Hersen Magazine. En toen was er licht

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hersen Magazine. En toen was er licht"

Transcriptie

1 jaargang 10 nummer 4 november 2012 Hersen Magazine En toen was er licht Succesvolle stap in onderzoek naar CADASIL Woordapp wint Kwaliteitsprijs 2012 Interview met de voorzitter van de ADCA-vereniging Hersenstichting Nederland

2 In dit nummer: voorwoord pagina 6 Succesvolle stap in onderzoek naar CADASIL CADASIL is een ziekte die tot herseninfarcten en dementie kan leiden. Saskia Lesnik Oberstein onderzoekt of er mogelijkheden tot behandeling zijn voor deze onbekende, erfelijke ziekte. pagina 11 Iets terugdoen voor de maatschappij Geef gericht en blijf betrokken, zegt giftgever en bekende Haaksbergenaar Jan Leppink. Bewegingsstoornissen Laatst las ik dat meer dan de helft van de mensen in meer of mindere mate last heeft van trillende handen. Bij een kleine groep mensen wordt dat veroorzaakt door ziekte, medicatie of verslaving. De andere groep heeft 'gewoon' trillende handen. pagina 12 En toen was er licht Psychiater Odile van den Heuvel ging na of lichttherapie depressie en slaapstoornissen bij parkinson kan verminderen. Een hoopgevend onderzoek. pagina 15 Geestelijk blijf je helder, maar het lichaam laat het afweten. Interview met Cathalijne van Doorne, voorzitter van de ADCA-Vereniging. Ook zei heeft ADCA, een aandoening in de kleine hersenen. Zelf heb ik er ook last van. Op momenten dat het spannend wordt neemt het trillen toe. Dan kan ik niet meer goed schrijven of een (leeg) koffiekopje alleen nog maar luid rammelend aanreiken. Met een bètablokker weet ik het aardig onder controle te houden. Waar dat trillen vandaan komt is niet bekend. Vaak is het genetisch bepaald. Of het een neurologische aandoening is, is nog niet echt goed onderzocht. Waar wel veel onderzoek naar is gedaan, zijn bewegingsstoornissen als de ziekte van Parkinson of Huntington. Dit zijn ernstige aandoeningen van het centrale zenuwstelsel die gepaard gaan met bewegingsarmoede, overbeweeglijkheid of problemen met de uitvoering van gewilde bewegingen, zoals schokken, verkrampingen, tics (zoals bij het syndroom van Gilles de la Tourette) en coördinatiestoornissen. De afgelopen tien jaar heeft de Hersenstichting ruim dertig onderzoeken naar bewegingsstoornissen mogelijk gemaakt. En in de toekomst zullen dat er meer worden! We zijn hiertoe een samenwerking aangegaan met het Prinses Beatrix Fonds. De samenwerking houdt in dat de Hersenstichting het volledige onderzoeksveld van de bewegingsstoornissen overneemt, terwijl het Prinses Beatrix Fonds zich gaat concentreren op de spierziekten. Een mooie afspraak die tot betere afstemming van het onderzoek leidt, kennis bundelt en voorkomt dat er overlap ontstaat of dubbel werk gebeurt! Vanaf nu zetten we ons dus dubbel zo hard in om een oplossing te vinden voor deze aandoeningen! Dat we daarin uiteindelijk slagen, durf ik met vaste hand te beweren! Peter Schoof, directeur Hersenstichting Nederland. 2 Hersen Magazine november 2012

3 Het verkopen van gevoel Helen van Winden, 38, is fondsenwerver Particulieren van de Hersenstichting, moeder van drie dochters, getrouwd met Chris en van Engelse komaf. Stemmen of bij het leger mag ze niet, omdat ze een Brits paspoort heeft. Maar ik ben gewoon Nederlands. Tekst: Anja Bemelen Helen heeft in Nederland de middelbare school gevolgd en is ook hier getrouwd. De studie Vrijetijdsmanagement volgde ze echter in Birmingham, omdat de Nederlandse variant nog in de kinderschoenen stond. Met dat diploma lag een brede toekomst open. Helen koos voor een Engels evenementenbureau waar ze als vliegende kiep alles regelde voor mensen die het WK wilden bijwonen. Vervolgens werd ze marketingmanager bij het VVV in Delft, waar ze onder meer verantwoordelijk was voor de brochures en de externe contacten. Beide ervaringen zouden haar bij de Hersenstichting goed van pas komen. Salaris In 2003 besloot Helen de toeristische branche achter zich te laten, maar wilde wel iets verkopen: Net als in de vrijetijdssector, waar je vooral een gevoel of een belevenis verkoopt. Toen ik de advertentie van de Hersenstichting zag, wist ik: dit is het. Het eerste jaar was het verkopen van een gevoel niet gemakkelijk. Het was net in de tijd dat de buitenwereld nogal negatief dacht over goede doelen. Ook de Hersenstichting kreeg vragen over hoeveel onze directeur verdiende. Wij maken dat nu openbaar en ons jaarverslag is op internet te lezen. foto: Elske Oosterbroek Ervaring Als fondsenwerver zorgt Helen voor de samenwerking met de Vriendenloterij en met telemarketingbedrijven, en is ze verantwoordelijk voor de mailingen. Of mensen zich aangesproken voelen door een brief of mailing heeft te maken met het onderwerp. Mensen geven sneller als het om een levensbedreigende ziekte of een ziekte zoals alzheimer gaat. Ik denk na over de brief die bij onze donateurs op de mat valt: stellen we de patiënt centraal of juist het onderzoek? Onze donateurs zijn vaak mensen die zelf ervaring hebben met een hersenaandoening. Hun kinderen bijvoorbeeld of hun ouders. Ook zijn het bovengemiddeld veel mensen uit het onderwijs, waarschijnlijk omdat we ook onderzoek doen naar ADHD en autisme. Hoogtepunt Eén van de hoogtepunten in haar werk is de Publieksdag. Er komen veel bezoekers op af. Mensen die heel trouw zijn en ons al vanaf het begin volgen. We weten nog te weinig over hersenaandoeningen. Hersenen zijn niet vervangbaar. Als daar iets mis mee is, kunnen er verschrikkelijke dingen gebeuren, zoals het krijgen van een ander karakter. Zelf vind ik die dag ook interessant en het wordt ieder jaar alleen maar drukker. De fondsenwerver twijfelt er niet aan dat de Hersenstichting een lang leven is beschoren. We zijn nog niet het grootste fonds in Nederland. Hoe meer geld er binnenkomt, hoe meer onderzoek we kunnen doen. En hoe groter de kans dat er ooit een pil bestaat tegen dementie. Hersen Magazine november

4 De vraag zou moeten zijn wat iemand nog wél kan foto: Elske Oosterbroek Je bent jong en je wilt wat. Maar je hersenletsel staat dat in de weg. Hoe ga je hiermee om? Kun je bijvoorbeeld studeren en het werk doen dat je graag wilt of moet je je schikken in je huidige situatie? Tess Scheele (21) zat in ieder geval niet bij de pakken neer en schakelde jobcoach Ad van Tilburg van het project Brains4U in. Tekst: Corinne in t Veld Door zuurstofgebrek tijdens de geboorte liep Tess hersenletsel op en heeft ze moeite met concentreren en met fijne motoriek: Ik raak sneller overprikkeld en ben eerder moe. Tijdens mijn studie rende ik keihard tegen deze beperkingen aan. Ik wilde zo graag voltijds studeren aan een reguliere opleiding, maar het ging gewoon niet. Dat vond ik ontzettend frustrerend. Volledige arbeidsparticipatie Tess stapte over op aangepast onderwijs en volgde de door haar gewenste opleiding in deeltijd. Daar vond ze veel begrip en herkenning en kwam ze in contact met Ad van Tilburg, directeur Human Ability Management van re-integratiebedrijf Leads on Demand. Ad vertelt: In 2009 werd ik benaderd door psycholoog Arend de Kloet. Hij had contact gehad met de Hersenstichting, die zich zorgen maakte over de situatie van jongeren met niet-aangeboren hersenletsel (NAH) op de arbeidsmarkt. Ad ging 4 Hersen Magazine november 2012

5 samen met Arend, tevens verbonden aan het lectoraat Revalidatie van de Haagse Hogeschool en de Sophia Revalidatie Den Haag, om de tafel zitten en het project Brains4U werd geboren. Brains4U begeleidt jongeren met hersenletsel naar werk en op het werk. Samen streven ze naar volledige arbeidsparticipatie op de reguliere arbeidsmarkt. Het eerste jaar draaide het project in de vorm van een pilot. Door de sluitende aanpak en de goede resultaten hebben we nu een vast programma dat aansluit op het bestaande revalidatieprogramma, aldus een enthousiaste Ad. Managers enthousiast Brains4U heeft Tess veel gebracht: Ik ben heel erg blij dat ik in aanraking ben gekomen met dit project. Ad is een prettige coach en een goede begeleider. Hij heeft van het begin af aan gezegd dat ik direct moest bellen als ik ergens mee zat of ergens tegenaan liep. Dat heeft me door heel wat moeilijke momenten heen geholpen, waardoor ik al snel aan de slag kon binnen een klein ingenieursbureau. Ad haalt veel voldoening uit zijn werk. Ik ga regelmatig naar werkgeversbijeenkomsten waar ik met managers in gesprek ga over de arbeidsparticipatie van jongeren met hersenletsel. Vanuit sociaal en maatschappelijk oogpunt doen veel managers graag mee aan het maatjesproject, waarbij een leidinggevende gekoppeld wordt aan een jongere. Ik begeleid beiden in het traject en uit de praktijk blijkt dat dit goede resultaten geeft. De jongere heeft altijd een hulplijn en ook met de manager houd ik contact om alles in goede banen te leiden. Ondertussen zijn er via Brains4U al tien jongvolwassenen aan betaald werk geholpen en staan de volgende tien te popelen om te starten. En Tess? Zij was toe aan een volgende stap in haar carrière en werkt inmiddels met veel plezier als medewerker communicatie bij Rijkswaterstaat. Uit de ervaringsverhalen van de Hersenbokaal bleek het voor werknemers, werkgevers en bedrijfsmaatschappelijke diensten niet eenvoudig om juiste, passende informatie te vinden over bijvoorbeeld hersenletsel, aanpassingen, jobcoaches en wetgeving. Met is er sinds kort een nieuwe wegwijzer voor mensen met niet-aangeboren hersenletsel. Behalve informatie over hersenaandoeningen, wetgeving en jobcoachtrajecten toont de website ook mooie en inspirerende voorbeelden. Daarnaast zijn er vele relevante links naar andere websites en is er aandacht voor jongeren met hersenletsel die voor het eerst aan het werk gaan. column Vergeten is een kunst Iedereen die de 35 is gepasseerd, loopt zo nu en dan te zoeken naar autosleutels en persoonsnamen. Hoe heette de dame met de blonde haren nu ook al weer? We maken er vaak grappen over. Ik word ook een dagje ouder, hoor je dan een frisse vijftiger zeggen. Of: Het zit in de familie. En dat verwijst dan naar de angst voor de eerste tekenen van dementie. We zijn geobsedeerd door een feilloos geheugen. Maar zo heeft de natuur ons niet geschapen. Tot op zekere hoogte is vergeten juist gezond. Een natuurlijke hersenfunctie die beschadigd kan raken zoals gebeurde bij de Amerikaan Orlande Serel die op een zomerdag in 1979, als jongen nog, een honkbalknuppel tegen zijn hoofd kreeg. Daarna kon Orlando geen trivialiteit meer vergeten. Van elke dag sinds het ongeluk kan hij je vertellen wat het weer was, wat er s avonds werd gegeten en of hij die dag ging vissen of zijn auto naar de garage bracht. De Amerikaan lijdt aan een ijzersterk geheugen. Gezonde hersenen vergeten dus doelgericht. Dat gebeurt onbewust: ze vragen niet eerst Mag dit worden gewist? Toch kunnen we het vergeten wel een beetje sturen. Waar we de aandacht op richten, dat blijft langer hangen. En waar we de aandacht juist niet op richten verdwijnt het snelst. We kunnen alledaagse herinneringen de vergetelheid in helpen. Dat was dit jaar de verrassende ontdekking van onderzoekers van de University of St. Andrews. Ze vroegen hun proefpersonen om herinneringen op te halen bij sleutelwoorden zoals barbecue. Daarna kregen de deelnemers de opdracht om bij een deel van de sleutelwoorden juist niet terug te denken aan de bijbehorende herinnering. Om moedwillig de andere kant op te denken. Dat werd vele malen herhaald. Toen daarna weer alle herinneringen werden opgehaald waren de verboden herinneringen minder gedetailleerd. Ze waren inderdaad een beetje vergeten. Mark Mieras is wetenschapsjournalist en gespecialiseerd in hersenonderzoek. Hij is auteur van twee boeken over de hersenen: Ben ik dat? en Liefde. Hersen Magazine november

