Onderzoeksontwerpen en de ladder van evidence

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onderzoeksontwerpen en de ladder van evidence"

Transcriptie

1 I.H.A. Aartman, C. van Loveren Onderzoeksontwerpen en de ladder van evidence In het proces van evidence-based tandheelkunde moet van elk gevonden artikel dat is geselecteerd op basis van een zoekactie worden bepaald hoeveel zeggingskracht het heeft. Dit wordt gedaan op grond van het gebruikte onderzoeksontwerp. De interne validiteit hiervan geeft de mate aan waarin alternatieve verklaringen voor de gevonden resultaten verantwoordelijk kunnen zijn. Op basis van de interne validiteit kunnen onderzoeksontwerpen geplaatst worden op de zogenaamde ladder van evidence. Hoog op deze ladder staat onderzoek met veel zeggingskracht, laag op de ladder onderzoek dat veel alternatieve verklaringen toelaat. Klinisch experimenteel onderzoek (gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek, cross-over design en split-mouth onderzoek), waarin de onderzoeker een verandering aanbrengt of een interventie pleegt en de overige factoren constant houdt, heeft een hoge interne validiteit. In observationeel onderzoek (cohortonderzoek, patiënt-controleonderzoek, cross-sectioneel onderzoek, patiëntenserie en casusonderzoek), waarin groepen vanuit de bestaande situatie worden bestudeerd en vergeleken, kan vertekening optreden, resulterend in een lagere interne validiteit, waardoor dit onderzoek lager op de ladder van evidence staat. Voor het op waarde schatten van een onderzoek is enig begrip van wat deze onderzoeksontwerpen inhouden onontbeerlijk. Aartman IHA, Loveren C van. Onderzoeksontwerpen en de ladder van evidence Ned Tijdschr Tandheelkd 2007; 114: Inleiding Nadat de PICO-vraag is opgesteld, kan het zoeken naar de juiste wetenschappelijke artikelen beginnen. In de bijdrage van Van Loveren en Aartman (2007) staat beschreven hoe dit moet worden aangepakt. Van elk artikel dat is geselecteerd op basis van een zoekactie en dat zal worden gebruikt om de PICO-vraag te beantwoorden, moet worden bepaald hoeveel zeggingskracht het heeft. Dit wordt gedaan op grond van het gebruikte onderzoeksontwerp. Enig begrip van wat voor klinisch onderzoek gebruikte onderzoeksontwerpen inhouden is dan ook onontbeerlijk. In dit artikel zullen de meest gangbare onderzoeksontwerpen worden beschreven, waarbij wordt aangegeven hoeveel zeggingskracht een onderzoek met een bepaald ontwerp heeft. In meer methodologische termen wordt dan gesproken over de interne validiteit van onderzoek. Dit begrip wordt later, nadat de verschillende onderzoeksontwerpen zijn besproken, samen met de zogenaamde ladder van evidence uitgebreider uitgelegd. Experimenteel onderzoek In een experimenteel opgezet onderzoek voert de onderzoeker een handeling, een interventie, uit waarvan het gevolg wordt gemeten. Dit in tegenstelling tot in een observationeel onderzoek, waarin de onderzoeker niet ingrijpt en alleen metingen verricht in bestaande situaties. Tandheelkundig experimenteel onderzoek kan in verschillende vormen plaatsvinden: in het laboratorium (in vitro), in de mond maar met aangebrachte objecten (in situ), bij dieren of bij patiënten (in vivo, klinisch). In het kader van evidencebased tandheelkunde is in principe alleen klinisch experimenteel onderzoek bij patiënten van belang, omdat de toepasbaarheid van het onderzoek op een PICO-vraag anders in de regel te gering is (zie Van Loveren en Aartman, 2007). De onderzoeksontwerpen die hierna zullen worden besproken, zijn dan ook alle klinisch van aard. Gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek In een gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek ( randomised controlled trial, RCT) wordt een groep patiënten at random over de onderzoeksgroepen verdeeld. At random wil zeggen dat iedere patiënt uit de oorspronkelijke steekproef evenveel kans heeft om in iedere onderzoeksgroep te worden opgenomen. Daartoe kunnen verschillende zogenaamde randomisatieprocedures worden gebruikt, die ertoe moeten leiden dat er op geen enkele wijze bias (vertekening) optreedt in de toewijzing. Van groepen die door middel van at random toewijzing tot stand zijn gekomen kan worden verondersteld dat ze gelijk zijn. Daar waar bij het gebruik van bestaande groepen verschillen tussen groepen aanwezig kunnen zijn, zoals een verschil in mondhygiëne, poetsgewoonten of sociale achtergrond, zijn zulke variabelen na at random toewijzing gelijk verdeeld over de groepen. Er zijn daardoor geen andere vari- 161

