Taal: Spraak en Schrift

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Taal: Spraak en Schrift"

Transcriptie

1 Taal: Spraak en Schrift Taal is een vorm van symbolische communicatie gebaseerd op klanken, geschreven symbolen en gebaren. Alle talen hebben een grammatica, regels over hoe klanken en woorden met elkaar verbonden worden. Linguïstiek is de studie van de taal en zijn regels. Zij probeert taal op een zo compact mogelijk manier een taal te beschrijven: Bijvoorbeeld: meervoud in het Nederlands = stam + en boek -> boeken; hoed -> hoeden; enz. Psycholinguïstiek is de studie over de manier hoe mensen omgaan met taal. Bijvoorbeeld: Zit de meervoudsregel als regel in ons hoofd, of wordt voor ieder woord apart het meervoud onthouden (zoals voor het geslacht van het woord: mannelijk, vrouwelijk, onzijdig)? Argument voor: Een regel kun je toepassen op onbekende woorden: meervoud van een bup -> twee buppen Taal is een hiërarchisch systeem met als basis het foneem (=het kleinste verschil tussen twee klanken dat een verschil in betekenis aanduidt). Iedere taal kan met een beperkt aantal fonemen beschreven worden (voor het Nederlands ca 40 van de 80 fonemen in de wereld). /b/ en /p/ zijn fonemen in het Nederlands omdat boot en poot twee verschillende woorden zijn. In het Chinees behoren de klanken /r/ en /l/ tot dezelfde foneem-klasse. Fonemen vormen hogere-orde structuren als syllaben, morfemen, woorden, frasen, en zinnen. Fonologische regels vertellen welke klankcombinaties aanvaardbaar zijn (bijv kt niet aan begin, maar wel aan het eind van een syllabe) en hoe deze gegroepeerd worden in hogere-orde structuren als syllaben (bijvoorbeeld iedere lettergreep moet een klinker hebben). In het alfabetisch schrift worden klanken weergegeven door letters of lettercombinaties (bijv sch staat voor 2 fonemen, de /s/ en de /x/). Letters of lettercombinaties die een foneem weergeven worden grafeem genoemd (s en ch). In sommige talen is de grafeem-foneem correspondentie regelmatig (oppervlakkige talen als Frans, Nederlands), in andere gevallen niet (diepe talen als Engels: vgl de i in hint en pint ). Fonemen en grafemen worden samengevoegd tot morfemen. Een morfeem is het kleinste bestanddeel van een woord met een eigen betekenis of grammaticale waarde (bijv honden = 2 morfemen; het stammorfeem hond + de meervoudsvorm en ). De woord-specifieke kennis van een persoon ligt opgeslagen in een soort woordenboek, het mentale lexicon. Voor lezen, luisteren, schrijven en de productie van spraak zijn aparte lexica, en als je meertalig bent heb je waarschijnlijk ook taalspecifieke lexica. Als een woord in het inputlexicon is geactiveerd, dan verwijst dit verder naar de semantiek (betekenis van woord), de syntax, de orthografie (schrift), het geslacht, enz).

2 De structuur van taal Woorden worden met elkaar gecombineerd in zinnen. De regels hiervoor zijn gegeven in de syntax. We kunnen goedgevormde van slechtgevormde zinnen onderscheiden zonder dat de zinnen zinvol zijn. Vergelijk 1 en 2: 1. kleurloze groene ideeën slapen boosaardig (correct) 2. Groen boosaardig slapen ideeën kleurloze (incorrect) Semantiek verwijst naar de betekenis die door de taal wordt uitgedrukt. Ook deze kan ambiguiteiten in de syntax oplossen. Bijvoorbeeld: ik zag het paard met de verrekijker. Daarnaast zijn er pragmatische aspecten: luisteraar en spreker moeten dezelfde termen gebruiken voor dezelfde betekenis, anders ontstaat verwarring Bijvoorbeeld: mag ik het zout?. Ja, dat mag... Noam Chomsky (1965) maakte een onderscheid tussen de oppervlakte en dieptestructuur van een zin. De oppervlaktestructuur verwijst naar de vorm waarin de woorden verschijnen, de dieptestructuur naar de betekenis van de zin. Er zijn transformatieregels om een oppervlakte- te genereren bij een bepaalde dieptestructuur. Dezelfde dieptestructuur kan door meerdere oppervlaktestructuren worden weergegeven: - de man sloeg de hond - de hond werd door de man geslagen - de hond die werd geslagen door de man > verwijst allemaal naar: slaan(man, hond) Volgens Chomsky heeft taalgedrag een sterke biologische grondslag (een taalorgaan). Verder zijn kinderen voorbestemd om taal op een bepaalde manier op een bepaalde tijd te leren (een kritische periode). Dieren missen deze grondslag. Een dramatisch voorbeeld van het overslaan van de kritische periode zijn verwaarloosde kinderen als Sujit Kumar: mv Het is echter duidelijk dat bijen, apen, wolven en vele andere diersoorten met elkaar communiceren. De vraag is echter of zij ook een symbolisch taalsysteem gelijk de mens kunnen leren (een generatief systeem waarbij met een beperkt aantal woorden en regels voor zinsvorming een oneindig aantal boodschappen gemaakt kan worden). In het begin probeerde men (Hayes, 1951) chimpansees te leren spreken (Viki). Dit was echter

3 gedoemd te mislukken omdat anatomisch gezien dit onmogelijk was. Daarom is bij recentere pogingen gebarentaal gebruikt. De Gardners (1978) voedden Washoe met gebarentaal op zoals een doofstom kind zou worden opgevoed. Iedereen in haar omgeving gebruikte gebarentaal. Na bijna 2 jaar kende ze 34 tekens, en na 5 jaar 160 tekens die ze ook in nieuwe combinaties leerde gebruiken. De Premacks (1971) leerden Sarah in een kooi plastic vormen te gebruiken die naar concepten verwezen. Om een banaan te krijgen moest ze bijvoorbeeld het banaanteken tonen. Op den duur leerde Sarah zinnen interpreteren als leg de banaan in de emmer en de appel in de mand. Savage-Rumbaugh s aap Kanzi was getraind om via een bord met symbolen te communiceren. Na 17 maanden kende hij 50 woorden en had hij ca 800 verschillende combinaties gebruikt. Is altijd de vraag geweest of deze capaciteiten berusten op verfijnde vormen van conditionering of rudimentaire vormen van grammaticale competentie. SPRAAK Verschillen tussen medeklinkers kunnen uitgedrukt worden in 3 articulatoire kenmerken: 1) plaats van articulatie (/b/ vs /d/), 2) stemhebbendheid (/b/ vs /p/) en 3) manier van articulatie (/b/ vs /m/). Plaats van articulatie: waar is de maximale constrictie? Manier van articulatie: O.a. plosieven (p,b,t,d,k), nasalen (m, n, ng), fricatieven (f,v,s,z,g), en lateralen (l,r). Stemhebbendheid: zijn stembanden aan het trillen (t.o.v. plosie voice onset time : b vs. p, d vs. t). Stemhebbend Stemloos Vorm van articulatie