6 Succesvolle stap onderzoek naar CADASIL is de naam van een vrij onbekende, erfelijke ziekte met ernstige gevolgen. Bij mensen met de erfelijke aanleg leidt deze ziekte tot herseninfarcten en dementie, meestal rond de middelbare leeftijd. Er is nu geen behandeling voor de ziekte, maar recent is een eerste stap gezet met een nieuwe techniek die daar misschien mogelijkheden voor biedt. Mocht dit lukken, dat kan het een doorbraak betekenen in de toekomstige behandeling van CADASIL. Tekst: Kees Vermeer In Nederland zijn nu meer dan 170 families bekend waarin de ziekte voorkomt. Het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) heeft een unieke poli voor deze families en doet wetenschappelijk onderzoek naar de ziekte. Dr. Saskia Lesnik Oberstein is al vanaf 1998 bij dat onderzoek betrokken. Zij legt uit hoe de ziekte ontstaat: CADASIL wordt veroorzaakt door een verandering, oftewel mutatie in een bepaald gen, het zogeheten NOTCH3-gen. Daardoor maakt dat gen een verkeerd eiwit aan. De normale functie van het eiwit is het gezond houden van de wanden van de bloedvaten. Maar het verkeerde eiwit hoopt zich op in de gladde spiercellen van de vaatwand. Dat gebeurt in het hele lichaam, maar vooral in de hersenen. Door de ophoping van het eiwit gaan deze cellen dood. De bloedstroom naar de hersenen wordt dan verstoord en er ontstaan ernstige problemen, zoals dementie of een herseninfarct. Door de ophoping van het eiwit gaan spiercellen dood. Afgeplakt Met financiële steun van de Hersenstichting heeft Saskia recent een studie van twee jaar gedaan. Zij onderzocht een geheel nieuwe, genetische methode die mogelijkheden biedt voor een toekomstige behandeling. Deze techniek heet exon skipping en wordt al volop bestudeerd bij kinderen met de erfelijke spierziekte van Duchenne. Het principe van de techniek is dat de DNA-fout als het ware wordt afgeplakt, waardoor die wordt overgeslagen bij het aanmaken van het eiwit. Dat lijkt dan weer op het natuurlijke eiwit. Saskia: Hopelijk wordt het eiwit zodanig hersteld dat het zich niet meer ophoopt in de vaatwand en dus geen schade meer aanricht. Mocht dit lukken, dan kan het een doorbraak betekenen in de toekomstige behandeling van CADASIL. De techniek biedt dan mogelijk ook perspectief voor de behandeling van andere erfelijke soorten dementie. 6 Hersen Magazine november 2012

7 in CADASIL Levend organisme Maar zo ver is het nog lang niet. In de studie heeft Saskia pas de eerste stap gezet met cellen in het laboratorium: ze heeft met collega s speciale moleculen gemaakt om de DNA-fout af te plakken. Die eerste stap was een succes: In de cellen was inderdaad het foutje overgeslagen in de voorloper van het eiwit, het RNA. Daaruit blijkt dat het principe van de techniek werkt. De volgende vraag is of de techniek niet alleen in een laboratoriumschaaltje werkt, maar ook in een levend organisme. En of het herstelde eiwit nog de normale functie kan uitoefenen. Dat zal nu worden onderzocht in muizen, vertelt Saskia. We onderzoeken of we het herstelde RNA kunnen terugvinden in de wanden van de bloedvaten. Als dat zo is, zullen we daarna nagaan of we ook een therapeutische werking kunnen vaststellen. In het DNA-gebiedje dat we afplakken, bevindt zich 60% tot 70% van de mutaties bij CADASILpatiënten. Theoretisch zouden we dus meer dan de helft van de patiënten hiermee kunnen helpen. foto: Ilco Kemmere Grote impuls CADASIL-patiënten uit heel Nederland komen naar een speciale poli in het Leids UMC. Ook in andere landen wordt onderzoek gedaan naar CADASIL. Saskia zit namens Nederland in een Europees samenwerkingsverband. Maar voor zover ik weet zijn wij de enige ter wereld die een genetische methode aan het onderzoeken zijn voor CADASIL. Saskia is erg blij met de financiële steun van de Hersenstichting. Het onderzoek is nog vrij experimenteel en we wisten niet of het zou lukken. Het is fantastisch dat de Hersenstichting dit soort studies subsidieert. Daardoor kunnen we nu de volgende stappen gaan zetten. Het heeft het onderzoek naar CADASIL een grote impuls gegeven. Hersen Magazine november

8 Ik heb een ontzettend mooi leven, misschien juist dankzij deze DNA-fout Peter* heeft de erfelijke aanleg voor de ziekte CADASIL. Bij deze ziekte leidt een foutje in het DNA tot herseninfarcten en dementie. Daardoor weet Peter nu al dat hij op middelbare leeftijd beroertes en dementie zal ontwikkelen. Hij en zijn vrouw kunnen daar inmiddels redelijk goed mee omgaan, maar dat heeft even geduurd. Tekst: Kees Vermeer Peter weet nu ongeveer tien jaar dat hij de aanleg heeft voor CADASIL. Maar al lang daarvoor had hij te maken met de ziekte, want die zit in zijn familie. Meer dan de helft van mijn ooms en tantes is eraan overleden, allemaal rond hun vijftigste. Mijn moeder had eveneens de DNA-fout die de ziekte veroorzaakt. Dus ik wist dat ik 50% kans had om CADASIL te krijgen. Weggestopt In Peters familie is nooit openlijk gesproken over de ziekte. Wellicht uit angst, ontkenning of schaamte. Ik stopte het zelf in eerste instantie weg. Ik wilde niet weten of ik de erfelijke aanleg had. Want hoe ga je daar dan mee om? En hoe gaan anderen ermee om? Moet je het op je werk vertellen? En hoe zit het met verzekeringen? Allemaal vragen waar je dan mee te maken krijgt. Toen ontmoette Peter zijn vrouw. Zij wilde er wél meer over weten. Ik heb haar uiteindelijk verteld over de ziekte, maar vond dat heel moeilijk. Was ook bang dat ze bij me weg zou gaan. Gelukkig bleef ze bij me, we trouwden en al snel kwam de kinderwens. Tegelijk wilden wij deze ziekte stoppen. Uitsluiten Peter zag wat CADASIL teweegbrengt in de familie aan onzekerheid en verdriet. Dat wilde ik mijn kinderen besparen. Mijn ouders wisten simpelweg niet dat zij de DNA-fout aan mij doorgaven. Wij weten nu wél dat dit kan gebeuren. We zijn in contact gekomen met Saskia Lesnik Oberstein van het Leids UMC en besloten dat we het ongeboren kind zouden laten testen zodra mijn vrouw zwanger was. Omdat Peter zelf nog steeds niet wilde weten of hij de DNAfout had, moesten hij en zijn vrouw een exclusietest laten doen. De test meet alleen het risico voor het ongeboren kind. Beëindigen zwangerschap Peters vrouw werd zwanger en de test werd gedaan. Daaruit bleek dat de foetus 50% kans had op de DNA-fout. Peter: De enige mogelijkheid om het kind een kans te geven was om mijzelf toch te laten testen op de DNA-afwijking. Dat deed ik. Helaas bleek ik, en ook het ongeboren kind, de DNA-fout te hebben. Vooraf hadden Peter en zijn vrouw al besloten om in dat geval de zwangerschap in een vroeg stadium te beëindigen. Daar hebben we het verschrikkelijk zwaar mee gehad. Een kleine troost is dat we de foetus aan de wetenschap hebben geschonken voor onderzoek naar de ziekte. Met de cellen van ons ongeboren kindje wordt momenteel volop onderzoek gedaan in het LUMC. Dat steunt ons bij de 8 Hersen Magazine november 2012

9 verwerking van het verlies en geeft hoop voor de toekomst. Positief Inmiddels hebben Peter en zijn vrouw twee kinderen die niet de DNA-fout voor CADASIL hebben. De ziekte stopt dus in Peters familielijn. Daarvoor heeft hij wel moeilijke beslissingen moeten nemen en zichzelf moeten laten testen. Je weet vooraf niet hoe je daar op gaat reageren. Je kunt heel bang worden, maar gelukkig merk ik dat niet bij mezelf. Het houdt me natuurlijk wel bezig hoe en wanneer de ziekte zal toeslaan. En op een gegeven moment moet ik toch aan mijn kinderen vertellen dat ik deze ziekte heb. Hoe zullen zij ermee omgaan? Hoe zal het straks mijn vrouw vergaan, als ik zou overlijden? Toch ben ik er niet continu mee bezig. Ik ben positief en heb een ontzettend mooi leven. Ik probeer van iedere dag een feestje te maken. Misschien wel juist dankzij deze DNA-fout. * Op verzoek van de geïnterviewde is de naam Peter gefingeerd. foto: Ilco Kemmere nieuw Nieuwe website Hersenstichting Wellicht is het u al opgevallen: de Hersenstichting heeft een nieuwe website, van tevoren getest door een testpanel. Mede daardoor heeft de site een heldere navigatie en een hoge gebruikersvriendelijkheid. De site is tevens interactiever geworden: u kunt deelnemen aan ons blog of op de site informatie delen op uw Facebook- of Twitter-account. Binnenkort komt er een aparte actiemodule. U kunt daar uw verhaal doen, mensen oproepen u te steunen en foto- en filmmateriaal plaatsen. Verder kunt u via de site online bepalen waar uw geld naar toe gaat: beroerte, traumatisch hersenletsel, dementie, depressie, nieuwe behandeltechnieken, parkinson, of, bij geen voorkeur: alle onderzoeken. Ten slotte is er nu een aparte, maar wel aan die van de Hersenstichting gelinkte site voor de wetenschappers die bij ons een subsidie hebben aangevraagd, of dat willen gaan doen. De informatie die zij zoeken is zo specifiek, dat die moeilijk te verenigen valt met de informatie op de algemene site. Al met al enorme verbeterpunten. Het adres is ongewijzigd: vraag en antwoord Nooit te oud om te revalideren? Met het ouder worden kan de hoeveelheid problemen toenemen. Bijvoorbeeld wanneer er vóór een beroerte al sprake was van een slecht werkend geheugen. Of wanneer iemand op zichzelf woont en toch veel begeleiding nodig heeft. Vanwege de veelzijdige problematiek wordt deze doelgroep ook wel kwetsbare ouderen genoemd. Het lijkt erop dat cognitieve achteruitgang bij ouderen veel te maken heeft met de verslechterende conditie van het vaatstelsel in de hersenen. Doorbloeding is belangrijk! Wel wordt de werking van het brein trager, naarmate de leeftijd vordert. Maar het idee dat het geheugen per definitie verslechtert als je ouder wordt, is echt achterhaald. Wij leren onze ouderen compensatiestrategieën aan om hun leven weer op te pakken. Bijvoorbeeld door associaties te verbinden aan informatie die zij willen onthouden. Dit om een slecht werkend geheugen te compenseren. Door hun problemen en behoeften in kaart te brengen kan worden gekeken welke woonomgeving het best passend is. Het zoveel mogelijk behouden van hun zelfstandigheid staat daarbij voorop. Dus nee, je bent nooit te oud om te revalideren! Namens het hersenletselteam Zuidoost Brabant: mw. H. Navest, GZ-psycholoog en mw. A. Vogels, basispsycholoog, beiden werkzaam bij de Vitalis Behandel Groep. Hersen Magazine november

