Het recht op anonimiteit

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het recht op anonimiteit"

Transcriptie

1 1 Het recht op anonimiteit Beate Roessler In: Tijdschrift voor Humanistiek, nummer 23 (jrg. 6, oktober 2005) Waarom vormen observatie- en bewakingscamera s in de openbare ruimte eigenlijk een probleem, wat kan en moet men eraan bekritiseren? Wat heeft de vraag naar anonimiteit in de openbare ruimte te maken met de vraag naar inbreuken op de privé-sfeer? De problematiek van anonimiteit en privé-domein wil ik in het volgende vanuit een bepaald perspectief onderzoeken en bespreken: met name wil ik proberen de normatieve grondslagen van een recht op anonimiteit te verhelderen. Ik zal dus geen juridische problemen ter sprake brengen (of althans slechts zijdelings), maar alleen trachten te verklaren en aannemelijk te maken dat wij een dergelijk (moreel) recht op anonimiteit intuïtief klaarblijkelijk voor noodzakelijk houden en ook als gerechtvaardigd mogen en moeten zien. Om deze samenhang te verduidelijken zal een enigszins gecompliceerde weg nodig zijn: ik zal in de eerste plaats enkele kanttekeningen bij de geschiedenis en het idee van anonimiteit plaatsen; in tweede instantie zal ik het aanvaarde recht op anonimiteit in de wijdere context van een recht op een privé-domein plaatsen. Op welk terrein bewegen we ons, wanneer we vragen naar een recht op anonimiteit? Om deze vraag te kunnen beantwoorden zal het ook noodzakelijk zijn om uitvoeriger over privé-domein en vrijheid te spreken, om zodoende het begripsmatigsystematische en normatieve kader te verhelderen waarbinnen anonimiteit kan worden begrepen als een recht. Van belang is natuurlijk in de eerste plaats het verband tussen informationele privé-sfeer en anonimiteit - en dit probleem zal dan ook het grootste gedeelte van mijn artikel in beslag nemen. Ik zal mij daarbij meer in detail bezighouden met het probleem van de allesziende maatschappij en dat van de observatiecamera s. Ik wil dan afsluiten met enkele opmerkingen over de ambivalentie van privé-sfeer en anonimiteit in onze liberaal-democratische samenlevingen. Opwaardering Het recht op anonimiteit is zeker niet vanzelfsprekend. Een dergelijk recht lijkt in eerste instantie eerder merkwaardig: Men kan zeker niet zeggen dat wij een dergelijk recht onafhankelijk van bepaalde contexten hebben of kunnen opeisen, en dat geldt zowel voor de zogenaamde off-line, als voor de on-line wereld. Een recht op anonimiteit bestaat niet in de geschiedenis van de filosofie. Anonimiteit is zelf ook geen gevestigd filosofisch begrip: geen enkel filosofisch woordenboek heeft, voor zover ik weet, een trefwoord anonimiteit. (1) En als we kijken naar de

2 2 (Duitse) omgangstaal en de geschiedenis daarvan, dan kunnen we vaststellen dat bijvoorbeeld zelfs in het woordenboek van Grimm (in het eerste deel van 1831) geen trefwoord anonimiteit is te vinden. Anonimiteit is derhalve niet slechts in de filosofische en juridische begripsgeschiedenis relatief nieuw, het begrip speelt ook in de omgangstaal pas sinds ongeveer honderd jaar een noemenswaardige rol. Er bestaat wel een context waarbinnen het begrip werd gebruikt en van belang was: in de betekenis van het naamloze, de anonieme briefschrijver of auteur, waar het betrekking had op literaire voortbrengselen zonder vermelding van de schrijver. Anonimiteit is dus niet bepaald een filosofisch basisbegrip en ook in de betreffende internet-publicaties over het probleem anonimiteit begint de rubriek geschiedenis meestal bij omstreeks een jaartal dat voor de filosofie niet werkelijk tot de geschiedenis behoort. (2) Interessanter echter dan al deze kale feiten is dat het begrip anonimiteit - naamloosheid, onbekendheid, niet-identificeerbaarheid, de onbekende mens waarvan de identiteit niet vast te stellen is - in recente tijd niet meer in pejoratieve betekenis, maar eerder in positieve zin wordt gebruikt. In de huidige terminologie heeft zich een volledige herwaardering van het begrip voltrokken. Want anonimiteit wordt juist als voorwaarde begrepen om ongeïdentificeerd in de openbaarheid de eigen vrijheid te kunnen beleven, als voorwaarde voor een zelfstandig, niet gecontroleerd leven. Bij vrijheid gaat het immers in de moderne tijd ook om het ongecontroleerde leven, als het ware om de uitvinding van de eigen identiteit, buiten controle van staat en maatschappij. Deze opwaardering kan natuurlijk niet los gezien worden van de omstandigheden waaronder een dergelijk begrip en vervolgens een overeenkomstig recht relevant werden: de modernisering en technologisering van onze samenleving. Daarmee trekken dus een begrip en een recht binnen in het discours van de moderne tijd die los van deze context helemaal niet zouden kunnen bestaan. Op het eerste gezicht kan men dus in het algemeen zeggen dat het moderne vrijheidsidee tezamen met de moderne condities van technologische veranderingen tot een herwaardering van de anonimiteit hebben geleid, en tot het idee en zelfs de noodzaak van een recht op anonimiteit. Dat zou dan een afgeleid vrijheidsrecht zijn, een van de rechten die noodzakelijk kunnen zijn om vrijheidsrechten te kunnen verwezenlijken. Zo snel kan men de zaak echter niet kortsluiten - en niet alleen vanwege de negatieve connotaties van het anonieme als aanduiding van iemand die niet wil opkomen voor wat hij heeft gedaan, negatieve connotaties die nog allerminst zijn verdwenen. Problematisch is vooral dat een recht op anonimiteit weliswaar als recht op vrijheid in de openbaarheid wordt begrepen, maar dat recht preciezer moet worden gespecificeerd, wil de fundering ervan worden begrepen. Want natuurlijk kan niet elke openbare context mij een recht op anonimiteit garanderen en natuurlijk kan ik een dergelijk recht niet tegenover iedereen doen gelden. Wanneer is men in het dagelijks leven eigenlijk anoniem? En wanneer moet men het kunnen zijn? En wat is de behoefte die daarbij op de achtergrond staat? Anoniem is men in de openbaarheid, maar niet in iedere openbaarheid; wel bijvoorbeeld in de

3 3 grote stad of in den vreemde - niet echter in het dorp en waarschijnlijk ook niet in een volksbuurt. Op het eerste gezicht schijnt anonimiteit vooral een probleem van privé-sfeer in de openbare ruimte te zijn, omdat men zich als anonieme persoon in de openbaarheid wil bewegen alsof men niet bekend, alsof men naamloos is, alsof men als het ware het beschermende schild van de privé-sfeer met zich meedraagt. Niet in elke soort openbare ruimte kan men echter dit soort privé-zijn verwachten. De sociale controle kan onder omstandigheden in een dorp of in een stadsbuurt, zoals bekend, heel groot zijn, al zijn er natuurlijk regionale verschillen. En ook in de grote stad heb ik er beslist geen recht op niet door de bakkersvrouw met een vriendelijk Goede morgen, mevrouw Roessler te worden begroet en daardoor, zij het ook op hoffelijke wijze, van mijn anonimiteit te worden ontdaan. (3) Privé Laten we nog eens preciezer bekijken om welke problemen en om welke vrijheid tot anonimiteit het eigenlijk gaat. Het gaat klaarblijkelijk om het volgende: wie weet waar ik ben en wie ik ben? Weet ik welke anderen weten waar en wie ik ben? Welke verwachtingen heb ik ervan dat andere mensen weten wie en waar ik ben? En: wil ik dat anderen weten wie en waar ik ben? Het zijn natuurlijk juist deze vragen die raken aan het probleem van de informationele privé-sfeer: want het zijn deze vragen die het probleem van een mogelijke en zinvol te funderen anonimiteit verbinden met het weten dat een persoon heeft over wat anderen over haar weten; en het daardoor tevens verbinden met het begrip en het recht op informationele privé-sfeer. Want informationele privésfeer is, zoals ik zo meteen nog uitvoerig zal uiteenzetten en funderen, een vorm van privé-sfeer die in de kern van de zaak gegrond is op de controle die een persoon heeft over wat anderen over haar weten. Anonimiteit is dus kennelijk in dat geval een recht dat is gefundeerd op het recht op informationele privé-sfeer en kan daaruit worden afgeleid. Anonimiteit kan dus voorlopig worden bepaald als een voorbeeld van informationele privé-sfeer in de openbare ruimte tegenover onbepaalde anderen. Om deze tot dusverre slechts gestelde samenhang aannemelijk te kunnen maken zal ik nu in tweede instantie verder teruggaan en meer in het algemeen iets zeggen over de normatieve grondslagen van het privé-domein. Wat immers voor de fundering van anonimiteit als voorbeeld van privé-domein nodig is, is een antwoord op de vraag, waarom we eigenlijk van mening zijn dat het privé-domein in het algemeen, en daarmee ook de anonimiteit, beschermd moet worden; waarom we een samenleving zonder structurele scheidslijnen tussen privé-domein en openbaarheid of zonder dimensies van het leven voor volstrekt onaantrekkelijk houden. Wat ik tenminste kort zou willen aangeven, is dat wij privé-sfeer - en daarmee ook anonimiteit - in laatste instantie hoog houden, omdat we in een liberaaldemocratische samenleving waarde hechten aan autonomie, en omdat deze autonomie niet, of in elk geval niet in al haar meest relevante aspecten, kan bestaan zonder de bescherming van de privé-sfeer, zonder het onderscheid tussen privé- en openbare dimensies of terreinen van het leven. Privé-sfeer heeft dientengevolge

