Factsheet Ruimte voor burgerkracht bij informele zorg

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Factsheet Ruimte voor burgerkracht bij informele zorg"

Transcriptie

1 Factsheet Ruimte voor burgerkracht bij informele zorg Inleiding De kanteling in het denken over de verhouding tussen burger en overheid leidt al snel tot ideologische discussies tussen voorstanders van de zelfredzame burger en tegenstanders van een terugtredende overheid die juist kwetsbare burgers in de kou laat staan. Het is echter hoogst waarschijnlijk dat de mogelijkheden voor het inzetten van burgerkracht vooral zullen verschillen per thema en per doelgroep. JSO zet daarom voor twee veelvoorkomende lokale vraagstukken (informele zorg en de aanpak van overlast/veiligheid) de feiten op een rij. Hierbij zal zo veel mogelijk worden gedifferentieerd zodat gemeenten inzicht krijgen op welk terrein de meeste kansen liggen voor het inzetten van burgerkracht en hoe dit het beste georganiseerd kan worden. In deze factsheet wordt eerst een korte toelichting gegeven op de informele zorg en wat wij hieronder verstaan. Daarna wordt kort ingegaan op vraagverlegenheid en acceptatieschroom die de informele zorg vaak belemmeren. Vervolgens worden de verschillende vormen van informele zorg nader uitgewerkt qua omvang en kenmerken. In een aparte matrix wordt er nader gedifferentieerd naar verschillende doelgroepen 1 en verschillende vormen van informele zorg. Tenslotte wordt er aan de hand van de overheidsparticipatietrap ingegaan op de rolverdeling tussen overheid en burgers (loslaten, faciliteren, stimuleren, regisseren en reguleren) bij het bevorderen van informele zorg. Naast deze factsheet verschijnt er bij JSO binnenkort een handreiking met tips voor gemeenten voor het bevorderen van informele zorg. Wat is informele zorg? In navolging van het SCP wordt informele zorg hier opgevat als de combinatie van mantelzorg en vrijwilligerswerk in de zorg (de Boer en de Klerk, 2013). In deze factsheet besteden we hierbij nog apart aandacht aan informele steun uit de buurt. Mantelzorg wordt door het ministerie van VWS omschreven als de langdurende zorg die niet in het kader van een hulpverlenend beroep wordt geboden aan een hulpbehoevende door personen uit diens directe omgeving, waarbij zorgverlening rechtstreeks voortvloeit uit de sociale relatie (Struijs, 2006). Het gaat hierbij overigens niet om alledaagse zorg, zoals de zorg voor een gezond kind. Bij vrijwilligerswerk in de zorg gaat het om vrijwilligers die onbetaald en onverplicht werkzaamheden verrichten in georganiseerd verband voor anderen die zorg en ondersteuning nodig hebben en met wie ze bij de start geen persoonlijke relatie hebben (Scholten, 2011). Anders dan mantelzorg, waar men vaak inrolt door ziekte of een ongeluk van iemand uit de directe omgeving is vrijwilligerswerk een keuze en is er hierbij ook de mogelijkheid om dit voor een afgebakende periode te doen (Touwen et al. 2013). 1 Er wordt onderscheid gemaakt tussen vier hoofdgroepen: jeugdigen, volwassenen met een (chronische) ziekte of lichamelijk beperking, volwassenen met een verstandelijke of psychische beperking en kwetsbare ouderen. Factsheet Ruimte voor burgerkracht in de informele zorg 1 JSO Expertisecentrum voor jeugd, samenleving en ontwikkeling

2 In recente discussies over burgerkracht en de participatiesamenleving wordt ook de mogelijkheid tot ondersteuning vanuit de buurt vaak genoemd. Wanneer het hierbij gaat om langdurende zorg die voortvloeit uit een sociale relatie is er sprake van mantelzorg, maar omdat er ook andere mogelijkheden zijn voor steun uit de buurt zoals spontane, kortdurende en ongeorganiseerde burenhulp en initiatieven zoals hulpdiensten en zorgcoöperaties worden deze hier apart behandeld. Vraagverlegenheid en acceptatieschroom De grootste belemmeringen voor informele zorg zijn vraagverlegenheid en acceptatieschroom bij de zorgvragers (Linders, 2010). Er worden vaak uiteenlopende argumenten gebruikt om geen hulp te vragen of deze niet te accepteren, zelfs wanneer dit expliciet aangeboden wordt. Terugkerende elementen hierin zijn: behoefte aan zelfstandigheid, perceptie dat anderen het te druk hebben, angst voor bijkomende bemoeizucht of roddel, gevoel iets terug te moeten doen en de aard van de taak, bijvoorbeeld bij persoonlijke verzorging (Linders (2010), Tjadens en Woldringh (1991) en Steyaert & Kwekkeboom (2012)) Blokland-Potters (1998) meent dat juist tegenwoordig een zekere terughoudendheid lijkt te bestaan om hulp te vragen. Mensen die vroeger hulp nodig hadden moesten erom vragen en deden dat ook. Tegenwoordig bieden buurtbewoners wel hulp maar aanvaarden ze volgens haar geen hulp. De acceptatieschroom is overigens ook terug te zien in de terughoudendheid bij het gebruik maken van ondersteuning die door (onbekende) vrijwilligers wordt aangeboden in groepsverband, hierbij speelt een rol dat men zichzelf niet herkent in het stigma van hulpbehoevende (Linders, 2010). Feiten over mantelzorg Het CBS rapporteerde onlangs op basis van een grootschalig landelijk onderzoek dat er in 2012 ruim 1,5 miljoen actieve mantelzorgers waren, dat wil zeggen mensen (19-plussers) die intensief of langdurige hulp geven (CBS, 2013). Mantelzorg en hulp in meer algemene zin wordt vooral gegeven door vrouwen en ouderen, het aandeel mantelzorgers is het grootst onder 45- tot 75-jarigen. Mensen die veel uren per week betaald werk hebben bieden volgens van der Houwen (2010) minder hulp aan dan mensen met een kleinere baan of mensen die niet werken. Andere kenmerken (allochtone of autochtone afkomst, de mate van stedelijkheid van de woonomgeving) leiden volgens van der Houwen niet tot verschillen in mantelzorg. Wanneer gekeken wordt naar de tijdsbesteding blijkt dat één op de vier mantelzorgers meer dan 8 uur per week aan zorg besteedt (Van der Houwen, 2010). Meer dan de helft van alle mantelzorgers zorgt voor niet-inwonende familie, ongeveer een kwart voor inwonende familie. Slechts één op de tien mantelzorgers helpt de buren. Hulp bij het huishouden wordt het vaakst gegeven, lichamelijke verzorging het minst. Jongeren helpen vaker bij het huishouden, terwijl mannen en hoger opgeleiden vaker bij de administratie helpen. Bij het helpen bij de lichamelijke verzorging spelen geslacht, leeftijd of opleidingsniveau geen rol (Van der Houwen, 2010). Bij migrantengroeperingen is het verlenen van informele onderlinge steun meer bekend dan het georganiseerde vrijwilligerswerk, waar zij vaak ondervertegenwoordigd zijn (Van der Klein et al, 2011).Deze steun wordt echt als zo vanzelfsprekend ervaren dat het niet herkend wordt als een bijzondere vorm van informele zorg, het begrip mantelzorg is dan ook vaak onbekend. Volgens een opiniepeiling van TNS NIPO is er in Nederland zeker nog potentieel aanbod aan informele zorg (Kanne en van den Berg, 2013). Mensen geven aan bereid te zijn om voor familieleden, en, zij het in mindere mate, ook voor vrienden of buren te zorgen indien nodig mantelzorgers (dit is dus bijna één derde van het totaal) voelen zich zwaar belast of zelfs overbelast. Het is de combinatie van werk en zorg, de ernst en de aard van de beperking van de