10 Hersenweetje Tot voor kort werd gedacht dat het typische pubergedrag (risico s nemen, emotionele beslissingen nemen, geen impulscontrole etc.) veroorzaakt werd doordat het voorste gedeelte van de hersenen, de prefrontale cortex (PFC), nog niet volledig ontwikkeld is. Nieuw onderzoek wijst uit dat adolescenten hun PFC soms wel en soms niet gebruiken, afhankelijk van invloeden vanuit hun sociale omgeving. Ze kunnen hun impulsen wel controleren, als ze maar genoeg gemotiveerd zijn. Nature Reviews Neuroscience, 2012, Crone e.a. Nu in onze webshop: de Hersenstichting Braintraining Scheurkalender 2013 Speciaal voor u stelde de redactie van Neurocampus.com, Nederlands grootste uitgever van Braintraining, de Braintraining Scheurkalender 2013 samen. Voor slechts 9,95 heeft u maar liefst 365 hersenkrakers in totaal, voor elke dag één. Van taal tot rekenen, van inzicht en logica tot geheugentraining; op drie verschillende niveaus. Van makkelijk tot moeilijk(er), dus iedereen kan meedoen. En met de aanschaf van deze scheurkalender steunt u het werk van de Hersenstichting! Bijzondere breintjes Bijzondere Breintjes zijn creatieve, veelzijdige geldinzamelacties van onze donateurs. De Hersenstichting wil alle gulle gevers opnieuw heel hartelijk danken! Voor onderzoek naar parkinson over de Via Gladiola Twee jaar geleden krijgt Peter Oomens ineens last van een trillende arm en verstijving van de spieren. Zijn specialist vermoedt dat hij getroffen is door de ziekte van Parkinson. Omdat hij altijd intensief gesport heeft, was het voor hem heel vanzelfsprekend om ook nu, ondanks de beperkingen die hij ervaart, te blijven sporten. Na twaalf jaar rugby, heb ik achttien jaar gehockeyd. Tegenwoordig train ik in een sportschool waar ik eenmaal per week spin. Onder het motto geen patiënt, maar een vent, nam Peter dit jaar voor de derde maal deel aan de Nijmeegse Vierdaagse. Dit jaar voor het eerst als sponsorloper voor de Hersenstichting. Via een persoonlijk weblog motiveerde hij zijn omgeving om zijn actie te steunen. Het leverde het prachtige bedrag van op. Ik hoop met deze actie een bijdrage te leveren aan onderzoek naar parkinson en de oorzaak ervan. Hardlopen over de afsluitdijk Op 9 september, liepen de vrienden Henny en Jaap samen de Afsluitdijk over. Een afstand van dertig kilometer. Dat deden ze hardlopend. Met onze uitdaging hoopten we veel geld in te zamelen voor de Hersenstichting. Hersenen zijn belangrijk. Hersenen bepalen wie we zijn en wat we kunnen. Ze benaderden vrienden en familieleden en zamelden op die manier 440 in. Een fantastische prestatie. 10 Hersen Magazine november 2012

11 het verhaal achter de gift Iets terugdoen voor de maatschappij Geef gericht en blijf betrokken Jan Leppink, 83, is een bekende naam in Haaksbergen en omgeving én een bijzonder actieve man. Nagenoeg onmogelijk om zijn curriculum vitae te beschrijven. In het boek Jan Leppink; Herinneringen van een Haaksbergenaar in hart en nieren beslaat zijn levensloop zo n vier pagina s. In vogelvlucht werkte Jan als marketingmanager bij de Koninklijke Textielfabrieken Jordaan-ter Weeme en vervolgens als directeur-eigenaar van UNIPRO, kleefstoffen en kunststofvloeren. Ook was hij voorzitter van de kruisvereniging, President-Kerkvoogd van de Hervormde Gemeente, voorzitter van de Kunstkring en van de Historische Kring. Daarnaast is Jan een bereisd man. Samen met zijn vrouw Ans heeft hij zo n beetje de hele wereld gezien. Ans lachte veel. Ze is gestorven aan basilaire trombose, een zeldzame ziekte die in het begin niet goed geduid kon worden. vijf maal schonken. Het belastingvoordeel (door netto 1 te schenken krijgt de ontvanger 1,5) heeft een rol gespeeld in het bepalen van vorm en giftbedrag. Het belastingvoordeel kan anderen aanmoedigen hetzelfde te doen. Samen met de Hersenstichting heeft er verhelderend en fundamenteel onderzoek plaatsgevonden naar de oorzaak en gevolgen van basilaire trombose. Een zeldzaam voorkomende ziekte, die jaarlijks bij slechts enkele honderden patiënten wordt vastgesteld. Ans Postuma Ans Postuma was 52 jaar met Jan getrouwd, moeder van drie, grootmoeder van vijf, een geweldige gastvrouw en stervensbegeleidster. In 2003 kreeg ze hevige hoofdpijnen en na enige weken verlammingsverschijnselen. Ze werd met spoed opgenomen in het ZGT-ziekenhuis in Hengelo, waar na langdurig onderzoek basilaire trombose werd vastgesteld. Dat had afasie tot gevolg en verlies van overzicht en concentratievermogen. Ondanks revalidatie werd haar situatie steeds slechter en eind 2008 verergerde haar toestand. Tijdens een consult met professor Kapelle dat door de Hersenstichting tot stand kwam, werd vastgesteld dat geen verbetering meer verwacht mocht worden. Ans is in 2011 in een particulier verpleegtehuis in Ruurlo overleden. Gemeenschapszin Vanuit hun gemeenschapszin wilden Ans en Jan graag iets voor de maatschappij terugdoen. Zij riepen in 1998 de stichting Leppink-Postuma in het leven. Doel van de stichting is het bevorderen en behouden van de cultuur en de natuur in Haaksbergen. Bovendien sloten ze in 2008 een lijfrente af voor de Hersenstichting. Wij hebben dit gedaan omdat we een goed en succesvol leven hebben gehad. Wel vonden we dat je gericht moet geven, zodat je betrokken blijft en weet wat er met het geld gebeurt. Ook mag het een substantieel bedrag zijn, vandaar dat we de lijfrente van Hersenweetje MRIonderzoek bij kinderen met rekenangst toonde aan dat er minder activiteit in de frontale cortex (betrokken bij wiskundig redeneren) en hyperactiviteit in de amygdala (betrokken bij de regulering van emoties) was. Bovendien was er ook drukker verkeer tussen deze twee hersengebieden De onderzoekers hopen dat dit kan leiden tot een succesvolle therapie, gebaseerd op de aanpak van fobieën waarbij ook sprake is van hyperactiviteit in de amygdala. Psycholical Science, 2012, Young e.a. Hersen Magazine november

12 En toen was er licht De wereld van parkinsonpatiënten wordt vaak gekenmerkt door overtollige bewegingen of stijfheid, maar ook slaapstoornissen en depressie maken er een belangrijk deel van uit. Psychiater Odile van den Heuvel doet daar als Fellow van de Hersenstichting onderzoek naar: biedt lichttherapie een helpende hand? Tekst: Johan van Leipsig Stemmingsproblemen, slaapproblemen, hallucinaties, verwardheid, impulscontroleproblemen, dementie en angststoornissen. Het leven van parkinsonpatiënten, aldus psychiater Odile van den Heuvel, wordt door hun ziekte ernstiger beïnvloed dan gedacht. Het begint vaak met somberheid en het gebrek aan initiatief om dingen te doen. De patiënten raken in een sociaal isolement, zitten thuis en krijgen daardoor geen prikkels meer om iets te ondernemen. Ze belanden in een neerwaartse spiraal. Ook de partner en sociale omgeving hebben daar last van. Je gaat niet even naar een feestje als je weet dat je partner depressief thuis zit.' Slaapprobleem Patiënten met een depressie hebben vaak slaapproblemen, verminderde eetlust, een afgevlakt gevoelsleven en een negatief zelfbeeld. Ook denken ze veel aan de dood. Bij ongeveer 20% van de parkinsonpatiënten is bovendien depressie, en daardoor ook een slaapprobleem, onderdeel van het ziekteproces. Bijna 90% van de mensen met parkinson heeft slaapproblemen, waardoor ze overdag slechter functioneren. Kenmerkend voor parkinsonpatiënten met een slaapprobleem is dat hun biologische klok is ontregeld. De nacht schuift als het ware naar voren, waardoor ze veel eerder in bed liggen. Gevolg: ze zijn midden in de nacht wakker. Klok Van den Heuvel focust zich in haar onderzoek op de ontregelde biologische klok. We denken dat dat zowel voor de slaapproblemen als voor de depressie van belang kan zijn. Dat zijn we aan het uitzoeken door tachtig patiënten met depressie en slaapproblemen drie maanden lang lichttherapie te geven in twee verschillende condities. Behandelen kan gewoon thuis met een speciale lamp. Ze zitten s ochtends een half uur voor de lamp en s avonds nog eens. Een krantje lezen of een hapje eten, het maakt niet uit wat ze doen, zo lang ze af en toe in de lamp kijken. De bedoeling is dat het dag-en-nachtritme van de patiënten verschuift en weer in de pas komt. Het licht in de ochtend is vooral bedoeld om de depressie te behandelen; het avondlicht wordt gegeven om de nacht verder op te schuiven. De hoeveelheid melatonine, het hormoon dat aangeeft dat we slaperig worden, wordt door het licht langer laag gehouden. Patiënten worden dus later moe. De gebruikte lampen verschillen op enkele punten van elkaar. Van den Heuvel wil ook na drie maanden iets kunnen zeggen over welke kwaliteit van het licht het beste werkt voor welke groep. 12 Hersen Magazine november 2012

13 Behandelen kan gewoon thuis met een speciale lamp. Minder medicijnen Als de lichttherapie werkt, hoeven depressieve parkinsonpatiënten geen antidepressiva meer te gebruiken. Parkinsonpatiënten slikken al zoveel pillen. Bovendien hebben antidepressiva allerlei bijwerkingen en leiden ze vaak tot een vlak gevoel. Zonder antidepressiva kunnen de gewone pieken en dalen in het leven weer terugkeren, zoals plezier en verdriet. Ook slaappillen hebben verschillende nadelige bijwerkingen, zoals het risico op vallen of de kans op verslaving. Bij een succesvolle lichttherapie kunnen ook die pillen achterwege blijven. 'Tot slot is in een eerdere studie gevonden dat patiënten na de behandeling met licht minder dopamine-medicatie hoefden te nemen om motorisch te kunnen functioneren. Ook dat willen we kunnen bevestigen.' Centrum De resultaten van het onderzoek zullen over twee of drie jaar beschikbaar zijn. In de tussentijd gebeurt er het nodige qua onderzoek en zorg voor neuropsychiatrische stoornissen bij parkinson. Het gaat immers om de kwaliteit van leven van mensen! We hebben een speciaal Centrum Neuropsychiatrie Parkinson opgericht binnen het VU Medisch Centrum, waar behalve voor slaap en depressie aandacht is voor alle andere niet-motorische problemen die bij parkinson een rol spelen. foto: Elske Oosterbroek Hersen Magazine november