4 4 functioneel betrekking op autonomie; en als dus een recht op autonomie begrepen moet worden als een recht op privé-domein, dan geldt dit evenzo voor anonimiteit, en wel, zoals we zullen zien, als een voorbeeld van privé-domein in de openbaarheid. Laat mij dus beginnen met enkele opmerkingen over het begrip en de betekenis van wat wij privé noemen. Zoals bekend, spreken we in zeer verschillend verband over privé-domein of privésfeer. Godsdienst is een privé-aangelegenheid, zoals ook bepaalde gegevens over mij, bijvoorbeeld medische gegevens, mijn privé-aangelegenheid zijn. Het is mijn privé-zaak welke kleding ik draag en welk beroep ik kies. En privé is natuurlijk ook mijn eigen, mijn privé-woning. Op het eerste gezicht hebben al die dingen niet meer met elkaar gemeen dan de naam. Als men echter preciezer kijkt, dan kan men zien dat het er bij al deze vormen van privé-domein om gaat dat iemand die aanspraak maakt op een privé-sfeer, zoiets eist als de controle over toegang - tot zijn woning, maar ook tot persoonlijke gegevens of beslissingen, zoals bijvoorbeeld de controle over de beslissing tot welke godsdienst hij of zij wil behoren (indien überhaupt tot een godsdienst). De gemeenschappelijke noemer van al deze vormen van privé-domein is dus de toegangscontrole: iets is privé, als ik in staat en gerechtigd ben de toegang te controleren - tot gegevens, tot woningen, tot beslissingen of tot handelingswijzen. Deze toegang kan natuurlijk metaforisch zijn bedoeld, bijvoorbeeld als het gaat om toegang in de zin van mogelijkheden van protest tegen beslissingen. Toegang kan echter ook letterlijk zijn bedoeld, bijvoorbeeld toegang tot gegevens of toegang tot mijn woning. Privé-domein in de zin van controle op de toegang kan dus deze uiteenlopende betekenissen hebben. Daarmee wordt echter meteen nog iets anders duidelijk. Het schijnt immers zinvol om de complexiteit van het privé-domein zo te begrijpen, dat men hier met drie verschillende dimensies te maken heeft: gaat het om gegevens over mijn persoon, dus in het algemeen over wat anderen van mij weten, dan gaat het om mijn informationele privé-sfeer. Gaat het over mijn individuele beslissingen en handelingen (met wie wil ik samenleven, welk beroep wil ik uitoefenen, maar ook: welke kleding wil ik dragen), dan gaat het om mijn privé-domein in de sfeer van beslissingen. En als het privé-karakter van mijn woning ter discussie staat, dan spreek ik van ruimtelijk privé-domein. Autonomie Als men nu deze drie dimensies van privé-domein gezamenlijk bekijkt, dan kan men - en dat is mijn algemene stelling -, ondanks de heterogeniteit van het gebruik van het begrip privé, en ondanks het onderscheid tussen de drie dimensies van het privédomein, ook een gemeenschappelijke noemer ontdekken: als men namelijk de vraag stelt, wat er door dit privé-domein in elk afzonderlijk geval moet worden beschermd. Want privé-domein beschermt de individuele vrijheid en autonomie van personen. Bescherming van het privé-domein willen wij, omdat wij anders ons leven niet zo vrij en autonoom als mogelijk is, kunnen leiden. En juist daarom moeten wij de privé-

5 5 sfeer in ere houden: het opgeven van de aanspraak op privé-domein is tegelijkertijd het opgeven van bepaalde aanspraken op vrijheid en autonomie. Het is het moderne begrip van autonomie en zelfbepaling dat ik hier ter verklaring wil aanvoeren: autonomie in de brede zin waarin het gaat om het fundamentele idee dat ieder zelf kan en moet kunnen beslissen, hoe hij of zij wil leven. In deze zin vrij en autonoom te zijn betekent te kiezen, hoe we leven, hoe we willen zijn. Autonomie in deze zin betekent dus ook dat men goede gronden kan aanvoeren voor de manier waarop men leeft en zichzelf voor zover mogelijk verantwoordelijk wil achten voor beslissingen en levenswijze. Dit begrip van vrijheid als autonomie is modern, omdat het pas sinds het moderne, individualistische vrijheidsbegrip van de Verlichting erom gaat zo te leven als men wil. Deze traditie is natuurlijk de klassiek-liberale van Kant en Mill: De enige vrijheid die deze naam verdient is de vrijheid om op onze eigen manier naar ons eigen welzijn te streven, zoals de bekende uitspraak van Mill luidt. Autonomie houdt dus in op onze eigen manier het eigen welzijn te vinden, of tenminste te zoeken. Zonder autonomie kan volgens Mill individueel geluk niet worden gevonden. Een nietautonoom leven zou in deze zin geen geslaagd leven zijn: want zonder deze vorm van zelfbepaling zouden we aan ons eigen welzijn juist als zodanig voorbijschieten. Voor een dergelijk autonoom leven moeten echter bepaalde voorwaarden aanwezig zijn, voorwaarden die zowel betrekking hebben op de subjectieve vermogens van personen als op de intersubjectieve en de maatschappelijke omstandigheden. Tot deze voorwaarden behoort - en ik kan hier natuurlijk alleen in trefwoorden spreken - niet alleen een democratische maatschappij (dat is voor ons allen vanzelfsprekend) die de eerbied voor de autonomie van subjecten en hun bescherming tot haar grondslag heeft gemaakt, maar ook de mogelijkheid om te kunnen leven naar autonome beslissingen en levensplannen, alsmede het voorhanden zijn van zinvolle maatschappelijke mogelijkheden en opties om een goed leven te leiden. Mogelijkheden en opties waarvan ook in gelijke mate door iedereen gebruik kan worden gemaakt. Daarbij hoort tevens de bescherming van intieme betrekkingen waarbinnen autonomie kan worden geleerd en beleefd. Een dergelijke bescherming is noodzakelijk, omdat personen alleen binnen een dergelijk beschermd gebied kunnen beraadslagen over existentiële en autonome beslissingen. Ook wanneer men de maatschappelijke voorwaarden voor de mogelijkheid van een autonoom leven slechts in dergelijke grove lijnen aangeeft, wordt toch meteen duidelijk dat de bescherming van de privé-sfeer voor zo n leven constitutief is: het privé-domein voor beslissingen, omdat anders beslissingen en levensplannen niet gerealiseerd kunnen worden; en het ruimtelijke privé-domein, omdat anders de bescherming van intieme betrekkingen en de mogelijkheden om zich terug te trekken in een ongeobserveerd leven niet kunnen worden gegarandeerd. Controle Ik zal nu, zoals aangekondigd, het preciezere verband tussen autonomie en privésfeer meer in detail uiteenzetten aan de hand van de problematiek van de

6 6 informationele privé-sfeer, want alleen op die manier kan de precieze samenhang tussen vrijheid en anonimiteit duidelijk worden. Voor het inzicht in het begrip lijkt het allereerst noodzakelijk om in te zien dat de problematiek van de informationele privé-sfeer veel verder reikt dan de bescherming van gegevens tegenover staat en maatschappij, en van belang is in alle maatschappelijke betrekkingen waarin subjecten leven. Dat wordt duidelijk, als men de verschillende contexten beziet waarbinnen informationele privé-sfeer kan worden opgeëist. Zoals bekend, vinden wij het immers ongepast, onbeleefd of zelfs immoreel en wederrechtelijk als andere mensen ons buiten ons medeweten (of zelfs met ons medeweten) en tegen onze wil observeren of beluisteren, of zelfs filmen of afluisteren, of wij nu thuis zijn, in ons kantoor, op straat en of in de kroeg. We voelen ons gestoord, beschaamd, beledigd, benadeeld, onzeker gemaakt, of gecontroleerd als we het merken. Dat is ook het geval als intieme vrienden iets verder vertellen dat ze alleen over ons weten, omdat ze intieme vrienden zijn. Deze heel verschillende contexten wijzen erop dat iemand er in zeer verschillende opzichten aanspraak op maakt informatie over zichzelf beschermd te houden en de verdere verspreiding ervan te controleren. Als het er dus bij de bescherming van de privé-sfeer in het algemeen om gaat de toegang tot de eigen persoon te kunnen controleren, dan moet dat in het geval van de informationele privé-sfeer worden opgevat als controle over wat anderen over de persoon kunnen weten. Het gaat daarbij in de kern om de controle over informatie die de persoon betreft. En wel om controle in de zin dat iemand in allerlei opzichten in de hand heeft, en in andere opzichten tenminste kan overzien, wat anderen over hem of haar weten; dat iemand daarom welgefundeerde veronderstellingen kan hebben over wat andere personen of instellingen waarmee hij of zij van doen heeft, weten; en dat hij of zij over adequate mogelijkeheden tot sancties of in elk geval tot kritiek beschikt in overeenstemming met deze veronderstellingen en verwachtingen. Het probleem van de informationele privé-sfeer komt dus neer op de vraag, waarom wij het voor een algemeen, al naar gelang de omstandigheden nader te specificeren recht, dan wel voor een welgefundeerde eis houden om niet tegen onze wil en / of zonder ons medeweten geobserveerd of afgeluisterd te worden en de hoeveelheid informatie die anderen over ons hebben, te kunnen controleren. En juist dat omvatte, zoals we hebben gezien, mede het probleem van de anonimiteit. Waarom is hier echter het verband met de begrippen vrijheid en autonomie van belang? Men zou daar toch tegenin kunnen brengen dat men, als men personen observeert, afluistert of over ze praat, deze personen toch klaarblijkelijk niet in een of ander relevant vrijheidsrecht belemmerd worden, dat ze tenminste op het eerste gezicht niet in hun vrijheid beperkt worden. Waarom zou ik niet meer doen wat ik wil, alleen omdat anderen mij daarbij observeren of afluisteren, en waarom zou het doorgeven van gegevens, als dit niet met beperkingen gepaard gaat, een gevaar zijn voor mijn vrijheid, met name als ik geen weet heb van de observatie en er misschien zelfs nooit iets over verneem? Deze vraag klinkt misschien triviaal, maar laat zien dat de fundering van de informationele privé-sfeer dieper reikt dan bescherming tegen misbruik van