2 abelen die het verschil kunnen verklaren, dat wil zeggen dat confounders, andere verklarende variabelen, zijn uitgesloten, waardoor causale uitspraken kunnen worden gedaan. Wanneer dan na een interventie op een nameting verschillen aanwezig zijn tussen de groepen, kan dat alleen maar worden toegeschreven aan het verschil in behandeling, de interventie. Indien de scores op de uitkomstmaat na behandeling B beter zijn dan na behandeling A, kan terecht worden geconcludeerd dat behandeling B beter is dan behandeling A met betrekking tot de betreffende uitkomstmaat. Cross-over design In een cross-over design vinden beide te vergelijken behandelingen plaats binnen 1 persoon. In plaats van dat een groep in 2 delen wordt gesplitst, waarna de éne groep bijvoorbeeld met de hand poetst en de andere groep met een elektrische tandenborstel, gebruikt elke patiënt in een cross-over design elk type tandenborstel na elkaar. Na beide perioden wordt de mate van plaque bepaald en worden de uitkomsten vergeleken. Tussen de 2 behandelingen in is er een rustperiode, die lang genoeg is om een effect van de eerste behandeling te laten uitdoven, waardoor geen carryover effect ontstaat. Om een volgorde-effect te voorkomen, wordt de steekproef at random in 2 groepen gesplitst, waarbij vervolgens de volgorde van de behandelingen wordt gevarieerd. Het behoeft nauwelijks toelichting dat een cross-over design voor lang niet alle vraagstellingen een optie is. Daar waar de effecten van een interventie blijvend zijn (vullen van een gebitselement, onderzoek met cariës als uitkomstmaat, 2 typen behandelingen voor parodontitis), kan dit onderzoeksontwerp niet worden gebruikt. Het voordeel van het toepassen van een cross-over design ten opzichte van een gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek is dat er minder patiënten nodig zijn doordat iedere patiënt zijn of haar eigen controle vormt. Verder speelt individuele variatie ook een kleinere rol bij de vergelijking van de condities. Al met al kan het, daar waar mogelijk, een krachtig alternatief zijn voor een gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek. Split-mouth design Een split-mouth design is een variant op het cross-over design dat veel in tandheelkundig onderzoek wordt gebruikt. In een dergelijk ontwerp wordt de mond van de patiënt in 2 delen gesplitst en wordt interventie A toegepast op het éne en interventie B op het andere deel van de mond. Hierbij dient de plaats in het gebit te worden gerandomiseerd, om te voorkomen dat er verschillen tussen de interventies worden gevonden die zijn terug te voeren op verschillen tussen links en rechts of tussen de onder- en bovenkaak. De voordelen van een split-mouth design zijn vergelijkbaar met die van een cross-over design. Dit ontwerp is niet geschikt indien de behandeling aan de éne kant van het gebit invloed heeft op of gerelateerd is aan de behandeling in de andere kant van het gebit. Observationeel onderzoek Zoals eerder beschreven vindt in observationeel onderzoek geen ingrijpen van een onderzoeker plaats. Groepen worden bestudeerd en vergeleken, maar vanuit de bestaande situatie. Hierna worden achtereenvolgens het cohortonderzoek, het patiënt-controleonderzoek, cross-sectioneel onderzoek, de patiëntenserie en het casusonderzoek besproken. Cohortonderzoek In een cohortonderzoek worden groepen (cohorten) geformeerd naar de aanwezigheid van een determinant, bijvoorbeeld een risicofactor of een behandeling, waarna ze met elkaar worden vergeleken. Bij de éne groep is de determinant wel aanwezig, en bij de zogenaamde controlegroep niet (bijvoorbeeld rokers versus niet-rokers), terwijl de groepen verder zoveel mogelijk vergelijkbaar moeten zijn ten aanzien van de mogelijke confounders. In een longitudinaal onderzoek wordt dan op meerdere meetmomenten vastgesteld wat de uitkomst of het effect is (bijvoorbeeld wel of geen parodontitis). Dit gebeurt doorgaans prospectief, dat wil zeggen dat de gegevens vooruit in de tijd worden verzameld vanaf het beginpunt van het onderzoek. Een cohortonderzoek kan ook retrospectief worden uitgevoerd, indien zowel de determinant als de uitkomstmaat al hebben plaatsgevonden, maar waarbij de cohorten ingedeeld zijn naar de determinant, en niet naar de uitkomstmaat zoals in een patiënt-controleonderzoek (zie volgende paragraaf). Cohortonderzoeken zijn vaak kostbaar, onder andere doordat ze lang duren. Voor ziekten en aandoeningen die niet vaak voorkomen, is een cohortonderzoek niet zo geschikt, omdat er dan een heel grote steekproef nodig is om op een redelijk aantal personen met de aandoening uit te komen. Patiënt-controleonderzoek In een patiënt-controleonderzoek is het uitgangspunt van het onderzoek de uitkomstmaat, de ziekte of de aandoening. Op basis van deze uitkomstmaat worden 2 groepen gecreeerd: de patiënten die positief scoren op de uitkomstmaat, die dus ziek zijn, en een daaraan (ten aanzien van confounders) zoveel mogelijk gelijke controlegroep die de aandoening niet heeft (controles). Bij deze 2 groepen wordt door middel van retrospectief onderzoek vastgesteld of 1 of meerdere risicofactoren voorafgaande aan het optreden van de ziekte aanwezig waren. Er vindt dan een vergelijking plaats waarbij wordt vastgesteld of er bijvoorbeeld in een groep patiënten met parodontitis relatief meer personen vertegenwoordigd zijn die rookten voordat zij parodontale klachten kregen dan in een groep mensen zonder parodontitis. Een patiënt-controleonderzoek is bij uitstek geschikt voor aandoeningen die zeldzaam zijn. Doordat de groep patiënten als eerste wordt gevormd, heeft de onderzoeker zelf invloed op de uiteindelijke grootte van die groep. Het retrospectieve karakter van dit onderzoeksontwerp brengt 162

3 Aartman en Van Loveren: Onderzoeksontwerpen en de ladder van evidence echter nadelen met zich mee. Doordat de gegevens die verzameld worden of van patiëntenkaarten moeten worden gehaald of worden achterhaald door vragen aan patiënten of anderen over zaken uit het verleden, kan er een vorm van vertekening optreden die recall (= herinnerings) bias wordt genoemd. Dat wil zeggen dat patiënten zich van belang zijnde variabelen beter of anders kunnen herinneren dan controlesubjecten. Daardoor ontstaat er een ongewenst verschil in de zekerheid waarmee factoren voorkomen bij de groepen. Ook kan het zijn dat de gegevens van wat patiënten blijken te zijn, anders waren genoteerd en dus anders werden gemeten dan van controlesubjecten. In vergelijking met een cohortonderzoek is een patiënt-controleonderzoek doorgaans makkelijker uitvoerbaar en goedkoper. Cross-sectioneel onderzoek In een cross-sectioneel onderzoek worden alle gegevens tegelijkertijd verzameld. Zowel de bepaling van de uitkomstmaat als de aanwezigheid van eventuele risicofactoren worden op 1 moment in de tijd gemeten. Dit type onderzoek is vooral geschikt voor onderzoek naar diagnostiek, waarbij zowel de gouden standaard als de nieuwe test de situatie op hetzelfde moment bij de patiënt bepalen (zie Mileman en Van den Hout, 2007). Het komt echter ook voor dat dit type onderzoek wordt gebruikt om een vraag te beantwoorden als ware het een cohortonderzoek of een patiënt-controleonderzoek, doordat de onderzoeksvraag in die vorm wordt gesteld en beantwoord. Het is wellicht overbodig te melden dat de waarde van een onderzoek met een cross-sectioneel ontwerp om een dergelijke onderzoeksvraag te beantwoorden minder is dan van een echt cohortonderzoek of patiënt-controleonderzoek, omdat de tijdslijn waarin de gebeurtenissen plaatsvonden onbekend is. Patiëntenserie In een patiëntenserie wordt een aantal variabelen van een groep patiënten met een bepaalde aandoening of ziekte gemeten en beschreven. Er is echter geen sprake van een controlegroep, evenmin is er sprake van een longitudinaal aspect. Deze laatste 2 kenmerken maken dat dit onderzoeksontwerp van relatief geringe waarde is om uitspraken te doen over onderzoeksvragen. Het belang van dit soort onderzoeken is gelegen in het signaleren, het in kaart brengen van een probleem of van aandoeningen waar nog niet zoveel over bekend is. Zodra men echter uitspraken wil doen over de ernst van symptomen en dergelijke, is het veel waardevoller te vergelijken met een controlegroep zonder de betreffende aandoening. Casusonderzoek In een casusonderzoek wordt een beschrijving gegeven over het verloop van een ziekte/aandoening of van een behandeling van 1 patiënt. De toestand voor en na een ingreep of voor en na een natuurlijk optredend herstel worden beschreven in relevante uitkomstmaten. Interne validiteit De zojuist besproken onderzoeksontwerpen verschillen evident van elkaar in opzet. Bij het gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek worden zoveel mogelijk variabelen, op 1 na, constant gehouden en gecontroleerd. In een onderzoek dat gerandomiseerd gecontroleerd is opgezet, is het daardoor mogelijk om causale uitspraken te doen. Niet alleen zijn 2 variabelen aan elkaar gerelateerd, maar variabele A is er ook de oorzaak van dat variabele B van waarde verandert. Veel vraagstellingen die men binnen de tandheelkunde beantwoord zou willen zien, dragen het karakter van het willen vaststellen van een dergelijk causaal verband. Er is echter niet altijd voldoende onderzoek op de juiste manier opgezet om dit soort uitspraken ook daadwerkelijk te kunnen doen. Naarmate er meer verschillen zijn tussen de onderzoeksen controlegroep, zoals bij een cohortonderzoek of een patiënt-controleonderzoek, zijn er meer alternatieve verklaringen voor de relatie tussen variabele A en B. Een derde variabele, ook wel confounder genoemd, kan dan verklaren waarom er een verschil wordt gevonden tussen de groepen. Dit belangrijke methodologische aspect van onderzoek bepaalt de interne validiteit van een onderzoek. De interne validiteit betreft dus de mate waarin het mogelijk is om binnen het onderzoek uit te sluiten dat 1 of meer andere variabelen dan de onderzochte een verklaring kunnen zijn voor het vinden van een verband tussen deze. Hoe minder confounders, hoe hoger de interne validiteit, en omgekeerd. Omdat een gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek in het ideale geval is opgezet om alle confounders uit te sluiten, heeft zo n onderzoek mits goed uitgevoerd een hoge, maximale interne validiteit. Zodra er geen sprake meer is van at random toewijzing van de patiënten aan de groepen, kunnen confounders een rol gaan spelen, en neemt de interne validiteit af. In een cohortonderzoek worden 2 bestaande groepen met elkaar vergeleken, wat met zich meebrengt dat er mogelijk meer verschillen zijn tussen de groepen dan alleen de variabele waarin men is geïnteresseerd. In een patiënt-controleonderzoek kan echter nog meer vertekening optreden, voornamelijk doordat de gegevens retrospectief worden verzameld (recall bias), waardoor de interne validiteit van een patiënt-controleonderzoek lager is dan van een cohortonderzoek. De interne validiteit van een cross-sectioneel onderzoek is nog minder. De gegevens worden allemaal tegelijkertijd verzameld, waardoor niet duidelijk is of de veronderstelde oorzakelijke factor voorafging aan het gevolg of andersom. Dit laatste is overigens niet relevant indien cross-sectioneel onderzoek gebruikt wordt om diagnostische methoden te testen. Onderzoek waarin helemaal niet met een controlegroep wordt gewerkt, zoals in een patiëntenserie, ontbeert elke mate van interne validiteit. Indien er geen vergelijking mogelijk is met hoe de situatie zou zijn als het kenmerk afwezig is, kan men nauwelijks iets uit zo n onderzoek concluderen. Ten slotte, wellicht overbodig, kan uit een casusonderzoek, waarin 1 patiënt wordt beschreven die bijvoor- 163