3 zorgvrager en de persoonlijke situatie van de mantelzorger die tot overbelasting kan leiden (Steyaert en Kwekkeboom, 2012). Het gaat hierbij met name om mantelzorgers die lang intensieve hulp verlenen, jonge mantelzorgers en verzorgers van mensen met psychosociale problematiek en terminale patiënten. Het ondersteuningsaanbod voor mantelzorgers om overbelasting te voorkomen bereikt niet alle groepen en is in sommige gevallen versnipperd. Met name allochtone mantelzorgers en mantelzorgers uit sociaal gesloten gemeenschappen herkennen zich niet in de gehanteerde terminologie of vinden de zorg voor familie vanzelfsprekend en zoeken verder geen steun hierbij. In één-op-één-relaties tussen mensen die draaien om het geven van steun en het bieden van hulp, geldt meestal het principe soort zoekt soort. Volgens Linders (2010) hebben gevers en ontvangers vaak veel met elkaar gemeen. Ze behoren vaak tot dezelfde sociale klasse en hebben vaak allebei te maken met één of andere beperking. Dit maakt hen kwetsbaar voor overbelasting en het kan ook leiden tot een slechtere kwaliteit van de geboden zorg. Feiten over georganiseerd vrijwilligerswerk in de zorg Ongeveer twee tot drie op de tien volwassenen in Nederland is actief als vrijwilliger (Arts & te Riele, 2010). Hiervan zijn er ongeveer 450 duizend vrijwilligers actief in de zorg vrijwilligers werken via vrijwilligersorganisaties zoals Rode Kruis en Humanitas thuis bij cliënten die nog zelfstandig wonen,. De overige zorgvrijwilligers zijn direct verbonden aan uiteenlopende zorginstellingen. Volgens Van der Aalst et al. (2012) zijn zorgvrijwilligers niet makkelijk inzetbaar omdat zij zich vaak niet langdurig committeren. Mensen willen zich wel vrijwillig inzetten, maar vaak voor een beperkt aantal uren, op gezette tijden, met bepaalde eisen of doelen, of slechts voor korte tijd (plug-in volunteers). Monique Segijn (interview) onderscheidt binnen haar vrijwilligerscentrale twee groepen. Ten eerste zijn er de vrijwilligers die zich vanuit een intrinsieke motivatie aanmelden. Dit zijn vaak mensen die een loopbaan achter de rug hebben of waarvan de kinderen niet meer thuis wonen en die zich graag nuttig willen maken in/voor de samenleving. Zij zijn bereid om op verschillende manieren hun bijdrage te leveren en dit mag ook incidenteel zijn of op onregelmatige tijden. Daarnaast is er een grotere tweede groep van mensen die geheel of gedeeltelijk arbeidsongeschikt zijn of mensen die bijvoorbeeld vanwege werkloosheid niet meer werken en het vrijwilligerswerk zien als vervanging hiervan. Zij willen vaak op vaste tijden hele of halve dagen werken en het liefst op meerdere dagen. De mogelijkheden van deze groepen zijn niet altijd te matchen met de behoefte aan continuïteit en flexibiliteit vanuit de zorginstellingen. Complicerende factor is ook de aard van het vrijwilligerswerk in de zorg. Professionals onderscheiden sterke van zwakke vrijwilligers, die zelf vaak kwetsbaar zijn en snel in de problemen komen bij het helpen van anderen. De vrijwilligers die de professionals als sterk beschouwen, hebben vaak professionele kwaliteiten; in sommige gevallen zijn deze vrijwilligers oud-medewerkers of hebben zij een opleiding gevolgd die hen belangrijke voorkennis biedt. Bochove et al (2013) signaleren dat professionals vrijwilligers proberen om te vormen tot proto-professionals, door hen de in hun ogen benodigde houding en vaardigheden bij te brengen. Feiten over steun uit de buurt Het inzetten van buurtgenoten voor informele zorg lijkt praktisch, toch betekent fysieke nabijheid niet automatisch dat buren elkaar ondersteuning zullen bieden, tenzij ze ook sociaal op elkaar betrokken zijn en er een vriendschapsband aanwezig is (Van der Aalst et al, 2012). Een belangrijk gegeven in dit verband is de feeling rule dat je een zekere sociale afstand ten opzichte van de buren moet

4 betrachten. Juist door de fysieke nabijheid is er behoefte aan een mentale distantie. Men wil elkaar niet te dicht op de lip zitten (Linders, 2010). Uit onderzoek van TNS NIPO (Kanne en van den Berg, 2013) blijkt dat met name bij mensen met een lagere welstandsklasse en veel contacten in de buurt (de zogenaamde armere actieven ) de bereidheid tot zorgen voor zieke buren en vrienden en voor hulpbehoeftige en eenzame mensen in de buurt het grootst is. Ook bij de welgestelde actieven (hogere welstandsklasse, veel contacten in de buurt) is deze bereidheid overigens groot. Volgens Linders (2010) vergroot de diversiteit in bewoners in de buurt de sociale afstand en verkleint dit de mogelijkheden voor informele zorg. Hierbij is het overigens afhankelijk van het perspectief van de specifieke bewoner wélke verschillen een rol spelen. Dat kunnen bijvoorbeeld zijn: etnische verschillen, cultuurverschillen (ook tussen autochtone bewoners), burgerlijke staat, leeftijd, deelname aan de arbeidsmarkt of verschillen in lichamelijke/psychische gezondheid. Er zijn op dit moment veel initiatieven op het gebied van wederzijdse hulpdiensten waarbij vraag en aanbod in de buurt met elkaar in contact gebracht wordt zoals Tijd voor Elkaar, BUUV, Wehelpen.nl en Doordewijks. Het bereik van deze initiatieven afgemeten aan het aantal matches dat het oplevert lijkt tot nog toe beperkt (Huygen en de Meere, 2007). Van der Aalst et al (2012) constateren dat de diverse (digitale) marktplaatsen, prikborden, burenruilorganisaties en buurtuitwisselingssystemen laten zien dat veel van het aanbod omvangrijk en ongericht is (en soms van zzp-ers afkomstig) en dat er nog weinig gevraagd wordt. Bovendien heeft hetgeen gevraagd wordt maar zelden betrekking op zorgbehoefte. Een website lijkt dus niet te helpen om de vraagverlegenheid te doorbreken. Hierbij speelt mee dat met name ouderen en mensen met lage inkomens volgens Huygen en de Meere (2007), internet (nog) niet gebruiken als middel voor sociale contacten of steun. Tenslotte is op basis van de ervaringen tot nu toe niet duidelijk in hoeverre een beloning in de vorm van een uurloon of van plaatselijke valuta zoals roosjes die ingeruild kunnen worden voor andere diensten motiverend werkt. Veel bieders van informele zorg geven aan dat zij juist niet willen dat de ondersteuning die zij bieden deel uitmaakt van een ruilrelatie (Linders, 2010). Ook uit internationale onderzoeken van gedragseconomen zoals Ariely en Helliwell blijkt dat mensen soms eerder bereid zijn bepaalde diensten gratis te verlenen dan tegen een (kleine) vergoeding (Van der Aalst, 2012). Een andere actuele ontwikkeling betreft de zogenaamde zorgcoöperaties waarin burgers zich (op buurt- of op lokaal niveau) verenigen en samenwerken om zelf het heft in handen te nemen als het gaat om zorg- en dienstverlening. Uit een onderzoek van het Kenniscentrum-Wonen-Zorg (2013) in samenwerking met de Universiteit Utrecht naar 30 burgerinitiatieven op het gebied van welzijn en zorg blijkt dat deelnemers aan deze initiatieven positief zijn over de bereidheid van mensen om zich in te zetten, al is er vaak wel sprake van een paar kartrekkers die het meeste werk verzetten. De burgerorganisaties beginnen meestal klein met het aanbieden van 'eenvoudige' diensten zoals vervoer, klussen, tuinonderhoud en koffiemomenten. Toch hebben veel initiatieven de wens om hun aanbod uit te breiden. Sommige initiatieven lopen hierbij tegen wet- en regelgeving aan, zij ervaren beperkingen qua groei of zijn genoodzaakt om sommige zorgverlening uit te besteden omdat de vrijwilligers niet over de benodigde diploma's beschikken. Volgens een rapport van het SCP naar vrijwillige inzet en ondersteuningsinitiatieven (Mensink et al, 2013) is het aantal van dit soort initiatieven nog beperkt. Het SCP maakt hierbij onderscheid tussen zelfstandig opererende, complexere initiatieven zoals zorgcoöperaties, woongroepen of vrijwillige dagbesteding enerzijds en meer eenvoudige welzijnsverhogende initiatieven anderzijds. De eersten gaan uit van wederkerigheid en benadrukken de eigen verantwoordelijkheid. Zij vergen vaak een semiprofessionele organisatie met deskundige trekkers en de inzet van middelen die deelnemers meestal niet zelf kunnen opbrengen. Financiering komt dan uit subsidies of persoonsgebonden budgetten. De meer eenvoudige, welzijnsverhogende initiatieven zoals het verbeteren van de