7 7 gegevens. En deze vraag is niet zo gemakkelijk te beantwoorden. Het antwoord erop is echter niet alleen van doorslaggevend gewicht voor argumenten ten gunste van rechten op privé-sfeer, maar daarmee ook voor een recht op anonimiteit. Voyeurs en video-camera s Om nu dit verband tussen privé-sfeer, controle over informatie en autonomie te verduidelijken, wil ik kort een tweetal voorbeelden geven. In de eerste plaats het klassieke geval van de voyeur. Het volgende voorbeeld komt uit een roman van John Barth (4): Joe Morgan, een van de hoofdfiguren, die trots is op zijn intellectualiteit en zelfbeheersing, waant zich alleen en onbespied thuis. In plaats van stil in zijn kamer te zitten studeren, zoals zijn vrienden van hem verwachten, speelt hij de rol van een commandant die oefent in het bevelen geven aan zijn troepen. Hij marcheert door de kamer en brult: Geef acht! Rechts omkeerd! en dergelijke. Zijn vriendin, opgestookt door een enigszins dubieuze vriend, staat buiten voor het raam en kijkt buiten zichzelf en ontdaan naar hem. Deze kleine scene maakt zeker een ding duidelijk: namelijk dat het gedrag van Joe Morgan fundamenteel wordt bepaald door zijn verwachting en veronderstelling dat niemand hem ziet, dat niemand weet hoe hij zich gedraagt, welk schouwspel hij opvoert. Alleen omdat dit zijn veronderstelling is, gedraagt hij zich zo. Zou hij van zijn bespieders weten, dan zou zijn reactie schaamte, woede, ergernis enzovoort zijn, en zeker het brandende gevoel dat hij zich anders gedragen zou hebben, als hij het had geweten. Voorts is vanaf dit moment zijn omgang met zijn vriendin en met zijn vriend (dus met zijn bespieders) verstoord, omdat zijn verwachtingen over wat zij van hem weten niet meer kloppen. En dat betekent tevens dat daarmee ook zijn zelfbepaling, een aspect van zijn zelfbepaald gedrag, beslissend is geschaad. Zijn zelfpresentatie tegenover anderen, tegenover vrienden, de manier waarop hij zich aan anderen wil voordoen en daarmee een wezenlijk element van zijn zelfbepaling, berust immers op onjuiste veronderstellingen en is gefalsifiëerd. Met een tweede voorbeeld zijn we direct bij het probleem van de anonimiteit. Dit voorbeeld moet duidelijk maken, op welke wijze de informationele privé-sfeer in de openbaarheid door ongewilde observatie kan worden geschaad. Het gaat om de verborgen video-bewaking van openbare plaatsen. Als men de straat op gaat om inkopen te doen, dan verwacht men natuurlijk door anderen gezien te worden en met anderen in contact te komen. Men verwacht en neemt op de koop toe dat anderen zien en waarnemen, hoe men er vandaag uitziet, wat men aan heeft; men verwacht eventueel bekenden tegen te komen of met volledig vreemden aan de kassa in gesprek te komen. Men verwacht dus met een onbepaalde en (in principe) onbekende kring van personen in contact te komen. En men heeft verwachtingen omtrent de wijze waarop deze personen zich zullen gedragen - namelijk (in principe) op afstand en zonder commentaar. Men verwacht echter niet dat dit gezien en op de film wordt opgenomen, en daarmee reproduceerbaar, onafhankelijk van plaats en tijd afspeelbaar, analyseerbaar, doorgeefbaar en controleerbaar wordt.

8 8 Deze voorbeelden kunnen naar mijn mening niet alleen de gehele reikwijdte duidelijk maken waarbinnen vrijheid als controle over onze zelfpresentatie en authenticiteit door ongewenste observatie kan worden gestoord, maar tevens een verdergaande en algemenere stelling toelichten: de bescherming van informationele privé-sfeer is zo belangrijk voor personen, omdat het van fundamenteel belang is om (binnen de hun bekende grenzen) controle over hun zelfpresentatie te hebben, dat wil zeggen controle over hoe ze zich tegenover wie en in welke omstandigheden voordoen, presenteren, kenbaar maken, hoe en in welke omstandigheden zij zichzelf begrijpen en begrepen willen worden; dus ook, hoe zij in welke omstandigheden willen handelen en hun uiteenlopende identiteiten willen presenteren en opvoeren. Als men van de observatie zou weten, dan zou men zich wellicht anders gedragen, of zich in elk geval bewegen in het bewustzijn dat men wordt gefilmd. En juist dit verschil laat zien dat we in het geval van een ongeweten en niet gewenste observatie van doen hebben met een inbreuk op onze vrijheid. Het laat overigens ook zien dat we, zoals in het eerste voorbeeld, ook kunnen spreken van een inbreuk op de informationele privé-sfeer en van onze autonomie, als iemand eventueel nooit verneemt dat hij of zij wordt geobserveerd of gefilmd. Zijn of haar gedrag was immers een gedrag onder valse voorwaarden, een schijnbaar zelfbepaald gedrag, schijnbaar, omdat de veronderstellingen waarvan de persoon uitging, onjuist waren. Symmetrie Ter verklaring van wat met inbreuk op informationele privé-sfeer wordt bedoeld, grijp ik dus terug op de begrippen vrijheid en autonomie en verwijs daarmee naar filosofische theorieën (zoals die van Benn en Westin). (5) Het respect voor de privésfeer van een persoon is in dat geval respect voor de persoon als autonoom subject - dat is het doorslaggevende inzicht. Om ons als zelfbepalende subjecten te kunnen gedragen moeten we er in het algemeen van uit kunnen gaan dat we niet worden waargenomen of afgeluisterd, dat we niet om de tuin worden geleid over het doorgeven en de registratie van gegevens, over de aanwezigheid van personen, en anderzijds over wat de aanwezige personen over ons weten en wie ze dus voor ons zijn. Om dezelfde reden helpt het niet als personen weten dat ze worden geobserveerd of dat inlichtingen over hen worden vastgelegd, als ze niet willen worden geobserveerd of op deze manier geregistreerd - het is dan immers juist het feit dat ze zich op deze observatie en controle moeten instellen die ze verhindert om zelfbepalend en authentiek te reageren. Deze bescherming van informationele vrijheid geldt normatief op verschillende manieren in alle verschillende sociale contexten waarin we ons bewegen: bijvoorbeeld de privé-sfeer van iemand in de kring van vrienden en bekenden, dus van bepaalde anderen, moet op andere wijze worden beschermd en geëerbiedigd dan de privé-sfeer tegenover onbekende, en dus onbepaalde anderen. De bescherming van en het respect voor anonimiteit is dan een bijzonder geval van het voorbeeld van onbepaalde anderen.