4 Manier van articulatie Je zou verwachten dat m.n. plosieven (p,t,k,b,d) ambigue zijn omdat de relevante informatie zeer kort (60-80 ms) duurt. Echter, volgens het idee van de Categorische Perceptie worden plosieven op een speciale manier verwerkt. Speech is special (Liberman et al., 1957). Via de computer kun je een continuum identificatie creeren tussen twee fonemen. Fysiek zijn de aangrenzende stimuli even discriminatie verschillend van elkaar. Echter, bij foneemgrens identificatie van bijvoorbeeld een /ba- da/ continuum (hoorde je een /ba/ of /da/?) krijg je een specifieke S- vormige Verder kan men bij discriminatie (waren ze hetzelfde of niet?) twee stimuli beter onderscheiden indien ze verschillend geïdentificeerd werden tijdens de identificatie. Het idee van CP is dat je alleen de categorie waar de klank toe behoort (ba of da) kunt waarnemen (of onthouden), maar niet de subtiele verschillen ertussen. Onderzoek heeft aangetoond dat babies op zeer jonge leeftijd (< 8 weken) categorische perceptie hebben en zowat ieder fonetische detail kunnen onderscheidden. Methoden bij baby-onderzoek High Amplitude Sucking: Train de baby dat bij hard en snel zuigen op een fopspeen een stimulus wordt aangeboden (bruikbaar vanaf ca 1 maand). Baby krijgt telkens een bepaalde stimulus te horen als hij op fopspeen zuigt (high amplitude sucking, HAS). Na verloop van tijd stabiliseert het zuigen tot op een basis-niveau (soort van habituatie). Op dat moment wordt een nieuwe stimulus aangeboden. Als de baby deze als nieuw hoort, begint hij weer opnieuw snel te zuigen. Head turn procedure (Patricia Kuhl): Train het kind om het hoofd te draaien als er iets nieuws gehoord wordt (bruikbaar vanaf 5.5 maand) Trainingsfase: Op de achtergrond worden voortdurend stimuli uit dezelfde categorie gehoord (bijv /ba/). Soms wordt een stimulus uit de andere categorie gehoord (bijv /da/) en tegelijkertijd worden speelgoed-dieren verlicht achter een ruit. Het kind kijkt hierna en leert dat als er iets nieuws gehoord wordt, het moet kijken in andere richting.

5 Op het moment dat het kind dit 3 keer achter elkaar heeft gekeken (criterium), begint de test. In de testfase kun je nu subtielere veranderingen laten horen dan tijdens training. Vraag is of het kind deze veranderingen hoort. Een observant (die niets hoort) scoort wanneer het kind het hoofd 90 graden heeft gedraaid. Hits (draaien op deviante stimulus) worden reinforced met het zien van de dieren. Het blijkt dat kinderen geboren worden met het vermogen om alle fonetische contrasten te kunnen onderscheiden. Echter, vanaf 7-8 maanden vindt er een taal- specifieke tuning plaats waarbij kleine niet-fonemische verschillen minder goed worden waargenomen. Uiteindelijk VERLIEST de baby dus bepaalde vermogens. Naast segmentele aspecten (welke klanken) heeft spraak prosodische kwaliteiten zoals ritme, duur, intonatie en luidheid. Prosodie helpt o.a. bij de syntactische groepering (parsing) en is van belang bij de expressie van emoties. Iedere taal heeft haar eigen prosodische regels. De auditieve perceptuele vermogens zijn reeds na 6 maanden vanaf de conceptie ontwikkeld. Kinderen horen dan ook allerlei geluiden in de moederbuik, waaronder de prosodische structuur van de MOEDER-taal. Meteen na de geboorte luisteren kinderen dan ook liever naar de (prosodische) structuur van hun moedertaal dan naar een vreemde taal (Mehler et al, 1988). Hoe is mogelijk dat kinderen taal leren? Chomsky: de taal die kinderen horen zit vol met fouten. Toch weten ze wat wel/niet correct is. Dit poverty argument van de input werd gebruikt om aan te tonen dat taal aangeboren moet zijn. Er is een taalorgaan met de regels van de universele grammatica. Bij het leren van een taal checkt het kind slechts een aantal mogelijke hypothesen ipv dat het alle mogelijkheden nagaat. Er is een kritieke periode waarin dit moet gebeuren. Het alternatief is dat kinderen bepaalde statistische eigenschappen over specifieke woordenvolgorden leren: (bijvoorbeeld: ipv dat de regel wordt toegepast die zegt dat subject en werkwoord moeten overeenstemmen in aantal, kan ook geleerd worden dat na de man het woord is kan volgen, maar niet zijn). LEZEN Rond 1900 werd reeds onderzoek gedaan naar lezen (Huey, 1908), maar in de jaren is nauwelijks iets op dit terrein gebeurd. Reeds Huey beschreef lezen

6 als een opeenvolging van saccades en fixaties. Voor de nauwkeurige waarneming van letters moet de informatie in de fovea staan tijdens een fixatie. Dichtheid staafjes s Dichtheid kegeltjes correct bij een tachistocopische aanbieding (< 150 parafovea, en periferie Percentage woorden ms) in fovea, Volgens Rayner & Pollatsek is lezen een slideshow Fixatieduur varieert tussen ms en is afhankelijk van de moeilijkheid woord. Bij moeilijke tekst wordt langer gefixeerd en worden meer correctieve regressies gemaakt Saccade duurt ca ms. De lengte varieert met moeilijkheid tekst (7-9 karakters). Tijdens een saccade zijn we blind. De ogen lopen vooruit t.o.v. de spraak. Een van de belangrijkste vragen in het huidig onderzoek naar lezen is de vraag hoeveel routes er zijn en wat hun relatie is. Dual route model (Max Coltheart): Indirecte fonologische route: deze werkt via letter-foneem correspondentieregels (GPC: Grapheme Phoneme Correspondence). Is volgens het dual route model iets langzamer dan de directe route en wordt vooral gebruikt voor laagfrequente woorden. Ze is obligaat voor pseudowoorden ( mave ). lexicale of directe route: Wordt vooral gebruikt voor hoogfrequente woorden en is obligaat voor uitzonderingswoorden ( have ). Dual-route is een paardenrace-model: Beide routes werken parallel, maar niet coöperatief. De eerste wint.

7 Er verschillende typen van acquired dyslexias (mensen die na een beroerte of ander hersentrauma niet meer kunnen lezen) die het dual-route model ondersteunen: Surface dyslexia: patient kan gewone woorden en pseudowoorden lezen, maar uitzonderingswoorden worden geregulariseerd (pint uitgesproken als rijmend op mint): directe route beschadigd. Phonological dyslexia: patient kan gewone en uitzonderingswoorden lezen, maar geen pseudowoorden: fonologische route beschadigd. Deep dyslexia: Gelijk phonological dyslexia maar patient maakt tevens semantische fouten: leest stoel als tafel : (zware) beschadiging aan de fonologische route met semantische problemen. Zij kunnen alleen lezen via een lexicale -> semantische route. Het dual-route model is echter niet onbetwist: de vraag is of er inderdaad twee aparte routes zijn of dat letters en letterclusters naar analogie met andere letterclusters worden uitgesproken. Dan is er nog de vraag of er top-down activatie is van woorden die letters activeren. Het Interactive Activation model (McClelland & Rummelhart, 1981) is hiervan het meest bekende voorbeeld. Het principe is dat (partieel) geactiveerde woorden activatie terugsturen naar letters die in overeenstemming zijn met de woorden (zgn top down feedback ). K of R Verder is niet iedere letter in een woord even belangrijk: Begin- en eindletters zijn informatiever dan het midden: 'Vlgones een oznrdeeok op een Eglnese uvinretsiet mkaat het neit uit in wlkee vloogdre de ltteers in een wrood saatn, het einge wat blegnaijrk is is dat de eretse en de ltaatse ltteer op de jiutse patals saatn. De rset van de ltteers mgoen wllikueirg gpletaast wdoren en je knut vrelvogens gwoeon lzeen wat er saatt. Dit kmot odmat we neit ekle ltteer op zcih lzeen maar het wrood als gheeel. Ontwikkelingsdyslexie: het kind faalt in vergelijking met leeftijdgenoten om adequaat te leren lezen terwijl onderwijs, intelligentie en leerbekwaamheid normaal is (Frank Velluntino, 1979).

