Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet? Anne-Marie Slotboom Vrije Universiteit Amsterdam 1 BRISBANE 2010 - Steeds meer jonge meisjes tussen tien en veertien

Nadere informatie

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : J A A R

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : J A A R THUISSITUATIE, KINDEROPVANG EN OPVOEDING K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R Jeugd 2010 2 Kinderenonderzoek 2010 Om inzicht te krijgen in de gezondheid van de inwoners in haar werkgebied,

Nadere informatie

Leidenincijfers Beleidsonderzoek draagt bij aan de kwaliteit van beleid en besluitvorming

Leidenincijfers Beleidsonderzoek draagt bij aan de kwaliteit van beleid en besluitvorming incijfers Beleidsonderzoek draagt bij aan de kwaliteit van beleid en besluitvorming Uitkomsten GGD-gezondheidspeiling 2016 Gezondheid van aren BELEIDSONDERZOEK 071-516 5123 I info@leidenincijfers.nl I

Nadere informatie

Themarapport. Gezonde Leefstijl. Voortgezet onderwijs. april 2008. Inleiding. Roken

Themarapport. Gezonde Leefstijl. Voortgezet onderwijs. april 2008. Inleiding. Roken Themarapport Voortgezet onderwijs NR Gezonde Leefstijl april 008 De Jeugdmonitor Zeeland is een samenwerkingsverband van de Provincie Zeeland, de 13 Zeeuwse gemeenten en verschillende instellingen die

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

Kinderen in Noord gezond en wel?

Kinderen in Noord gezond en wel? GGD Amsterdam Uitkomsten Amsterdamse gezondheidsmonitor basisonderwijs 13-14 Kinderen in Noord gezond en wel? 1 Wat valt op in Noord? Voor Noord zijn de cijfers van de Jeugdgezondheidsmonitor van schooljaar

Nadere informatie

Scholierenonderzoek Kindermishandeling 2016

Scholierenonderzoek Kindermishandeling 2016 Het ITS maakt deel uit van de Radboud Universiteit Scholierenonderzoek Kindermishandeling 2016 Samenvatting Roelof Schellingerhout Clarie Ramakers Scholierenonderzoek Kindermishandeling 2016 Samenvatting

Nadere informatie

Effectiviteit van de Wiet-Check

Effectiviteit van de Wiet-Check Improving Mental Health by Sharing Knowledge Effectiviteit van de Wiet-Check FADO 17 november 2011 Anouk de Gee Cannabis gebruik & jongeren Actueel gebruik (laatste maand) 5,3 % van 12-16 jarigen 20,7

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

In de volgende werkblad(en) staan tabellen behorend bij een bepaald thema. De tabellen zijn toegespitst op de door u opgevraagde leeftijdscategorie.

In de volgende werkblad(en) staan tabellen behorend bij een bepaald thema. De tabellen zijn toegespitst op de door u opgevraagde leeftijdscategorie. Leeswijzer Gezondheidspeiling tabellen Deze leeswijzer geldt ook voor tabellen van de Inwonersenquête van Interne Bedrijven Onderzoek, Gemeente Utrecht In de volgende werkblad(en) staan tabellen behorend

Nadere informatie

Onderzoek Veilig of niet?

Onderzoek Veilig of niet? Onderzoek Veilig of niet? 06 februari 2013 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 24 januari tot 04 februari 2013, deden 2.261 jongeren mee. Het onderzoek is gehouden in samenwerking

Nadere informatie

Een onderzoek naar seksuele voorlichtingslessen onder leerlingen uit de onderbouw van het Nederlands voortgezet onderwijs.

Een onderzoek naar seksuele voorlichtingslessen onder leerlingen uit de onderbouw van het Nederlands voortgezet onderwijs. Een onderzoek naar seksuele voorlichtingslessen onder leerlingen uit de onderbouw van het Nederlands voortgezet onderwijs. Uitgevoerd door Scholieren.com, in opdracht van Rutgers WPF. April/mei 2013 Voorwoord

Nadere informatie

Expertmeeting Alcohol en Zwangerschap 6 december 2012

Expertmeeting Alcohol en Zwangerschap 6 december 2012 Expertmeeting Alcohol en Zwangerschap 6 december 2012 Onderzoek Alcohol en Zwangerschap 2008-2012 Nickie van der Wulp, MSc 12, Ciska Hoving, PhD 2, Wim van Dalen, MSc 1, & Hein de Vries, PhD 2 1 Nederlands

Nadere informatie

Kinderen in Oost gezond en wel?

Kinderen in Oost gezond en wel? GGD Amsterdam Uitkomsten Amsterdamse gezondheidsmonitor basisonderwijs 13-14 Kinderen in Oost gezond en wel? 1 Wat valt op in Oost? Voor Oost zijn de cijfers van de Jeugdgezondheidsmonitor van schooljaar

Nadere informatie

Ervaringen met de zorg van de huisarts

Ervaringen met de zorg van de huisarts Ervaringen met de zorg van de huisarts Huisartsenpraktijk Rivierenbuurt - Huisarts Achterhuis te Amsterdam Rapportage patiëntervaringen mei 2017 ARGO BV, mei 2017 2 INHOUDSOPGAVE HOOFDSTUK 1. INLEIDING...