9 Nu is normaal gesproken de bescherming van de informationele privé-sfeer van personen in de meest uiteenlopende contexten al geregeld: namelijk door een openbaar-privé-systeem van kenniscontrole - kennis die personen hebben en kennis die ze tonen of niet tonen. De rechtvaardiging van verwachtingen ten opzichte van het gedrag en de kennis van mijn interactiepartners ligt in de geldigheid van sociale en juridische conventies en normen, die regelen wat in bepaalde gevallen geldt als beschermingswaard en intiem, en wat als schild waardoor de persoon tegen openbare aandacht en controle wordt beschermd. Deze verwachtingen worden dus gereguleerd door een gecompliceerde, maar normalerwijze tamelijk stabiele structuur van sociale en juridische normen en conventies waarbinnen we ons bewegen en waarbinnen we meester kunnen zijn over de uiteenlopende relaties waarin we leven, relaties in de kring van bepaalde zowel als van onbepaalde anderen. Men kan dit systeem van verwachtingen, kennis en gedrag ook beschrijven met behulp van de begrippen cognitieve en voluntatieve symmetrie: normaal gesproken weten we immers in ieder afzonderlijk geval ongeveer wat anderen over ons weten en welke informatie hoe en wie bereikt: en het is juist een dergelijke cognitieve symmetrie die de speelruimte en bewegingsvrijheid garandeert die we voor een leven in gecompliceerde informatiesamenlevingen nodig hebben. Het probleem van de geheime videobewaking en andere ontwikkelingen in de allesziende maatschappij is nu echter de ondergraving van dat sociale systeem van bescherming van de privé-sfeer en dus de mogelijke cognitieve asymmetrie tussen waarnemers en waargenomenen - dat wil zeggen: de personen weten niet dat ze worden waargenomen en hebben er geen zeggenschap over wat er met de verzamelde gegevens gebeurt. Probleem is ook de daarbij vermoede voluntatieve asymmetrie: we kunnen er op goede gronden van uitgaan, dat de betreffende personen niet geobserveerd of geregistreerd willen worden. En zelfs in gevallen van cognitieve symmetrie - de geobserveerden weten dat ze worden geobserveerd, bijvoorbeeld bij videobewaking in winkels - moet men er vaak van uitgaan dat er sprake is van voluntatieve asymmetrie, en alleen al daarom geldt de bewaking als problematisch, of is er tenminste een additionele rechtvaardiging nodig. Personen hebben al verwachtingen over wat anderen, die ze ergens en op een of andere manier kunnen ontmoeten, over ze kunnen weten, verwachtingen die wezenlijk bepalend zijn voor de mogelijkheid van vrijheid. Daardoor kan men nu ook zien wat het verschil is tussen de de-anonimisering in de genoemde bakkerij en die door bewakingscamera s, in elk geval in die zin dat ik niet verwacht op een film te worden opgenomen. De bakkersvrouw beperkt evenmin mijn vrijheid als de collega die ik geheel onverwachts tegenkom in een stadje waarin ik eigenlijk helemaal alleen en ongeobserveerd had willen zijn. Allebei kunnen weliswaar ergerniswekkend en pijnlijk zijn, maar behoren tot wat men van de sociale contexten, waarbinnen we ons bewegen, kan verwachten en ook verwacht. Daarom is het recht op anonimiteit weliswaar een voor onze vrijheid noodzakelijk recht, maar toch een recht dat nader moet worden omschreven. Dit recht wordt geschonden als de algemene cognitieve en voluntatieve symmetrie een asymmetrie wordt: als ik niet weet dat ik systematisch wordt geobserveerd en gefilmd en als ik dat op goede gronden ook niet wil. Een recht op anonimiteit wordt 9

10 10 dus van belang als de normaliter geldende conventies ter bescherming van vrijheid worden ondergraven door het gebruik van nieuwere technologieën. Reeds Alan Westin, een van de eerste theoretici van het privé-domein in het informatietijdperk, heeft daarop gewezen. Hij duidt anonimiteit aan als het derde stadium van privédomein, na de eenzaamheid en de intimiteit. Men beschikt over anonimiteit, als men in de openbaarheid vrijheid van identificatie en controle kan zoeken en genieten. (6) Het weten of de angst dat men onder bewaking zou kunnen staan, vernietigt volgens Westin juist de betekenis van de ontspanning en vrijheid die mensen zoeken in de openbare ruimte. Dat is natuurlijk nog sterker het geval wanneer bewakingscamera s intussen zijn uitgerust - hetgeen Westin in 1967 nog niet kon vermoeden - met zodanig intelligente software dat ze zogenaamd afwijkend van zogenaamd normaal gedrag kunnen onderscheiden. Duidelijker kan de functie van disciplinering, van normalisering, die door deze vorm van bewaking moet worden gegarandeerd, niet worden gemaakt en duidelijker zou de tegenstelling tot het idee van individuele vrijheid niet kunnen zijn. Modern recht Het recht op anonimiteit is dus een modern recht in de eigenlijke zin van het woord: het ontstaat pas en wordt pas noodzakelijk onder de omstandigheden die een deanonimisering mogelijk maken die ik niet zelf in de hand heb, of in elk geval niet kan overzien, dat wil zeggen onder de omstandigheden van een bepaald technologisch niveau. De vrijheid van de moderne tijd is aan te merken als de vrijheid van - van ingrepen van samenleving, maatschappij en staat, de vrijheid om zich los van deze beperkingen te kunnen gedragen en zijn eigen identiteit op deze wijze als het ware te kunnen uitvinden. Identificering beperkt als tegendeel van anonimiteit juist deze vrijheid tot uitvinding. En het zijn de rechten van de privé-sfeer die deze anonimiteit veilig moeten stellen tegenover de verschillende openbaarheden van staat en maatschappij. Ik wil hier echter niet nalaten erop te wijzen dat een dergelijk recht op naamloosheid ook in de moderne tijd niet zonder ambivalentie is. Niet alleen wist reeds Simmel, de sociologische theoreticus van de moderne grote stad, dat de keerzijde van vrijheid de eenzaamheid is. (7) ook de meest doorgewinterde modernist zijn de fantasieën over de Heimat en het verlangen naar het dorp waarin iedereen nog de ander bij naam kent, niet vreemd. Dit zijn natuurlijk dubbelzinnigheden die te maken hebben met de moderne vrijheid en levensomstandigheden in hun totaliteit. Hiermee wil ik me verder niet bezighouden, maar tot slot alleen nog de gevaren aangeven die zijn verbonden aan de schending van rechten op privé-sfeer en anonimiteit. Met de massale en systematische inzet van bewakingscamera s is namelijk niet alleen een inperking van de individuele vrijheid gegeven, zoals men tegen de achtergrond van de uiteengezette samenhang tussen vrijheid, privé-domein en anonimiteit kan

11 11 zien - en Engeland is daar het meest onheilspellende voorbeeld van. Het gevaar van deze en andere bewakings- en controlemechanismen is precies daarin gelegen, dat mensen door een structurele geringschatting van de bescherming van de informationele privé-sfeer van de zijde van staat en maatschappij, hun eigen autonomie en privé-sfeer als niet meer zo belangrijk zien. Juist de democratische rechtsstaat kan echter alleen met en door mensen bestaan die een hoge waarde toekennen aan hun eigen autonomie. Als de privé-autonomie wordt geschonden, dan treft dat in laatste instantie ook de openbare autonomie van de democratie. Conflicten tussen de noodzakelijke taak van de staat om zijn burgers te beschermen tegen criminaliteit aan de ene kant, en de taak van de staat om aan de andere kant de individuele vrijheid van deze burgers te beschermen: de realiteit van dergelijke conflicten kan natuurlijk niet eenvoudig worden ontkend. Als aan de ene kant vrijheidsrechten en autonomie staan, dan moet voor de inperking van deze rechten niet alleen een belangrijke reden aanwezig zijn (zoals bijvoorbeeld de bestrijding van criminaliteit), maar ook een hoge mate van effectiviteit bij het realiseren van dat doel. Juist dit echter schijnt (zoals onderzoek aantoont) bij de bewakingscamera s zeer twijfelachtig te zijn. Hierin ligt dus één deel van het gevaar. Maar het gevaar heeft nog een andere kant: het wordt immers op dit hele gebied van de informationele privé-sfeer bijzonder ingewikkeld om ondubbelzinnig te spreken van conflicten en schendingen van de informationele privé-sfeer, omdat mensen in toenemende mate geneigd zijn op grond van een kosten-baten analyse hun privé-sfeer van zichzelf uit op te geven dan wel te verhandelen of te verkopen. Iedereen die op het internet surft, met kredietkaarten betaalt, bij internet-firma s bestelt enzovoort, doet dagelijks en vrijwillig afstand van delen van de eigen privé-sfeer en daarmee ook van zijn of haar anonimiteit. Men heeft dus aan de ene kant voortdurend rechten en mogelijkheden op meer privé-sfeer, maar eist deze rechten en mogelijkheden niet op. Aan de andere kant is men niet alleen maar slachtoffer, maar ook mogelijke dader. De inmiddels in de VS algemeen gangbare nannycams laten zien dat men daarvoor soms niet alleen een computer, maar ook een videocamera nodig heeft. De gevaren liggen dus, en daarmee kom ik tot een afsluiting, aan de ene kant bij een vrijwillig afzien van informationele privé-sfeer, en aan de andere kant bij de ongewenste controle. Beide moeten voor problematisch worden gehouden, omdat beide, zowel de vrijwillige als de onvrijwillige verzwakking van de bescherming van de informationele privé-sfeer ertoe kunnen leiden, dat bepaalde vormen en dimensies van zelfbepaald en authentiek gedrag niet alleen minder mogelijk worden, maar ook als minder belangrijk, minder centraal, minder constitutief voor een geslaagd leven worden ervaren. Dat zou namelijk betekenen dat het zelfbegrip van personen veranderd zou zijn, wanneer en in zoverre ze in belangrijke aspecten van hun leven ervan afzien niet geobserveerd, niet te identificeren en niet toegankelijk te zijn. Dat raakt dan echter niet alleen aan het idee van een geslaagd, zelfbepaald leven, maar ook aan het idee van een liberale democratie. Deze is namelijk aangewezen op autonome en zich van hun autonomie bewuste en deze autonomie waarderende subjecten. Een recht op anonimiteit, dat is daarmee duidelijk