8 Vragen: wat is de aard van het probleem: (visueel, auditief, fonologisch) zijn er verschillende subtypen zijn dyslectische kinderen anders dan gewoon langzame lezers Een aantal mensen heeft geprobeerd eenzelfde typologie als bij acquired dyslexias te maken (dysphonetic-diseidetic), maar dit is niet geheel onomstreden. Het is echter bijna altijd zo dat dyslectici problemen hebben op phonological awareness taken (bal - > al, boek -> oek) en problemen op verbale korte-termijn geheugen taken. Een van de basisproblemen is dat dyslectici het alfabetische principe (een letter staat voor een klank) niet begrijpen. Een van de belangrijkste redenen is dat fonemen abstracties zijn (Gleitman, Liberman). Het idee dat dyslectici elementaire problemen hebben met visuele (bewegende) stimuli in het algemeen (m.n. problemen in V5) of elementaire problemen in de auditieve waarneming van kortdurende stimuli (Tallal) is omstreden. Een van de grote problemen bij het testen van dyslectici is dat ze vaak slecht zijn op alle taken. Vaak is hun probleem niet geïsoleerd (bijv. ook concentratiestoornissen). Men moet daarom adequate controletaken ontwikkelen om na te gaan in hoeverre de gestoorde prestatie op een taak specifiek is voor hun deficiet. Afasie Afasie = totale verlies van taal; echter meestal slechts bepaalde taalfuncties gestoord. Bij rechtshandigen is bijna altijd de linker hemisfeer betrokken. Broca: Probleem in productie (spraak is niet-vloeiend). Praten in telegramstijl. Ook agrammatisch:moeite met complexe syntatische zinnen (de koe werd door het paard geslagen). vaak Wernicke: Probleem in perceptie. Patient begrijpt gesproken woord niet. Spraakproductie is vloeiend en grammatisch, maar betekenisloos met neologismen. (bij focale leasie: word deafness, beschadiging van het geheugen hoe woorden klinken) Semantiek Woorden verwijzen naar concepten. Concepten zijn mentale voorstellingen waardoor we informatie kunnen indelen in categorieën. Sommige concepten zijn eenduidig (cirkel, vierkant), anderen zijn vaag (kopje versus een mok). Vraag is hoe we concepten vormen.

9 - de klassieke visie: De persoon leert voorwerpen onderscheiden en ontdekt een regel die de leden van een categorie definieert. Is echter vaak erg artificieel. - prototypes en natuurlijke categorieën: Wittgenstein (1953). Leden van een categorie hebben een familiegelijkenis zonder dat er sprake is van definiërende kenmerken. Rosch (1975) introduceerde de notie van prototype. Dit is het meest representatieve exemplaar uit een categorie (een mus is bijvoorbeeld het prototype van een vogel). Voorwerpen worden gecategoriseerd door ze te vergelijken met het prototype. Als de afstand groot is, wordt het moeilijker gecategoriseerd (een pinguïn is een slecht voorbeeld van een vogel). Alternatief voor prototypen is dat individuele voorbeelden worden opgeslagen (examplar-based). Een categorie wordt gevormd door een verzameling van voorbeelden, en een stimulus wordt vergeleken met die individuele voorbeelden. Natuurlijke concepten zijn georganiseerd in een hiërarchie met een super-, basic-, en subklasse niveau. De basic categorie wordt in conversaties spontaan genoemd en is het meest informatief Semantische netwerkmodellen bevatten concepten waarbij deze weer onderling met elkaar verbonden zijn. Bij het horen/lezen van een woord, stroomt informatie door het hele netwerk (spreiding van activatie). Wordt ons denken beïnvloed door taal (Whorf)? Zeer controversiele stelling die nog steeds tot verhitte debatten leidt. Taal en kleurwaarneming: De kleurcategorieën bij Papoea s (5 basiskleuren) zijn anders dan bij Engelsen. Papoea s hebben geen blauw/groen distinctie, wel nol / wor. Kleurcategorieen zijn dus niet universeel. Mogelijk is het verschil tussen twee stimuli opvallender als de grens tussen blauw/groen wordt overschreden (categorische perceptie) ALS

10 deze in het rechter visuele veld (de linker talige hemisfeer) wordt getoond. Zo ook culturele verschillen in de mentale representatie van: Tijd wordt mentaal voorgesteld als ruimte Vroeger later Westers links/achter rechts/voor Chinees boven beneden Ruimte Westers Maya Relatief t.o.v. jezelf of andere objecten Absoluut (noord/zuid/oost/west)

Rationeel en kritisch denken, dat is toch heel vanzelfsprekend?

Rationeel en kritisch denken, dat is toch heel vanzelfsprekend? Rationeel en kritisch denken, dat is toch heel vanzelfsprekend? Eline Noorbergen Patricia Antersijn Stelling Iedereen kan van zichzelf wel rationeel en kritisch denken. 1 Rationeel en kritisch denken,

Nadere informatie

Leeratelier: Actief studeren deel 1

Leeratelier: Actief studeren deel 1 Leeratelier: Actief studeren deel 1 Leerateliers Doel: Aanleren en inoefenen van belangrijke studievaardigheden Wie: Leercoach naam (e-mailadres) Hoe: Met behulp van presentaties en oefeningen Wanneer:

Nadere informatie

Wie ben ik? Mieke Urff

Wie ben ik? Mieke Urff Wie ben ik? Mieke Urff Overzicht van deze bijeenkomst: Wat is/doet Dedicon (en wat niet)? ICT en dyslexie Schoolboeken bestellen bij Dedicon AMIS Lezen van (jeugd)literatuur met audio-ondersteuning Vragen

Nadere informatie

Snel en effec(ef lezen. Annemarie van der Zeeuw www.focusoptekst.nl

Snel en effec(ef lezen. Annemarie van der Zeeuw www.focusoptekst.nl Snel en effec(ef lezen Annemarie van der Zeeuw www.focusoptekst.nl Programma Kennismaking / leerwensen Leesquiz Snellezen De nulme(ng Oogbeweging: (snellezen & concentreren) Oogfixa(es, snelheid maken,

Nadere informatie

Alles wat je wilt weten over dyslexie!

Alles wat je wilt weten over dyslexie! Alles wat je wilt weten over dyslexie! Is het lastig om dyslexie te hebben? Ja. Betekent dit dat je nooit kunt leren lezen en schrijven? Nee. Dyslexie heb je voor altijd. Er zijn geen medicijnen of operaties

Nadere informatie

Het lerende brein: lesbladen 1. Denkoefening Wat is volgens jou het verschil tussen de mens en (andere) dieren? Noteer hieronder kort.