4 beeld na een bepaalde behandeling geneest, zeker ook geen causale uitspraken genereren. Hoe opzienbarend het soms ook is, om een direct verband tussen 2 variabelen aan te tonen dient een relatie op groepsniveau aanwezig te zijn en kan een effect bij 1 patiënt daarvoor geen bewijs zijn. Ladder van evidence Nu duidelijk is dat de verschillende onderzoeksontwerpen te ordenen zijn naar de mate van interne validiteit, kunnen de onderzoeksontwerpen op de ladder van evidence worden geplaatst (Sutherland, 2001). Er wordt ook wel gesproken van hiërarchie van evidence, piramide van evidence of niveau van evidence. In het proces van evidence-based tandheelkunde neemt deze ladder een prominente plaats in, omdat deze ladder mogelijke typen van informatie ordent naar de mate van evidence. Nadat men een klinische vraag heeft omgevormd tot een vraag in de PICO-vorm en helder is in welk domein de vraag is gesteld (zie Van Loveren en Aartman, 2007), is de ladder van evidence de leidraad bij het zoeken van de juiste informatie. Het moge duidelijk zijn dat dit de informatie betreft die het hoogste in de hiërarchie staat. Informatie met het hoogste niveau van evidence is onderzoek met een hoge interne validiteit, vandaar dat het gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek hoog op de ladder of piramide staat (afb. 1). De enige informatiebron die erboven staat, is een systematisch literatuuronderzoek van gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken, met of zonder metaanalyse. In een systematisch literatuuronderzoek worden naar aanleiding van een specifieke vraagstelling gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken samengevat en systematisch, objectief en controleerbaar beoordeeld aan de hand van methodologische beoordelingscriteria (zie Aartman en Van Loveren, 2007; Van der Sanden et al, 2007). Omdat een Afb. 1. Ladder van evidence. SR RCT Cohortonderzoek Patiënt-controleonderzoek Cross-sectioneel onderzoek Patiëntenserie Mening expert SR = systematic revieuw, ofwel systematisch literatuuronderzoek/-overzicht RCT = randomised controlled trial, ofwel gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek dergelijk systematisch literatuuronderzoek is gebaseerd op meerdere gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken, kan men hier, mits goed uitgevoerd (en toepasbaar op de PICO-vraag), meer waarde aan hechten dan aan een enkel gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek. In feite is het zo dat wanneer een systematisch literatuuronderzoek betreffende de PICO-vraag niet te vinden is in de literatuur, en men zelf op zoek gaat naar gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek en op grond daarvan de vraag probeert te beantwoorden, dezelfde stappen doorlopen zouden moeten worden als bij het uitvoeren van een systematisch literatuuronderzoek. Na het systematisch literatuuronderzoek en het gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek dient de tandartsalgemeen practicus op zoek te gaan naar andere informatiebronnen, in volgorde van afnemende interne validiteit. Op de derde plaats op de ladder staat het cohortonderzoek, gevolgd door patiënt-controleonderzoek, cross-sectioneel onderzoek, patiëntenserie en casusonderzoek. Daarna volgt pas de zogenaamde opinie van de expert. Het klinkt wellicht tegenstrijdig, omdat ook de expert zijn of haar mening kan baseren op onderzoek met een hoge interne validiteit, maar het gaat er in het proces van evidence-based tandheelkunde om dat de informatie objectief en controleerbaar is. Dat wil zeggen dat moet kunnen worden nagegaan of er rechtvaardiging voor is. En dat kan alleen als de lezer dat zelf kan beoordelen op grond van de informatie die wordt gegeven in een wetenschappelijk artikel. De beoordeling van de mate van evidence en de sterkte of zwakte van een onderzoek bepaalt hoe sterk het antwoord op de PICO-vraag kan zijn en of er überhaupt een antwoord kan worden gegeven. Tandartsen kunnen de artikelen in dit themanummer gebruiken om het proces van evidence-based tandheelkunde te doorlopen, inclusief de beoordeling van de literatuur (zie Aartman en Van Loveren, 2007). Over het algemeen is de practicus geneigd van een artikel alleen de samenvatting, de inleiding en de conclusie te lezen. De vraag is echter of de conclusie zoals een auteur die formuleert gerechtvaardigd is. Zoals uit deze bijdrage blijkt is, naast de vraagstelling, de sectie over het materiaal en de methode van het onderzoek het meest informatief. Alleen na het lezen van dit onderdeel kan immers worden vastgesteld of het onderzoek goed is opgezet en welke waarde men aan de resultaten kan hechten. Conclusies die in een artikel worden getrokken moeten worden geverifieerd. Dat kan alleen als de opzet helemaal duidelijk is zodat de lezer zelf kan beoordelen welke conclusies gerechtvaardigd zijn. De link tussen domein en design Zoals wordt besproken in de bijdrage van Van Loveren en Aartman (2007) kunnen relevante klinische onderzoeksvragen worden ingedeeld in 4 domeinen (therapie/preventie, prognose, etiologie/risico en diagnose). Veel van de tandheelkundige klinische vraagstukken zullen afkomstig zijn uit het domein therapie/preventie. Bij vragen uit dit domein dient de tandarts-algemeen practicus in eerste instantie op 164