12 12 geworden, is dus ook een recht dat van het hoogste belang is voor de stabiliteit en het slagen van de liberale democratie. Prof. dr. Beate Roessler is sinds 2004 bijzonder hoogleraar vanwege de stichting Socrates bij de Faculteit Wijsbegeerte van de Universiteit Leiden, met als leeropdracht 'Wijsgerige antropologie en de grondslagen van het humanisme'. Tevens is zij werkzaam als medewerker van de afdeling wijsbegeerte van de Faculteit der Geesteswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam. Noten 1) Zie echter het lemma Naam in het Historischen Wörterbuch der Philosophie, vooral wat betreft de betekenis in de Oudheid. Dat betekent overigens niet dat het begrip van het anonieme (in de twintigste eeuw) het niet eveneens tot filosofische betekenis zou kunnen brengen, zie Karl Jaspers, Die geistige Situation der Zeit, Berlijn, 1979 (oorspr. 1932), met name p. 152 e.v. ( Die anonymen Mächte ). 2) Zie bijvoorbeeld: Karina Rigby, Anonymity on the Internet Must be Protected, in het algemeen ook: Christiane Schulzki-Haddouti (red.), Vom Ende der Anonymitaet. Die Globalisierung der Ueberwachung, Hannover, 2001; alsmede Alan Westin, Privacy and Freedom, New York, 1970, vooral hoofdstuk 2; en Alexander Rossnagel e.a., Modernisierung des Datenschutzes. Gutachten im Auftrag des Bundesministerium des Innern, Berlijn, 2001, p. 148 e.v.. Een interessante begrips- en probleembepaling biedt Kathleen Wallace, Anonymity, in: Ethics and Information Technology, 1, ) Natuurlijk is het een kenmerk van de grote stad dat ik eventueel bij een andere bakkerij inkopen kan doen; zie A. Rossnagel e.a., p ) John Barth, The End of the Road, in: Barth, J., The Floating Opera and The End of the Road, New York, 1958, p ) Verg. Westin; Stanley Benn, Privacy, Freedom, and Respect for Persons, in: Ferdinand Schoeman (red.), Philosophical Dimensions of Privacy: an Anthology, New York, ) Zie Westin, p ) Verg. Georg Simmel, Die Grosstädte und das Geistesleben, in: Georg Simmel, Aufsätze und Abhandlungen , Bd. 1, red. R. Kramme e. a., Frankfurt a/m., 1993, p. 126.

Socrates-lezing 2008 De glazen samenleving en de waarde van privacy Beate Rössler, Universiteit van Amsterdam en RU Leiden

Socrates-lezing 2008 De glazen samenleving en de waarde van privacy Beate Rössler, Universiteit van Amsterdam en RU Leiden Socrates-lezing 2008 De glazen samenleving en de waarde van privacy Beate Rössler, Universiteit van Amsterdam en RU Leiden Er is waarschijnlijk geen ander thema in de politieke theorie en praktijk dat

Nadere informatie

Ich bön d r väör dich!

Ich bön d r väör dich! Ich bön d r väör dich! Wie zijn wij? NaoberzorgPunt is een vereniging van betrokken inwoners en ondernemers in Roggel. Wij zijn een netwerkorganisatie en werken samen met de huisartsenzorg, ondernemersvereniging,

Nadere informatie

Van mij. Een gezicht is geen muur. Jan Bransen, Universiteit Utrecht

Van mij. Een gezicht is geen muur. Jan Bransen, Universiteit Utrecht [Gepubliceerd in Erik Heijerman & Paul Wouters (red.) Praktische Filosofie. Utrecht: TELEAC/NOT, 1997, pp. 117-119.] Van mij Een gezicht is geen muur Jan Bransen, Universiteit Utrecht Wij hechten veel

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 3 Vreemder dan alles wat vreemd is 12 maximumscore 3 de twee manieren waarop je vanuit zingevingsvragen religies kunt analyseren: als waarden en als ervaring 2 een uitleg van de analyse van religie

Nadere informatie

Inhoud. Mijn leven. de liefde en ik

Inhoud. Mijn leven. de liefde en ik Inhoud Inleiding...3 Hoofdstuk 1 Gevoelens... 4 Hoofdstuk 2 Ontmoeten... 6 Hoofdstuk 3 Verliefd... 8 Hoofdstuk 4 Date... 10 Hoofdstuk 5 Verkering... 12 Hoofdstuk 6 Intimiteit... 14 Hoofdstuk 7 Seks...

Nadere informatie

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten Hoofdstuk 2: werken Werkwijze en opdrachten Boek en laptop nodig voor iedere

Nadere informatie

Van Waarde(n) HUB 28 november 2015, Miranda Meijerman

Van Waarde(n) HUB 28 november 2015, Miranda Meijerman Van Waarde(n) Al voor de oprichting van het Humanistisch Verbond in 1946 bestond er buitenkerkelijke uitvaartbegeleiding. vandaag staan we stil bij de HUB die nu 10 jaar als zelfstandige stichting functioneert.

Nadere informatie

Een interpretatie van communicatie Rumi Knoppel

Een interpretatie van communicatie Rumi Knoppel Deel 1 Een interpretatie van communicatie Rumi Knoppel Voorwoord Om te beginnen met het uiteenzetten van een interpretatie van communicatie en de daarbij behorende analyse ben ik gehouden om aan te geven

Nadere informatie

zittingsjaar 2011-2012 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Woonbeleid, Stedelijk Beleid en Energie

zittingsjaar 2011-2012 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Woonbeleid, Stedelijk Beleid en Energie vergadering C231 WON21 zittingsjaar 2011-2012 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Woonbeleid, Stedelijk Beleid en Energie van 16 mei 2012 2 Commissievergadering nr. C231 WON21 (2011-2012) 16

Nadere informatie

Onthullingen van Kennis

Onthullingen van Kennis Onthullingen van Kennis Caleidoscoop van Kennis Facetten verschuiven door tijd Vorm en structuur doemen op Gestalte gegeven door Kennis Patronen behouden het ritme De potentie van het punt Hoofdstuk 2

Nadere informatie

Protocol Ongewenste Omgangsvormen. Van. De Banketgroep. en haar dochtervennootschappen

Protocol Ongewenste Omgangsvormen. Van. De Banketgroep. en haar dochtervennootschappen Protocol Ongewenste Omgangsvormen Van De Banketgroep en haar dochtervennootschappen van toepassing vanaf 1 december 2013 Inleiding De Banketgroep wil ongewenste omgangsvormen zoals seksuele intimidatie,

Nadere informatie

ROMANTIEK. het tijdperk van de. Sturm und Drang

ROMANTIEK. het tijdperk van de. Sturm und Drang ROMANTIEK het tijdperk van de Sturm und Drang Friedrich von Schiller leest Die Räuber voor Goethe & Schiller (1749-1832 / 1759-1805) Johann Gottfried von Herder (1744-1803) Johann Georg Hamann (1730-1788)

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Gedragscode. Gewoon goed doen

Gedragscode. Gewoon goed doen Gedragscode Gewoon goed doen 2 Inhoudsopgave pagina 1. Missie, ambitie en kernwaarden 4 2. Gewoon goed doen 5 3. Waarom een gedragscode? 6 4. Omgaan met de patiënt/klant: respectvol en gastvrij 7 5. Professioneel

Nadere informatie

Gaan stemmen of niet gaan stemmen? (Uit: Kompas)

Gaan stemmen of niet gaan stemmen? (Uit: Kompas) Gaan stemmen of niet gaan stemmen? (Uit: Kompas) Bij deze activiteit wordt een enquête gehouden bij mensen in de omgeving in verband met: het gaan stemmen bij verkiezingen, de deelname van burgers aan

Nadere informatie

INFORMATIE LIFELONG OVER SOEVEREINITEIT. +31 (0) Wil je met respect behandeld worden en anderen met respect behandelen?