14 onderzoek Dankzij uw steun kan de Hersenstichting steeds meer goed werk verrichten. We hebben recent zes onderzoeken van elk en vijf extra kleinere onderzoeken van elk gehonoreerd. Hieronder een kleine greep uit de vele nieuwe, lopende of afgeronde onderzoeken. Effecten van ADHD-medicijnen op volwassen hersenen In de afgelopen jaren zijn er nieuwe medicijnen ontwikkeld om patiënten met ADHD te helpen. Deze zogenaamde psychostimulantia geven een aanzienlijke verbetering op de cognitieve prestaties van kinderen met ADHD. Ook voor volwassenen met ADHD worden deze medicijnen vaak voorgeschreven. De werking van deze stoffen op het volwassen brein zijn echter nog onbekend. Recent onderzoek laat zien dat cognitieve vaardigheden sterk afhangen van hoe goed hersengebieden met elkaar communiceren. Met behulp van moderne beeldvormende technieken gaan onderzoekers van het UMC Utrecht met dit onderzoek kijken hoe de psychostimulantia inwerken op het breinnetwerk bij volwassen personen. M.P. van den Heuvel Waarom werken medicijnen voor migraine bij de ene persoon wel en de andere niet? De ontdekking van triptanen was een enorme verbetering voor de behandeling van migraine. Deze medicijnen helpen echter niet bij iedereen. Het is tot op heden niet duidelijk waarom de triptanen bij de ene persoon wel helpen en bij de andere persoon niet. Naast het vragen of iemand hoofdpijn heeft, kan er nog geen biologische verandering in het lichaam gemeten worden om te weten of de triptanen werken. In dit onderzoek gaan onderzoekers van het Erasmus MC in Rotterdam de huiddoorbloeding van het voorhoofd meten. Via deze alternatieve methode gaan ze onderzoeken of triptanen de afgifte van eiwitten die migraine veroorzaken remmen. De onderzoekers verwachten dat deze remming ontbreekt bij de personen die niet reageren op triptaanbehandeling bij migraine. Nieuwe technieken in het onderzoek naar de oorzaak van depressie De oorzaak van psychiatrische ziekten, en van ernstige depressie in het bijzonder, is veelal nog onbekend. Het vinden van oorzaken wordt mede bemoeilijkt door de beperkte mogelijkheden om hersenen van patiënten (en gezonde personen) te onderzoeken. Nieuwe technieken maken het mogelijk om zenuwcellen uit huidmateriaal van patiënten te kweken en te onderzoeken. Onderzoekers verbonden aan het Erasmus MC te Rotterdam gaan met behulp van deze techniek de zenuwcellen van patiënten met een familiegeschiedenis voor ernstige depressieve stoornis bestuderen. Door deze cellen te vergelijken met de kenmerken van zenuwcellen van gezonde personen, kunnen mogelijk de biologische mechanismen en oorzaken van deze ziekte worden blootgelegd. Hersenweetje Taal wordt niet alleen in de linkerhersenhelft geproduceerd. Uit nieuw onderzoek blijkt dat bij verschillende aspecten van taal andere gebieden actief zijn. Bij het bouwen van grammaticale structuur en het spreken zijn vooral gebieden in de linkerhersenhelft actief. Bij het bepalen van de globale betekenis van een zin (het uiteindelijke doel van taal) is de activiteit verdeeld over gebieden in beide hersenhelften. Brain and Language, 2012, Menenti e.a. 14 Hersen Magazine november 2012

15 Geestelijk blijf je helder, maar het lichaam laat het afweten. foto: Elske Oosterbroek Uiterlijke symptomen van ADCA zorgen wel eens voor ondoordachte opmerkingen van anderen, is de ervaring van Cathalijne van Doorne (50). Ik haalde een keer mijn kind van school, vertelt de voorzitter van de patiëntenvereniging ADCA. Een moeder zag mij lopen en zei en schenk er nog maar eentje in. Ik had de zogenaamde dronkemansloop, waar veel mensen met ADCA last van hebben. Ik maakte er een grapje van, zei: Als jij nou mijn spierziekte neemt, dan schenk ik zo er eentje in. Daar had ze niet van terug. Een spierziekte is ADCA niet, al lijkt het er uiterlijk wel op. Tekst: Marjolein van Rest ADCA is een bij het grote publiek onbekende aandoening. Autosomaal Dominante Cerebellaire Ataxie, zoals de ziekte voluit heet, is een aandoening in de kleine hersenen die van ouder op kind wordt doorgegeven. Door een foutje in het DNA wordt een toxisch eiwit aangemaakt dat cellen in de kleine hersenen doodt. In die kleine hersenen wordt de fijne motoriek geregeld. Als deze aangetast wordt, verlopen bewegingen steeds meer onsamenhangend en ongecoördineerd. Slikken bijvoorbeeld, maar ook lopen of praten. In Nederland hebben We kunnen van elkaar zien dat we allemaal moeite hebben met doperwtjes opscheppen. ongeveer 550 mensen de diagnose ADCA gekregen. De aandoening manifesteert zich langzaam; meestal openbaart het zich pas op volwassen leeftijd. Rond de dertig, of bij de variant die ik heb, rond het vijftigste levensjaar, zegt Cathalijne. De symptomen waarmee ADCA zich aandient variëren enorm. Bij de een wordt eerst het loopvermogen aangetast, een ander gaat juist moeilijker praten. Of de slikbeweging gaat achteruit, waardoor iemand zich steeds verslikt. Het gedrag of het karakter verandert echter niet. Ook de spierkracht blijft. Dat is ook het moeilijke van de aandoening: geestelijk blijf je helder, maar de spierkracht blijft. foto: Elske Oosterbroek Doperwtjes De ADCA-vereniging zet zich op verschillende manieren in voor mensen met ADCA. Ons hoofddoel is de patiënten zelf. We organiseren een vakantieweek, regiobijeenkomsten, hebben een telefonisch spreekuur, een kwartaalblad en een keer per jaar is er een Algemene Ledenvergadering. Met warme lunch, zodat we van elkaar kunnen zien dat we allemaal moeite hebben met doperwtjes opscheppen. Cathalijne is gestopt met werken toen ze de diagnose te horen kreeg: Ik werkte, had het heel druk. Toen ik hoorde dat ik ADCA had, wilde ik meer rust in mijn leven. Maar ja, ik kwam in contact met de ADCA-vereniging en al snel zat ik in het bestuur. Mindfulness De vereniging heeft veel contact met andere organisaties. Er wordt bezuinigd, subsidies worden minder, aldus de voorzitter. Wij hebben ons aangesloten bij het platform bewegingsstoornissen en de VSOP, de Vereniging Samenwerkende Ouder- en Patiëntenorganisaties. Samen sta je sterker, je kunt gezamenlijk dingen ondernemen. Met enkele andere patiëntenverenigingen is onlangs subsidie aangevraagd voor de ontwikkeling van een speciale mindfulnesstraining. Het zijn oefeningen die we elektronisch via de computer en gsm aan onze leden gaan aanbieden. Mensen met ADCA hebben vaak te maken met klachten als vermoeidheid en stress. Door de mindfulnessoefeningen te doen kunnen dit soort klachten verminderen en wordt de acceptatie bij de mensen zelf bevorderd. Zodat de kwaliteit van leven vooruit gaat. Hersen Magazine november

16 Woordapp wint Kwaliteitsprijs De Kwaliteitsprijs, uitgereikt tijdens de jaarlijkse Publieksdag in het Utrechtse Beatrixtheater, is dit jaar voor Puntje-van-je-tong. Een app die de dagelijkse communicatie voor afasiepatiënten gemakkelijker maakt en verbetert. Een terechte winnaar die ontvangt. Gaan reizen voertuig trein. Zomaar een reeks woordassociaties die ons bij het woord trein kunnen brengen als we dat zoeken. Zo vertelt professor Peter Desain, één van de ontwikkelaars van de woordapp en verbonden aan het Donders Institute for Brain, Cognition and Behaviour van de Radboud Universiteit Nijmegen. Bij het woord geel denken we bijvoorbeeld aan banaan, zon of kanariepietje. Ook mensen met afasie hebben dergelijke associaties, maar vinden sommige woorden niet meer door hun hersenletsel. We wilden dit probleem oplossen met een app, op telefoon of ipad, die een serie woorden in beeld brengt. Door een woord aan te klikken verschijnen er nieuwe, samenhangende woorden. Via de telefoon toont de afasiepatiënt het gekozen woord aan de gesprekspartner en kan hij beter communiceren. De woorden die verschijnen worden ook uitgesproken, net als op een echte TomTom. Plezierig en eenvoudig De nieuwe app wordt een slimme en handige ondersteuning voor mensen met afasie. Wordt, want de app foto: Ilco Kemmere bestaat nog niet, maar komt, behalve door het Dondersinstituut tot stand in samenwerking met Monique Lindhout van Afasie Vereniging Nederland, Mia Verschaeve van Afasiecentrum Rotterdam, Marina Ruiter van de Sint Maartenskliniek, Jop van Heesch van GameTogether, Wessel Kraaij van TNO/Radboud Universiteit en Han Donkers, ervaringsdeskundige. Van alle richtingen wordt de expertise gebruikt, aldus Desain. De app is rustig vormgegeven en eenvoudig van opzet, omdat iedereen hem moet kunnen toepassen. Ook gaan we de app zó vormgeven dat het plezierig is hem te gebruiken. Je moet hem uit jezelf willen pakken. Communicatiesteun Het idee en het prototype zijn er, nu volgen test en doorontwikkeling. Over pakweg een jaar kan de app worden getest. We hebben via de Universiteit van Leuven de beschikking over een bijzonder grote taalkundige gegevensbank. Inclusief betekenisverschillen als het gaat om standaardtaal of dialect. In België heeft tas immers iets met koffie te maken, in Nederland niet. Overigens is de app niet voor álle afasiepatiënten toepasbaar, want woorden kunnen lezen en begrijpen is een vereiste. Verder moet de app instelbaar, aanvulbaar, persoonlijk en lerend zijn. De app moet afgestemd zijn op de gebruiker. Je moet de naam van je hond erin terug kunnen vinden. Ook moet bepaald jargon kunnen worden aangevuld; als iemand regisseur is en afasie krijgt, moeten de typische woorden uit zijn beroep kunnen worden ingesteld. Verder zal de TomTom zó worden ingesteld dat de woorden in een langzaam tempo op het display verschijnen. Met de app, aldus een trotse winnaar, geef je eigenlijk wat extra communicatiesteun aan de patiënt en zijn familie. Ook Monique Lindhout, directeur van Afasie Vereniging Nederland en medeontwikkelaar, ziet de voordelen: De bestaande middelen blijken voor afasiepatiënten niet toereikend. Nu al communiceren mensen met afasie beter met behulp van moderne technische hulpmiddelen, door bijvoorbeeld foto s op hun ipad te tonen, dan via de traditionele aanwijsboeken. Een denkende app die woorden toont, verwant in betekenis of in klank, ondersteunt op een aansprekende manier de communicatie zonder te stigmatiseren. Ook de partner of mantelzorger fungeert niet enkel meer als spreekbuis; naarmate een afasiepatiënt zelfstandiger met de app kan werken, zal het contact verbeteren. 16 Hersen Magazine november 2012