5 Aartman en Van Loveren: Onderzoeksontwerpen en de ladder van evidence zoek te gaan naar evidence dat het hoogste op de ladder staat: een systematisch literatuuroverzicht van gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken. Zijn deze er niet met betrekking tot de gestelde vraag, dan komt de tandarts uit bij het hoogste niveau van origineel onderzoek: het gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek. Als een onderzoek antwoord moet geven op de vraag of behandeling A of B beter is voor een bepaald type patiënt, is het wenselijk dat dit onderzoek daar ondubbelzinnig op kan antwoorden. Met een gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek kan dat, omdat met zo n ontwerp causale uitspraken kunnen worden gedaan. Als er geen gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek beschikbaar is, kan de ladder verder worden afgezakt volgens afbeelding 1. De consequentie daarvan is echter wel dat er geen causale relatie kan worden aangetoond, waardoor het antwoord op de PICO-vraag eigenlijk niet kan worden gegeven. Als de onderzoeksvraag een prognostisch karakter heeft, kan op de ladder worden ingestapt op het niveau van het cohortonderzoek. Het ligt niet voor de hand dat er voor een dergelijke onderzoeksvraag passend gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek beschikbaar is, omdat de meeste prognostische factoren niet at random zijn in te delen. Indien de vraag is of een bepaalde factor een indicator is voor het krijgen van een bepaalde aandoening (domein etiologie/risico), zal het antwoord vooral te vinden zijn in patiënt-controleonderzoek. Immers, in zo n onderzoek worden patiënten met een bepaalde aandoening vergeleken met een controlegroep zonder die aandoening, op de relevante risicofactor. Het ligt niet voor de hand dat er voor vragen binnen dit domein cohortonderzoeken of zelfs gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken beschikbaar zijn, omdat het vaak gaat om variabelen die niet te manipuleren zijn (genetische factoren, ervaringen in de jeugd, lichamelijke kenmerken, psychologische aspecten), alhoewel het niet valt uit te sluiten. Er dient te worden opgemerkt dat als een systematisch literatuuronderzoek beschikbaar is van cohortonderzoeken bij een prognostische vraag of van patiënt-controleonderzoeken bij een vraag uit het domein etiologie/risico, dit onderzoek het allerhoogste niveau van evidence heeft. In het geval van een diagnostische onderzoeksvraag is cross-sectioneel onderzoek de eerst aangewezen bron van evidence. Om iets te kunnen zeggen over de bruikbaarheid van een diagnostisch instrument, is onderzoek waarin de aandoening op 2 manieren (nieuwe methode en gouden standaard) uiteraard op nagenoeg hetzelfde moment wordt gemeten het meest voor de hand liggend. Tot slot In dit artikel zijn de belangrijkste onderzoeksontwerpen en hun mate van interne validiteit besproken. Om een onderzoek op waarde te kunnen schatten moet voor de lezer duidelijk zijn welk type onderzoeksontwerp is gebruikt. Een gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek staat van de oorspronkelijke vormen van onderzoek het hoogst op de ladder van evidence, maar de resultaten kunnen meer of minder valide zijn, afhankelijk van de daadwerkelijke uitvoering. De uitvoering van een gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek en andere onderzoeksontwerpen kan worden beoordeeld aan de hand van criteria die in de volgende bijdrage aan dit themanummer worden besproken (zie Aartman en Van Loveren, 2007). Literatuur > Aartman IHA, Loveren C van. Evidence-based tandheelkunde en het beoordelen van de waarde en toepasbaarheid van onderzoek. Ned Tijdschr Tandheelkd 2007; 114: > Loveren C van, Aartman IHA. De PICO-vraag. Ned Tijdschr Tandheelkd 2007; 114: > Mileman PA, Hout WB van den. Evidence-based diagnostiek en klinische besluitvorming. Ned Tijdschr Tandheelkd 2007; 114: > Sanden WJM van der, Nienhuijs MEL, Mettes TG. De rol van richtlijnen en systematische literatuuroverzichten in de tandheelkundige zorgverlening. Ned Tijdschr Tandheelkd 2007; 114: > Sutherland SE. Evidence-based dentistry: Part IV. Research designs and levels of evidence. J Can Dent Assoc 2001; 67: Summary Research designs and levels of evidence In the process of evidence-based dentistry the value of each article located by means of a search action has to be determined. This is done based on the research design used. The internal validity of these designs indicates the degree to which alternative explanations might be responsible for the found results. On the basis of internal validity, research designs can be placed on the so-called ladder of evidence. Clinical experimental studies (randomised controlled trials, cross-over design and split-mouth design), studies in which the researcher introduces changes or intervenes and keeps the other factors constant, have the highest level of internal validity. Observational studies (cohort study, case-control study, cross-sectional study, patient series and case study), in which groups are described and compared in their natural habit, can introduce bias, leading to a lower level of evidence. In order to assess the value of research, it is necessary to have some understanding of what these research designs are concerned with. Bron I.H.A. Aartman 1, C. van Loveren 2, 3 Uit 1 de afdeling Sociale Tandheelkunde en Voorlichtingskunde en 2 de afdeling Cariologie Endodontologie Pedodontologie van het Academisch Centrum Tandheelkunde Amsterdam (ACTA) en 3 het Ivoren Kruis. Datum van acceptatie: 9 februari 2007 Adres: mw. dr. I.H.A. Aartman, ACTA, Louwesweg 1, 1066 EA Amsterdam 165

Onderzoeksdesigns. Ellen Tromp, epidemioloog St Antonius ziekenhuis

Onderzoeksdesigns. Ellen Tromp, epidemioloog St Antonius ziekenhuis Onderzoeksdesigns Ellen Tromp, epidemioloog St Antonius ziekenhuis Inhoud Inleiding Wetenschappelijk bewijs Opdracht Verschillende onderzoekdesigns De drie componenten van evidence-based practice Wetenschappelijk

Nadere informatie

Evidence-based tandheelkunde en het beoordelen van de waarde en toepasbaarheid van onderzoek

Evidence-based tandheelkunde en het beoordelen van de waarde en toepasbaarheid van onderzoek Thema: Evidence-based tandheelkunde I.H.A. Aartman, C. van Loveren Evidence-based tandheelkunde en het beoordelen van de waarde en Om als tandarts-algemeen practicus een geldig antwoord te kunnen geven

Nadere informatie

FORMULIER IV voor het beoordelen van een PATIËNT-CONTROLEONDERZOEK Versie oktober 2002, geldig t/m december 2005 Evidence-Based RichtlijnOntwikkeling Formulier IV: beoordeling patiënt-controleonderzoek

Nadere informatie

Peer review EBM. Ontwikkeld door WVVK in opdracht van Pro-Q-Kine

Peer review EBM. Ontwikkeld door WVVK in opdracht van Pro-Q-Kine Peer review EBM Inleiding Doelstellingen? Attitude: bereid zijn om evidence based te handelen, om expertise te delen, om evidentie te bespreken Kennis: wat is EBM, wat is evidentie, wat is een richtlijn,

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een interventieonderzoek (bij voorkeur een RCT)

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een interventieonderzoek (bij voorkeur een RCT) Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een interventieonderzoek (bij voorkeur een RCT) Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 4 1 Toelichting bij de criteria voor

Nadere informatie

Evidence based richtlijnontwikkeling (EBRO) training voor patiënten. Ton Kuijpers, Epidemioloog

Evidence based richtlijnontwikkeling (EBRO) training voor patiënten. Ton Kuijpers, Epidemioloog Evidence based richtlijnontwikkeling (EBRO) training voor patiënten Ton Kuijpers, Epidemioloog Guru based medicine Inhoud Voorbeeld van een wetenschappelijk onderzoeksdesign (RCT) Mate van bewijs Conclusies

Nadere informatie

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van 9 Samenvatting 173 174 9 Samenvatting Kanker is een veel voorkomende ziekte. In 2003 werd in Nederland bij meer dan 72.000 mensen kanker vastgesteld. Geschat wordt dat het hier in 9.000 gevallen om mensen

Nadere informatie

Bij gebrek aan bewijs

Bij gebrek aan bewijs Bij gebrek aan bewijs kennis is macht! internet in de spreekkamer P.A. Flach Bedrijfsarts Arbo- en milieudienst RuG 09-10-2006 1 3 onderdelen 1. Wat is EBM 2. Zoeken in PubMed 3. Beoordelen van de resultaten

Nadere informatie

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Amsterdam School of Health Professionals / HvA Amsterdam Kwaliteit en Proces Innovatie / AMC Amsterdam Goede zorg Effectief Doelmatig Veilig Tijdig Toegankelijk

Nadere informatie

Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen

Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen Zelf echo s uitvoeren bij IVF Hoe betrouwbaar zijn de beelden? Hoe vaak worden vrouwen zwanger? Hoe voelende koppelszicherbij? Watkosthet? 1 Hoe betrouwbaar

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een diagnostische test of screeningsinstrument.