5 verkeerssituatie of het schoonmaken van de woonomgeving, hebben vooral een aanvullende taak, ze zijn vaak klein en deelnemers zijn er niet erg intensief bij betrokken. Rolverdeling tussen overheid en burgers bij informele zorg In de discussie over de participatiesamenleving wordt vaak nog gesproken over de overheid die de inzet van burgerkracht wil bevorderen om haar doelen (betaalbare zorg) na te streven. Het is echter meer passend (en uitdagender) om dit om te draaien: het zijn de burgers zelf die goede zorg willen voor zichzelf en voor elkaar. Die zorg kan formeel en informeel vormgegeven worden. Welke rol kan de overheid hierbij spelen? De overheidsparticipatieladder onderscheidt vijf niveaus in de rolverdeling tussen overheid en burger: loslaten, faciliteren, stimuleren, regisseren, reguleren (Raad voor het Openbaar Bestuur, 2012). Hieronder worden deze uitgewerkt ten aanzien van informele zorg. Loslaten ~ de overheid heeft inhoudelijk noch in het proces enige bemoeienis. Dit geldt in principe voor alle informele zorg die burgers voor en met elkaar organiseren. Op kleine schaal in de vorm van mantelzorg en burenhulp en op grotere schaal via georganiseerd vrijwilligerswerk. Veel burgers zijn ook in staat om informeel steun en zorg te regelen, maar lang niet iedereen. Om te voorkomen dat burgers verstoken blijven van de benodigde zorg is het dus soms nodig dat de overheid in een bepaalde mate intervenieert. Dit kan op verschillende niveaus, te beginnen met faciliteren. Faciliteren ~ De overheid ziet het belang van een initiatief en wil dit mogelijk maken. De overheid wil meer informele zorg bevorderen maar ziet zich geconfronteerd met vraagverlegenheid en acceptatieschroom. Bovendien is het voor sommige (doel)groepen extra moeilijk om informele zorg te organiseren omdat hun sociale netwerk beperkt is, zij zorg nodig hebben waar specifieke kennis of vaardigheden voor nodig zijn of omdat er geen sprake is van wederkerigheid in de relatie (zij kunnen niet iets terug doen). Hoe kan de overheid voor deze groepen (meer) informele zorg mogelijk maken? Volgens Steyaert en Kwekkeboom (2012) is er niet veel rek meer in de informele zorg- en dienstverlening. Bij gelijkblijvende middelen en grotere vraag moet er gezocht worden naar een grotere efficiency door de samenwerking en afstemming tussen de formele en informele zorg te verbeteren en hierdoor de (dreigende) overbelasting van mantelzorgers te voorkomen en de bereidheid om mantelzorg te (blijven) geven te vergroten. Ook zal er gekeken moeten worden naar de mogelijkheden om de mantelzorg over meer personen te verdelen en/of andere mensen bij de mantelzorgverlening te betrekken door (informele) respijtzorg en het (re)vitaliseren van de sociale netwerken van zorgvragers en hun mantelzorgers. De overheid kan dit faciliteren door zorgverleners en zorgvragers meer bewust te maken van de mogelijkheden om de zorg meer te verdelen. Hierbij spelen formele zorgverleners een belangrijke rol en ook in de zogenaamde keukentafel gesprekken komt dit aan de orde. Afgaande op de opiniepeilingen door o.a. TNS NIPO is er immers zeker nog ruimte bij burgers om zich (meer) voor elkaar in te zetten. Wel is het belangrijk om rekening te houden met de verschillen tussen de diverse doelgroepen en verschillende vormen van zorg. Zo is de bereidheid om informele zorg te bieden aan familieleden veel groter dan aan buren, en zal het bij sommige doelgroepen (mensen met een verstandelijke of psychische beperking, geïsoleerde ouderen) juist eerder tot problemen leiden als de steun uit de buurt komt (Bredewold et al, 2013). Voor deze doelgroepen liggen er vooral mogelijkheden voor informele steun uit de buurt gebaseerd op oppervlakkige contacten. Hierbij moeten buurtbewoners altijd de steun van professionals in kunnen roepen als dit nodig is. Volgens Mensink e.a. (2013) ervaren initiatiefnemers van nieuwe, complexere initiatieven zoals zorgcoöperaties terughoudendheid van zowel gemeenten als van professionele aanbieders van

6 welzijns-, zorg- of woonvoorzieningen. Dit heeft te maken met twijfels over de haalbaarheid en duurzaamheid van de gepresenteerde ideeën en (voor de aanbieders) met concurrentie met hun eigen activiteiten. Alhoewel gemeenten waarin initiatieven hun succes al hebben bewezen, minder worstelen met de ruimte die zij moeten geven zijn er volgens Mensink e.a. geen eenduidige richtlijnen op te stellen voor de ruimte die een initiatief zou moeten hebben; elk geval is weer anders. Wel stellen zij dat er bij vrijwilligersactiviteiten die professionele ondersteuning zouden vervangen een gedegen afweging gemaakt moet worden van de wenselijkheid hiervan met het oog op efficiëntie en kwaliteit. Wil je vrijwilligers inzetbaar maken bij zwaardere problematiek dan vereist dat: veel investering in vrijwilligers; de geschikte mensen werven, deze mensen goed begeleiden (kost meestal veel tijd) en deze mensen goed leren samen te werken met professionals en vice versa (Van der Aalst et al, 2013). Volgens Monique Segijn (interview) is het daarom wenselijk dat de zorgaanbieders zelf een grotere rol gaan spelen bij het werven en begeleiden van vrijwilligers en in staat zijn om dit te faciliteren. Dit alles vraagt om een passende houding en taakopvatting van de professionals. Ook zij moeten faciliteren. Uit het onderzoek van het Kenniscentrum Wonen en Zorg (2013) blijkt dat initiatiefnemers van zorgcoöperaties ondersteuning van gemeenten verwachten op het faciliterende en financiële vlak maar dat zij tegelijkertijd vinden dat lokale bestuurders niet bepalend mogen zijn. Gemeenten moeten hierbij dus een wankel koord bewandelen. In ruil voor de financiële steun kunnen zij afspraken maken over de kwaliteit en de toegankelijkheid van de zorg die geboden wordt, bij de daadwerkelijke invulling van de zorg zal zij dus meer ruimte moeten bieden aan de burgers die deelnemen aan de coöperaties. Stimuleren ~ De overheid heeft de wens dat bepaald beleid of een interventie van de grond komt, maar laat de realisatie aan anderen over. De overheid kan informele zorg stimuleren door zorgvragers en zorgverleners te informeren over de mogelijkheden om zorg te vragen en aan te bieden. Dit kan op een meer abstract niveau, door middel van campagnes, of op een concreet niveau zoals een marktplaats van vraag- en aanbod ten aanzien van informele zorg. Experimenten met websites zoals Tijdvoorelkaar laten echter zien dat het inzetten van nieuwe media, ondanks de gebruiksvriendelijkheid en gemakkelijke zoekfuncties, niet helpt om over de vraag- en handelingsverlegenheid ten aanzien van informele zorg heen te stappen. Kennelijk voelt dit voor veel burgers nog te open en ongericht. Het is dus belangrijk om burgers op een meer persoonlijke manier te stimuleren. Hierbij kan de vraagverlegenheid ook overwonnen worden door los te komen van de termen vraag en aanbod. Niemand wil immers een vrager zijn (Linders, 2010). Juist op het gebied van ontmoeting en informele ondersteuning kunnen burgers veel aan elkaar hebben zonder dat er sprake is van een zorgvrager-zorgverlener-relatie. Het is daarom belangrijk om ook te investeren in mogelijkheden voor oppervlakkige contacten waarbij nog niet direct diensten worden uitgewisseld maar die wel als bron kunnen dienen voor latere informele steun. Volgens Boekholdt (2006) is er bovendien een leeg tussengebied tussen luxe private ouderenzorg en schrale publieke ouderenzorg en zijn er mogelijkheden om ook juist de lokale gemeenschap te betrekken bij de zorg op het gebied van aandacht, bejegening en zingeving (Boekholdt, 2008). Regisseren ~ Andere partijen hebben een rol maar de overheid heeft de regie. Bij het bevorderen van informele zorg heeft de gemeente de regie over de activiteiten van andere partijen zoals welzijns-, zorg- en woonvoorzieningen. Zij kunnen in hun directe dienstverlening informele zorg bevorderen door oog te hebben voor de mogelijkheden om mantelzorgers te ontlasten. Hierboven is reeds genoemd dat het coördineren van vrijwilligerswerk binnen de zorgvoorzieningen mogelijkheden schept om creatief om te gaan met de spanning tussen vraag- en aanbod. Wel is het nodig om deze voorzieningen hierbij te ondersteunen en mogelijkheden te bieden op kennis en ervaring op dit gebied met elkaar te delen. Ook hier is het echter van belang om ook wijkoverstijgend

7 te denken en handelen. Bij sommige doelgroepen zoals mensen met een verstandelijke en psychische beperking is het organiseren van steun uit de buurt immers contraproductief. Reguleren ~ De overheid streeft haar doelen na met wet- en regelgeving en kan ook handhaven en sanctioneren. De in sommige gemeenten (voorgenomen) verplichte tegenprestatie voor mensen in de bijstand is wellicht de meest bekende mogelijkheid om via regulering informele zorg te stimuleren. Ook mantelzorg kan hierbij volgens het akkoord als tegenprestatie worden ingezet. Hoewel deze maatregel effectief kan zijn om de inzet van informele zorg kwantitatief te vergroten zal hier wel gekeken moeten worden naar de gevolgen voor de kwaliteit van de informele zorg en de relatie tussen zorgverlener en zorgvrager. Andere vormen van het toepassen van wet- en regelgeving ter bevordering van informele zorg liggen op het vlak van het arbeidsrecht ten aanzien van het mogelijk maken van mantelzorg voor werkenden, bijvoorbeeld ook voor mensen die voor een naaste zorgen die geen direct familielid is. Daarnaast kan de overheid door wet- en regelgeving aan te passen meer ruimte bieden voor bijvoorbeeld zorgcoöperaties mits de kwaliteit van de zorg behouden blijft danwel verbeterd wordt. Samengevat liggen de grootste uitdagingen voor gemeenten op het vlak van het faciliteren. Hiertoe zal er intensief samengewerkt moeten worden met professionals en burgers in een zoektocht naar nieuwe onderlinge verhoudingen. In een aparte handreiking van JSO worden tips en adviezen bij het bevorderen van informele zorg nader uitgewerkt.