Nadere informatie

PSYCHOSOCIALE GEZONDHEID

PSYCHOSOCIALE GEZONDHEID IJsselland PSYCHOSOCIALE GEZONDHEID Jongerenmonitor 20 92% normaal risico op psychosociale problemen.3 jongeren School Klas 2 13-1 jaar Klas - jaar 86% goede ervaren gezondheid %* is op school gepest *van

Nadere informatie

Bijlage 1. Benadering en respons ten tijde van de tweede meting

Bijlage 1. Benadering en respons ten tijde van de tweede meting Bijlage 1. Benadering en respons ten tijde van de tweede meting Benadering van deelnemers Deelnemers aan de cohortstudie werden bij het tweede interview benaderd volgens een zogenaamd benaderingsprotocol,

Nadere informatie

Deze factsheet beschrijft de resultaten van de scholieren die wonen in Edam-Volendam. Er is apart gekeken naar de woonkernen Edam en Volendam.

Deze factsheet beschrijft de resultaten van de scholieren die wonen in Edam-Volendam. Er is apart gekeken naar de woonkernen Edam en Volendam. Gezondheid, welzijn en leefstijl van jongeren in Edam-Volendam Het E-MOVO scholierenonderzoek onder tweede- en vierdeklassers van het voortgezet onderwijs. Deze factsheet beschrijft de resultaten van de

Nadere informatie

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Zeeuwse jongeren en alcohol In 2010 is de Zeeuwse campagne Laat ze niet (ver)zuipen! van start

Nadere informatie

Voorlopig tabellenboek Volwassenen- en seniorenenquête 2012 Flevoland

Voorlopig tabellenboek Volwassenen- en seniorenenquête 2012 Flevoland Voorlopig tabellenboek Volwassenen- en seniorenenquête 2012 Flevoland 1 Dit is een voorlopige uitgave. Na de zomer 2013 komen definitieve tabellen beschikbaar. Gezondheidsenquête: volwassenen en senioren

Nadere informatie

Effect publieksvoorlichting

Effect publieksvoorlichting Effect publieksvoorlichting Inleiding Om het effect van de voorlichtingsbijeenkomsten te kunnen meten is gevraagd aan een aantal deelnemers aan deze bijeenkomsten om zowel voorafgaand aan de voorlichting

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 1 tot jaar Jongerenmonitor In 011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

Concept Peiling. Koop- en drinkgedrag van Friese 16- en 17-jarigen

Concept Peiling. Koop- en drinkgedrag van Friese 16- en 17-jarigen Concept Peiling Koop- en drinkgedrag van Friese 16- en 17-jarigen 2016 Oktober 2016 Uitvoering: Platform Nuchtere Fries Platform Nuchtere Fries is een samenwerking tussen alle Friese gemeenten, GGD Fryslân,

Nadere informatie

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R VOEDING, BEWEGING EN GEWICHT K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R Jeugd 2010 6 Kinderenonderzoek 2010 Om inzicht te krijgen in de gezondheid van de inwoners in haar werkgebied, heeft de GGD

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 1 tot jaar Jongerenmonitor In 011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

Vmbo scholieren, seksualiteit en seksuele voorlichting

Vmbo scholieren, seksualiteit en seksuele voorlichting Vmbo scholieren, seksualiteit en seksuele voorlichting Een effectonderzoek naar de vernieuwde versie van het lespakket Lang leve de liefde Michelle van Fulpen Floor Bakker Linda Breeman Jos Poelman Herman

Nadere informatie

Alcohol FACT. Twee op de drie jongeren heeft weleens gedronken. Helft 4 e -klassers heeft recent gedronken SHEET. Gelderland-Zuid E-MOVO

Alcohol FACT. Twee op de drie jongeren heeft weleens gedronken. Helft 4 e -klassers heeft recent gedronken SHEET. Gelderland-Zuid E-MOVO Gelderland-Zuid E-MOVO 2015-2016 De resultaten in deze factsheet zijn afkomstig uit het 4 e E-MOVO jongerenonderzoek. In 2015 werd dit onderzoek uitgevoerd onder ruim 10.000 leerlingen in het voortgezet

Nadere informatie

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R PSYCHOSOCIALE GEZONDHEID Jeugd 2010 4 K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R Kinderenonderzoek 2010 Om inzicht te krijgen in de gezondheid van de inwoners in haar werkgebied, heeft de GGD Zuid-Holland

Nadere informatie

Gemeente Zaanstad. Tabellenboek Jeugdmonitor Emovo

Gemeente Zaanstad. Tabellenboek Jeugdmonitor Emovo Gemeente Zaanstad Tabellenboek Jeugdmonitor Emovo 2013-2014 Dit tabellenboek beschrijft de resultaten van Emovo 2013-2014 voor de gemeente Zaanstad. Achtereenvolgens treft u: De samenvatting met daarin

Nadere informatie

BESLUIT OPSCHRIFT. Vergadering van 18 maart Onderwerp Beantwoording raadsvragen in zake: Vragenlijsten GGD - Besluitvormend

BESLUIT OPSCHRIFT. Vergadering van 18 maart Onderwerp Beantwoording raadsvragen in zake: Vragenlijsten GGD - Besluitvormend BESLUIT OPSCHRIFT Vergadering van 18 maart 2014 nummer: 2014_BW_00173 Onderwerp Beantwoording raadsvragen in zake: Vragenlijsten GGD - vormend Beknopte samenvatting De VVD heeft raadsvragen gesteld naar

Nadere informatie

Zie De Graaf e.a. 2005 voor een uitgebreide onderzoeksverantwoording van het onderzoek Seks onder je 25ste.