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een diagnostische test of screeningsinstrument. Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een diagnostische test of screeningsinstrument. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 3. Toelichting bij de criteria voor

Nadere informatie

Beïnvloedt Gentle Teaching Vaardigheden van Begeleiders en Companionship en Angst bij Verstandelijk Beperkte Cliënten?

Beïnvloedt Gentle Teaching Vaardigheden van Begeleiders en Companionship en Angst bij Verstandelijk Beperkte Cliënten? Beïnvloedt Gentle Teaching Vaardigheden van Begeleiders en Companionship en Angst bij Verstandelijk Beperkte Cliënten? Does Gentle Teaching have Effect on Skills of Caregivers and Companionship and Anxiety

Nadere informatie

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Amsterdam School of Health Professionals / HvA Amsterdam Kwaliteit en Proces Innovatie / AMC Amsterdam Systematisch literatuur onderzoek RCT s worden gemaakt om

Nadere informatie

Verklaring van het beweeggedrag van ouderen door determinanten van. The explanation of the physical activity of elderly by determinants of

Verklaring van het beweeggedrag van ouderen door determinanten van. The explanation of the physical activity of elderly by determinants of Verklaring van het beweeggedrag van ouderen door determinanten van het I-change Model The explanation of the physical activity of elderly by determinants of the I-change Model Hilbrand Kuit Eerste begeleider:

Nadere informatie

Evidence based richtlijnontwikkeling (EBRO) training voor patiënten. Margriet Moret - Hartman, methodoloog

Evidence based richtlijnontwikkeling (EBRO) training voor patiënten. Margriet Moret - Hartman, methodoloog Evidence based richtlijnontwikkeling (EBRO) training voor patiënten Margriet Moret - Hartman, methodoloog Inhoud 1. Evidence Based Richtlijnontwikkeling 2. Voorbeeld van een wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

De 7 stappen van een CAT

De 7 stappen van een CAT De 7 stappen van een CAT Patiënt (praktijk) Vertaalslag (expert) Wetenschap (literatuur) 1 klinisch scenario trefwoorden 2 klinische vraag 3 literatuur search 4 kritisch beoordelen artikel 7 bottom line

Nadere informatie

De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende. Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering

De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende. Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering The relation between Mindfulness and Psychopathology: the Mediating Role of Global and Contingent

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

Inleiding Methodologie Master MBRT Hogeschool INHOLLAND 27 november Prof.dr. Rob A.B. Oostendorp

Inleiding Methodologie Master MBRT Hogeschool INHOLLAND 27 november Prof.dr. Rob A.B. Oostendorp Inleiding Methodologie Master Hogeschool INHOLLAND 27 november 2003 Prof.dr. Rob A.B. Oostendorp WAT GAAN WE DOEN? Inleiding op Evidence-based Practice (EBP) Diagnostisch onderzoek onderzoek Interventieonderzoek

Nadere informatie

hoofdstuk 1 doelstellingen hoofdstuk 2 diagnosen

hoofdstuk 1 doelstellingen hoofdstuk 2 diagnosen Dit proefschrift gaat over moeheid bij mensen die dit als belangrijkste klacht presenteren tijdens een bezoek aan de huisarts. In hoofdstuk 1 wordt het onderwerp moeheid in de huisartspraktijk kort geïntroduceerd,

Nadere informatie

Kritisch lezen Hoe lees ik een artikel?

Kritisch lezen Hoe lees ik een artikel? Kritisch lezen Hoe lees ik een artikel? Prof. Dr. Lieve Peremans 2/5/15 Herhaling titel van presentatie 1 Evalueer kritisch de kwaliteit Heb ik nu een goed artikel? 1.Soorten onderzoeksdesigns 2.Regels

Nadere informatie

17/04/2013. 1. Epidemiologische studies. Children should not be treated as miniature men and women Abraham Jacobi

17/04/2013. 1. Epidemiologische studies. Children should not be treated as miniature men and women Abraham Jacobi Aanpak en interpretatie van een epidemiologische studie Aanpak en interpretatie van een epidemiologische studie Katia Verhamme, MD, PhD Epidemioloog OLV Ziekenhuis-Aalst Erasmus MC Rotterdam 20 april 2013

Nadere informatie

VAN KLINISCHE ONZEKERHEID NAAR EEN ZOEKSTRATEGIE

VAN KLINISCHE ONZEKERHEID NAAR EEN ZOEKSTRATEGIE VAN KLINISCHE ONZEKERHEID NAAR EEN ZOEKSTRATEGIE Drs. Willemke Stilma Docent verpleegkunde HvA Mede met dank aan dr. Anne Eskes 1 INHOUD 5 stappen EBP Formuleren van een klinische vraagstelling PICO Zoekstrategie

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

Zoeken naar evidence

Zoeken naar evidence Zoeken naar evidence Faridi van Etten-Jamaludin Clinical librarian Medische Bibliotheek AMC 2 december 2008 Evidence Based Practice? Bij EBP worden klinische beslissingen genomen op basis van het best

Nadere informatie

Running head: MINDFULNESS, CONTINGENTE ZELFWAARDERING EN DEPRESSIE 1. De Invloed van een Gecombineerde Mindfulnessbehandeling op

Running head: MINDFULNESS, CONTINGENTE ZELFWAARDERING EN DEPRESSIE 1. De Invloed van een Gecombineerde Mindfulnessbehandeling op Running head: MINDFULNESS, CONTINGENTE ZELFWAARDERING EN DEPRESSIE 1 De Invloed van een Gecombineerde Mindfulnessbehandeling op Contingente Zelfwaardering en Depressieve Klachten. Tammasine Netteb Open

Nadere informatie

behandeling volgens de KNGF-richtlijn bij mensen met artrose aan de heup en/of knie.

behandeling volgens de KNGF-richtlijn bij mensen met artrose aan de heup en/of knie. Samenvatting De primaire doelstelling van het onderzoek was het onderzoeken van de lange termijn effectiviteit van oefentherapie en de rol die therapietrouw hierbij speelt bij patiënten met artrose aan

Nadere informatie

het laagste niveau van psychologisch functioneren direct voordat de eerste bestraling begint. Zowel angstgevoelens als depressieve symptomen en

het laagste niveau van psychologisch functioneren direct voordat de eerste bestraling begint. Zowel angstgevoelens als depressieve symptomen en Samenvatting In de laatste 20 jaar is er veel onderzoek gedaan naar de psychosociale gevolgen van kanker. Een goede zaak want aandacht voor kanker, een ziekte waar iedereen in zijn of haar leven wel eens

Nadere informatie

Adherence aan HWO en meer bewegen

Adherence aan HWO en meer bewegen Adherence aan HWO en meer bewegen Een experimenteel onderzoek naar de effecten van het motivationele stadium van patiënten en de adherence aan huiswerkoefeningen (HWO) bij fysiotherapie en het meer bewegen.