8 Literatuurlijst Aalst, M. van, A. Boogaart, C. van den Handel en C. Kolner (2012). Nabuurschap 2.0. Informele zorg & dienstverlening in de buurt. Amsterdam: dsp-groep. Arts, K. en S. te Riele (2010) Vrijwilligerswerk. In: H. Schmeets (red.) Sociale Samenhang: Participatie, Vertrouwen en Integratie. Den Haag/Heerlen: CBS. Blokland-Potters, T. (1998). Wat stadsbewoners bindt: sociale relaties in een achterstandswijk Kampen: Kok Agora. Bochove, M. van, Verhoeven, I. en Roggeveen, S. (2012), Sterke vrijwilligers, volhardende professionals. Nieuwe verhoudingen door de Wmo, p in: De affectieve burger Hoe de overheid verleidt en verplicht tot zorgzaamheid Amsterdam: Van Gennep Boekholdt (2006) Burgerschap en burgerinitiatieven Presentatie gedownload op 18 december vanaf Boekholdt (2008) Verspil de energie niet aan een verloren gevecht tegen bezuinigingen Interview in tijdschrift Zorg en Welzijn, november 2008, gedownload op 18 december 2013 vanaf holdt.pdf Boer, A.H. de en M. de Klerk (2013) Informele zorg in Nederland; een literatuurstudie naar mantelzorg en vrijwilligerswerk in de zorg. Den Haag: SCP Bredewold, F., E. Tonkens en M. Trappenburg (2013) Begroeting, honden en winkeliers. Begrensd contact tussen mensen met een beperking en andere buurtbewoners, pag in Als meedoen pijn doet. Affectief burgerschap in de wijk Amsterdam: Van Gennep Bredewold, F., E. Tonkens en M. Trappenburg (2013) Wederkerigheid tussen weerbare en kwetsbare burgers Wat zijn de mogelijkheden en voorwaarden?, pag in Affectief burgerschap Amsterdam: Van Gennep CBS (2013). 220 duizend Nederlanders voelen zich zwaar belast door mantelzorg. Webpublicatie, 22 april 2013 (www.cbs.nl/nl-nl/menu/themas/gezondheidwelzijn/publicaties/artikelen/archief/2013/ pb.htm). Voorburg: Centraal Bureau voor de Statistiek. Grootegoed (2013) 4. Van claimcultuur naar schaamtecultuur? Over het behoud van de langdurige zorg voor diegenen die het echt nodig hebben, p Uit: De affectieve burger Amsterdam: Van Gennep Houwen, K. van der (2010). Informele hulp en mantelzorg. In: Hans Schmeets (red.), Sociale samenhang: participatie, vertrouwen en integratie (p ). Den Haag / Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek. Huygen, A., en de Meere, F. (2007). En, heb je ook een vraag? Ontwikkeling marktplaats voor burenhulp TijdVoorElkaar in Utrecht Zuid. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.

9 Kanne, P. en J. van den Berg (2013) Onderzoeksverslag TNS NIPO burgerparticipatie Wat zijn Nederlanders in staat en bereid zelf te doen? Wat weten ze van de terugtredende overheid? Amsterdam: TNS NIPO Kenniscentrum Wonen en Zorg (2013) Burgerinitiatief, vernieuwend, stimulerend en revolutionair Gedownload op 18 december 2013 van Klein, Marian van der, Jodi Mak en Renske van der Gaag, m.m.v. Majone Steketee (2011). Professionals en vrijwilligers(organisaties) rond jeugd en gezin: Literatuur over samenwerken in de pedagogische civil society. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut. Linders, L. (2010). De betekenis van nabijheid; een onderzoek naar informele zorg in een volksbuurt (proefschrift). Den Haag: Sdu. Mensink, W., A. Boele en P. van Houwelingen (2013) Burgerinitiatieven in de zorg zijn nog schaars Gedownload vanaf op 9 december 2013 Mensink, W., A. Boele en P. van Houwelingen (2013) Vrijwillige inzet en ondersteuningsinitiatieven. Een verkenning van Wmo-beleid en -praktijk in vijf gemeenten Den Haag: SCP Raad voor het openbaar bestuur (2012) Loslaten in vertrouwen; Naar een nieuwe verhouding tussen overheid, markt én samenleving Den Haag: ROB Scholten, C.(2011). Zonder cement geen bouwwerk. Vrijwilligerswerk in de zorg, nu en in de toekomst. Utrecht: Vilans / Movisie en Vereniging Nederlandse Organisaties Vrijwilligerswerk. Steyaert, J. en R. Kwekkeboom (2012). De zorgkracht van sociale netwerken. Utrecht: Movisie Struijs, A. (2006) Informele zorg. Achtergrondstudie bij het RVZ-advies Mensen met een beperking in Nederland: de AWBZ in perspectief. Den Haag: RVZ Tjadens, F. L. J., en Woldringh, C. (1991). Achtergronden van informele zorg. Een onderzoek bij ouderen naar mogelijkheden en problemen. Nijmegen: Instituut voor toegepaste sociale wetenschappen. Touwen, D.P., S. van Bruggen en J.P. Heering (2013). Zorg uit betrokkenheid; een betekenisvolle definitie van mantelzorg ten behoeve van een passend ondersteuningsbeleid. In: Tijdschrift voor gezondheidszorg en ethiek, jg. 23, nr. 1, p Interviews: Telefonisch interview met Monique Segijn, Bureau Vrijwilligerswerk gemeente Pijnacker-Nootdorp dd. 4 december 2013 Interview Peter Kanne, TNS NIPO d.d. 12 november 2013

Vrijwilligerswerk is geen containerbegrip

Vrijwilligerswerk is geen containerbegrip Vrijwilligerswerk is geen containerbegrip De veranderende politieke en maatschappelijke verhoudingen resulteren in minder overheid en meer burger. Door de terugtredende overheid ontstaat er meer ruimte

Nadere informatie

Mantelzorg in Nederland; soorten en maten. Alice de Boer SCP/VU

Mantelzorg in Nederland; soorten en maten. Alice de Boer SCP/VU Mantelzorg in Nederland; soorten en maten Alice de Boer SCP/VU 1 Beelden bij mantelzorg hulp aan familie, niet buren of vrienden persoonlijke verzorging is echte zorg vrouwen van middelbare leeftijd die

Nadere informatie

Ruim baan voor informele zorg

Ruim baan voor informele zorg Ruim baan voor informele zorg Henk Nies Vilans, Kenniscentrum Langdurende Zorg, Utrecht - Zonnehuis Leerstoel Organisatie en beleid van zorg Vrije Universiteit Amsterdam 17 e Regionale Zorgconferentie

Nadere informatie

Feiten en cijfers mantelzorg

Feiten en cijfers mantelzorg Feiten en cijfers mantelzorg Hieronder leest u de meest belangrijke feiten en cijfers op het gebied van mantelzorg in Nederland uit het SCP-rapport 'Informele hulp: wie doet er wat?' (2015). Aantal mantelzorgers

Nadere informatie

Informele hulp: wie doet er wat? Kerncijfers

Informele hulp: wie doet er wat? Kerncijfers Informele hulp: wie doet er wat? Kerncijfers Omvang, aard en kenmerken van mantelzorg en vrijwilligerswerk in de zorg en ondersteuning in 2014 Mirjam de Klerk, Alice de Boer, Inger Plaisier, Peggy Schyns,

Nadere informatie

participatiesamenleving

participatiesamenleving Tussen verzorgingsstaat en participatiesamenleving De feiten en fabels over informele zorg Prof. dr. Kim Putters Mezzo, 14 mei 2014 Inhoud 1. SCP en Mezzo 2. De Sociale Staatt van Nederland d 2013 3. De

Nadere informatie

Angst voor afhankelijkheid Over wederkerigheid en (on)afhankelijkheid in relaties tussen burgers

Angst voor afhankelijkheid Over wederkerigheid en (on)afhankelijkheid in relaties tussen burgers Angst voor afhankelijkheid Over wederkerigheid en (on)afhankelijkheid in relaties tussen burgers L.linders@fontys.nl Lilian Linders Fontys Hogeschool Sociale Studies 06 50242166 Masterclass Humanitas Academie

Nadere informatie

Manifest. voor de intensieve vrijwilligerszorg

Manifest. voor de intensieve vrijwilligerszorg Manifest voor de intensieve vrijwilligerszorg Manifest voor de intensieve vrijwilligerszorg Meer dan 15.000 mensen zijn vrijwilliger bij een Waarom dit manifest? organisatie voor Vrijwillige Thuishulp,

Nadere informatie

Verordening Tegenprestatie 2015

Verordening Tegenprestatie 2015 Bijlage 2 Verordening Tegenprestatie 2015 De raad van de gemeente Hengelo, gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders d.d. 3 november 2014, gelet op artikel 8a, eerste lid, onderdeel b, van de

Nadere informatie

Bouwstenen voor Burgerkracht. Dag van de transities, 19 november 2014 Helga Koper en Lydia Sterrenberg

Bouwstenen voor Burgerkracht. Dag van de transities, 19 november 2014 Helga Koper en Lydia Sterrenberg Bouwstenen voor Burgerkracht Dag van de transities, 19 november 2014 Helga Koper en Lydia Sterrenberg Even voorstellen: Platform 31 Wie zijn we? Een kennis- en netwerkorganisatie voor stedelijke en regionale

Nadere informatie

De Wmo en de decentralisaties

De Wmo en de decentralisaties De Wmo en de decentralisaties Presentatie Alice Makkinga Adviseur programma Aandacht voor Iedereen Inhoud Landelijk programma Aandacht voor iedereen Belangrijke maatschappelijke trends? Belangrijkste wettelijke

Nadere informatie

Goed samenspel met mantelzorgers loont! SharingDay 7-11 13

Goed samenspel met mantelzorgers loont! SharingDay 7-11 13 Goed samenspel met mantelzorgers loont! SharingDay 7-11 13 1 Wat is Mezzo? Landelijke Vereniging voor Mantelzorgers en Vrijwilligerszorg Visie: Wij maken het mogelijk dat mensen op eigen wijze voor elkaar

Nadere informatie

Sociaal netwerk bron van hulp en van zorg. Geeke Waverijn & Monique Heijmans

Sociaal netwerk bron van hulp en van zorg. Geeke Waverijn & Monique Heijmans Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Sociaal netwerk bron van hulp en van zorg, G. Waverijn & M. Heijmans, NIVEL, 2015) worden gebruikt. U vindt deze factsheet