Het lerende brein: lesbladen 1. Denkoefening Wat is volgens jou het verschil tussen de mens en (andere) dieren? Noteer hieronder kort. Het lerende brein: lesbladen 1 Het lerende brein 1. Typisch menselijk? 1.1. Inleiding Denkoefening Wat is volgens jou het verschil tussen de mens en (andere) dieren? Noteer hieronder kort. Een klein foutje

Nadere informatie

Vlgones een oznrdeeok op een Eglnese uvinretsiet mkaat het niet uit in wlkee vloogdre de ltteers in een wrood saatn. Het einge wat blegnaijrk is, is

Vlgones een oznrdeeok op een Eglnese uvinretsiet mkaat het niet uit in wlkee vloogdre de ltteers in een wrood saatn. Het einge wat blegnaijrk is, is Vlgones een oznrdeeok op een Eglnese uvinretsiet mkaat het niet uit in wlkee vloogdre de ltteers in een wrood saatn. Het einge wat blegnaijrk is, is dat de eretse en de ltaatse ltter op de jiutse patals

Nadere informatie

Minor Dyslexie Cursus 1: Inleiding Dyslexie Bijeenkomst 2

Minor Dyslexie Cursus 1: Inleiding Dyslexie Bijeenkomst 2 Minor Dyslexie 2016-2017 Cursus 1: Inleiding Dyslexie Bijeenkomst 2 Programma Terugblik bijeenkomst 1 Definitie dyslexie, brochure SDN Fonologisch coherentiemodel leesmethode bestuderen Mededeling: startsituatie

Nadere informatie

Beelddenkers leren anders!!!! Coaching de Schildpad op eigen wijze een stap vooruit

Beelddenkers leren anders!!!! Coaching de Schildpad op eigen wijze een stap vooruit Beelddenkers leren anders!!!! Welkom! Wat zien jullie? programma Beelddenken Ad(h)d (Hoog)begaafdheid Dyslexie Autisme Hoog sensitiviteit. Faalangstig Concentratie problemen Linker en rechterhersenhelft

Nadere informatie

Vuistregels voor het spellingonderwijs. http://www.klascement.be/artikels/46575/

Vuistregels voor het spellingonderwijs. http://www.klascement.be/artikels/46575/ Vuistregels voor het spellingonderwijs http://www.klascement.be/artikels/46575/ Enkele constateringen Doceerlessen over de regels van het Groene Boekje. Je schrijft geen tussenletter s als het eerste deel

Nadere informatie

Informatieve ouderavond. OBS De Brinck. 31 oktober 2012. Erik Benkers

Informatieve ouderavond. OBS De Brinck. 31 oktober 2012. Erik Benkers Informatieve ouderavond OBS De Brinck 31 oktober 2012 Erik Benkers Vlgones een oznrdeeok op een Eglnese uvinretsiet mkaat het niet uit in wlkee vloogdre de ltteers in een wrood saatn. Het einge wat blegnaijrk

Nadere informatie

Signalering, begeleiding en behandeling van dyslexie: Protocollen Leesproblemen en Dyslexie PO - VO

Signalering, begeleiding en behandeling van dyslexie: Protocollen Leesproblemen en Dyslexie PO - VO Thema-avond Dyslexie Hilversum 15 juni 2011 Signalering, begeleiding en behandeling van dyslexie: Protocollen Leesproblemen en Dyslexie PO - VO Evelien Krikhaar Expertisecentrum Nederlands Masterplan Dyslexie

Nadere informatie

Dyslexie. Een definitie van dyslexie

Dyslexie. Een definitie van dyslexie Dyslexie Een definitie van dyslexie De automatisering van het lezen en foutloos schrijven van woorden ontwikkelt zich zeer onvolledig of zeer moeizaam op de basisschool. Als de school gedurende enige tijd

Nadere informatie

het Verschil tussen Motiveren en Bekeren M A R C E L K I K M A R C E L B K I G M A I L. C O M

het Verschil tussen Motiveren en Bekeren M A R C E L K I K M A R C E L B K I G M A I L. C O M het Verschil tussen Motiveren en Bekeren M A R C E L K I K M A R C E L B K I K @ G M A I L. C O M 06-2 9 0 7 5 9 9 7 Disclosure belangen spreker Honorarium of andere financiële vergoeding: Bedrijfsnaam:

Nadere informatie

Medicatiefouten: Voorkomen is beter dan genezen (als er tenminste nog iets te genezen is)

Medicatiefouten: Voorkomen is beter dan genezen (als er tenminste nog iets te genezen is) Medicatiefouten: Voorkomen is beter dan genezen (als er tenminste nog iets te genezen is) Reinier van Hest Ziekenhuisapotheker HagaZiekenhuis Den Haag 19 maart 2009 Indeling VMS: Veilig melden van incidenten

Nadere informatie

Montessori College ROC Eindhoven

Montessori College ROC Eindhoven Montessori College ROC Eindhoven Protocol Dyslexie en Dyscalculie Versie: augustus 2012 1 In dit protocol wil het Montessori College in grote lijnen uiteen zetten hoe leerlingen met leerstoornissen als

Nadere informatie

Het belangrijkste doel van de studie in hoofdstuk 3 was om onafhankelijke effecten van visuele preview en spellinguitspraak op het leren spellen van

Het belangrijkste doel van de studie in hoofdstuk 3 was om onafhankelijke effecten van visuele preview en spellinguitspraak op het leren spellen van Samenvatting Het is niet eenvoudig om te leren spellen. Om een woord te kunnen spellen moet een ingewikkeld proces worden doorlopen. Als een kind een bepaald woord nooit eerder gelezen of gespeld heeft,

Nadere informatie

Inhoud. Studiedag VSZ 29-10-2009 1

Inhoud. Studiedag VSZ 29-10-2009 1 Studiedag VSZ 29-10-2009 1 John Vollenbroek Human Error Consultancy 1. Kennis verzamelen en verspreiden over menselijke fouten. 2. Het leren van fouten bevorderen. Consultancy Training Incidentenonderzoek

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20932 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20932 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20932 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Haar, Sita Minke ter Title: Birds and babies : a comparison of the early development

Nadere informatie

Kijk eens in het brein!

Kijk eens in het brein! Kijk eens in het brein! Hersenen en taal Hersenen als onderzoeksdomein Cognitief proces als onderzoeksdomein bouwstenen, chemie anatomie localisatie functies fasen en verloop cognitief proces neurale representatie

Nadere informatie

Speaking of Reading. The Role of Basic Auditory and Speech Processing in the Manifestation of Dyslexia in Children at Familial Risk B.E.

Speaking of Reading. The Role of Basic Auditory and Speech Processing in the Manifestation of Dyslexia in Children at Familial Risk B.E. Speaking of Reading. The Role of Basic Auditory and Speech Processing in the Manifestation of Dyslexia in Children at Familial Risk B.E. Hakvoort Samenvatting Dyslexie komt voor bij ongeveer 3 tot 10%

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/44267 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Spierings, M.J. Title: The music of language : exploring grammar, prosody and

Nadere informatie

Tussendoelen ontwikkeling van de geletterdheid

Tussendoelen ontwikkeling van de geletterdheid Tussendoelen ontwikkeling van de geletterdheid 3;6 4 4;6 5 5;6 6 6,6 7 1. Beleeft zichtbaar plezier aan voorlezen, boeken en rijmpjes. 1. Beleeft zichtbaar plezier aan voorlezen, boeken en rijmpjes door

Nadere informatie

Klanken 1. Tekst en spraak. Colleges en hoofdstukken. Dit college

Klanken 1. Tekst en spraak. Colleges en hoofdstukken. Dit college Tekst en spraak Klanken 1 Representatie van spraak vereist representaties van gedeeltes die kleiner dan woorden zijn. spraaksynthese (tekst-naar-spraak) rijtje letters! akoestische golfvorm http://www.fluency.nl/

Nadere informatie

Leeratelier: Snellezen

Leeratelier: Snellezen Leeratelier: Snellezen Snellezen, waarom? Situering binnen het actief leren Snellezen, de theorie Snellezen, praktisch! Raming hoeveelheid geschreven informatie, per blok (louter professioneel ) Blokboek

Nadere informatie

8. Afasie [1/2] Bedenk tenminste drie verschillende problemen die je met taal zou kunnen hebben (drie soorten afasie).

8. Afasie [1/2] Bedenk tenminste drie verschillende problemen die je met taal zou kunnen hebben (drie soorten afasie). 8. Afasie [1/] 1 Afasie De term afasie wordt gebruikt om problemen met taal te beschrijven die het gevolg zijn van een hersenbeschadiging. Meestal is de oorzaak van afasie een beroerte. Het woord afasie