Nadere informatie

Voeding en gezondheid anno 2016

Voeding en gezondheid anno 2016 Voeding en gezondheid anno 2016 Anke van den Brand, stafmedewerker gezonde voeding, VIGeZ Diabetessymposium Gent, 14 november 2016 1 AANDACHT VOOR GEZONDE VOEDING EN GEZONDHEID NEEMT TOE 2 Aandacht voor

Nadere informatie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een Vergelijking met Rusten in Liggende Positie The Effectiveness of a Mindfulness-based Body Scan: a Comparison with Quiet Rest in the Supine

Nadere informatie

College 4 Experimenteel Onderzoek en Experimentele Controle

College 4 Experimenteel Onderzoek en Experimentele Controle College 4 Experimenteel Onderzoek en Experimentele Controle - Leary: Hoofdstuk 9 en 10 - MM&C: Hoofdstuk 2.4 (p.129-130), 2.6 en 3.1 - Aanvullende tekst 4 Jolien Pas ECO 2012-2013 Doel experimenteel onderzoek:

Nadere informatie

EVIDENCE-BASED ALLIED HEALTH CARE. Prof.dr. Rob A.B. Oostendorp

EVIDENCE-BASED ALLIED HEALTH CARE. Prof.dr. Rob A.B. Oostendorp EVIDENCE-BASED ALLIED HEALTH CARE Prof.dr. Rob A.B. Oostendorp Nederlands Paramedisch Instituut UMC St Radboud Hogeschool van Arnhem en Nijmegen NVLF 1 ORIËNTATIE op LOGOPEDIE NVLF Visie 2000-2005 NVLF

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

Evidence piramide. Gecontroleerde studies. Welk studie type? 19/02/2013. 3 me ta.eu. Niet dezelfde piramide voor elke vraag. me ta.eu. me ta.

Evidence piramide. Gecontroleerde studies. Welk studie type? 19/02/2013. 3 me ta.eu. Niet dezelfde piramide voor elke vraag. me ta.eu. me ta. Niet dezelfde piramide voor elke vraag Evidence piramide Gecontroleerde studies Welk studie type? 3 1 Effect van roken op longkaner Richard Doll 1951: prospectieve studie 2/3 mannelijke Britse artsen Goede

Nadere informatie

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015 Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk Lies Braam, verpleegkundig specialist neurologie 26 maart 2015 V &VN neurocongres Definitie EBP Bij EBP gaat het om klinische beslissingen op basis van

Nadere informatie

Inleiding Klinimetrie Documenten 01 Inleiding Klinimetrie Nederlands Paraamedisch Instituut 2006 Pag. 2

Inleiding Klinimetrie Documenten 01 Inleiding Klinimetrie Nederlands Paraamedisch Instituut 2006 Pag. 2 Inleiding Klinimetrie 2006 1. Documenten 01 Inleiding Klinimetrie Nederlands Paraamedisch Instituut 2006 Pag. 2 Wanneer bij wie welk meetinstrument? Prof.dr. Rob A.B. Oostendorp Inleiding Klinimetrie 2006

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Toelichting bij de criteria voor het beoordelen van de kwaliteit van een

Nadere informatie

Wereldstemdag, Uden Evidence-based handelen: richtlijnen of niet? 16 april 2015. (c) Hanneke Kalf 1. Evidence-based handelen: richtlijnen of niet?

Wereldstemdag, Uden Evidence-based handelen: richtlijnen of niet? 16 april 2015. (c) Hanneke Kalf 1. Evidence-based handelen: richtlijnen of niet? Evidence-based handelen: richtlijnen of niet? Handout: downloadbaar via http://www.hannekekalf.nl/ebp @hannekekalf dr. Hanneke Kalf hanneke.kalf@radboudumc.nl www.hannekekalf.nl @hannekekalf Afdeling Revalidatie:

Nadere informatie

Wereldstemdag, Uden Evidence-based handelen: richtlijnen of niet? 16 april 2015. (c) Hanneke Kalf 1. Evidence-based handelen: richtlijnen of niet?

Wereldstemdag, Uden Evidence-based handelen: richtlijnen of niet? 16 april 2015. (c) Hanneke Kalf 1. Evidence-based handelen: richtlijnen of niet? Evidence-based handelen: richtlijnen of niet? Handout: downloadbaar via http://www.hannekekalf.nl/ebp @hannekekalf dr. Hanneke Kalf hanneke.kalf@radboudumc.nl www.hannekekalf.nl @hannekekalf Afdeling Revalidatie:

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/43602 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Fenema, E.M. van Title: Treatment quality in times of ROM Issue Date: 2016-09-15

Nadere informatie

College 5 Experimentele en Quasi- Experimentele Proefopzetten

College 5 Experimentele en Quasi- Experimentele Proefopzetten College 5 Experimentele en Quasi- Experimentele Proefopzetten - Leary Hoofdstuk 9, 10, 13 en 14 - Aanvullende tekst 5 Jolien Pas ECO 2012-2013 Het Experiment Doel: Causaal verband vastellen door te laten

Nadere informatie

samenvatting 127 Samenvatting

samenvatting 127 Samenvatting 127 Samenvatting 128 129 De ziekte van Bechterew, in het Latijn: Spondylitis Ankylopoëtica (SA), is een chronische, inflammatoire reumatische aandoening die zich vooral manifesteert in de onderrug en wervelkolom.

Nadere informatie

Evidence Based Nursing

Evidence Based Nursing Evidence Based Nursing - filosofie - Bart Geurden, RN, MScN Van verpleegkundige Diagnostiek naar evidence-based handelen Medische Diagnostiek >1900 Multi- Disciplinaire Problemen 1980- Verpleegkundige

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon Zelfwaardering en Angst bij Kinderen: Zijn Globale en Contingente Zelfwaardering Aanvullende Voorspellers van Angst bovenop Extraversie, Neuroticisme en Gedragsinhibitie? Self-Esteem and Fear or Anxiety

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/38701 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Visschedijk, Johannes Hermanus Maria (Jan) Title: Fear of falling in older patients

Nadere informatie

HET WERKEN met GEZONDHEIDSPROFIELEN in de MANUELE THERAPIE

HET WERKEN met GEZONDHEIDSPROFIELEN in de MANUELE THERAPIE HET WERKEN met GEZONDHEIDSPROFIELEN in de MANUELE THERAPIE Prof.dr. Rob A.B. Oostendorp Vrije Universiteit Brussel UMC St Radboud, Nijmegen NPi, Amersfoort 1 NVMT 4e LUSTRUM VAN HARTE PROFICIAT 2 WAAROM

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting Binnen het domein van hart- en vaatziekten is een bypassoperatie de meest uitgevoerde chirurgische ingreep. Omdat bij een hartoperatie het borstbeen wordt doorgesneden en er meestal

Nadere informatie

icoach, een Web-based en Mobiele Applicatie voor Stoppen-met-roken: Verschillen tussen Gebruikersgroepen, Beïnvloedende Factoren voor Adherence,

icoach, een Web-based en Mobiele Applicatie voor Stoppen-met-roken: Verschillen tussen Gebruikersgroepen, Beïnvloedende Factoren voor Adherence, icoach, een Web-based en Mobiele Applicatie voor Stoppen-met-roken: Verschillen tussen Gebruikersgroepen, Beïnvloedende Factoren voor Adherence, en het Verband tussen Adherence en Effect icoach, a Web-based

Nadere informatie

Antwoorden op veel gestelde vragen over de folder Chroom-6 en ziekten: wat is er bekend uit de wetenschap?