Nadere informatie

Wiens verantwoordelijkheid is het eigenlijk. Mythen en feiten rond de informele steunstructuren

Wiens verantwoordelijkheid is het eigenlijk. Mythen en feiten rond de informele steunstructuren Wiens verantwoordelijkheid is het eigenlijk Mythen en feiten rond de informele steunstructuren Tot slot: Meer doelmatigheid van het professionele aanbod valt te verkrijgen door het kritisch doorlichten

Nadere informatie

Workshop symposium AWPG, 3 oktober 2016 Ans van der Borst, Antje Eugster en Noor Pleging

Workshop symposium AWPG, 3 oktober 2016 Ans van der Borst, Antje Eugster en Noor Pleging Workshop symposium AWPG, 3 oktober 2016 Ans van der Borst, Antje Eugster en Noor Pleging Inleiding Mantelzorg: definitie, cijfers en gevolgen Respijtzorg De praktijk Aan de slag met de Health Angels: Ans

Nadere informatie

Beleid mantelzorg en vrijwilligers Fener Zorg

Beleid mantelzorg en vrijwilligers Fener Zorg P a g i n a 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 1 2. Begrippen 1-2 3. Verschillen tussen mantelzorg en vrijwilligerswerk 2 4. Mantelzorg in Rotterdam 2-3 5. Visie van Fener Zorg op mantelzorg en vrijwilligers

Nadere informatie

De 3 decentralisa.es in het nieuws van 2015

De 3 decentralisa.es in het nieuws van 2015 De 3 decentralisa.es in het nieuws van 2015 Evelien Tonkens Hoogleraar burgerschap en humanisering van ins6tu6es en organisa6es Universiteit voor Humanis6ek, Utrecht De Staat van Nederland, 22 september

Nadere informatie

Verslag conferentie De kracht van wederkerigheid In het kader van het Communicatietraject WMO: een bovenregionale impuls

Verslag conferentie De kracht van wederkerigheid In het kader van het Communicatietraject WMO: een bovenregionale impuls Verslag conferentie De kracht van wederkerigheid In het kader van het Communicatietraject WMO: een bovenregionale impuls 9 september 2013, Eetcafé De Andere Oever, Purmerend De conferentie was in handen

Nadere informatie

Startnotitie nota mantelzorg en vrijwilligerswerk Hellevoetsluis 2015

Startnotitie nota mantelzorg en vrijwilligerswerk Hellevoetsluis 2015 Startnotitie nota mantelzorg en vrijwilligerswerk Hellevoetsluis 2015 Datum: maart 2015 Afdeling: Samenlevingszaken In- en aanleiding Voor u ligt de startnotitie voor de aankomende beleidsnota van de gemeente

Nadere informatie

Mantelzorg. Figuur 1. Mantelzorg per GGD regio. 2 van 6 Rapport Mantelzorg. Bron: Zorgatlas RIVM

Mantelzorg. Figuur 1. Mantelzorg per GGD regio. 2 van 6 Rapport Mantelzorg. Bron: Zorgatlas RIVM Mantelzorg Op 10 november 2014 is het de Dag van de Mantelzorg. Dit jaar wordt deze dag voor de 16 e maal georganiseerd. De Dag van de Mantelzorg is bedoeld om mantelzorgers in het zonnetje te zetten en

Nadere informatie

Verordening Tegenprestatie Participatiewet 2015

Verordening Tegenprestatie Participatiewet 2015 De raad van de gemeente Boxtel, gelezen het voorstel van het college van burgemeester en wethouders van 25 november 2014, gelet op artikelen 8a, eerste lid, onderdeel b en 9 eerste lid onderdeel c van

Nadere informatie

Mantelzorgers maken weinig gebruik van verlofregelingen

Mantelzorgers maken weinig gebruik van verlofregelingen Mantelzorgers maken weinig gebruik van verlofregelingen Martijn Souren Ongeveer 7 procent van de werknemers met een verleent zelf mantelzorg. Ze maken daar slechts in beperkte mate gebruik van aanvullende

Nadere informatie

De economische betekenis van mantelzorg

De economische betekenis van mantelzorg De economische betekenis van mantelzorg Guus Schrijvers, opvolger van prof.dr. J.C.M. Hattinga Verschure en auteur van het boek Zorginnovatie volgens het Cappuccinomodel Beschrijving van het begrip mantelzorg

Nadere informatie

Familieparticipatie en mantelzorg

Familieparticipatie en mantelzorg Familieparticipatie en mantelzorg Inleiding: Mantelzorg en familieparticipatie zijn twee begrippen die vaak door elkaar gebruikt worden. Norschoten maakt onderscheid in deze twee begrippen. In deze notitie

Nadere informatie

Speerpunten en kwaliteitscriteria Bijzondere Subsidieverordening Ondersteuning Mantelzorg en Vrijwilligerswerk Amsterdam 2012-2015

Speerpunten en kwaliteitscriteria Bijzondere Subsidieverordening Ondersteuning Mantelzorg en Vrijwilligerswerk Amsterdam 2012-2015 Speerpunten en kwaliteitscriteria Bijzondere Subsidieverordening Ondersteuning Mantelzorg en Vrijwilligerswerk Amsterdam 2012-2015 1. Inleiding Een van de nieuwe punten in de Bijzondere Subsidieverordening

Nadere informatie

Vrijwillige inzet in Delft

Vrijwillige inzet in Delft ondersteuning school nuttig sport Wmo noodzakelijk sociale contacten vaardigheden April 2016 Advies/O&S cultuur netwerken gebied van godsdienst plezier sociale samenleving waardering Vrijwillige inzet

Nadere informatie

Oude en nieuwe Wmo. ondersteuning. 2 Deze resultaatgebieden zijn: a. een huishouden te voeren; b. zich te verplaatsen in en om de woning;

Oude en nieuwe Wmo. ondersteuning. 2 Deze resultaatgebieden zijn: a. een huishouden te voeren; b. zich te verplaatsen in en om de woning; Oude en nieuwe Wmo De Tweede Kamer is akkoord met het Voorstel van wet Wmo 2015. Na behandeling in de Eerste Kamer zal dit voorstel eind 2014 de huidige Wmo gaan vervangen. Tussen de huidige Wmo en het

Nadere informatie

Mantelzorgers. Mantelzorgen?... Nee hoor, gewoon Liefde!

Mantelzorgers. Mantelzorgen?... Nee hoor, gewoon Liefde! Mantelzorgers Als de alledaagse dingen niet meer vanzelfsprekend zijn, als de regie voeren over je leven een klus blijkt te zijn geworden en het misschien ook lastig is om jezelf te verzorgen, dan is het

Nadere informatie

Werkbezoek Gemeenteraad Leiderdorp 21 mei 2014

Werkbezoek Gemeenteraad Leiderdorp 21 mei 2014 Werkbezoek Gemeenteraad Leiderdorp 21 mei 2014 Programma Welkom en korte kennismaking Pluspunt aan het werk Ouderen Mantelzorgers Visie Pluspunt op ontwikkelingen in sociaal domein Pluspunt aan het werk

Nadere informatie

Steunpunten vrijwilligers en mantelzorg

Steunpunten vrijwilligers en mantelzorg Steunpunten vrijwilligers en mantelzorg Welkom De steunpunten algemeen Stand van zaken steunpunt vrijwilligers Stand van zaken steunpunt mantelzorg Vragen Contactgegevens De steunpunten Startbijeenkomst

Nadere informatie

Vrijwilligers in de zorg voor en ondersteuning van ouderen in de nieuwe Wmo. Mieke Biemond

Vrijwilligers in de zorg voor en ondersteuning van ouderen in de nieuwe Wmo. Mieke Biemond Vrijwilligers in de zorg voor en ondersteuning van ouderen in de nieuwe Wmo Mieke Biemond Inhoud presentatie Kern- en knelpunten van de nieuwe Wmo Vrijwilligers in Nederland Toekomstagenda Informele zorg

Nadere informatie

Sociale netwerken. Waarom en hoe?

Sociale netwerken. Waarom en hoe? Sociale netwerken Waarom en hoe? Opbouw verhaal Zorg in Nederland -recente ontwikkelingen en hun achtergronden Verschijningsvormen en omvang informele zorg Zorg voor de informele zorg De kracht van netwerken

Nadere informatie

Samen voor een sociale stad

Samen voor een sociale stad Samen voor een sociale stad 2015-2018 Samen werken we aan een sociaal en leefbaar Almere waar iedereen naar vermogen meedoet 2015 Visie VMCA 2015 1 Almere in beweging We staan in Almere voor de uitdaging

Nadere informatie

DE MANTELZORGMAKELAAR. Henny Seiler Mantelzorgmakelaar 19 januari 2016

DE MANTELZORGMAKELAAR. Henny Seiler Mantelzorgmakelaar 19 januari 2016 DE MANTELZORGMAKELAAR Henny Seiler Mantelzorgmakelaar 19 januari 2016 INFORMATIE AVOND EVEN NIET? Wanneer bent u mantelzorger Knelpunten van mantelzorgers Wat is respijtzorg Wat kan een mantelzorgmakelaar

Nadere informatie

Ontwikkelingen. Meer populair. Administratie, vervoer bieden, verzorging. Fondsen werven, belangenbehartiging, adviseren

Ontwikkelingen. Meer populair. Administratie, vervoer bieden, verzorging. Fondsen werven, belangenbehartiging, adviseren Vrijwilligerswerk Vrijwilligerswerk Werk dat in enig georganiseerd verband, onverplicht en onbetaald wordt verricht ten behoeve van anderen of de samenleving Mantelzorg valt buiten de definitie van vrijwilligerswerk

Nadere informatie

Mantelzorg, waar ligt de grens?