Nadere informatie

Dyslexie. Beatrijs Brand

Dyslexie. Beatrijs Brand Dyslexie Beatrijs Brand Hoe lezen wij? T s errassend oeveel ekst r emist an orden Vlgones een oznrdeeok op een Eglnese uvinretsiet mkaat het neit uit in wlkee vloogdre de lttres in een wrood saatn (c)

Nadere informatie

Stuur- en werkgroep dyslexie Walcheren Informatiebulletin nr. 3; juni 2010

Stuur- en werkgroep dyslexie Walcheren Informatiebulletin nr. 3; juni 2010 Stuur- en werkgroep dyslexie Walcheren Informatiebulletin nr. 3; juni 2010 Bron: Lectrr.be;Comic House Ook een rivier begint met de eerste druppel Wat waren de highlights uit het afstemmingsdocument Ernstige

Nadere informatie

1. Ziet de kleine verschillen. tussen letters/cijfers. 2. Herkent hetzelfde woord in een. 5. Kent en kan de namen van

1. Ziet de kleine verschillen. tussen letters/cijfers. 2. Herkent hetzelfde woord in een. 5. Kent en kan de namen van Tussendoelen van het domein TAAL Tussendoelen Visuele Waarneming 3;6 4 4;6 5 5;6 6 6,6 1. Kan aantal details aanwijzen op een plaat. 1. Kan meerdere (10) details aanwijzen op een plaat. 1. Ziet de kleine

Nadere informatie

ZIN IN ZINTUIGEN? Marjon Kat, ergotherapeut

ZIN IN ZINTUIGEN? Marjon Kat, ergotherapeut ZIN IN ZINTUIGEN? Marjon Kat, ergotherapeut Zin in zintuigen Waarnemen Sensomotorische informatieverwerking Ervaren De zintuigen Alertheid Verstoorde informatieverwerking Het kind met syndroom van down

Nadere informatie

Comprehensive Aphasia Test (CAT) CAT workshop juni 2014. Evy Visch-Brink

Comprehensive Aphasia Test (CAT) CAT workshop juni 2014. Evy Visch-Brink Comprehensive Aphasia Test (CAT) CAT workshop juni 2014 Evy Visch-Brink Dutch version CAT Comprehensive Aphasia Test, 2004 Kate Swinburn, Gillian Porter, David Howard CAT-NL, 2014 Evy Visch-Brink, Dorien

Nadere informatie

1) Bekijk spectrogram 1. Denk niet aan wat er gezegd wordt, maar identificeer minimaal drie in het oog springende patronen in het spectrogram.

1) Bekijk spectrogram 1. Denk niet aan wat er gezegd wordt, maar identificeer minimaal drie in het oog springende patronen in het spectrogram. OPDRACHT 1: Stappenplan opstellen voor het lezen van spectrogrammen. NODIG: Bijgeleverde spectrogrammen (zie bijlage), potloden, schaar, plakband. 1) Bekijk spectrogram 1. Denk niet aan wat er gezegd wordt,

Nadere informatie

COEN TUERLINGS. directeur & ontwikkelaar. Dyslexie wordt volgens Coen verkeerd benaderd en gestigmatiseerd.

COEN TUERLINGS. directeur & ontwikkelaar. Dyslexie wordt volgens Coen verkeerd benaderd en gestigmatiseerd. 52 COEN TUERLINGS directeur & ontwikkelaar Dyslexie wordt volgens Coen verkeerd benaderd en gestigmatiseerd. Het klopt volgens hem niet dat dyslexie als een niet goed functioneren wordt gezien. (Dys =

Nadere informatie

SAMENVATTING Het doel van dit proefschrift is drieledig. Ten eerste wordt inzicht verschaft in het gebruik van directe-rede-constructies (bijvoorbeeld Marie zei: Kom, we gaan! ) door sprekers met afasie.

Nadere informatie

Voorspellers van latere taalvaardigheid

Voorspellers van latere taalvaardigheid Voorspellers van latere taalvaardigheid NVA Wintervergadering, 25-01-2013 Nienke Dijkstra Radboud Universiteit Nijmegen - Centre for Language Studies Caroline Junge Universiteit van Amsterdam Overview

Nadere informatie

Research Institute of Child Development and Education Over oude en nieuwe oorzaken van dyslexie

Research Institute of Child Development and Education Over oude en nieuwe oorzaken van dyslexie Research Institute of Child Development and Education Over oude en nieuwe oorzaken van dyslexie Peter F. de Jong Brussel, Juni 2014 Overzicht Belang van kennis over oorzaken Belangrijkste oorzaken Enkele

Nadere informatie

inhoud Voorwoord... 11 deel i: neurowetenschappen in taal en taalstoornissen... 17 Hst 1: Historisch overzicht van de afasiologie...

inhoud Voorwoord... 11 deel i: neurowetenschappen in taal en taalstoornissen... 17 Hst 1: Historisch overzicht van de afasiologie... inhoud Voorwoord... 11 deel i: neurowetenschappen in taal en taalstoornissen... 17 Hst 1: Historisch overzicht van de afasiologie... 19 1.1. Historiek vóór 1860... 20 1.2. Broca, Wernicke en Lichtheim

Nadere informatie

Achtergrond. Achtergrondgeluid. Afasie. Stoornissen van taalbegrip bij afasie en de invloed van liplezen erop 15 04 2010.

Achtergrond. Achtergrondgeluid. Afasie. Stoornissen van taalbegrip bij afasie en de invloed van liplezen erop 15 04 2010. Achtergrond Dörte Hessler CLCG, Rijksuniversiteit Groningen d.a.hessler@rug.nl Taalperceptie = horen + zien Maar hoezo zien? In welke situaties wordt gebruik gemaakt van visuele informatie? Achtergrondgeluid

Nadere informatie

Vakgroep Spraak-, Taal- en Gehoorwetenschappen

Vakgroep Spraak-, Taal- en Gehoorwetenschappen Het effect van kortdurende, intensieve logopedische therapie op articulatie en resonantie bij patiënten met een lip-, kaak- en verhemeltespleet: een pilootstudie Kim Bettens Anke Luyten Andrew Hodges George

Nadere informatie

Samenvatting Impliciet leren van kunstmatige grammatica s: Effecten van de complexiteit en het nut van de structuur

Samenvatting Impliciet leren van kunstmatige grammatica s: Effecten van de complexiteit en het nut van de structuur Samenvatting Impliciet leren van kunstmatige grammatica s: Effecten van de complexiteit en het nut van de structuur Hoewel kinderen die leren praten geen moeite lijken te doen om de regels van hun moedertaal

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Taalverwerving bij kinderen

Hoofdstuk 1: Taalverwerving bij kinderen Hoofdstuk 1: Taalverwerving bij kinderen Kinderen gebruiken vaak in hun zinscontructies en toen. Uit en toen blijkt namelijk dat er een tijdsverband is tussen twee delen uit de zin. Tijdsverbanden zijn

Nadere informatie

Talking Heads: De Anatomie van de Taal Rik Vandenberghe. Inleiding: Taalprocessen hebben een plaats in de hersenen

Talking Heads: De Anatomie van de Taal Rik Vandenberghe. Inleiding: Taalprocessen hebben een plaats in de hersenen Talking Heads: De Anatomie van de Taal Rik Vandenberghe Inleiding: Taalprocessen hebben een plaats in de hersenen De hypothese van het equipotentialisme, die stelt dat de hersenen op hun geheel instaan

Nadere informatie

Buurtkrant De Brug. Paas Editie. Of er nog wonderen zijn hoe kun je zoiets vragen kijk naar mijn tuin van leeg naar vol in amper zeven dagen

Buurtkrant De Brug. Paas Editie. Of er nog wonderen zijn hoe kun je zoiets vragen kijk naar mijn tuin van leeg naar vol in amper zeven dagen Buurtkrant De Brug Paas Editie Of er nog wonderen zijn hoe kun je zoiets vragen kijk naar mijn tuin van leeg naar vol in amper zeven dagen Jaargang 16 - Nummer 1 April 2011 Autoshop en Automaterialen B.