Antwoorden op veel gestelde vragen over de folder Chroom-6 en ziekten: wat is er bekend uit de wetenschap? Antwoorden op veel gestelde vragen over de folder Chroom-6 en ziekten: wat is er bekend uit de wetenschap? De vragen en antwoorden zijn onderverdeeld in vijf groepen: 1 Algemene vragen over de folder...1

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

SYSTEMATISCHE REVIEW VAN OBSERVATIONEEL ONDERZOEK

SYSTEMATISCHE REVIEW VAN OBSERVATIONEEL ONDERZOEK FORMULIER Vc voor het beoordelen van een SYSTEMATISCHE REVIEW VAN OBSERVATIONEEL ONDERZOEK Evidence-Based RichtlijnOntwikkeling Formulier Vc: beoordeling systematische review van observationeel onderzoek

Nadere informatie

Kennislacunes NHG-Standaard Buikpijn bij kinderen

Kennislacunes NHG-Standaard Buikpijn bij kinderen Kennislacunes Buikpijn bij kinderen Kennislacunes 1. Prevalentie prikkelbare darm syndroom bij kinderen met chronische buikpijn (noot 5, 15). 2. Verschil in prognose van kinderen met prikkelbare darm syndroom

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING In het eerste gedeelte van dit proefschrift worden verschillende coagulatie instrumenten tijdens laparoscopische ingrepen geëvalueerd ter voorkoming van bloedingen en gerelateerde

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Effecten van een op MBSR gebaseerde training van. hospicemedewerkers op burnout, compassionele vermoeidheid en

Effecten van een op MBSR gebaseerde training van. hospicemedewerkers op burnout, compassionele vermoeidheid en Effecten van een op MBSR gebaseerde training van hospicemedewerkers op burnout, compassionele vermoeidheid en compassionele tevredenheid. Een pilot Effects of a MBSR based training program of hospice caregivers

Nadere informatie

Ouderlijke Controle en Angst bij Kinderen, de Invloed van Psychologische Flexibiliteit

Ouderlijke Controle en Angst bij Kinderen, de Invloed van Psychologische Flexibiliteit 1 Ouderlijke Controle en Angst bij Kinderen, de Invloed van Psychologische Flexibiliteit Nicola G. de Vries Open Universiteit Nicola G. de Vries Studentnummer 838995001 S71332 Onderzoekspracticum scriptieplan

Nadere informatie

DIAGNOSTIEK. Shandra Bipat, klinisch epidemioloog Afd. Radiologie Academisch Medisch Centrum

DIAGNOSTIEK. Shandra Bipat, klinisch epidemioloog Afd. Radiologie Academisch Medisch Centrum DIAGNOSTIEK Shandra Bipat, klinisch epidemioloog Afd. Radiologie Academisch Medisch Centrum Test Evaluatie Meer aandacht voor de evaluatie van testen Snelle groei in aantal (kostbare) testen EBM: aantonen

Nadere informatie

Hardell: mobiel bellen en hersentumoren aan de belzijde

Hardell: mobiel bellen en hersentumoren aan de belzijde Hardell: mobiel bellen en hersentumoren aan de belzijde Kennisbericht over een publicatie in een wetenschappelijk tijdschrift: Hardell L, Carlberg M, Söderqvist F, Hansson Mild K, Meta-analysis of long-term

Nadere informatie

PrOP Tussen Je Oren. gebaseerd op het PrOP-model. the PrOP-model. Mariëtte J.C.P. van der Stappen

PrOP Tussen Je Oren. gebaseerd op het PrOP-model. the PrOP-model. Mariëtte J.C.P. van der Stappen Effectiviteit kortdurende behandeling PrOP model 1 PrOP Tussen Je Oren Effectiviteit van een Kortdurende Psychologische Behandeling bij Kinderen en Jongeren gebaseerd op het PrOP-model Effectiveness of

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Measuring quality of life in children with JIA Masterthese Klinische Psychologie Onderzoeksverslag Marlot Schuurman 1642138 mei 2011 Afdeling Psychologie

Nadere informatie

DIAGNOSTIEK. Hans Reitsma, arts-epidemioloog Afd. Klinische Epidemiologie, Biostatistiek & Bioinformatica Academisch Medisch Centrum

DIAGNOSTIEK. Hans Reitsma, arts-epidemioloog Afd. Klinische Epidemiologie, Biostatistiek & Bioinformatica Academisch Medisch Centrum DIAGNOSTIEK Hans Reitsma, arts-epidemioloog Afd. Klinische Epidemiologie, Biostatistiek & Bioinformatica Academisch Medisch Centrum Test Evaluatie Meer aandacht voor de evaluatie van testen Snelle groei

Nadere informatie

samenvatting Peri-implantaire infecties vormen een risico voor de overleving en het succes op lange termijn van tandheelkundige implantaten. Infectie beperkt tot de peri-implantaire mucosa wordt peri-implantaire

Nadere informatie

Validatie van de Depressie lijst (DL) en de Geriatric Depression Scale (GDS-30) bij Verpleeghuisbewoners

Validatie van de Depressie lijst (DL) en de Geriatric Depression Scale (GDS-30) bij Verpleeghuisbewoners Validatie van de Depressie lijst (DL) en de Geriatric Depression Scale (GDS-30) bij Verpleeghuisbewoners van Somatische en Psychogeriatrische Afdelingen Validation of the Depression List (DL) and the Geriatric

Nadere informatie

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Samenvatting Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Ergotherapie is een paramedisch beroep dat gericht is op het verbeteren van het zelfstandig functioneren door het individu in de voor die persoon

Nadere informatie

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht Hoe vertaal ik resultaten uit de medische literatuur en richtlijnen naar de dagelijkse praktijk? Interpretatie van resultaten van geneesmiddelenonderzoek Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische

Nadere informatie

Critical Appraisal of a Topic De 7 stappen van de CAT Bachelor geneeskunde 3de jaar AWV

Critical Appraisal of a Topic De 7 stappen van de CAT Bachelor geneeskunde 3de jaar AWV Critical Appraisal of a Topic De 7 stappen van de CAT Bachelor geneeskunde 3de jaar AWV Arno Roest en Saskia Le Cessie CAT-project@lumc.nl Evidence based medicine (EBM) (Patho)fysiologie: Klachten, ziekte,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Om de behandeling met intrauteriene inseminaties (IUI) zo optimaal mogelijlk te laten verlopen zijn een aantal factoren noodzakelijk. Deze factoren betreffen 1) voldoende progressief

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Evidence-based Practice voor de dagelijkse praktijk. Nationaal Congres GGZ-verpleegkunde 16 juni 2016

Evidence-based Practice voor de dagelijkse praktijk. Nationaal Congres GGZ-verpleegkunde 16 juni 2016 Evidence-based Practice voor de dagelijkse praktijk Nationaal Congres GGZ-verpleegkunde 16 juni 2016 100% meer? Of 2x zoveel?!? Resultaten >20% minder tandplak

Nadere informatie

Java Project on Periodontal Disease. Periodontal Condition in Relation to Vitamin C, Systemic Conditions and Tooth Loss Amaliya