17 interessant Best wel heavy Petra Boolman Een voetballer, huisvrouw, anesthesist, kunstenaar, jonge vrouw en een receptionist leven met niet-zichtbaar, niet-aangeboren hersenletsel. Zij vertellen wat ze hebben meegemaakt en welke problemen hun beperkingen geven. Per hoofdstuk twee verhalen: van degene met NAH, vervolgens een familielid, partner of collega. Een helder, indringend beeld van het leven met NAH. Per verkocht exemplaar gaat 1 naar de Hersenstichting. Libra & Libris Uitgeverij, 2012 ISBN: , 18,50 Zonder angst of zorgen Helen Kennerly Kus me nog eens wakker Bert Verhoeff/Gerrit Molenaar Deze uitgave maakt deel uit van een multimediaal project van Bert Verhoeff en Gerrit Molenaar. In het apart vormgegeven boek brengen kleurenfoto's en poëtische teksten een zachte sfeer teweeg. Ruim een jaar lang volgde het tweetal mensen met dementie in verschillende stadia. De weerslag werd een boek en een video waarin de ervaringswereld van negen dementerende mensen wordt uitgebeeld. Zie ook Uitgeverij de Brouwerij Brainbooks, 2011 ISBN , 29,50 Ik vecht, iedere dag Nina Janssen Hersenweetje Uit een literatuurstudie blijkt dat, wanneer depressieve patiënten (bijvoorbeeld vanwege onvoldoende respons op medicijnen) zelf de voorkeur geven aan Electroshock Therapie als onderhoudstherapie boven andere behandelingen, dat een bruikbaar alternatief biedt bij de behandeling van de aandoening. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 2012, Young e.a Weblog van Marloes Juffermans over haar leven met hersenletsel. Het schrijven over de lichtpuntjes in haar leven is voor haar een manier om met het hersenletsel om te gaan. Haar motto is: hoe zwart het leven ook lijkt, er zijn altijd lichtpuntjes. Marloes schreef ook het gratis e-book Lichtpuntjes bij hersenletsel. Verminder je piekeren stap voor stap. Dit boek kan je leren de baas te worden over je eigen gedachten, gevoelens en gedrag. Het geeft je vaardigheden om angstige gedachten en beelden aan te pakken en beter om te gaan met tegenslagen. Om de persoon te worden die je zou willen zijn. Uitgeverij Nieuwezijds, 2012 ISBN , 19,95 Nina is 16 jaar als ze dit boek schrijft. Ze voert iedere dag een gevecht met zichzelf. Ze heeft last van angsten en durfde vroeger niet eens meer naar school. Dit boek biedt een kijkje in haar leven. Ze wil haar angst met anderen delen zodat het hopelijk makkelijker wordt om ermee om te gaan. Ze wisselt haar verhaal af met eigen gedichten en schilderijen. Uitgeverij Boekscout, 2012 ISBN , 12,95 De vernieuwde website van de Epilepsie Vereniging Nederland is ingedeeld in delen voor verschillende doelgroepen: patiënten, ouders van kinderen met epilepsie, partners en naasten van mensen met epilepsie. Elke doelgroep heeft zijn eigen kleur, die door de gehele site terugkomt. Ook is er algemene info over epilepsie en de vereniging te vinden. Hersen Magazine november

18 Agenda Een bijgewerkte (congres)agenda vindt u ook op > Actueel. Hersenstichtingcollecte Maandag 4 tot en met zondag 10 februari 2013 Jaarlijkse huis-aan-huiscollecte van de Hersenstichting. Plaats: heel Nederland. Organisatie: Hersenstichting Nederland. Informatie of aanmelden als collectant: of Geriatriedagen Woensdag 6 tot en met vrijdag 8 februari 2013 Jaarlijks terugkerend multidisciplinair congres over het onderwerp geriatrie waarbij medische en verpleegkundige zorg voor ouderen centraal staan. Plaats: Congrescentrum 1931, Den Bosch. Informatie: Brain Awareness Week Maandag 11 maart tot en met zondag 17 maart 2013 In de Brain Awareness Week wordt internationaal aandacht gegeven aan de hersenen. Hoe werken zij? Hoe worden ze ziek? Wat is het belang van de neurowetenschappen voor Hersenweetje mens en maatschappij? Plaats: heel Nederland. Organisatie: Neurofederatie i.s.m. Hersenstichting Nederland. Informatie: Nationale Hersenlezing Vrijdag 15 maart 2013 De jaarlijkse Nationale Hersenlezing wordt uitgesproken door een bekende wetenschapper. Het onderwerp voor 2013 wordt binnenkort bekendgemaakt. Tijdens dit evenement wordt ook de Hersenstichting-Trofee voor de Wetenschap uitgereikt. Plaats: Jaarbeurs, Utrecht. Organisatie: Hersenstichting Nederland. Congres Het venijn zit in de staart Dinsdag 23 april 2013 Het symposium Het venijn zit in de staart 4 informeert de deelnemers over de laatste ontwikkelingen in de zorg voor hersenletselpatiënten in de chronische fase. Plaats: Reehorst, Ede. Organisatie: CVA-vereniging, Cerebraal, Afasievereniging. Informatie: Uit een vergelijking van verschillende wetenschappelijke onderzoeken blijkt dat het effect van stimuleringstherapieën voor dementerenden kleiner is dan je zou hopen. Mensen met lichte tot matige dementie hebben baat bij programma s die het denkvermogen trainen. Maar de gerapporteerde effecten zijn klein. Het is bovendien onzeker of al het onderzoek naar deze therapieën wel helemaal goed is uitgevoerd en of het als basis kan dienen voor intensieve programma s. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 2012, Van de Glind e.a. Rectificatie In het interview in het vorige magazine met Ton Akkermans, voorzitter van de Neurofibromatose Vereniging Nederland werd een onjuiste benaming in de titel gebruikt. De correcte titel had moeten luiden Neurofibromatose uit de schaduw. Ook in het kader zijn fouten geslopen. De juiste tekst had moeten zijn: Ton Akkermans, voorzitter van de Neurofibromatose Vereniging Nederland NF1 staat bekend als een eiwit dat celdeling reguleert. Hoewel hersencellen niet meer delen, hebben de eiwitten die celgroei reguleren toch een belangrijke functie in de hersenen gekregen: ze regelen de sterkte van de verbindingen tussen hersencellen. Het aanpassen van die sterkte ( = synaptische plasticiteit) is essentieel voor het leren en onthouden. De Hersenstichting heeft via het open programma van de kleine subsidies een belangrijke rol gespeeld in het onderzoek naar de rol van NF1 in de hersenen en het testen van medicijnen. Dit onderzoek is verricht in het ENCORE expertise centrum van het Erasmus MC, waarin zich ook het nationale NF1 expertise centrum bevindt. Met dank aan prof. dr. Ype Elgersma. 18 Hersen Magazine november 2012

19 Colofon Hersen Magazine is een uitgave voor donateurs en relaties van Hersenstichting Nederland Postbus CD Den Haag tel ISSN Giro 860, Den Haag 10 e jaargang, nummer 4 Redactie: Anja Bemelen (coördinatie), Martin van der Eijk, Lenneke van Hooijdonk, Willeke Munneke, Marcel Vergeer. Met dank aan: Ad Anceaux, Ria Davis, Barbara Ellens, Riekie van Nies, Annet Wielemaker. Omslag Psychiater Odile van den Heuvel Vormgeving Laressamulder.nl, Den Haag Druk Drukkerij Tesink, Zutphen De Hersenstichting doet er alles aan om zoveel mogelijk over de hersenen te weten te komen, zodat meer mensen geholpen kunnen worden. Dit magazine verschijnt viermaal per jaar in een oplage van ca exemplaren en wordt toegezonden aan donateurs en relaties van de Hersenstichting Nederland. Overname van tekstuele gedeelten van de inhoud is toegestaan, mits met vermelding van deze bron: Hersen Magazine jrg. 10, nr.4, november Toezending van twee bewijsexemplaren stelt de redactie zeer op prijs. Hersenkraker In deze anagramfilippine husselt u de gegeven woorden zo door elkaar dat er een ander woord ontstaat. Gelijke cijfers zijn gelijke letters, maar Q, X, Y worden niet gebruikt. De oplossing onder de pijl kunt u sturen naar: Postbus 191, 2501 CD Den Haag, vóór 5 januari Vijf winnaars maken kans op het boek Ben ik dat? van Mark Mieras van Uitgeverij Nieuw Amsterdam. Afkerig Ordelijk Stilaan Tv-maker Liefde Mondtest Amandelen Sensor Liftmantel Te aardig Spatader Branding Ongezond Marionet Linguïst Roerend Nevelig Maagholten Seinen Roodwild Weerkracht Nietjes Kropvogels Wroeter Oplossing Puzzel HM 3 van 2012: 111 en De winnaars: Mw. E. Kotterer uit Rijnsburg, Dhr. F.C.P. Böcker uit Grave, Dhr. C.J.W. Amsen uit Breda, Mw. J. Heinen-den Hertog uit Aalten, Mw. B.M.A. Vleerlaag uit Amsterdam. Hersen Magazine november