Nadere informatie

Vroege spraak- en taalontwikkeling

Vroege spraak- en taalontwikkeling Vroege spraak- en taalontwikkeling Margreet Langereis Viataal Cochleair Implant Centrum Nijmegen/Sint-Michielsgestel 17 maart 2006 Inhoud presentatie Wat is taal? Mijlpalen op gebieden van de taalontwikkeling

Nadere informatie

Welkomst BridgeJournaal Hotel Jan van Scorel

Welkomst BridgeJournaal Hotel Jan van Scorel Welkomst BridgeJournaal Hartelijk welkom namens de directie en medewerkenden van Fletcher hier te Schoorl. Samen met jullie ( we kunnen het niet alleen ) willen we er een paar mooie dagen van maken. Straks

Nadere informatie

1) Bekijk spectrogram 1. Denk niet aan wat er gezegd wordt, maar identificeer minimaal drie in het oog springende patronen in het spectrogram.

1) Bekijk spectrogram 1. Denk niet aan wat er gezegd wordt, maar identificeer minimaal drie in het oog springende patronen in het spectrogram. OPDRACHT 1: Stappenplan opstellen voor het lezen van spectrogrammen. NODIG: Bijgeleverde spectrogrammen (zie bijlage), potloden, schaar, plakband. 1) Bekijk spectrogram 1. Denk niet aan wat er gezegd wordt,

Nadere informatie

Flitsend Spellen en Lezen 1

Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 is gericht op het geven van ondersteuning bij het leren van Nederlandse woorden, om te beginnen bij de klanklettercombinaties. Doelgroep Flitsend

Nadere informatie

Citation for published version (APA): Schijf, G. M. (2009). Lees- en spellingvaardigheden van brugklassers Amsterdam: SCO-Kohnstamm Instituut

Citation for published version (APA): Schijf, G. M. (2009). Lees- en spellingvaardigheden van brugklassers Amsterdam: SCO-Kohnstamm Instituut UvA-DARE (Digital Academic Repository) Lees- en spellingvaardigheden van brugklassers Schijf, G.M. Link to publication Citation for published version (APA): Schijf, G. M. (2009). Lees- en spellingvaardigheden

Nadere informatie

van delen tot het geheel. Hij kan bijvoorbeeld zijn kleding binnenstebuiten aantrekken, of zijn kopje naast de tafel zetten.

van delen tot het geheel. Hij kan bijvoorbeeld zijn kleding binnenstebuiten aantrekken, of zijn kopje naast de tafel zetten. Afasie Als iemand een beroerte krijgt gebeurt dat bijna altijd plotseling. De schok is groot. Men heeft zich niet kunnen voorbereiden en men weet niet wat hen overkomt. Het dagelijkse leven wordt verstoord.

Nadere informatie

Fonologie. inleiding taalkunde 2012/13 30 mei 2013

Fonologie. inleiding taalkunde 2012/13 30 mei 2013 Fonologie inleiding taalkunde 2012/13 30 mei 2013 Tekst en spraak Representatie van spraak vereist representaties van gedeeltes die kleiner dan woorden zijn. spraaksynthese (tekst-naar-spraak) rijtje letters

Nadere informatie

Communicatie is meer dan spreken: Over communicatie met mensen met cognitieve gevolgen na niet aangeboren hersenletsel

Communicatie is meer dan spreken: Over communicatie met mensen met cognitieve gevolgen na niet aangeboren hersenletsel Communicatie is meer dan spreken: Over communicatie met mensen met cognitieve gevolgen na niet aangeboren hersenletsel Communicatie en hersenletsel: begrijpen wij elkaar? September 2010 Voorstellen Vakantie

Nadere informatie

Taal in het Kleuterbrein EEG in de praktijk

Taal in het Kleuterbrein EEG in de praktijk Taal in het Kleuterbrein EEG in de praktijk Nina Davids & Judith Pijnacker - senior onderzoekers Petra van Alphen - projectleider Expertise & Innovatie, PonTeM Taal in het Kleuterbrein Waarom EEG? Wat

Nadere informatie

1. Van taal naar taalwetenschap

1. Van taal naar taalwetenschap 1. Van taal naar taalwetenschap Opdracht 1.1 Vraag: Ga voor jezelf na hoe de verkleinwoorden van Nederlandse zelfstandige naamwoorden worden gevormd (dus: huis huisje, enzovoorts) en probeer zo de onbewuste,

Nadere informatie

Hoe begeleid ik mijn kind effectief bij het leren?

Hoe begeleid ik mijn kind effectief bij het leren? STUDIEBEGELEIDING AMSTELVEEN Hoe begeleid ik mijn kind effectief bij het leren? Geef een kind een vis en je geeft het voedsel voor één dag, Leer een kind vissen en het zal zich voeden zijn leven lang.

Nadere informatie

Flitsend Spellen en Lezen 1

Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 is gericht op het geven van ondersteuning bij het leren van Nederlandse woorden, om te beginnen bij de klanklettercombinaties. Doelgroep Flitsend

Nadere informatie

Centrale Medicatiefouten Registratie CMR

Centrale Medicatiefouten Registratie CMR Centrale Medicatiefouten Registratie CMR Hayo Graatsma Ziekenhuisapotheker Apotheek Haagse Ziekenhuizen 27/11/2008 TRIP 1 Indeling presentatie Ned. Ver. van Ziekenhuis Apothekers Apotheek Haagse Ziekenhuizen

Nadere informatie

Flitsend Spellen en Lezen 1

Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 is gericht op het geven van ondersteuning bij het leren van Nederlandse woorden, om te beginnen bij de klanklettercombinaties. Doelgroep Flitsend

Nadere informatie

Leerlijnen peuters en jonge kind (MET extra doelen) versie juli 2015. Naam leerling. Taal Beginnende geletterdheid

Leerlijnen peuters en jonge kind (MET extra doelen) versie juli 2015. Naam leerling. Taal Beginnende geletterdheid Leerlijnen peuters en jonge kind (MET extra doelen) versie juli 2015 Taal eginnende geletterdheid eginnende geletterdheid-stap 1 OEKORIËNTATIE: Herkent een boek en weet dat er een verhaal in staat -20--20

Nadere informatie

Staat alles in het brein vast?

Staat alles in het brein vast? 7 maart 2009 Staat alles in het brein vast? Rob van der Lubbe, GW-CPE Universiteit Twente Sheet 1 Goedemorgen allemaal. Welkom bij de lezing Staat alles vast in het brein?. Allereerst wil ik Toine van

Nadere informatie

Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://hdl.handle.net/11245/2.62578

Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://hdl.handle.net/11245/2.62578 Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://hdl.handle.net/11245/2.62578 File ID Filename Version uvapub:62578 Belangrijke begrippen final SOURCE

Nadere informatie

Educatief Professioneel (EDUP) - C1

Educatief Professioneel (EDUP) - C1 Educatief Professioneel (EDUP) - C1 Voor wie? Voor hogeropgeleide volwassenen (18+) die willen functioneren in een uitdagende kennis- of communicatiegerichte functie: in het hoger onderwijs, als docent

Nadere informatie

Fonemisch Bewustzijn

Fonemisch Bewustzijn Fonemisch Bewustzijn Ellen van der Veen Welkom en Agenda 1. Introductie 2. Fonemisch Bewustzijn 3. Vragen en praktijkervaringen Doelstellingen van vandaag 1. De deelnemers kennen de begrippen taalbewustzijn,