Mantelzorg, waar ligt de grens? Mantelzorg, waar ligt de grens? CDA Talentacademie 2014-2015 Anita Relou Wat is volgens het christendemocratisch gedachtengoed de grens van mantelzorg. Inleiding 2015. Een jaar met veel veranderingen in

Nadere informatie

Vrouwen, mannen en mantelzorg Beelden en feiten. Alice de Boer en Saskia Keuzenkamp

Vrouwen, mannen en mantelzorg Beelden en feiten. Alice de Boer en Saskia Keuzenkamp Vrouwen, mannen en mantelzorg Beelden en feiten Alice de Boer en Saskia Keuzenkamp Sociaal en Cultureel Planbureau Den Haag, 2009 In kranten en beleidsstukken is met enige regelmaat te lezen dat mannen

Nadere informatie

Maatwerk gewenst in de ondersteuning? Soort beperking van belang

Maatwerk gewenst in de ondersteuning? Soort beperking van belang Maatwerk gewenst in de ondersteuning? Soort beperking van belang Door: Dorrit Verkade en Annelies de Jong van Onderzoekcentrum Drechtsteden (OCD) Waarom deze factsheet? Er vinden belangrijke veranderingen

Nadere informatie

Dé mantelzorger bestaat niet

Dé mantelzorger bestaat niet Dé mantelzorger bestaat niet Deze notitie over mantelzorg is opgesteld is samenwerking met: Stichting Pulse, Plaatselijk Overleg Gehandicapten, het Nederlandse Rode Kruis, de Zonnebloem IJsselstein, de

Nadere informatie

De raad van de gemeente Schiermonnikoog,

De raad van de gemeente Schiermonnikoog, De raad van de gemeente Schiermonnikoog, Gelet op artikel 8a, eerste lid, onderdeel b, van de Participatiewet, artikel 35, eerste lid, onderdeel e van de Wet Inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk

Nadere informatie

Feiten en cijfers mantelzorg (en werk) Maak werk van mantelzorg. januari 16

Feiten en cijfers mantelzorg (en werk) Maak werk van mantelzorg. januari 16 Feiten en cijfers mantelzorg (en werk) Maak werk van mantelzorg januari 16 1 Maatschappelijke ontwikkelingen Door de vergrijzing neemt de vraag naar zorg toe. De nieuwe Wet maatschappelijke ondersteuning

Nadere informatie

Binding met buurt en buurtgenoten

Binding met buurt en buurtgenoten Binding met buurt en buurtgenoten Rianne Kloosterman, Karolijne van der Houwen en Saskia te Riele Het overgrote deel van de Nederlandse bevolking kan bij buurtgenoten terecht voor praktische hulp. Minder

Nadere informatie

Sociale kracht in Houten Burgerpeiling 2014

Sociale kracht in Houten Burgerpeiling 2014 in Houten Burgerpeiling 2014 Onderzoek uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Houten Projectnummer 598 / 2015 Samenvatting Goede score voor Sociale Kracht in Houten Houten scoort over het algemeen goed als

Nadere informatie

15 november 2012 NOVi-bijeenkomst Begrippenkader Vrijwilligerswerk 52 vrijwilligerscentrales nvt

15 november 2012 NOVi-bijeenkomst Begrippenkader Vrijwilligerswerk 52 vrijwilligerscentrales nvt Vergadering d.d. Activiteit Aanwezig Afwezig 15 november 2012 NOVi-bijeenkomst Begrippenkader Vrijwilligerswerk 52 vrijwilligerscentrales nvt Op 15 november kwamen 52 mensen van vrijwilligerscentrales

Nadere informatie

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Inhoud 1. Inleiding 2 De Wmo-werkplaats 2 Schets van de context 2 Ontwikkelde producten 3 2. Doel onderzoek

Nadere informatie

Voorbereiden door krachten te bundelen... 2. Visie op nieuwe taken... 2. Vernieuwingen in welzijn, (jeugd)zorg en werk... 2

Voorbereiden door krachten te bundelen... 2. Visie op nieuwe taken... 2. Vernieuwingen in welzijn, (jeugd)zorg en werk... 2 Nieuwsbrief sociaal domein, #1 Vernieuwing welzijn, (jeugd)zorg en werk Inhoud Voorbereiden door krachten te bundelen... 2 Visie op nieuwe taken... 2 Vernieuwingen in welzijn, (jeugd)zorg en werk... 2

Nadere informatie

Nederland participatieland? Marja Jager-Vreugdenhil Werkconferentie Digitale zelfredzaamheid Wierden, 24 juni 2014

Nederland participatieland? Marja Jager-Vreugdenhil Werkconferentie Digitale zelfredzaamheid Wierden, 24 juni 2014 Nederland participatieland? Marja Jager-Vreugdenhil Werkconferentie Digitale zelfredzaamheid Wierden, 24 juni 2014 Nederland participatieland? Wmo als operatie om zorgstelsel te behouden Vier routes:

Nadere informatie

Achtergrondinformatie geldstromen en wetten

Achtergrondinformatie geldstromen en wetten Achtergrondinformatie geldstromen en wetten Tot stand gekomen in het kader van het project RAAK-MKB Ontwerpen voor zorgverleners Auteurs Dr. F. Verhoeven; onderzoeker lectoraat Co-design (HU) Ing. K. Voortman-Overbeek;

Nadere informatie

Betekenis voor beroepsonderwijs

Betekenis voor beroepsonderwijs Betekenis voor beroepsonderwijs Paul Vlaar Landelijk overleg Wmo-werkplaatsen Opbouw inleiding Transities sociale domein Wat zijn Wmo-werkplaatsen? Waar zitten werkplaatsen en wat doen zij? Urgentie van

Nadere informatie

Wordt de participatiesamenleving echt onze toekomst?

Wordt de participatiesamenleving echt onze toekomst? Wordt de participatiesamenleving echt onze toekomst? Groningen, 12 november 2015 Paul Schnabel Universiteit Utrecht Troonrede 2013... De klassieke verzorgingsstaat verandert langzaam maar zeker in een

Nadere informatie

De Bibliotheek; óók partner in het sociale domein

De Bibliotheek; óók partner in het sociale domein De Bibliotheek; óók partner in het sociale domein Laaggeletterden hebben vaker te maken met armoede, Schuldhulp en gezondheidsproblemen. Gemeenten, wijkteams en consulenten Werk en Inkomen zijn zich hier

Nadere informatie

Productbeschrijving Wmo contract 2016

Productbeschrijving Wmo contract 2016 Productbeschrijving Wmo contract 2016 In dit document worden de ingekochte producten beschreven. Het is bedoeld als handreiking bij de beoordeling van de in te zetten ondersteuning. Geen vaste criteria

Nadere informatie

Sociale netwerkstrategie, zelforganisatie burgers en Wmo. GGD Flevoland 21mei 2015

Sociale netwerkstrategie, zelforganisatie burgers en Wmo. GGD Flevoland 21mei 2015 Sociale netwerkstrategie, zelforganisatie burgers en Wmo GGD Flevoland 21mei 2015 Inhoud Sociale netwerkversterking/strategie Zelforganisatie van burgers Combinatie met Wmo Sociaal netwerk en strategie

Nadere informatie

Mantelzorgbeleid. Mantelzorgbeleid De Gouden Leeuw Groep - mei

Mantelzorgbeleid. Mantelzorgbeleid De Gouden Leeuw Groep - mei Mantelzorgbeleid Mantelzorgbeleid De Gouden Leeuw Groep - mei 2016-1 Inleiding De Gouden Leeuw Groep hecht veel waarde aan een goede relatie tussen de cliënt, de mantelzorger en de medewerker(s) van De

Nadere informatie

Vrijwilligerswerk Vrijwillige hulp

Vrijwilligerswerk Vrijwillige hulp Vrijwilligerswerk Mantelzorg Vrijwillige hulp Burenhulp Maak samen het verschil. Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil. Hun inzet op het gebied van onder andere cultuur, zorg, sport, natuur

Nadere informatie

Mantelzorgers demografisch

Mantelzorgers demografisch Mantelzorgers demografisch Tot stand gekomen in het kader van het project RAAK-MKB Ontwerpen voor zorgverleners Auteurs Ing. K. Voortman-Overbeek; onderzoeker lectoraat Industrial Design (Saxion) Redactie

Nadere informatie

Mantelzorg en vrijwilligerszorg is de basis

Mantelzorg en vrijwilligerszorg is de basis Mantelzorg en vrijwilligerszorg is de basis - Beuningen - - donderdag 19 november 2015 1 Van Binnenhof naar Beuningen een beeld 2 Waar hebben we het over zelfzorg gebruikelijke zorg Informele zorg professionele

Nadere informatie

Ik heb hulp en ondersteuning thuis. Wat verandert er in 2015?

Ik heb hulp en ondersteuning thuis. Wat verandert er in 2015? Ik heb hulp en ondersteuning thuis Wat verandert er in 2015? Meestal kunt u met hulp van familie of buren uw leven prima organiseren. Maar soms heeft u hulp nodig. Voor ondersteuning in de huishouding.