20 de angststoornis Behandeling Bon invullen in blokletters s.v.p. Tips: Meer informatie en lotgenotencontact Nederlands Kenniscentrum Angst en Depressie Informatie over angst en DBS Folders en brochures Wat kunt u doen? De bovenste rij PET-scans laat het glucose-verbruik zien van een gezond persoon; de onderste die van een patiënt met dementie. Hersenstichting Nederland Postbus 191, 2501 CD Den Haag, Giro 860 Breinbrekend Werk Behandeling Tips Lotgenotencontact en meer informatie Alzheimer Telefoon Alzheimer Café Mezzo Folders en brochures Wat kunt u doen? Hersenstichting Nederland Postbus 191, 2501 CD Den Haag, Giro 860 Bestellijst hersenstructuren, de zogeheten tex en nucleus caudatus. Deze rokken bij het reguleren van ingeche gedragingen, het formuleren plannen en het ontwikkelen van ten. De verhoogde activiteit wordt succesvolle behandeling. ekstoornis, hebben mensen met een angstoornis een verhoogde kans om ornis te krijgen, wat betekent dat er k erfelijke factoren bij betrokken zijn. gegeneraliseerde angststoornis, ook is genoemd, zijn continu gespannen durend. Objectief gezien is er geen ze zijn constant bang dat er iets uren. Deze angst kan zich ook lichakunnen mensen met deze stoornis komen en zijn ze schrikachtig. n komen veel voor. Ook komen hten voor die lijken op die bij een artkloppingen, zweten, duizeligid. In de etalage ornis werkt het GABA-systeem inder goed. Het systeem van deze r is een van de belangrijkste remin de hersenen en vermindert zo viteit; je wordt er rustiger van. neraliseerde angststoornis zijn oor GABA, waardoor ze in sommige n heviger reageren. Verder blijkt n het serotoninesysteem door bijpressiva sommige mensen, zeker elig voor zijn, angstiger maakt. Ook e factoren weer een rol te spelen. Hersenstichting effect bij ongeveer Nederland zeventig OCS-patiënten Geheugenpoli Antwoordkaart onderzocht. Hersenstichting Nederland Tegenwoordig kan ook met de PET-scan de stofwisseling Met de juiste behandeling kan een angststoornis Het is nog te vroeg om een definitieve Een conclusie geheugenpoli te is meestal verbonden aan een ziekenhuis. DBS In Nederland zijn waren in 2009 De al Hersenstichting meer dan 65 helpt hersenaandoeningen geval van dementie) voor- in beeld gebracht worden. van de hersenen (of de vermindering daarvan in het vaak sterk verbeteren. De behandeling kan bestaan trekken, maar de eerste resultaten met uit medicijnen (antidepressieve of kalmerende Ja, ik wil Hersenstichting Nederland hoopgevend. vanaf nu geheugenpoli s. Tevens zijn er drie kómen hooggespecialiseerde Alzheimercentra verbonden een aan zo universiteiten volwaardig mogelijk leven kunnen Hersenvocht leiden. en genezen en wil ervoor zorgen dat patiënten middelen) of cognitieve gedragstherapie, steunen of een door middel van mijn donateurschap en combinatie van Publieksdag beide. bepaal mijn jaarbijdrage op: 2012 (Maastricht, Nijmegen en VU Amsterdam). Dit doet zij Voor door een te investeren in wetenschappelijk Ook het testen van het hersenvocht voor de diagnose Cognitieve therapie gaat in op het denkpatroon van Vermoedt u een angststoornis bij bezoek uzelf of aan in de uw geheugenpoli of een hersenonderzoek, Alzheimercentrum rondlopen, is een verwijzing van de hersenen huisarts of en specialist hersenaandoeningen, Alzheimer en de samen- zijn de eiwitten afkomstig van de tangles voorlichting te geven is op veel over plaatsen gezonde mogelijk. Bij de ziekte van de patiënt en laat deze inzien dat het angstgevoel 50,- het 35,- omgeving? 25,- Blijf niet met de klachten gevolg is van een verkeerde interpretatie van lichamelijke verschijnselen, Slaap zoals een versnelde en hartslag. hersenen Praat met uw omgeving of met lotgenoten, In een geheugenpoli werken meerdere zijn op specialisten hersengebied. Breinbrekend Werk! maar ga naar de huisarts. nodig. werking te bevorderen tussen organisaties en plaques die aantoonbaar actief aanwezig in het hersenvocht. Het formuleren van een meer realistischer interpretatie is een groot onderdeel van cognitieve Mijn keus therapie. heb ik aangekruist en daarvoor partners ontvang mensen met een angst- en aanwezige of dwang-specialisten kunnen per geheugenpoli Dementie genezen is nog niet mogelijk. Behandeling is bijvoorbeeld via een patiëntenvereniging. samen om Ook tot een diagnose te komen. De werkwijze Bij een paniekstoornis gepaard met ik agorafobie een acceptgiro. is gedragstherapie vaak effectief, omdat deze therapie Probeer uzelf af te leiden door ontspannende onderzoek (NPO) uitgevoerd. Hierbij hersen(aandoening)en wordt gekeken verkrijgbaar: dementie te verbeteren. De vraag is dan ook: op welke stoornis kunnen hier hun ervaringen verschillen. delen. Vaak wordt er een neuropsychologisch Bij de Hersenstichting zijn de volgende erop uitgaven gericht de over kwaliteit van leven van mensen met het vermijdingsgedrag van de patiënt behandelt. Ik wil graag informatie over schenkingen activiteiten en te doen. naar verschillende functiedomeinen Folder zoals Hersenen motoriek, en voeding wijze voelt de patiënt zich het meest veilig en comfortabel? Er wordt vaak naar gestreefd om mensen met Gedragstherapie bij een specifieke fobie nalatenschappen. is gericht op taal, geheugen en aandacht. Brochure Puberhersenen in ontwikkeling blootstelling van de patiënt aan het onderwerp van Zorgwijzer Karakterveranderingen dementie zo lang mogelijk thuis te houden, in een vertrouwde uitgaven omgeving. op Er zijn veelbelovende resultaten zijn fobie, om zo de angstklachten te verminderen. Beeldvormende technieken Kijk voor een volledig overzicht van Angst, Dwang en Fobie stichting In (ADF combinatie stichting) met de gedragstesten kan beeldvorming van onderzoek hiernaar. Bij mensen met een paniekstoornis kan Naam: veelvuldig Hoofdstraat 122, M/V 3972 LD Driebergen door bijvoorbeeld MRI- of CT-scans de diagnose dementie vr. bevestigen uur; De scans brengen de verschrompeling Medicijnen gebruik van cafeïnehoudende dranken een nieuwe ( 0,35 p.m.) (ma. t/m aanval uitlokken. Voor alle angststoornissen Adres: geldt: ma. t/m do. Nr: uur) van (delen van) de hersenen in beeld, U kunt waardoor de Hersenstichting de steunen Bij door de donateur ziekte van Alzheimer en dementie met Lewylichaampjes nog veel meer zijn medicijnen geïndiceerd die alleen van alcohol gaat (onder andere) een kalmerende specifieke diagnose bevestigd kan of worden. collectant te worden, maar er zijn werking uit en het vermindert daardoor Postcode: angst, maar mogelijkheden. Kijk voor meer informatie voorgeschreven op mogen worden door een specialist. dat effect is slechts tijdelijk. Bovendien kan het, bij > help mee. Het doel van deze medicatie is de symptomen te overmatig gebruik, de volgende dag alsnog Plaats: een aanval Informatie over diagnose en behandeling. 2,00 De Hersenstichting Nederland is in verbeteren het bezit van dan het wel gelijk te houden. De reacties van veroorzaken. Mensen met een paniekstoornis kunnen Keurmerk van het Centraal Bureau patiënten Fondsenwerving op deze medicijnen kunnen erg verschillen daarom, als zelfmedicatie beter voorzichtig Geboortedatum: zijn met (CBF). Het garandeert een zorgvuldige en zijn en professionele helaas niet te voorspellen. Daarom dient regelmatige controle (doorgaans eens per drie tot zes het gebruik van zowel koffie als alcohol. besteding van uw donatie. Telefoonnummer: maanden) plaats te vinden. Bij OCS wordt ook onderzoek gedaan naar de behandeling met diepe hersenstimulatie (Deep Brain Met dank aan prof. A.J.L.M. van Balkom, hoogleraar cifieke medicijnen beschikbaar. Wel zijn er medicijnen Voor de overige vormen van dementie zijn geen spe- Stimulation, DBS). Hierbij worden elektroden in psychiatrie aan de Vrije Universiteit en prof. D.A.J.P. beschikbaar wanneer er sprake is van angst, rusteloosheid, slaapproblemen, hallucinaties of wanen. de hersenen geplaatst en wordt een specifiek hersengebied geremd door elektrische stimulatie. Het voor- Amsterdam, die aan de totstandkoming van deze folder Denys, hoogleraar psychiatrie aan de Universiteit van deel van DBS is dat de behandeling kan worden hebben meegewerkt. aangepast in de loop van de tijd. Tot nu toe is het Samenvattingen van de lezingen november 2010 Foto voorzijde: Nationale Beeldbank, MoBarends Angststoornissen Blijf geestelijk actief en lichamelijk in beweging. Er zijn steeds meer aanwijzingen dat dit een gunstige invloed heeft op uw hersenen. Dementie is meer dan alleen geheugenproblemen, maar het begint er vaak wel mee. Vraag uw huisarts u door te verwijzen als u zich zorgen maakt. Autorijden is een risico bij dementie, maar dit hangt ook samen met de mate van dementie (licht, matig of ernstig). Informeer bij uw arts of het CBR. Zorg dat een (beginnende) dementiepatiënt altijd een adres en telefoonnummer bij zich draagt. Zorg dat u als mantelzorger niet overbelast raakt: trek op tijd aan de bel bij de behandelend arts (Voor partners en familieleden van dementerenden, dag en nacht bereikbaar) Maandelijkse terugkerende informele bijeenkomsten voor patiënten en omgeving, en andere belangstellenden. Meer info op Landelijke vereniging voor mantelzorgers en vrijwilligerszorg , Overzicht van geheugenpoli s in Nederland Met dank aan prof. dr. Ph. Scheltens, directeur Alzheimer Centrum VUmc en hoogleraar Neurologie VU Amsterdam, die aan de totstandkoming van deze folder heeft meegewerkt. gratis Hersenstichting Nederland De Hersenstichting helpt hersenaandoeningen voorkómen en genezen en wil ervoor zorgen dat patiënten een zo volwaardig mogelijk leven kunnen leiden. Dit doet zij door te investeren in wetenschappelijk hersenonderzoek, voorlichting te geven over gezonde hersenen en hersenaandoeningen, en de samenwerking te bevorderen tussen organisaties die actief zijn op hersengebied. Breinbrekend Werk! Bij de Hersenstichting zijn de volgende uitgaven over hersen(aandoening)en verkrijgbaar: Folder Hersenen en voeding Geheugenkaartje Vergeetachtig? Wat te doen? Zorgwijzer Geheugen Kijk voor een volledig overzicht van uitgaven op U kunt de Hersenstichting steunen door donateur of collectant te worden, maar er zijn nog veel meer mogelijkheden. Kijk voor meer informatie op > help mee. De Hersenstichting Nederland is in het bezit van het Keurmerk van het Centraal Bureau Fondsenwerving (CBF). Het garandeert een zorgvuldige en professionele besteding van uw donatie. Dementie gratis Hersenstichting Nederland Schenken en nalaten aan de Hersenstichting gratis Folders Aantal ADHD en Gilles de la Tourette Angststoornissen Autismespectrumstoornissen Beroerte Coma en vegetatieve toestand Dementie Dyslexie Hersenen en kinderen in de groei Hersenen en slaap Hersenen en training Hersenen en voeding Hersenontsteking/encefalitis Hersenscantechnieken Hersenschudding en hersenkneuzing Hersenstichting Nederland Hersentumor Hersenvliesontsteking Korsakov Leven na een beroerte Migraine TIA Boeken Aantal Breinbrekend onderzoek in 12 portretten 15,00 Het Brein van A tot Z (woordenboek) 6,00 Mag ik ook ff? (Hoe is het om een broer of zus met NAH te hebben?) 7,50 Zorgwijzers Aantal Vermoeidheid 5,00 Geheugen 5,00 Karakterveranderingen 5,00 Seksualiteit 5,00 Partners 5,00 Brochures Aantal Puberhersenen in ontwikkeling 2,00 Beroerte 2,00 Hersenbeschadiging rond de geboorte 2,00 Aan het werk met hersenletsel 2,00 Zet je hersenen aan het werk! (v.a. 10 jaar) 2,00 Schenken en nalaten Dyslexie: Letters op de snelweg Neglect en hemianopsie 2,00 Samenvattingen Lezingen Publieksdag ,00 Overige uitgaven Kaartje Partners Kaartje Vermoeidheid Kaartje Karakterveranderingen Geheugenkaartje (Vergeetachtig? Wat te doen?) Hersen Magazine; kwartaalblad Hersenstichting Aantal Poster van de hersenen (gevouwen) 2,00 Poster van de hersenen (koker) 6,50 Kaartenset 5,00 Pincodekaartje Kaartje Eerste Hulp Bij Hersenschudding Poster Eerste Hulp Bij Hersenschudding Uitgaven worden met een acceptgiro toegestuurd; genoemde prijzen zijn exclusief porto- en administratiekosten. De bestellijst kunt u sturen naar: Hersenstichting Nederland, Postbus 191, 2501 CD Den Haag Verder zijn de uitgaven via te bestellen. Nov 2012 Naam/Instellingsnaam (m/v) (t.a.v.) (Afdeling) Adres Postcode Woonplaats adres 20 Hersen Magazine november 2012 Telefoonnummer

Dementie. Havenziekenhuis

Dementie. Havenziekenhuis Dementie Uw arts heeft met u en uw naasten besproken dat er (waarschijnlijk) sprake is van dementie. Mogelijk bent u hiervan geschrokken. Het kan ook zijn dat u of uw omgeving hier al op voorbereid was.

Nadere informatie

De mantelzorg DER LIEFDE

De mantelzorg DER LIEFDE De mantelzorg DER LIEFDE Ongeveer 3,5 miljoen Nederlanders zorgen onbetaald en langdurig voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende partner of familielid. Ook op de HAN zijn veel medewerkers

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel

Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel Informatie voor (para)medici Zelf en samen redzaam Als betrokken professional kent u uw patiënt. U stelt of kent de diagnose en ziet welke behandeling

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Meer licht op stemming en slaap bij de ziekte van Parkinson. Chris Vriend, neurowetenschapper Sonja Rutten, psychiater in opleiding

Meer licht op stemming en slaap bij de ziekte van Parkinson. Chris Vriend, neurowetenschapper Sonja Rutten, psychiater in opleiding Meer licht op stemming en slaap bij de ziekte van Parkinson Chris Vriend, neurowetenschapper Sonja Rutten, psychiater in opleiding Inhoud Verschijnselen van de ziekte van Parkinson Slaapproblemen Stemmingsproblemen

Nadere informatie

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte CVA Cerebro Vasculair Accident is de medische term voor een ongeluk in de vaten van de hersenen. In het dagelijks taalgebruik heet een CVA

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik.