INFORMATIE LIFELONG OVER SOEVEREINITEIT. +31 (0) Wil je met respect behandeld worden en anderen met respect behandelen? LIFELONG INFORMATIE Wil je met respect behandeld worden en anderen met respect behandelen? Wil je je optimaal comfortabel voelen in het bijzijn van anderen? OVER Dan is het essentieel om je bewustzijn

Nadere informatie

de minister van Economische Zaken, de heer mr L.J. Brinkhorst Postbus 20101 2500 EC Den Haag Ministeriële regeling afsluitingen

de minister van Economische Zaken, de heer mr L.J. Brinkhorst Postbus 20101 2500 EC Den Haag Ministeriële regeling afsluitingen POSTADRES Postbus 93374, 2509 AJ Den Haag BEZOEKADRES Juliana van Stolberglaan 4-10 TEL 070-88 88 500 FAX 070-88 88 501 E-MAIL info@cbpweb.nl INTERNET www.cbpweb.nl AAN de minister van Economische Zaken,

Nadere informatie

De vier onmetelijke vermogens van de geest

De vier onmetelijke vermogens van de geest De vier onmetelijke vermogens van de geest Geluk is alleen mogelijk als er liefde is. Ware liefde heeft het vermogen iedere situatie waarin we ons bevinden te genezen en te veranderen, en ons leven een

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

VFI-gedragscode 2 mei 2000

VFI-gedragscode 2 mei 2000 VFI-gedragscode 2 mei 2000 INHOUD I. Ter inleiding II. De belanghebbenden III.Basiswaarden IV.Uitwerking van basiswaarden V. Slotbepalingen I. Ter inleiding De Vereniging van Fondsenwervende Instellingen

Nadere informatie

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Dr. Franck L.B. Meijboom Ethiek Instituut & Faculteit Diergeneeskunde Universiteit Utrecht Welzijn We zijn niet de eerste! Welzijn

Nadere informatie

College privacy IT & Recht: Inleiding. mr. F.J. Van Eeckhoutte, ICT/IE advocaat, www.vaneeckhoutteadvocaten.nl

College privacy IT & Recht: Inleiding. mr. F.J. Van Eeckhoutte, ICT/IE advocaat, www.vaneeckhoutteadvocaten.nl College privacy IT & Recht: Inleiding Onderwerpen Privacy - begrip Wettelijke verankering Regeling Wet bescherming persoonsgegevens Categoriale privacy privacy op Internet. Privacy - begrip 1891, Harvard

Nadere informatie

Vul de lijst op uw gevoel in en sta derhalve niet te uitgebreid stil bij elke afzonderlijke opmerking/uitspraak.

Vul de lijst op uw gevoel in en sta derhalve niet te uitgebreid stil bij elke afzonderlijke opmerking/uitspraak. Vragenlijst transactionele analyse Inleiding Deze vragenlijst is ontworpen om u als hulpmiddel te dienen bij het analyseren van het eigen gedrag en het vergroten van de zelfkennis op dat gebied. De lijst

Nadere informatie

Ouderen, naasten en probleemgedrag

Ouderen, naasten en probleemgedrag Ouderen, naasten en probleemgedrag Omgaan met gedragsveranderingen in de ouderenzorg Dr. Dorothea Touwen Ethiek en Recht LUMC 11 JANUARI 2016 Hannie en Henk 1 Filmfragment 1 2 Hannie en Henk nabespreken

Nadere informatie

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam T 020 535 2637 Advies Luchtaanvallen IS(IS) Datum 24 september 2014 Opgemaakt door Prof. dr. P.A. Nollkaemper

Nadere informatie

FOTOREGELS. Uitleg en regels rondom het gebruik van foto s. Het auteursrecht. Als ik een foto koop, krijg ik dan ook de rechten op de foto?

FOTOREGELS. Uitleg en regels rondom het gebruik van foto s. Het auteursrecht. Als ik een foto koop, krijg ik dan ook de rechten op de foto? FOTOREGELS Uitleg en regels rondom het gebruik van foto s Over auteursrecht op foto s is bij consumenten wel eens onduidelijkheid. Soms kan dat tot vervelende situaties leiden voor zowel klant als fotograaf.

Nadere informatie

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen.

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen. Bijlage 11 Voorbeeld informatie VHT: Bouwstenen voor geslaagd contact Informatie Video - hometraining Belangrijke begrippen initiatieven herkennen volgen ontvangstbevestiging beurt verdelen leidinggeven

Nadere informatie

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg Zorg om de zorg Menselijke maat in de gezondheidszorg Prof.dr. Chris Gastmans Prof.dr. Gerrit Glas Prof.dr. Annelies van Heijst Prof.dr. Eduard Kimman sj Dr. Carlo Leget Prof.dr. Ruud ter Meulen (red.)

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Religieuze ervaring 1 maximumscore 5 een bruikbare definitie van religie 1 drie problemen die zich kunnen voordoen bij het definiëren van religie 3 meerdere religieuze tradities;

Nadere informatie

LESBRIEF. Laat uw leerlingen 10 minuten lezen in 7Days. Uw leerlingen mogen zelf weten welke artikelen ze deze 10 minuten lezen.

LESBRIEF. Laat uw leerlingen 10 minuten lezen in 7Days. Uw leerlingen mogen zelf weten welke artikelen ze deze 10 minuten lezen. Vrijdag 15 januari 016 Artikelen: Alle artikelen - 7Days week Inhoud: De leerlingen leren om kritisch te kijken naar de verschillende artikelen uit 7Days. De leerlingen leren strategieën toe te passen

Nadere informatie

Allen hierboven genoemde betrokkenen mogen rekenen op een duidelijk, behulpzaam en toegankelijk apparaat.

Allen hierboven genoemde betrokkenen mogen rekenen op een duidelijk, behulpzaam en toegankelijk apparaat. Gedragscode Prins Claus Fonds 3 Prins Claus Fonds Jaarverslag 2002 Zo zijn onze manieren! Inleiding Een gedragscode voor het Prins Claus Fonds dient rekening te houden met de aard van de organisatie, het

Nadere informatie

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL KINDEREN LEKKER IN HUN VEL 1. Welkom wij zijn Karin Hallegraeff en Noelle van Delden van Praktijk IKKE Karin stelt zich voor en er komt een foto van Karin in beeld. Noelle stelt zich voor en er komt een

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Essay. Norbert Vogel* Morele feiten bestaan niet

Essay. Norbert Vogel* Morele feiten bestaan niet Essay Norbert Vogel* Morele feiten bestaan niet Ethici onderscheiden zich van gewone mensen doordat zij niet schijnen te weten wat morele oordelen zijn. Met behulp van elkaar vaak uitsluitende ismen trachten

Nadere informatie

VAKBELEVING EN MOTIVATIE MODERNE VREEMDE TALEN.

VAKBELEVING EN MOTIVATIE MODERNE VREEMDE TALEN. 1 VAKBELEVING EN MOTIVATIE MODERNE VREEMDE TALEN. LEERLINGENVERSIE. Beste leerling, Wij willen je vragen om deze vragenlijst in te vullen over het leren van moderne vreemde talen. Hierbij zijn er geen

Nadere informatie

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten 1 Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding G.J.E. Rutten Introductie In dit artikel wil ik het argument van de Amerikaanse filosoof Alvin Plantinga voor

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU?

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? Thuis en op school heb je allerlei waarden meegekregen. Sommigen passen bij je, anderen misschien helemaal niet. Iedereen heeft waarden. Ken

Nadere informatie

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen week 17 20 april 2015 - Schrijfopdrachten niveau A, les 1 Les 1: Een overtuigende tekst schrijven Beantwoord deze vragen: Een mooie manier om te herdenken 1. Waarom is het volgens jou belangrijk om de

Nadere informatie

Klanttevredenheid. Vereenzaming Ouderen Soest VOS

Klanttevredenheid. Vereenzaming Ouderen Soest VOS 2011 Klanttevredenheid Vereenzaming Ouderen Soest VOS Stichting Welzijn Ouderen Soest Molenstraat 8c 3764 TG Soest 035 60 23 681 info@swos.nl www.swos.nl KvK 41189365 Klanttevredenheidsonderzoek Vereenzaming

Nadere informatie

Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2015-111 (mr. C.E. du Perron, voorzitter en mr. S.P.J. Holslag, secretaris)

Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2015-111 (mr. C.E. du Perron, voorzitter en mr. S.P.J. Holslag, secretaris) Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2015-111 (mr. C.E. du Perron, voorzitter en mr. S.P.J. Holslag, secretaris) Klacht ontvangen op : 14 januari 2015 Ingesteld door : Consument

Nadere informatie

Beginselverklaring van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie, 1980

Beginselverklaring van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie, 1980 Beginselverklaring van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie, 1980 Noot van de editor De beginselprogramma's zijn gescand, en zover nodig gecorrigeerd. Hierdoor is het mogelijk dat de tekst niet meer

Nadere informatie

Is een klas een veilige omgeving?

Is een klas een veilige omgeving? Is een klas een veilige omgeving? De klas als een vreemde sociale structuur Binnen de discussie dat een school een sociaal veilige omgeving en klimaat voor leerlingen moet bieden, zouden we eerst de vraag

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Goede zorg bevorderen. gezien vanuit de presentietheorie

Goede zorg bevorderen. gezien vanuit de presentietheorie Kwaliteitsinstituut Diemen Goede zorg bevorderen gezien vanuit de presentietheorie Prof. dr Andries Baart 7 mei 2013 Opzet Ik wil u laten zien hoe je anders over goede zorg kunt denken: 1. Criteria concepten

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities

Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities De Twaalf Tradities zijn voor de groep wat de stappen zijn voor het individu. De tradities helpen om het programma van herstel levend en succesvol

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Samen eenzaam. Frida den Hollander

Samen eenzaam. Frida den Hollander Samen eenzaam Samen eenzaam Frida den Hollander Tweede editie Schrijver: Frida den Hollander Coverontwerp: Koos den Hollander Correctie: Koos den Hollander ISBN:9789402122442 Inhoud Inleiding 1 Ik ben

Nadere informatie

1 Ben of word jij weleens gepest?

1 Ben of word jij weleens gepest? Onderzoeksresultaten TipHorstaandeMaas.nl Pesten Pesten is van alle generaties. Het kan bijna overal plaatsvinden en is daarom dichterbij dan mensen soms denken 8 1 Ben of word jij weleens gepest? 7 6

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 21 juni 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 21 juni 13.30 16.30 uur Nederlands Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 21 juni 13.30 16.30 uur 20 05 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 49 punten te behalen; het examen bestaat uit 19

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opgave 2 Waanzin 6 maximumscore 2 een weergave van de overeenkomst tussen Descartes benadering van emoties en de beschreven opvatting over melancholie in de Oudheid: een fysiologische benadering 1 een

Nadere informatie

Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5

Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5 Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5 5 Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 6 Zacheüs (1) Het is erg druk in de stad vandaag. Iedereen loopt op straat. Zacheüs wurmt zich

Nadere informatie

-1- Mijn geluk wordt niet veroorzaakt door iets van buiten het is mijn staat van Zijn

-1- Mijn geluk wordt niet veroorzaakt door iets van buiten het is mijn staat van Zijn Test geluk en levenskunst Beantwoord elke stelling met ja/eens of nee/oneens -1- Mijn geluk wordt niet veroorzaakt door iets van buiten het is mijn staat van Zijn -2- Ik ben niet zo gevoelig voor lof of

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Het normatieve, het subjectieve en het objectieve.