Zie De Graaf e.a. 2005 voor een uitgebreide onderzoeksverantwoording van het onderzoek Seks onder je 25ste. 6 Het is vies als twee jongens met elkaar vrijen Seksuele gezondheid van jonge allochtonen David Engelhard, Hanneke de Graaf, Jos Poelman, Bram Tuk Onderzoeksverantwoording De gemeten aspecten van de seksuele

Nadere informatie

Gemeente Zaanstad en Molenwerf

Gemeente Zaanstad en Molenwerf Gemeente en Molenwerf Tabellenboek Jeugdmonitor Emovo 2013-2014 Dit tabellenboek beschrijft de resultaten van Emovo 2013-2014 voor de gemeente. Achtereenvolgens treft u: De samenvatting met daarin per

Nadere informatie

totaal 2011 6888 7403 7349 7065 7128 7283 14414 13719 12924 14414 Vmbo Havo/vwo Klas 2 Klas 4 Jongen Meisje

totaal 2011 6888 7403 7349 7065 7128 7283 14414 13719 12924 14414 Vmbo Havo/vwo Klas 2 Klas 4 Jongen Meisje Tabellenboek E-MOVO regio GGD, oktober 2012 Toelichting: In de eerste zeven kolommen worden de resultaten van de regio weergegeven, uitgesplitst naar onderwijsniveau, klas en geslacht, en. De laatste drie

Nadere informatie

Roken, drinken en gokken. Nagegaan is hoeveel en hoe vaak jongeren uit de gemeente Groningen roken, drinken en gokken. Hierbij is een onderverdeling

Roken, drinken en gokken. Nagegaan is hoeveel en hoe vaak jongeren uit de gemeente Groningen roken, drinken en gokken. Hierbij is een onderverdeling De Jeugdpeiling is een instrument met als doel op systematische wijze ontwikkelingen en trends in riskante gewoonten van jongeren in kaart te brengen. Hierbij is de aandacht gericht op gedrag met betrekking

Nadere informatie

De invloed van middelengebruik, psychische gezondheid en gezinsfactoren op het seksueel risicogedrag en zorgbehoefte van MBO leerlingen niveau 1 & 2

De invloed van middelengebruik, psychische gezondheid en gezinsfactoren op het seksueel risicogedrag en zorgbehoefte van MBO leerlingen niveau 1 & 2 De invloed van middelengebruik, psychische gezondheid en gezinsfactoren op het seksueel risicogedrag en zorgbehoefte van MBO leerlingen niveau & 2 Auteur: Maaike Stéphanie Goenee Studentnummer: 36528 Datum:

Nadere informatie

Tabellenboek Hoe gezond ben jij?

Tabellenboek Hoe gezond ben jij? Tabellenboek Hoe gezond ben jij? Gezondheid en leefstijl van leerlingen in het voortgezet onderwijs Schooljaar 2014-2015 Inhoudsopgave 1 Inleiding, opzet en onderzoekspopulatie... 3 2 Lichamelijke gezondheid...

Nadere informatie

Kinderen in Nederland - Bijlage B Respons, representativiteit en weging

Kinderen in Nederland - Bijlage B Respons, representativiteit en weging Kinderen in Nederland - Bijlage B Respons, representativiteit en weging Respons thuiszorgorganisaties en GGD en In deden er tien thuiszorgorganisaties mee aan het, verspreid over heel Nederland. Uit de

Nadere informatie

Vignet Relaties en seksualiteit, mbo. Beleid. Vragenlijst Relaties en seksualiteit. Handig om bij de hand de hand te hebben: Schoolbeleidsplan

Vignet Relaties en seksualiteit, mbo. Beleid. Vragenlijst Relaties en seksualiteit. Handig om bij de hand de hand te hebben: Schoolbeleidsplan Vignet Relaties en seksualiteit, mbo Vragenlijst Relaties en seksualiteit Handig om bij de hand de hand te hebben: Schoolbeleidsplan Beleid 1. Heeft de (school)locatie een visie en beleid over hoe zij

Nadere informatie

Gemeente Zeevang. Tabellenboek Jeugdmonitor Emovo 2013-2014

Gemeente Zeevang. Tabellenboek Jeugdmonitor Emovo 2013-2014 Gemeente Zeevang Tabellenboek Jeugdmonitor Emovo 2013-2014 Dit tabellenboek beschrijft de resultaten van Emovo 2013-2014 voor de gemeente Zeevang. Achtereenvolgens treft u: De samenvatting met daarin per

Nadere informatie