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik. De muur Ik heb een muur om me heen. Nou, een muur? Het lijken er wel tien. En niemand is in staat om Over die muur bij mij te komen. Ik laat je niet toe, Want dan zou je zien Hoe kwetsbaar ik ben. Maar

Nadere informatie

Waar jongeren met NF1 tegenaan lopen Voorlopige bevindingen SPOT-NF1: een impressie

Waar jongeren met NF1 tegenaan lopen Voorlopige bevindingen SPOT-NF1: een impressie Waar jongeren met NF1 tegenaan lopen Voorlopige bevindingen SPOT-NF1: een impressie De collegezaal zat 31 januari vol met zo n 55 geïnteresseerden die benieuwd zijn naar de voorlopige resultaten van SPOT-NF1.

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

Wat is dementie? Radboud universitair medisch centrum

Wat is dementie? Radboud universitair medisch centrum Wat is dementie? Bij de diagnostiek en behandeling van mensen met dementie werkt het Jeroen Bosch Ziekenhuis nauw samen met het Radboud Alzheimer Centrum in het Radboudumc te Nijmegen. We wisselen voortdurend

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen 2 Depressie bij ouderen komt vaak voor, maar is soms moeilijk te herkennen. Deze folder geeft informatie over de kenmerken en de behandeling van een depressie bij ouderen. Wat is

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

Dementie Radboud universitair medisch centrum

Dementie Radboud universitair medisch centrum Dementie Bij u, uw partner of familielid is dementie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat dementie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de leesbaarheid wordt in

Nadere informatie

Het neuropsychologisch onderzoek. Informatie voor de patiënt en verwijzer

Het neuropsychologisch onderzoek. Informatie voor de patiënt en verwijzer Het neuropsychologisch onderzoek Informatie voor de patiënt en verwijzer Wat is neuropsychologie en wat is een neuropsycholoog? De neuropsychologie is het vakgebied dat de relatie bestudeert tussen het

Nadere informatie

Ondersteuning bij leven met een beperking

Ondersteuning bij leven met een beperking Ondersteuning bij leven met een beperking Niet-aangeboren hersenletsel MEE Niet-aangeboren hersenletsel Raad en daad als het om mensen met NAH gaat Niet-aangeboren hersenletsel (NAH) overkomt je. Door

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Verstaanbaar spreken. bij de ziekte van Parkinson of atypisch parkinsonisme 1. Logopedie en PLVT

Verstaanbaar spreken. bij de ziekte van Parkinson of atypisch parkinsonisme 1. Logopedie en PLVT Verstaanbaar spreken bij de ziekte van Parkinson of atypisch parkinsonisme 1 Logopedie en PLVT Voor wie is deze informatie bedoeld? U heeft de ziekte van Parkinson of een vorm van atypische parkinsonisme

Nadere informatie

Specialistische begeleiding voor burgers met niet-aangeboren hersenletsel

Specialistische begeleiding voor burgers met niet-aangeboren hersenletsel Specialistische begeleiding voor burgers met niet-aangeboren hersenletsel Informatie voor gemeenten Zelf en samen redzaam Als gemeente wilt u de zorg en ondersteuning van uw burgers zo goed mogelijk organiseren.

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

FXTAS een neurologische aandoening in verband met fragiele X. Informatie voor mensen met de fragiele X premutatie, behandelaars en andere betrokkenen

FXTAS een neurologische aandoening in verband met fragiele X. Informatie voor mensen met de fragiele X premutatie, behandelaars en andere betrokkenen FXTAS een neurologische aandoening in verband met fragiele X Informatie voor mensen met de fragiele X premutatie, behandelaars en andere betrokkenen Een uitgave van de Fragiele X Vereniging Nederland Wat

Nadere informatie

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 Het is al weer lang geleden dat jullie iets van ons hebben gehoord en dat komt omdat er veel is gebeurd. We hebben namelijk heel veel analyses kunnen doen op

Nadere informatie

Neuropsychologie en neuropsychologisch onderzoek

Neuropsychologie en neuropsychologisch onderzoek Neuropsychologie en neuropsychologisch onderzoek Inleiding Neuropsychologie is het vakgebied dat de relatie bestudeert tussen gedrag en de werking van de hersenen. De neuropsycholoog stelt met een psychologisch

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson

Ziekte van Parkinson Ziekte van Parkinson De ziekte van Parkinson is een chronische aandoening van de hersenen die progressief is. In deze folder leest u meer over deze ziekte en over de polikliniek Neurologie van het Havenziekenhuis.

Nadere informatie

Mindfulness bij ADHD. Onderzoek naar mindfulnesstraining

Mindfulness bij ADHD. Onderzoek naar mindfulnesstraining Mindfulness bij ADHD Onderzoek naar mindfulnesstraining Deze informatie gaat over wetenschappelijk onderzoek over de werkzaamheid van een nieuwe behandeling voor volwassenen met de diagnose aandachtstekortstoornis

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme. Informatie en behandeling

Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme. Informatie en behandeling Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme Informatie en behandeling Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme De ziekte van Parkinson is een chronische progressieve neurologische aandoening. Bij deze ziekte gaat

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie en angstklachten tijdens de zwangerschap komen regelmatig voor. Toch wordt dit onderwerp nog vaak als taboe ervaren en is niet duidelijk welke

Nadere informatie

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking Na vanmiddag Herkennen van en omgaan met Angst en Depressie bij ouderen met e Weet u hoe vaak angst en depressie voorkomen, Weet u wie er meer risico heeft om een angststoornis of depressie te ontwikkelen,

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor zorgteam Zorgprogramma Doen bij Depressie Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij de zorg voor een cliënt bij wie een depressie

Nadere informatie

2 t/m 8 september 2014

2 t/m 8 september 2014 Steun ons tijdens de Twan Foundation Toer Geld voor onderzoek naar de behandeling van een slopende ziekte Wij gaan 1034 kilometer fietsen in 7 dagen. Langs alle vervoersafdelingen van onze werkgever; de

Nadere informatie

KOPPen bij elkaar en schouders eronder. Informatie voor kinderen van ouders met psychiatrische problemen

KOPPen bij elkaar en schouders eronder. Informatie voor kinderen van ouders met psychiatrische problemen KOPPen bij elkaar en schouders eronder Informatie voor kinderen van ouders met psychiatrische problemen Mama, waarom huil je? Mama, ben je nu weer verdrietig? Papa, gaan we naar het zwembad? Waarom niet?

Nadere informatie

Hersenen en beweging. Geef om je hersenen

Hersenen en beweging. Geef om je hersenen Hersenen en beweging Geef om je hersenen Hersenen en beweging Niets lijkt zo alledaags als bewegen. Lopen, fietsen, een balletje trappen, u doet het meestal zonder erbij na te denken. Maar voor mensen

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor afdelingsmedewerkers Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 4 Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij

Nadere informatie

Slaapstoornissen bij ouderen

Slaapstoornissen bij ouderen Slaapstoornissen bij ouderen Een goede nachtrust is belangrijk. Tijdens de slaap krijgt het lichaam de tijd om te herstellen. Daarnaast lijkt slaap ook invloed te hebben op het geheugen. Met het ouder

Nadere informatie

Niet-aangeboren hersenletsel... en nu? Heliomare Amsterdam Centrum voor niet-aangeboren hersenletsel

Niet-aangeboren hersenletsel... en nu? Heliomare Amsterdam Centrum voor niet-aangeboren hersenletsel Niet-aangeboren hersenletsel... en nu? Heliomare Amsterdam Centrum voor niet-aangeboren hersenletsel 2 heliomare Inhoudsopgave Inleiding 5 Ontspannen en ontmoeten 9 Ontspannen en ontmoeten 11 Beweging

Nadere informatie

De overeenkomsten tussen de ziekte van Parkinson en de ziekte van Huntington

De overeenkomsten tussen de ziekte van Parkinson en de ziekte van Huntington Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Succesvolle gentherapiestudie bij de ziekte van Parkinson geeft

Nadere informatie

Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis

Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis Geachte dames en heren, Zelfredzaamheid is een mooi en positief begrip. Immers, elk kind wil dingen zelf leren doen, jezelf kunnen redden

Nadere informatie

Verschil tussen Alzheimer en Dementie

Verschil tussen Alzheimer en Dementie Verschil tussen Alzheimer en Dementie Vaak wordt de vraag gesteld wat precies het verschil is tussen dementie en Alzheimer. Kort gezegd is dementie een verzamelnaam voor een aantal verschijnselen. Deze

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Inhoudsopgave Inleiding... 1 Wat is neuropsychologie en wat is een neuropsycholoog... 1 Mogelijke gevolgen van een hersenbeschadiging... 1 Wat is een neuropsychologisch

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

Patiëntenbrochure. Antidepressiva. Afbouwen of doorgaan?

Patiëntenbrochure. Antidepressiva. Afbouwen of doorgaan? Patiëntenbrochure Antidepressiva Afbouwen of doorgaan? Antidepressiva Afbouwen of doorgaan? Heeft u - in overleg met uw (huis)arts - besloten te stoppen met het gebruik van de antidepressiva? Of overweegt

Nadere informatie

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose Parkinsonismen Vereniging Parkinson en Psychose Inhoudsopgave Inleiding 4 Psychose 4 Oorzaak 5 Door de ziekte van Parkinson 5 Door het gebruik van anti-parkinsonmedicatie 5 Door een lichamelijke aandoening

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek en behandeling door de psycholoog in het ziekenhuis

Neuropsychologisch onderzoek en behandeling door de psycholoog in het ziekenhuis Neuropsychologisch onderzoek en behandeling door de psycholoog in het ziekenhuis Inleiding In deze folder kunt u lezen over neuropsychologie in het Gemini Ziekenhuis. Aan de orde komen onder meer: met

Nadere informatie

Peuterrevalidatie. Bijzondere aandacht voor uw peuter

Peuterrevalidatie. Bijzondere aandacht voor uw peuter Peuterrevalidatie Bijzondere aandacht voor uw peuter Bijzondere aandacht voor uw peuter Op eigen benen staan, de eerste stapjes zetten, de eerste woordjes zeggen. Deze spontane stappen in de ontwikkeling

Nadere informatie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie Sportief bewegen met een depressie Depressie Sportief bewegen met een depressie...................................... Bewegen: gezond en nog leuk ook! Regelmatig bewegen heeft een positieve invloed op

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi.

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Patiënteninformatie Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Inhoudsopgave Pagina Inleiding 4 Psychiatrische aandoeningen en kinderwens of

Nadere informatie

Mensen met afasie hebben moeite met taal, maar zij zijn niet gek!

Mensen met afasie hebben moeite met taal, maar zij zijn niet gek! Afasie Logopedie Afasie is een taalstoornis die ontstaat door schade aan de hersenen, bijvoorbeeld na een beroerte of CVA (hersenbloeding, herseninfarct). In deze folder leest u hoe afasie ontstaat en

Nadere informatie

Moeder worden, moeder zijn

Moeder worden, moeder zijn Moeder worden, moeder zijn Uitgeverij Eenvoudig Communiceren Postbus 10208 1001 EE Amsterdam Telefoon: (020) 520 60 70 Fax: (020) 520 60 61 E-mail: info@eenvoudigcommuniceren.nl Website: www.eenvoudigcommuniceren.nl

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Een inleiding NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de mitochondriële

Nadere informatie

van delen tot het geheel. Hij kan bijvoorbeeld zijn kleding binnenstebuiten aantrekken, of zijn kopje naast de tafel zetten.

van delen tot het geheel. Hij kan bijvoorbeeld zijn kleding binnenstebuiten aantrekken, of zijn kopje naast de tafel zetten. Afasie Als iemand een beroerte krijgt gebeurt dat bijna altijd plotseling. De schok is groot. Men heeft zich niet kunnen voorbereiden en men weet niet wat hen overkomt. Het dagelijkse leven wordt verstoord.