Nadere informatie

De rol van orthografisch leren en seriële orde verwerking bij dyslexie. Eva Staels

De rol van orthografisch leren en seriële orde verwerking bij dyslexie. Eva Staels De rol van orthografisch leren en seriële orde verwerking bij dyslexie Eva Staels 1 Verklarende theorieën Specificiteitsparadox Specifiek Algemeen Pag. 2 Verklarende theorieën Specifiek Achterliggend defect

Nadere informatie

Foutloos Nederlands. Programma ochtend (spelling) Dictee: 30 woorden. 10- woorden- dictee. Actuele spelling

Foutloos Nederlands. Programma ochtend (spelling) Dictee: 30 woorden. 10- woorden- dictee. Actuele spelling Actuele spelling Foutloos Nederlands Gemeente Leiden Jany Pons www.focusoptekst.nl Programma ochtend (spelling) Dictee: 30 woorden ü Hoofdle@ergebruik ü Aaneenschrijven of koppelteken ü Tussenle@er- n

Nadere informatie

A1 A2 B1 B2 C1. betrekking op concrete betrekking op abstracte, complexe, onbekende vertrouwde

A1 A2 B1 B2 C1. betrekking op concrete betrekking op abstracte, complexe, onbekende vertrouwde Luisteren - kwalitatieve niveaucriteria en zinsbouw tempo en articulatie Teksten hebben Teksten hebben Teksten hebben Teksten hebben Teksten hebben o.a. betrekking op zeer betrekking op betrekking op betrekking

Nadere informatie

Hersenschrift. Grafologie aan de hand van het schrift het karakter in de vingers. Wat is grafologie?

Hersenschrift. Grafologie aan de hand van het schrift het karakter in de vingers. Wat is grafologie? Grafologie aan de hand van het schrift het karakter in de vingers Wat is grafologie? Grafologie of handschriftkunde is de studie van het karakter door middel van het analyseren van het handschrift. Een

Nadere informatie

De digitale alfabetiseringsdocent en de autonome Alfa-leerder

De digitale alfabetiseringsdocent en de autonome Alfa-leerder BVNT2 2016 De digitale alfabetiseringsdocent en de autonome Alfa-leerder diglin.eu Jan Deutekom (j.deutekom@fcroc.nl) Ineke van de Craats (i.v.d.craats@let.ru.nl) Waar hebben we het over vandaag? Ervaringen

Nadere informatie

CONCEPT. Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten. Tussendoelen Nederlands onderbouw vo, vmbo

CONCEPT. Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten. Tussendoelen Nederlands onderbouw vo, vmbo Tussendoelen Nederlands onderbouw vo, vmbo Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten Subdomein A 1.1: Woordenschat 1.1 vmbo de betekenis van onbekende woorden afleiden uit de context; 1.2 vmbo de betekenis

Nadere informatie

TULE inhouden & activiteiten Nederlands - Technisch lezen. Kerndoel 4 - Technisch lezen. Toelichting en verantwoording

TULE inhouden & activiteiten Nederlands - Technisch lezen. Kerndoel 4 - Technisch lezen. Toelichting en verantwoording TULE - NEDERLANDS KERNDOEL 4 - TECHNISCH LEZEN 82 TULE inhouden & activiteiten Nederlands - Technisch lezen Kerndoel 4 - Technisch lezen Bij kerndoel 4 - De leestechniek. Toelichting en verantwoording

Nadere informatie

Inleiding. Hardop lezen, heeft dat zin? VERSTAANBAAR SPREKEN: WAT HELPT? MARGREET VERBOOG

Inleiding. Hardop lezen, heeft dat zin? VERSTAANBAAR SPREKEN: WAT HELPT? MARGREET VERBOOG VERSTAANBAAR SPREKEN: WAT HELPT? MARGREET VERBOOG Inleiding In het NT2-onderwijs is het, gezien de grote tijdsdruk, van groot belang altijd te zoeken naar de meest effectieve wijze van oefenen. De uitspraak

Nadere informatie

Wapen je tegen neuro- mythen in het onderwijs

Wapen je tegen neuro- mythen in het onderwijs Wapen je tegen neuro- mythen in het onderwijs Wat hersenonderzoek wel en niet kan bijdragen aan het onderwijs Dr. Sandra van Aalderen Vrije Universiteit Amsterdam/ Universiteit Twente Stellingen Je gebruikt

Nadere informatie

Steekkaart: nummer 1Ne

Steekkaart: nummer 1Ne Steekkaart: nummer 1Ne Onderwerp Het herkennen en discrimineren van aangeleerde woorden met behulp van woordkaartjes en het digitaal fototoestel Leeftijd/Doelgroep 1 e leerjaar Leergebied Nederlands Organisatie

Nadere informatie

AI Kaleidoscoop. College 9: Natuurlijke taal. Natuurlijke taal: het probleem. Fases in de analyse van natuurlijke taal.

AI Kaleidoscoop. College 9: Natuurlijke taal. Natuurlijke taal: het probleem. Fases in de analyse van natuurlijke taal. AI Kaleidoscoop College 9: atuurlijke taal Het Probleem Grammatica s Transitie netwerken Leeswijzer: Hoofdstuk 14.0-14.3 AI9 1 atuurlijke taal: het probleem Communiceren met computers als met mensen, middels

Nadere informatie

Flitsend Spellen en Lezen 3

Flitsend Spellen en Lezen 3 Flitsend Spellen en Lezen 3 Flitsend Spellen en Lezen 3 is gericht op het geven van ondersteuning bij het leren van Nederlandse woorden. Het programma heet Flitsend spellen en Lezen omdat veelvuldig gebruik

Nadere informatie

Het trainen van leesvloeiendheid. Patrick Snellings, Universiteit van Amsterdam, Rudolf Berlin Center voor leerproblemen

Het trainen van leesvloeiendheid. Patrick Snellings, Universiteit van Amsterdam, Rudolf Berlin Center voor leerproblemen Het trainen van leesvloeiendheid Patrick Snellings, Universiteit van Amsterdam, Rudolf Berlin Center voor leerproblemen D. (8 jaar) Ik ga het niet doen, want ik kan het toch niet H. (7 jaar) Ben ik al

Nadere informatie

Dyslexie (woordblindheid)

Dyslexie (woordblindheid) Dyslexie (woordblindheid) Dyslexie is een complex probleem dat zijn oorsprong vindt in de elementaire hersensystemen die een mens in staat stellen taal te begrijpen en te uiten. Wetenschappers hebben ontdekt

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/28737 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Cissé, Ibrahima Abdoul Hayou Title: Développement phonético-phonologique en fulfulde

Nadere informatie

LAST VAN DYSLEXIE? Hoe ga je te werk? EGES, vragenlijst dyslexieonderzoek VO-MBO-HBO kopieerblad 1

LAST VAN DYSLEXIE? Hoe ga je te werk? EGES, vragenlijst dyslexieonderzoek VO-MBO-HBO kopieerblad 1 EGES, vragenlijst dyslexieonderzoek VO-MBO-HBO kopieerblad 1 LAST VAN DYSLEXIE? Dyslexie is een (meestal aangeboren) stoornis in de (taal-)informatieverwerking. Het komt veel meer voor dan vaak wordt verondersteld.