Het normatieve, het subjectieve en het objectieve. Wat is een ethisch dilemma? Het normatieve, het subjectieve en het objectieve. Wat is een ethisch dilemma? Dilemma s s, issue s s en problemen. Casus. Di Drie bedreigingen bd i van het moreel bewustzijn.

Nadere informatie

Je eigen persoon zijn

Je eigen persoon zijn Je eigen persoon zijn Artikel Een reactie op Lynne Rudder Bakers On Being One s Own Person Christiane E. Seidel In On Being One s Own Person (2004) presenteert Lynne Rudder Baker haar zienswijze op de

Nadere informatie

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING Inleiding De door leidinggevenden gehanteerde stijlen van beïnvloeding kunnen grofweg in twee categorieën worden ingedeeld, te weten profileren en respecteren. Er zijn twee profilerende

Nadere informatie

MEDIACONTACT SITUATIE

MEDIACONTACT SITUATIE MEDIACONTACT Wilco Bontenbal SITUATIE U, als manager, krijgt ongetwijfeld wel eens te maken met de. Daarom is het belangrijk om inzicht te krijgen in uw natuurlijke stijl van optreden in de en uw voorkeur

Nadere informatie

Pestprotocol obs De Kring

Pestprotocol obs De Kring Pestprotocol obs De Kring Dit pestprotocol heeft uitgangspunt: Alle kinderen moeten zich op OBS De Kring veilig kunnen voelen, Door regels en afspraken over omgang met elkaar duidelijk en voor iedereen

Nadere informatie

Bevriend met Bram of met een autist

Bevriend met Bram of met een autist Bevriend met Bram of met een autist Eerste druk, januari 2010 2010 Nanno Ymus isbn: 978-90-484-0990-7 nur: 283 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl De namen, plaatsen en gebeurtenissen

Nadere informatie

Deel het leven Johannes 4:1-30 & 39-42 7 december 2014 Thema 4: Gebroken relaties

Deel het leven Johannes 4:1-30 & 39-42 7 december 2014 Thema 4: Gebroken relaties Preek Gemeente van Christus, Het staat er een beetje verdwaald in dit hoofdstuk De opmerking dat ook Jezus doopte en leerlingen maakte. Het is een soort zwerfkei, je leest er ook snel overheen. Want daarna

Nadere informatie

Autonoom als vak De zelf

Autonoom als vak De zelf Aangezien ik de indruk heb gekregen dat er een opkomst is van een nieuw vakgebied dat nog niet zodanig als vak bestempelt wordt, wil ik proberen dit vak te expliceren, om het vervolgens te kunnen betitelen

Nadere informatie

Charter van de Vlaamse Interlevensbeschouwelijke Dialoog

Charter van de Vlaamse Interlevensbeschouwelijke Dialoog Charter van de Vlaamse Interlevensbeschouwelijke Dialoog I. Preambule Levensbeschouwingen zijn waardevol in onze samenleving. Ze zijn een belangrijke zingever voor mensen en dragen bij aan de gemeenschapsvorming.

Nadere informatie

Rapport. Rapport over een klacht over de directeur van Bureau Jeugdzorg Zuid-Holland. Datum: 4 augustus 2011. Rapportnummer: 2011/233

Rapport. Rapport over een klacht over de directeur van Bureau Jeugdzorg Zuid-Holland. Datum: 4 augustus 2011. Rapportnummer: 2011/233 Rapport Rapport over een klacht over de directeur van Bureau Jeugdzorg Zuid-Holland. Datum: 4 augustus 2011 Rapportnummer: 2011/233 2 Klacht Verzoeker klaagt erover dat de directeur van Bureau Jeugdzorg

Nadere informatie

Ego, Schaduw, Zelf volgens Jung Bram Moerland

Ego, Schaduw, Zelf volgens Jung Bram Moerland Ego, Schaduw, Zelf volgens Jung Bram Moerland Carl Jung was degeen die het begrip 'schaduw' in de psychologie introduceerde. Hij gaf daaraan een bijzondere betekenis: het verborgen ware zelf. Dat ware

Nadere informatie

Kinderen over geweld

Kinderen over geweld Kinderen over geweld Aandachtspunten voor het perspectief van kinderen in de uitwerking van indicatoren voor het recht op bescherming tegen geweld. Dr. An Piessens, directeur Kind & Samenleving 2 Indicatoren

Nadere informatie

Introductie. Onzichtbaar op internet. GEMAAKT DOOR: Redactie i-respect. ONDERWERP: Communiceren. DOEL: Spelen met identiteit

Introductie. Onzichtbaar op internet. GEMAAKT DOOR: Redactie i-respect. ONDERWERP: Communiceren. DOEL: Spelen met identiteit Onzichtbaar op internet introductie GEMAAKT DOOR: Redactie i-respect ONDERWERP: Communiceren DOEL: Spelen met identiteit DOELGROEP: 13-14 jaar, onderbouw voortgezet onderwijs KORTE BESCHRIJVING: Deze les

Nadere informatie

Alle kinderen mogen zich in onze vereniging veilig voelen, zodat ze zich optimaal kunnen ontwikkelen.

Alle kinderen mogen zich in onze vereniging veilig voelen, zodat ze zich optimaal kunnen ontwikkelen. Pestprotocol. Dit pestprotocol heeft als doel: Alle kinderen mogen zich in onze vereniging veilig voelen, zodat ze zich optimaal kunnen ontwikkelen. Door regels en afspraken zichtbaar te maken kunnen kinderen

Nadere informatie

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Volledig op mij van toepassing. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Daar ben ik mij volledig van bewust

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Volledig op mij van toepassing. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Daar ben ik mij volledig van bewust CONTACT MAKEN drs. A.M. Lautenbach 1 SITUATIE Twee mensen ontmoeten elkaar. Bijna direct is er al een ondefinieerbare verbondenheid, een magisch gevoel van vertrouwen en écht contact. Gedachten en gevoelens

Nadere informatie

De Europese Unie is niet alleen een munt of een markt, maar ook een Unie die gebouwd is op gemeenschappelijke waarden.

De Europese Unie is niet alleen een munt of een markt, maar ook een Unie die gebouwd is op gemeenschappelijke waarden. Debat over Polen in het Europees Parlement Interventie van de heer Koenders - minister van Buitenlandse Zaken - Nederlands voorzitterschap Dank u meneer de voorzitter, De Europese Unie is niet alleen een

Nadere informatie

Wat doet NIM Maatschappelijk Werk?

Wat doet NIM Maatschappelijk Werk? Wat doet NIM Maatschappelijk Werk? Hulp, informatie en advies voor iedereen die het nodig heeft Bij NIM Maatschappelijk Werk kan iedereen die het nodig heeft (in Nijmegen en de regio) aankloppen voor gratis

Nadere informatie

Het integriteitsbeleid van R&B Wonen

Het integriteitsbeleid van R&B Wonen Het integriteitsbeleid van R&B Wonen Het integriteitsbeleid van R&B Wonen richt zich op vier hoofdgebieden: 1 Verdeling van schaars goed Hoe gaan we om met de verdeling van huur- en koopwoningen? 2 Zakelijk

Nadere informatie

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen week 17 20 april 2015 - Schrijfopdrachten niveau B, les 1 Les 1: Een overtuigende tekst schrijven Beantwoord deze vragen: Een mooie manier om te herdenken 1. Waarom is het volgens jou belangrijk om de

Nadere informatie

Wat wil jij? Wat wil ik?