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

Welke gebieden in de hersenen veroorzaken de ZvH?

Welke gebieden in de hersenen veroorzaken de ZvH? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Het brein bij de ZvH: groter dan de som van zijn delen? Een belangrijke

Nadere informatie

Wegwijzer voor hoofdpijnpatiënten. Deze pdf bevat hyperlinks.

Wegwijzer voor hoofdpijnpatiënten. Deze pdf bevat hyperlinks. voor hoofdpijnpatiënten Deze pdf bevat hyperlinks. Juni 2015 De wegwijzer is bedoeld voor mensen met (ernstige) hoofdpijnklachten. De wegwijzer heeft tot doel ondersteuning te bieden aan hoofdpijnpatiënten

Nadere informatie

Dementiepoli. Ouderen

Dementiepoli. Ouderen Dementiepoli Ouderen Dementiepoli Informatie voor cliënten, familie en betrokkenen Met deze folder willen we u en uw familieleden en/of verzorgers graag informeren over de gang van zaken bij de dementiepoli.

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

2. Wat is ALS? 3. Welke delen van het lichaam worden aangetast? 4. Hoe kom je erachter? 5. Wat zijn de klachten?

2. Wat is ALS? 3. Welke delen van het lichaam worden aangetast? 4. Hoe kom je erachter? 5. Wat zijn de klachten? Ik doe mijn spreekbeurt over ALS. Ik ga dadelijk uitleggen wat ALS is. Waarom doe ik mijn spreekbeurt over ALS? Mijn opa is aan deze ziekte overleden en daarom wil ik jullie hier iets over vertellen en

Nadere informatie

Psychosomatiek Eikenboom

Psychosomatiek Eikenboom specialistische geestelijke gezondheidszorg informatie voor patiënten en verwijzers Psychosomatiek Eikenboom Er zijn mensen, die jarenlang tobben met lichamelijke klachten waarvoor artsen geen afdoende

Nadere informatie

Benzo de baas. Succesvol zelf uw slaap- en kalmeringsmiddelen afbouwen

Benzo de baas. Succesvol zelf uw slaap- en kalmeringsmiddelen afbouwen Werkboek van Benzo de baas Succesvol zelf uw slaap- en kalmeringsmiddelen afbouwen Dit werkboek helpt u om stap voor stap te stoppen met slaap- en kalmeringsmiddelen. Over zes weken kunt u weer zonder

Nadere informatie

Wegwijzer voor ouders van een kind met het Sturge-Weber syndroom

Wegwijzer voor ouders van een kind met het Sturge-Weber syndroom Wegwijzer voor ouders van een kind met het Sturge-Weber syndroom In opdracht van: Nederlandse Vereniging voor mensen met een wijnvlek of het Sturge-Weber syndroom Ontwikkeld door: Het Ondersteuningsburo

Nadere informatie

Leven met een psychotische stoornis

Leven met een psychotische stoornis Leven met een psychotische stoornis Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de

Nadere informatie

Rouw- en verliesverwerking bij hersenletsel

Rouw- en verliesverwerking bij hersenletsel Rouw- en verliesverwerking bij hersenletsel Niet Aangeboren Hersenletsel is schade aan de hersenen ontstaan door een ongeval of ziekte. Kenmerkend is de breuk in de levenslijn, wat wil zeggen dat het leven

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos

Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos Wat is de definitie van Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH)?

Nadere informatie

E-PAPER. Drie praktische tips om je werk als apothekersassistent(e) leuker te maken!

E-PAPER. Drie praktische tips om je werk als apothekersassistent(e) leuker te maken! Dé expert in praktische apotheektrainingen E-PAPER Drie praktische tips om je werk als apothekersassistent(e) leuker te maken! 1 Inhoudsopgave De cliënt en ik 3 Weet jij nog waarom je in de apotheek wilde

Nadere informatie

Gedwongen opname met een IBS of RM *

Gedwongen opname met een IBS of RM * Gedwongen opname met een IBS of RM * Informatie voor cliënten Onderdeel van Arkin Inleiding In deze folder staat kort beschreven wat er gebeurt als u gedwongen wordt opgenomen. De folder bevat belangrijke

Nadere informatie

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT)

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Informatie voor patiënten en hun naaste(n) Samenvatting van de informatie in de folder Patiënten die een electroconvulsieve therapie

Nadere informatie

Delier. Informatie voor familie en betrokkenen

Delier. Informatie voor familie en betrokkenen Delier Informatie voor familie en betrokkenen Inleiding Op onze verpleegafdeling is een familielid, vriend(in) of kennis van u opgenomen. Tijdens uw bezoek aan de patiënt heeft u waarschijnlijk gemerkt

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme

Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme Locatie Arnhem - Doetinchem - Ede Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme De ziekte van Parkinson en Parkinsonisme kunnen ingrijpende gevolgen hebben. Niet alleen voor

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

Behandeling na hersenletsel

Behandeling na hersenletsel Behandeling na hersenletsel Groepsbehandeling op de Cognitieve Behandelunit (CBU) Sterk in beweging Inhoud Inleiding 3 Wat is het doel van deze behandeling? 3 Wat zijn cognitieve functies? 3 Voor wie is

Nadere informatie

Slaapproblemen? Gezonde slaap

Slaapproblemen? Gezonde slaap Dit is een folder van www.orthoconsult.nl geschreven door dhr. drs. Ard Nieuwenbroek, trainer/ therapeut bij Ortho Consult. Deze folder is op een aantal punten aangepast en aangevuld door de stressbegeleiders

Nadere informatie

Dementiepoli. Ouderen

Dementiepoli. Ouderen Dementiepoli Ouderen Dementiepoli Informatie voor cliënten, familie en betrokkenen Met deze folder willen we u en uw familieleden en/of verzorgers graag informeren over de gang van zaken bij de dementiepoli.

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u, uw partner of familielid is een depressie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat een depressie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de

Nadere informatie

Het slaapcentrum voor kinderen

Het slaapcentrum voor kinderen Het slaapcentrum voor kinderen Informatie voor patiënten F0749-4310 mei 2012 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam

Nadere informatie

KALMEER- EN SLAAPMIDDELEN DE AFBOUW

KALMEER- EN SLAAPMIDDELEN DE AFBOUW KALMEER- EN SLAAPMIDDELEN DE AFBOUW Ik wil stoppen met slaapmiddelen In het kort Een goede voorbereiding maakt stoppen met slaapmiddelen makkelijker. Uw huisarts helpt u graag bij het stoppen. Als u stopt,

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING LESMODULE VMBO LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 WAT ZIJN HERSENEN? VRAAG WAT ZIJN HERSENEN PRECIES? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE? DENKOEFENING WAAR- VOOR GEBRUIK JE OP DÍT MOMENT JE HERSENEN? DENKOEFENING KUN

Nadere informatie

3. Rouw en verliesverwerking

3. Rouw en verliesverwerking 3. Rouw en verliesverwerking 29 Voor de trainer De belangrijkste begrippen van dit gedeelte zijn: Grote verschillen tussen verschillende getroffenen Breuk in de levenslijn Rouw/Verliesverwerking/chronische

Nadere informatie

Inleiding Wat is fibromyalgie? Oorzaak van fibromyalgie

Inleiding Wat is fibromyalgie? Oorzaak van fibromyalgie FIBROMYALGIE 286 Inleiding Uw reumatoloog heeft u verteld dat u fibromyalgie hebt. Er komen ongetwijfeld veel vragen in u op. In deze folder proberen wij antwoord te geven op uw vragen. U leest meer over

Nadere informatie

Cliëntgroep 1. Cliëntgroep 1. Cliëntportretten. Cliëntportretten 16,5 % 16,5 % 4 % 4 % 11 % 11 % 31,5 % 31,5 % 9 % 9 % 16,5 % 16,5 % 2 % 2 % 9,5 %

Cliëntgroep 1. Cliëntgroep 1. Cliëntportretten. Cliëntportretten 16,5 % 16,5 % 4 % 4 % 11 % 11 % 31,5 % 31,5 % 9 % 9 % 16,5 % 16,5 % 2 % 2 % 9,5 % Cliëntgroep 1 Cliëntgroep 1 4 % 16, 11, 4 % 16, 11, 31, 34, 31, 34, 1 16, 1 16, 9, 9, Somatische aandoening (65+) Mevrouw Jansen is 81 en heeft vorig jaar een hersenbloeding gehad. Ze is hierdoor aan de

Nadere informatie

Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS)

Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS) Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS) Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 1159 Wat zijn rusteloze benen? Het rusteloze benen syndroom (ofwel restless legs syndrome, afgekort RLS) is een

Nadere informatie

Je rijbewijs halen, ook als je autisme of ADHD, hebt. Het Kan!

Je rijbewijs halen, ook als je autisme of ADHD, hebt. Het Kan! Uitgebreid Artikel Rijles, autisme, adhd Je rijbewijs halen, ook als je autisme of ADHD, hebt. Het Kan! Inleiding Tegenwoordig kun je al starten met lessen als je 16,5 jaar bent. Iedere jongere wil wel

Nadere informatie

Borstkanker ''Angst voor het onbekende''

Borstkanker ''Angst voor het onbekende'' Borstkanker ''Angst voor het onbekende'' Borstkanker ''Angst voor het onbekende'' Ellen Wagter-Streep Schrijver: Ellen Wagter-Streep ISBN: 9789402129663 Ellen Wagter-Streep Inhoud Inhoud... 05 Voorwoord...

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu Het foetaal alcohol syndroom Wat is het foetaal alcohol syndroom? Het foetaal alcohol syndroom is een combinatie van aangeboren afwijkingen bij een baby die veroorzaakt zijn door alcohol gebruik van de

Nadere informatie

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium voor Neurogenetica, Instituut Born-Bunge,

Nadere informatie

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD?

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD? Kinderen met ADHD Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is de oorzaak van ADHD? 1 Wat zijn de verschijnselen van ADHD? 1 Hoe wordt de diagnose ADHD gesteld? 2 Behandeling van ADHD

Nadere informatie

Mindfulness bij ASS en arbeidsparticipatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven

Mindfulness bij ASS en arbeidsparticipatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Mindfulness bij ASS en arbeidsparticipatie Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Volgorde lezing Overbelasting bij mensen met autisme Werk en overbelasting Begeleiding Mindfulness

Nadere informatie

Ontmoeting. gezondnu.nl

Ontmoeting. gezondnu.nl Ger van der Gaast (64) weet sinds 2010 dat hij de ziekte van Alzheimer heeft. Inmiddels woont hij in een verpleeghuis in Utrecht. Als voormalig docent verpleegkunde volgt Ger zijn eigen zorg kritisch.

Nadere informatie

Niet Aangeboren Hersenletsel (NAH)

Niet Aangeboren Hersenletsel (NAH) Niet Aangeboren Hersenletsel (NAH) informatie voor de patiënt Niet Aangeboren Hersenletsel (NAH) NAH is een beschadiging van de hersenen, die ontstaan is in de loop van het leven. Een beschadiging van

Nadere informatie

FIBROMYALGIE FRANCISCUS GASTHUIS

FIBROMYALGIE FRANCISCUS GASTHUIS FIBROMYALGIE FRANCISCUS GASTHUIS Inleiding Uw reumatoloog heeft u verteld dat u fibromyalgie hebt. Er komen ongetwijfeld veel vragen in u op. In deze folder proberen wij antwoord te geven op uw vragen.

Nadere informatie

Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel U heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel opgelopen door een ongeval of een klap tegen uw hoofd. Deze folder informeert u over de mogelijke

Nadere informatie

UMCG Centrum voor Revalidatie Cerebrale parese

UMCG Centrum voor Revalidatie Cerebrale parese UMCG Centrum voor Revalidatie Cerebrale parese Informatie voor kinderen, jongeren en ouders UMCG Centrum voor Revalidatie Wat staat er in deze folder? Inleiding voor ouders 3 Informatie voor kinderen

Nadere informatie