Nadere informatie

LOKAAL GEZONDHEIDSBELEID BERGEIJK 2017/2020

LOKAAL GEZONDHEIDSBELEID BERGEIJK 2017/2020 1 LOKAAL GEZONDHEIDSBELEID BERGEIJK 2017/2020 FRANK VAN DER MEIJDEN (WETHOUDER GEZONDHEIDSBELEID) MARJON JACOBS (BELEIDSMEDEWERKER GEZONDHEIDSBELEID) TINEKE MEELDIJK (GGD) 2 DOEL VAN DEZE AVOND Integraal

Nadere informatie

Zorgvrijwilligers, hoe zet je ze op een verantwoorde manier in? Ilse de Bruijn 12 november 2013, Den Haag

Zorgvrijwilligers, hoe zet je ze op een verantwoorde manier in? Ilse de Bruijn 12 november 2013, Den Haag Zorgvrijwilligers, hoe zet je ze op een verantwoorde manier in? Ilse de Bruijn 12 november 2013, Den Haag Vrijwilligerswerk in zorg & ondersteuning Werk dat in enig georganiseerd verband, onverplicht en

Nadere informatie

Wmo-kanteling. Raadpleging Inwonerpanel Dongen

Wmo-kanteling. Raadpleging Inwonerpanel Dongen Wmo-kanteling Raadpleging Inwonerpanel Dongen Even voorstellen 2 Stephan Dijcks GfK onderzoekt gedrag consumenten en burgers Beheer en onderzoek Inwonerpanel Dongen Uitvoerder landelijke Wmo-evaluatie

Nadere informatie

Toelichting Verordening tegenprestatie Participatiewet gemeente Waterland 2015

Toelichting Verordening tegenprestatie Participatiewet gemeente Waterland 2015 Toelichting Verordening tegenprestatie Participatiewet gemeente Waterland 2015 Het college is bevoegd een belanghebbende te verplichten naar vermogen een tegenprestatie te verrichten, ook als die tegenprestatie

Nadere informatie

Programma. 1. Presentatie onderzoek: Fadoua Achgaph uur. 2. Presentatie van organisaties uur Pluspunt MEE Activite

Programma. 1. Presentatie onderzoek: Fadoua Achgaph uur. 2. Presentatie van organisaties uur Pluspunt MEE Activite Programma 1. Presentatie onderzoek: Fadoua Achgaph 19.35-19.55 uur 2. Presentatie van organisaties 19.55-20.10 uur Pluspunt MEE Activite 3. Presentatie 20.15-20.20 uur Gemiva Mezzo LVvm 4. Workshops in

Nadere informatie

Mantelzorgbeleid WZU Veluwe 2015

Mantelzorgbeleid WZU Veluwe 2015 Mantelzorgbeleid WZU Veluwe 2015 April 2015 Ant Stremmelaar Adviseur Zorg en Kwaliteit Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Doel 3 3. Begripsbepaling 3 4. Uitgangspunten WZU Veluwe 4 2 Inleiding Mantelzorg

Nadere informatie

TRILL Programma van eisen VWC

TRILL Programma van eisen VWC TRILL Programma van eisen VWC Inleiding TRILL is een methodiek die de verantwoordelijkheden en de te leveren prestaties van betrokken partijen in kaart brengt. Zo moet de ambtenaar de beleidsdoelstellingen

Nadere informatie

Uitgelicht: Adviezen participatieraad Asten Bijlage 4

Uitgelicht: Adviezen participatieraad Asten Bijlage 4 Uitgelicht: Adviezen participatieraad Bijlage 4 4. Algemeen: VISIE EN UITGANGSPUNTEN De PR onderschrijft de visie dat niet vanuit beperkingen maar vanuit mogelijkheden, participatie en kansen gedacht moet

Nadere informatie

Antwoorden op vragen over veranderingen Wmo/Awbz

Antwoorden op vragen over veranderingen Wmo/Awbz Antwoorden op vragen over veranderingen Wmo/Awbz BEREIKBAARHEID EN INFORMATIE Hoe word ik als cliënt geïnformeerd over de veranderingen? Met een brief van de gemeente Met een persoonlijk gesprek in 2015

Nadere informatie

Zelfredzaamheid, eigen kracht en de rol van kerken: Kansen & grenzen Verslag bijeenkomst maandag 16 november 2015

Zelfredzaamheid, eigen kracht en de rol van kerken: Kansen & grenzen Verslag bijeenkomst maandag 16 november 2015 Who Cares! Zelfredzaamheid, eigen kracht en de rol van kerken: Kansen & grenzen Verslag bijeenkomst maandag 16 november 2015 Op deze bijeenkomst gingen we in gesprek over de kansen en de grenzen ten aanzien

Nadere informatie

Informele helper en o zo gelukkig Alice de Boer en Crétien van Campen

Informele helper en o zo gelukkig Alice de Boer en Crétien van Campen Informele helper en o zo gelukkig Alice de Boer en Crétien van Campen In krantenberichten wordt informele hulp vaak geassocieerd met overbelaste verzorgers die naast een baan ook nog veel tijd besteden

Nadere informatie

Presentatie voor cliëntenorganisaties

Presentatie voor cliëntenorganisaties Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling Presentatie voor cliëntenorganisaties 18 oktober 2013 Ambitie 1. Hulp en zorg anders georganiseerd: dichtbij huis, snel beschikbaar, minder versnipperd 2. Groter beroep

Nadere informatie

Welzijn nieuwe stijl. Thema-avond gemeenteraad Geldermalsen. 19 oktober 2010 Marjon Breed

Welzijn nieuwe stijl. Thema-avond gemeenteraad Geldermalsen. 19 oktober 2010 Marjon Breed Welzijn nieuwe stijl Thema-avond gemeenteraad Geldermalsen 19 oktober 2010 Marjon Breed Presentatie Welzijn nieuwe stijl Welzijn in Geldermalsen De Wmo Welzijn Actuele ontwikkelingen Welzijn nieuwe stijl

Nadere informatie

WMO Rotterdam. Van verzorgingstaat naar - stad en - straat

WMO Rotterdam. Van verzorgingstaat naar - stad en - straat WMO Rotterdam Van verzorgingstaat naar - stad en - straat Beleidskader Wmo: voor wie? Inwoners van Rotterdam Circa 525.00 zelfredzame burgers Circa 62.000 beperkt zelfredzame burgers Circa 30.000 kwetsbare

Nadere informatie

Verordening tegenprestatie Participatiewet, IOAW en IOAZ 2015

Verordening tegenprestatie Participatiewet, IOAW en IOAZ 2015 Verordening tegenprestatie Participatiewet, IOAW en IOAZ 2015 Definitieve versie 30-10-2014 Verordening tegenprestatie Participatiewet, IOAW en IOAZ 2015 De raad van de gemeente Montferland; Gelezen het

Nadere informatie

De Sociale Staat van Nederland

De Sociale Staat van Nederland De Sociale Staat van Nederland Uitdagingen voor praktijk, onderzoek en opleidingen in de langdurige zorg Ben Sajet Centrum, 22 april 2016 Kim Putters Is Nederland een participatiesamenleving? Verdeling

Nadere informatie

Eenzaamheid onder ouderen

Eenzaamheid onder ouderen Eenzaamheid onder ouderen Een inventarisatie van de stand van zaken en van een mogelijke aanpak in Ede (versie 31 oktober 2011) Op 3 februari 2011 heeft de gemeenteraad een motie aangenomen over eenzaamheid

Nadere informatie

DE AANPAK VAN SOCIAAL ISOLEMENT. KNELPUNTEN EN DILEMMA S.

DE AANPAK VAN SOCIAAL ISOLEMENT. KNELPUNTEN EN DILEMMA S. DE AANPAK VAN SOCIAAL ISOLEMENT. KNELPUNTEN EN DILEMMA S. Presentatie DAK bijeenkomst 16 juni 2014 Dr. Marina Jonkers ONDERWERPEN Wat doet LESI? Aanpak sociaal isolement in gemeenten Beleidsurgentie en

Nadere informatie

Informele Zorg. Beleidsnota. Definitief. Manon Aarninkhof, MichelleNijdam, Corina Bosma Jos Olde Engberink. datum Juli 2015

Informele Zorg. Beleidsnota. Definitief. Manon Aarninkhof, MichelleNijdam, Corina Bosma Jos Olde Engberink. datum Juli 2015 Informele Zorg Beleidsnota datum Juli 2015 status versie 1.1 auteur(s) Eigenaar Definitief Manon Aarninkhof, MichelleNijdam, Corina Bosma Jos Olde Engberink Inhoud 1. Inleiding... 3 1.1. Aanleiding...

Nadere informatie

Samen Sterk in Best. Inhoudsopgave

Samen Sterk in Best. Inhoudsopgave Srb PvA Samen sterk in Best 20140217 / 17-2-14 / blz. 1 van 5 Samen Sterk in Best Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Vraagstelling en achtergrond 3. Doelstelling 4. Op te leveren resultaten 5. Afbakening 6.