Nadere informatie

Educatief Professioneel (EDUP) - C1

Educatief Professioneel (EDUP) - C1 Educatief Professioneel (EDUP) - C1 Voor wie? Voor hogeropgeleide volwassenen (18+) die willen functioneren in een uitdagende kennis- of communicatiegerichte functie: in het hoger onderwijs, als docent

Nadere informatie

Praten leer je niet vanzelf

Praten leer je niet vanzelf jeugdgezondheidszorg Praten leer je niet vanzelf... hier ben ik www.icare.nl Over de spraak-taalontwikkeling van kinderen van 0-4 jaar Praten gaat niet vanzelf, praten moet je leren. Een kind leert praten

Nadere informatie

Keuzestress?? Een specialist kan meer- de reis van kinderarts naar medisch specialist patiëntveiligheid. Marjo Jager Sept 2014

Keuzestress?? Een specialist kan meer- de reis van kinderarts naar medisch specialist patiëntveiligheid. Marjo Jager Sept 2014 Keuzestress?? Een specialist kan meer- de reis van kinderarts naar medisch specialist patiëntveiligheid. Marjo Jager Sept 2014 + Uitleg functie + What s in it for you? Kroniek van een nieuwe baan Het

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21792 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Timmer, Kalinka Title: A cross-linguistics investigation of the onset effect in

Nadere informatie

Aanvullende informatie ter voorbereiding op de TGN A1. Inleiding. Hoe maakt u de TGN?

Aanvullende informatie ter voorbereiding op de TGN A1. Inleiding. Hoe maakt u de TGN? Aanvullende informatie ter voorbereiding op de TGN A1 Inleiding Dit is informatie over de Toets Gesproken Nederlands (of TGN) 1. De TGN maakt deel uit van het inburgeringsexamen buitenland. Moet u de TGN

Nadere informatie

Auditieve oefeningen bij het thema: Barbapapa

Auditieve oefeningen bij het thema: Barbapapa Auditieve oefeningen bij het thema: Barbapapa Boek van de week: 1. Barbapapa boeken allerlei 2. Met Barbapapa de wereld rond Verhaalbegrip: Bij elk boek stel ik de volgende vragen: Wat staat er op de voorkant

Nadere informatie

De neurobiologische basis van leren lezen en dyslexie

De neurobiologische basis van leren lezen en dyslexie De neurobiologische basis van leren lezen en dyslexie ONL congres juni 2011 Anniek Vaessen Literacy and Numeracy group Universiteit Maastricht Lezen en spellen in onze maatschappij LEZEN EN SPELLEN: -school/opleiding

Nadere informatie

Spreken Wat is een dysartrie?

Spreken Wat is een dysartrie? Dysartrie 2 Dysartrie is de algemene term voor een motorische spraakstoornis als gevolg van neurologische problematiek. Deze folder is bedoeld voor patiënten met een dysartrie en hun omgeving. Er staat

Nadere informatie

maakt (kirrende) geluidjes of brabbelt (tegen personen en speelgoed) begint steeds meer woorden te herhalen en (na) te zeggen

maakt (kirrende) geluidjes of brabbelt (tegen personen en speelgoed) begint steeds meer woorden te herhalen en (na) te zeggen Mondelinge taal 1 Spraak-taalontwikkeling Baby blauw maakt (kirrende) geluidjes of brabbelt (tegen personen en speelgoed) herhaalt geluidjes Dreumes brabbelt bij (eigen) spel oranje begint steeds meer

Nadere informatie

Audiologisch centrum, spraaktaalteam

Audiologisch centrum, spraaktaalteam TOS en Meertaligheid Onderwijsdag 25 mei 2016 Maaike Diender, klinisch linguïst Els de Jong, teamleider spraaktaalteam/logo-akoepedist Audiologisch centrum, spraaktaalteam Gehooronderzoek Logopedisch onderzoek

Nadere informatie

Het oog als zintuig en de osteopatische benadering van visus problemen bij het paard

Het oog als zintuig en de osteopatische benadering van visus problemen bij het paard Het oog als zintuig en de osteopatische benadering van visus problemen bij het paard Anita Voskamp 2012 Hoe ziet een paard In dit hoofdstuk leg ik uit hoe de visus van het paard werkt. Voor ons mensen

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Taalvrijwilligers. Begeleiden bij schrijven

Achtergrondinformatie Taalvrijwilligers. Begeleiden bij schrijven Achtergrondinformatie Taalvrijwilligers Begeleiden bij schrijven 1 Inhoudsopgave Snippers... 3 Verder Lezen... 5 2 Snippers 1 Onderdelen schrijfproces Schrijven is zowel een denktaak als een doetaak. Denken

Nadere informatie

Auditieve oefeningen bij het thema de dierentuin

Auditieve oefeningen bij het thema de dierentuin Auditieve oefeningen bij het thema de dierentuin Boek van de week: 1; Nijntje in de dierentuin 2; De dierentuin 3; 4; Verhaalbegrip: Bij elk boek stel ik de volgende vragen: Wat staat er op de voorkant

Nadere informatie

Cijfers en letters. Zelfstandig spelen. Ontmoeten

Cijfers en letters. Zelfstandig spelen. Ontmoeten Cijfers en letters Zelfstandig spelen Schrijfhoekje: ( MO ) 45 kleinmotorisch bewegen Met allerlei schrijfmaterialen experimenteren op verschillende soorten papier < een juiste pengreep nadoen bij het

Nadere informatie

ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND. Leeftijd 0 tot 4 jaar

ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND. Leeftijd 0 tot 4 jaar ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND Leeftijd 0 tot 4 jaar Het leren praten van uw kind gaat vaak bijna vanzelf. Toch is er heel wat voor nodig voordat uw kind goed praat. Soms gaat het niet zo vlot met

Nadere informatie

Dyslexie en Orthografie

Dyslexie en Orthografie Dyslexie en Orthografie Een literatuuronderzoek naar de invloed van orthografie op dyslexie Marieke Alting Siberg UvA Collegekaartnr: 0003131 Begeleider: Prof. Dr. A. de Groot Bachelorthese Aantal woorden:

Nadere informatie

Basisprincipes van het ontwerpen

Basisprincipes van het ontwerpen Basisprincipes van het ontwerpen gordongroup Over de gordongroup gordongroup is een full-service marketing- en communicatiebureau waar klanten voor al hun wensen op het gebied van creatieve services terecht

Nadere informatie

Taal in context. Autisme. Autisme. Overzicht Neurobiological insights into language comprehension in autism: Context matters

Taal in context. Autisme. Autisme. Overzicht Neurobiological insights into language comprehension in autism: Context matters Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Kern 6: geit-pauw-duif-ei

Kern 6: geit-pauw-duif-ei Kern 6: geit-pauw-duif-ei In deze kern leert uw kind Letters: g - ui - au - f - ei Woorden: geit, pauw, duif, ei Alle letters compleet In kern 6 leert uw kind de laatste nieuwe letters. Op het eind van

Nadere informatie

Auditief geheugen Begrippen Cijfers Dans en beweging

Auditief geheugen Begrippen Cijfers Dans en beweging Auditief geheugen Lessen met als doel het oefenen van het auditief geheugen zijn bedoeld om leerlingen te helpen, informatie die ze horen goed op te slaan. Het geven van enkelvoudige (pak de bal) en meervoudige

Nadere informatie

184 Maartje Schreuder

184 Maartje Schreuder Samenvatting Iedereen is wel bekend met het fenomeen van de tikkende klok. Een klok zegt tik tak, tik tak. Waarom kennen wij de twee tikken van de klok twee verschillende klinkers toe? Klinken de twee

Nadere informatie

SCHRIFTELIJKE TAAL Kerndoel 1: De leerlingen leren lezen voor dagelijks gebruik

SCHRIFTELIJKE TAAL Kerndoel 1: De leerlingen leren lezen voor dagelijks gebruik SCHRIFTELIJKE TAAL Kerndoel 1: De leerlingen leren lezen voor dagelijks gebruik 1.1. Boekoriëntatie 1.2. Temporele orde waarneming 1.3. Auditieve discriminatie 1.4. Visuele discriminatie 1.. Visuele analyse

Nadere informatie