Wat wil jij? Wat wil ik? Alle formulieren bij het boek Wat wil jij? Wat wil ik? ALLE PAGINACIJFERS KOMEN OVEREEN MET DE PAGINANUMMERS IN HET BOEK UITGEVERIJ BOEKENCENTRUM ZOETERMEER eens oneens 1 Ik vind mijzelf aantrekkelijk

Nadere informatie

Verdrag over de rechten van het kind

Verdrag over de rechten van het kind Verdrag over de rechten van het kind Een verdrag is een afspraak tussen landen. Op 20 november 1989 is in New York het Verdrag over de Rechten van het Kind gesloten. Dit Verdrag is een afspraak tussen

Nadere informatie

naar: Jed McKenna, Jed McKenna s theorie van alles, Samsara, 2014

naar: Jed McKenna, Jed McKenna s theorie van alles, Samsara, 2014 Opgave 2 Spiritueel scepticisme tekst 6 Jed McKenna is de schrijver van verschillende boeken over spiritualiteit. In zijn boeken speelt hij de hoofdrol als leraar van een leefgemeenschap. McKenna is spiritueel

Nadere informatie

SCHEMA NARRATIEVE ANALYSE VAN FIKTIE (2003) WEIJERS, A., OUD, GJ. en WESTER, F. Pauline Hendriks, 0108634 Loes Janssen, 9949437

SCHEMA NARRATIEVE ANALYSE VAN FIKTIE (2003) WEIJERS, A., OUD, GJ. en WESTER, F. Pauline Hendriks, 0108634 Loes Janssen, 9949437 SCHEMA NARRATIEVE ANALYSE VAN FIKTIE (2003) WEIJERS, A., OUD, GJ. en WESTER, F. Pauline Hendriks, 0108634 Loes Janssen, 9949437 DEEL I: DE TRANSCRIPTIE DEEL III: LATENTE VERHAALANALYSE 15. Inventariseer

Nadere informatie

Nieuwsbrief De Vreedzame School

Nieuwsbrief De Vreedzame School Nieuwsbrief De Vreedzame School Algemeen Onze school werkt met het programma van de Vreedzame School. Dit programma wil een bijdrage leveren aan een positief sociaal klimaat en de vorming van actieve en

Nadere informatie

RECHT EN SAMENLEVING ANDERS BEKEKEN

RECHT EN SAMENLEVING ANDERS BEKEKEN Wim Weymans RECHT EN SAMENLEVING ANDERS BEKEKEN Filosofische perspectieven Recht en samenleving anders bekeken Filosofische perspectieven Wim Weymans Acco Leuven / Den Haag Verantwoording 13 Inleiding 17

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Sociale veiligheid binnen Lang Verblijf. Woonzorg en dagbesteding

Grensoverschrijdend gedrag. Sociale veiligheid binnen Lang Verblijf. Woonzorg en dagbesteding Grensoverschrijdend gedrag Sociale veiligheid binnen Lang Verblijf Woonzorg en dagbesteding Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Wat is grensoverschrijdend gedrag? 4 2.1 Verschillende vormen 5 2.2 Verschillende

Nadere informatie

Persoonlijkheidstesten

Persoonlijkheidstesten Persoonlijkheidstesten De gratis korte persoonlijkheid test De eerste test die ik heb gemaakt is een gratis test. Deze test bestaat uit één vraag waar wordt gevraagd een van de negen figuren te kiezen.

Nadere informatie

Dit is een rollenspel dat de volgende thema s behandelt: geweld tussen individuen, pesten.

Dit is een rollenspel dat de volgende thema s behandelt: geweld tussen individuen, pesten. Kan het anders? (Uit: Kompas) Dit is een rollenspel dat de volgende thema s behandelt: geweld tussen individuen, pesten. Behandelende onderwerpen het recht veilig in vrijheid te leven het recht op respect

Nadere informatie

Rapport. Datum: 29 november 2001 Rapportnummer: 2001/374

Rapport. Datum: 29 november 2001 Rapportnummer: 2001/374 Rapport Datum: 29 november 2001 Rapportnummer: 2001/374 2 Klacht Verzoeker klaagt erover dat het regionale politiekorps Limburg-Noord onvoldoende onderzoek heeft verricht naar aanleiding van zijn aangifte

Nadere informatie

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom Den Haag Ons kenmerk 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Onderwerp Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon Bijlage(n) geen Geachte heer Van

Nadere informatie

Spel: Wat heb ik geleerd dit jaar?

Spel: Wat heb ik geleerd dit jaar? Spel: Wat heb ik geleerd dit jaar? Inleiding Traditioneel staat de decembermaand in het teken van jaaroverzichten en top 100 of top 2000 lijstjes. Allemaal bedoeld om terug te kijken op het afgelopen jaar.

Nadere informatie

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015 Dodenherdenking Beuningen, 4 mei 2015 Voor het eerst in mijn leven bezocht ik twee weken geleden Auschwitz en Birkenau. Twee plekken in het zuiden van Polen waar de inktzwarte geschiedenis van Europa je

Nadere informatie

Revision Questions (Dutch)

Revision Questions (Dutch) Revision Questions (Dutch) Lees pagina s 1-44 van New Media: A Critical Introduction (2008). Maak bij het lezen de onderstaande vragen. Print je antwoorden uit en lever deze in bij de Vergeet niet je naam

Nadere informatie

Rapport. Rapport over een klacht over de gemeente Heerlen. Datum: 24 december 2013. Rapportnummer: 2013/208

Rapport. Rapport over een klacht over de gemeente Heerlen. Datum: 24 december 2013. Rapportnummer: 2013/208 Rapport Rapport over een klacht over de gemeente Heerlen. Datum: 24 december 2013 Rapportnummer: 2013/208 2 Klacht Verzoeker is werkzaam bij de afdeling Werkgelegenheid en Sociale Zaken van de gemeente.

Nadere informatie

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1 1 Korintiërs 12 : 27 kerk in deze (21 e ) eeuw een lastige combinatie? want juist in deze tijd hoor je veel mensen zeggen: ik geloof wel in God maar niet in de kerk kerk zijn lijkt niet meer van deze tijd

Nadere informatie

Mijn dochter; boulimia en borderline

Mijn dochter; boulimia en borderline Mijn dochter; boulimia en borderline Mijn dochter; boulimia en borderline E.M. van der Linden Schrijver: E.M. van der Linden Coverontwerp: via Brave New Books ISBN: 9789402130331 E.M. van der Linden Dit

Nadere informatie

SIPP persoonlijkheidsvragenlijst

SIPP persoonlijkheidsvragenlijst SIPP persoonlijkheidsvragenlijst Deze vragenlijst bestaat uit een aantal stellingen. Deze stellingen hebben betrekking op de laatste 3 maanden. Door per stelling aan te geven in hoeverre u het hier bent,

Nadere informatie

vrijvanschuld Diaconale cursus Schuldhulppreventie

vrijvanschuld Diaconale cursus Schuldhulppreventie vrijvanschuld Diaconale cursus Schuldhulppreventie Inleiding Het aantal huishoudens met schulden is vorig jaar fors gestegen. In 2010 meldden zich 80.000 huishoudens bij de schuldhulpverlening, ruim 25.000

Nadere informatie

21 e eeuw vaardigheden

21 e eeuw vaardigheden 21 e eeuw vaardigheden Filmpje: Tweepraat Wat vind je hiervan? Even sparren met je buurman/buurvrouw Nog wat quotes: We kunnen problemen niet oplossen door op dezelfde manier te denken als toen we ze

Nadere informatie

Komt u mij leren mijn ziekte te aanvaarden? : over psychologische ondersteuning van patiënten met darmkanker

Komt u mij leren mijn ziekte te aanvaarden? : over psychologische ondersteuning van patiënten met darmkanker Komt u mij leren mijn ziekte te aanvaarden? : over psychologische ondersteuning van patiënten met darmkanker An Lievrouw psycholoog Oncologisch Centrum UZ Gent 26 maart 2015 Uiteindelijk is het belangrijk

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen

Rijksuniversiteit Groningen De adolescentiefase: over puberen, hersenontwikkeling, studiekeuze, risicogedrag en de relatie met ouders. Dr. Saskia Kunnen i.s.m. Dr. Anna Lichtwarck-Aschoff Afdeling Ontwikkelingspsychologie Rijksuniversiteit

Nadere informatie

1.Inleiding. 2.Profielen per 1 augustus 2007

1.Inleiding. 2.Profielen per 1 augustus 2007 logoocw De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Den Haag Ons kenmerk VO/OK/2003/53723 Uw kenmerk Onderwerp tweede fase havo/vwo 1.Inleiding In het algemeen

Nadere informatie

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang.

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang. Vanavond ga ik mijn man vertellen dat ik bij hem wegga. Na het eten vertel ik het hem. Ik heb veel tijd besteed aan het maken van deze laatste maaltijd. Met vlaflip toe. Ik hoop dat de klap niet te hard

Nadere informatie

DISCUSSIE OVER BEWUSTZIJN BIJ DIEREN EN DE NOODZAAK VAN HET ANALOGIE-POSTULAAT door Titus Rivas In de discussie rond bewustzijn (d.w.z.

DISCUSSIE OVER BEWUSTZIJN BIJ DIEREN EN DE NOODZAAK VAN HET ANALOGIE-POSTULAAT door Titus Rivas In de discussie rond bewustzijn (d.w.z. DISCUSSIE OVER BEWUSTZIJN BIJ DIEREN EN DE NOODZAAK VAN HET ANALOGIE-POSTULAAT door Titus Rivas In de discussie rond bewustzijn (d.w.z. subjectieve beleving) bij dieren wordt soms geopperd dat het analogie-principe

Nadere informatie