Nadere informatie

De Wmo en de decentralisaties

De Wmo en de decentralisaties De Wmo en de decentralisaties Presentatie Alice Makkinga Adviseur programma Aandacht voor Iedereen Inhoud Landelijk programma Aandacht voor iedereen Belangrijke maatschappelijke trends? Belangrijkste wettelijke

Nadere informatie

Wmo-loket. In gesprek over wat u nodig heeft aan ondersteuning

Wmo-loket. In gesprek over wat u nodig heeft aan ondersteuning Wmo-loket In gesprek over wat u nodig heeft aan ondersteuning sopgave 1. Wet maatschappelijke ondersteuning... 5 De gemeente... 5 Het Wmo loket... 5 Het gesprek... 6 2. Het gesprek voorbereiden... 7 Woonsituatie...

Nadere informatie

Vrijwilligerswerk en informele zorg binnen de transities

Vrijwilligerswerk en informele zorg binnen de transities Vrijwilligerswerk en informele zorg binnen de transities 02/2015 Sinds 2015 is de transitie van het sociaal domein een feit. Met de invoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning, de Jeugdwet, de

Nadere informatie

VERORDENING TEGENPRESENTATIE PARTICIPATIEWET, IOAW EN IOAZ 2015

VERORDENING TEGENPRESENTATIE PARTICIPATIEWET, IOAW EN IOAZ 2015 VERORDENING TEGENPRESENTATIE PARTICIPATIEWET, IOAW EN IOAZ 2015 Artikel 1. Begrippen In deze verordening wordt verstaan onder: a) uitkeringsgerechtigden: personen die een uitkering ontvangen op grond van

Nadere informatie

Een jonge mantelzorger is jonger dan 23 jaar en groeit op in een gezinssituatie waar langdurige zorg wordt verleend.

Een jonge mantelzorger is jonger dan 23 jaar en groeit op in een gezinssituatie waar langdurige zorg wordt verleend. Gemeente Amsterdam Wethouder E. van der Burg Postbus 202 1000 AE AMSTERDAM Amsterdam, 29 mei 2015 Betreft: (ongevraagd) advies over Mantelzorg Geachte heer Van der Burg, Naar aanleiding van een besluit

Nadere informatie

18% 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0% jaar jaar jaar 65+ Man Vrouw Ja Nee. Deventer gemiddelde

18% 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0% jaar jaar jaar 65+ Man Vrouw Ja Nee. Deventer gemiddelde Bewonersonderzoek Deventer 2009: onderdeel mantelzorg Met de invoering van de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO) in 2007 zijn gemeenten verantwoordelijk voor de ondersteuning van mantelzorgers. Mantelzorgers

Nadere informatie

Analyse aanbod Ermelo

Analyse aanbod Ermelo Analyse aanbod Ermelo (Op basis van cijfers 2008) A. Aanknopingspunten uit Actief en betrokken meerjarenbeleidsplan Wmo 2008-2012 Om zelfredzaamheid te vergroten en mensen meer te betrekken bij activiteiten

Nadere informatie

Presentatie Nuenense buurt- en wijkverenigingen 17 november 2014 Wethouder Paul Weijmans, portefeuillehouder coördinatie Transities

Presentatie Nuenense buurt- en wijkverenigingen 17 november 2014 Wethouder Paul Weijmans, portefeuillehouder coördinatie Transities De drie transities Jeugdwet, Wmo 2015 en Participatiewet Presentatie Nuenense buurt- en wijkverenigingen 17 november 2014 Wethouder Paul Weijmans, portefeuillehouder coördinatie Transities Nieuwe verantwoordelijkheden

Nadere informatie

Bijzondere mantelzorgers. Bijzondere mantelzorgers. Opbouw. Opbouw. Bijzondere mantelzorg 7-7-2014. Aandacht voor naasten - een korte historie

Bijzondere mantelzorgers. Bijzondere mantelzorgers. Opbouw. Opbouw. Bijzondere mantelzorg 7-7-2014. Aandacht voor naasten - een korte historie Presentatie Rick Kwekkeboom Bijzondere mantelzorgers Bijzondere mantelzorgers De lat, die bepaal jij De lat, die bepaal jij (????) Aandacht voor naasten - een korte historie In tijden van anti-psychiatrie:

Nadere informatie

Welkom. Raadsconferentie Gulpen-Wittem 3 oktober 2013. Gertie de Veen en Sonja Vlaming Directeur en mantelzorgconsulent

Welkom. Raadsconferentie Gulpen-Wittem 3 oktober 2013. Gertie de Veen en Sonja Vlaming Directeur en mantelzorgconsulent Welkom Raadsconferentie Gulpen-Wittem 3 oktober 2013 Gertie de Veen en Sonja Vlaming Directeur en mantelzorgconsulent Inhoud presentatie Informatie en kengegevens Steunpunt Mantelzorg De praktijk aan het

Nadere informatie

Van Kooten en de bie. De rol van de vrijwilliger en de betekenis van de Kanteling

Van Kooten en de bie. De rol van de vrijwilliger en de betekenis van de Kanteling Van Kooten en de bie Een vooruitziende blik of is er echt niets veranderd? De rol van de vrijwilliger en de betekenis van de Kanteling http://www.youtube.com/watch?v=ebj1ra24kbs Bijeenkomst 1 Vrijwilliger

Nadere informatie

SAMENSPEL FORMELE EN INFORMELE ZORG

SAMENSPEL FORMELE EN INFORMELE ZORG SAMENSPEL FORMELE EN INFORMELE ZORG Nieuwsbrief No 1 Mei 2013 Dit is de eerste nieuwsbrief van het project Samenspel Formele en Informele zorg van de Wmo werkplaatsutrecht. Op de site www.wmowerkplaatsutrecht.nl

Nadere informatie

Inkoop- & veranderscenario s

Inkoop- & veranderscenario s Veranderingen in de hulp bij het huishouden Inkoop- & veranderscenario s Planning inkoop en hervorming Nieuwe uitgangspunten Wmo 2015 Visie op overheidsparticipatie Alternatieven en voorbeelden Veranderingen

Nadere informatie

Onderzoek en Statistiek Gemeente Lelystad Telefoon: 0320-278574 E-mail: lelystadspanel@lelystad.nl www.lelystadspanel.nl

Onderzoek en Statistiek Gemeente Lelystad Telefoon: 0320-278574 E-mail: lelystadspanel@lelystad.nl www.lelystadspanel.nl LE S LY TA D SP A N H ul p aa n an de re n en vr ijw ill ig er w er k EL Onderzoek en Statistiek Gemeente Lelystad Telefoon: 0320-278574 E-mail: lelystadspanel@lelystad.nl www.lelystadspanel.nl Colofon

Nadere informatie

PARTICIPATIERAADHAARLEM

PARTICIPATIERAADHAARLEM Uitkomsten werkgroepen Netwerkbijeenkomst 19 februari 2014 De deelnemers aan de werkgroepen vertegenwoordigen met elkaar het brede sociale domein van Haarlem. Samen met de leden van de Participatieraad

Nadere informatie

Minters Mantelzorg. Kenniscentrum voor mantelzorgers én professionals. Voor mantelzorgers. Voor professionals. Over mantelzorg

Minters Mantelzorg. Kenniscentrum voor mantelzorgers én professionals. Voor mantelzorgers. Voor professionals. Over mantelzorg Voor mantelzorgers Voor professionals Over mantelzorg Minters Mantelzorg Kenniscentrum voor mantelzorgers én professionals Zorgt u meer dan acht uur per week en/of langer dan drie maanden voor uw partner,

Nadere informatie

Verordening tegenprestatie Regionale Sociale Dienst Hoeksche Waard 2015

Verordening tegenprestatie Regionale Sociale Dienst Hoeksche Waard 2015 Verordening tegenprestatie Regionale Sociale Dienst Hoeksche Waard 2015 Het algemeen bestuur van de Regionale Sociale Dienst Hoeksche Waard (RSDHW); gelezen het voorstel van het dagelijks bestuur van de

Nadere informatie

Notitie scheiden van wonen en zorg Kenmerk 13s043

Notitie scheiden van wonen en zorg Kenmerk 13s043 Notitie scheiden van wonen en zorg Kenmerk 13s043 Inleiding De overheid heeft besloten over te gaan het scheiden van de financiering van wonen en zorg. De overheid heeft ook besloten tot hervormingen van

Nadere informatie

Beleid mantelzorg. Versie 031109 Herzieningsdatum 031112

Beleid mantelzorg. Versie 031109 Herzieningsdatum 031112 Beleid mantelzorg Herzieningsdatum 031112 Mantelzorgbeleid Cederhof Mantelzorg kan worden gedefinieerd als de extra zorg en begeleiding die mensen, vrijwillig, langdurig en onbetaald, verlenen aan personen

Nadere informatie

Artikel 1 Begripsbepalingen

Artikel 1 Begripsbepalingen Burgemeester en wethouders van de gemeente Marum; gelet op de Jeugdwet 2015 en de artikelen 4 tot en met 13 van de Verordening Jeugdhulp Gemeente Marum 2015; besluiten vast te stellen de volgende NADERE

Nadere informatie

opdrachten bij thema participatiesamenleving

opdrachten bij thema participatiesamenleving opdrachten bij thema participatiesamenleving Wie gaat straks de Tena-luier van jouw moeder vervangen? opwarmen en oriënteren Opdracht 1 Placemat 1 Vorm een viertal en zorg voor één blanco A4 tje. 2 Beantwoord

Nadere informatie

Manifest. van de mantelzorger

Manifest. van de mantelzorger Manifest van de mantelzorger Manifest van de Mantelzorger Mantelzorgers zijn mensen die onbetaald en vanuit een persoonlijke band zorgen voor een hulpbehoevende oudere, chronische zieke of gehandicapte

Nadere informatie