Java Project on Periodontal Disease. Periodontal Condition in Relation to Vitamin C, Systemic Conditions and Tooth Loss Amaliya Java Project on Periodontal Disease. Periodontal Condition in Relation to Vitamin C, Systemic Conditions and Tooth Loss Amaliya Samenvatting en conclusie In vele studies is een verband aangetoond tussen

Nadere informatie

Evidence zoeken @ WWW

Evidence zoeken @ WWW Evidence zoeken @ WWW Dirk Ubbink Evidence Based Surgery 2011 Informatie Jaarlijks: >20.000 tijdschriften en boeken MEDLINE: >6.700 tijdschriften Jaarlijks 2 miljoen artikelen gepubliceerd 5500 publicaties

Nadere informatie

FORMULIER I. voor het beoordelen van een artikel over de waarde van een DIAGNOSTISCHE TEST. Evidence-Based RichtlijnOntwikkeling

FORMULIER I. voor het beoordelen van een artikel over de waarde van een DIAGNOSTISCHE TEST. Evidence-Based RichtlijnOntwikkeling FORMULIER I voor het beoordelen van een artikel over de waarde van een DIAGNOSTISCHE TEST Evidence-Based RichtlijnOntwikkeling Formulier I: beoordeling artikel over de waarde van een diagnostische test

Nadere informatie

Systematische reviews op het gebied van complementaire en alternatieve geneeskunde: belang, methoden en voorbeelden uit de acupunctuur

Systematische reviews op het gebied van complementaire en alternatieve geneeskunde: belang, methoden en voorbeelden uit de acupunctuur Samenvatting Systematische reviews op het gebied van complementaire en alternatieve geneeskunde: belang, methoden en voorbeelden uit de acupunctuur Dit proefschrift heeft ten doel bij te dragen aan het

Nadere informatie

Executief Functioneren en Agressie. bij Forensisch Psychiatrische Patiënten in PPC Den Haag. Executive Functioning and Aggression

Executief Functioneren en Agressie. bij Forensisch Psychiatrische Patiënten in PPC Den Haag. Executive Functioning and Aggression Executief Functioneren en Agressie bij Forensisch Psychiatrische Patiënten in PPC Den Haag Executive Functioning and Aggression in a Forensic Psychiatric Population in PPC The Hague Sara Helmink 1 e begeleider:

Nadere informatie

Ontwikkelen van een Cochrane Systematic Review over interventies

Ontwikkelen van een Cochrane Systematic Review over interventies Ontwikkelen van een Cochrane Systematic Review over interventies 22 en 23 Maart 2016 Bestemd voor personen die in het kader van de Cochrane Collaboration een systematische review over interventies gaan

Nadere informatie

EBM. Domein arts. Overwegingen bij domein arts

EBM. Domein arts. Overwegingen bij domein arts EBM Wetenschappelijke uitkomsten uit klinisch relevant prognostisch, diagnostisch en therapeutisch onderzoek. Kennis, ervaring, persoonlijke waarden en verwachtingen van de dokter zelf. De individuele

Nadere informatie

bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie of Children with a Severe Form of Dyslexia Ans van Velthoven

bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie of Children with a Severe Form of Dyslexia Ans van Velthoven Neuropsychologische Behandeling en Sociaal Emotioneel Welzijn bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie Neuropsychological Treatment and Social Emotional Well-being of Children with a Severe Form

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten CBM-I bij Faalangst in een Studentenpopulatie 1 Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitive Bias Modification of Interpretation Bias for Students with Test Anxiety

Nadere informatie

17-5-2014 GEFELICITEERD! Evidence-based logopedie. Evidence-based logopedie: 10 jaar! Taakverdeling. Wat ben jij? @hannekekalf

17-5-2014 GEFELICITEERD! Evidence-based logopedie. Evidence-based logopedie: 10 jaar! Taakverdeling. Wat ben jij? @hannekekalf Evidence-based logopedie - wat is er in 10 jaar veranderd? GEFELICITEERD! Dr. Hanneke Kalf hanneke.kalf@radboudumc.nl www.hannekekalf.nl @hannekekalf 15 mei 2014 @hannekekalf Evidence-based logopedie:

Nadere informatie

WELKOM! Definitie EBP. Belangrijke vraag bij EBP. 3 Perspectieven EBP Wat is nu Evidence-Based Practice?

WELKOM! Definitie EBP. Belangrijke vraag bij EBP. 3 Perspectieven EBP Wat is nu Evidence-Based Practice? WELKOM! Wat is nu Evidence-Based Practice? Cursus ICO-groep Goes 03 juni 2016 Definitie EBP Belangrijke vraag bij EBP Het nemen van een beslissing op basis van het beschikbare bewijs in combinatie met

Nadere informatie

Wetenschappelijke vorming in de huisartsopleiding

Wetenschappelijke vorming in de huisartsopleiding Versiedatum: 0-0-06 Pagina van 5 De wetenschappelijke onderbouwing van het huisartsgeneeskundig handelen vormt een belangrijke leidraad voor de huisarts. Deze moet een wetenschappelijke onderbouwing kunnen

Nadere informatie

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Universitair Medisch Centrum Utrecht Verplegingswetenschappen cursusjaar

Nadere informatie

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Mei 2014 Aanleiding Het CVZ beschrijft in het Rapport geneeskundige GGZ deel 2 de begrenzing

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) De SMOKE studie Achtergrond Chronisch obstructief longlijden, ook wel Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) genoemd, word gezien als een wereldwijd gezondheidsprobleem. Ten gevolge van onder andere

Nadere informatie

Mindfulness : wat hebben patiënten met kanker eraan?

Mindfulness : wat hebben patiënten met kanker eraan? Mindfulness : wat hebben patiënten met kanker eraan? Prof dr Irma Verdonck-de Leeuw Vrije Universiteit Afdeling Klinische Psychologie VUmc / Cancer Center Amsterdam Afdeling Keel-, Neus- en Oorheelkunde

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Observationeel onderzoek. Mark Koelemay Frank Bloemers

Observationeel onderzoek. Mark Koelemay Frank Bloemers Observationeel onderzoek Mark Koelemay Frank Bloemers Een clinical trial (N = 2) Laat 18e eeuw, King Gustav III van Zweden besloot dat koffie vergif was. Hij beval dat een onderzoek werd gestart. Ann Intern

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Zowel beleidsmakers en zorgverleners als het algemene publiek zijn zich meer en meer bewust van de essentiële rol van kwaliteitsmeting en - verbetering in het verlenen van

Nadere informatie

TOETS OMB1 ONDERZOEKSMETHODOLOGIE I. december 2010

TOETS OMB1 ONDERZOEKSMETHODOLOGIE I. december 2010 TOETS OMB1 ONDERZOEKSMETHODOLOGIE I december 2010 Deze toets bestaat uit 23 vragen, waarvan 15 meerkeuzevragen (maximaal 15 punten) en 8 open vragen (maximaal 28 punten); In totaal zijn er dus 43 punten

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek.

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek. Samenvatting In september 2003 publiceerde TNO de resultaten van een onderzoek naar de effecten op het welbevinden en op cognitieve functies van blootstelling van proefpersonen onder gecontroleerde omstandigheden

Nadere informatie

Running head: OPVOEDSTIJL, EXTERNALISEREND PROLEEMGEDRAG EN ZELFBEELD

Running head: OPVOEDSTIJL, EXTERNALISEREND PROLEEMGEDRAG EN ZELFBEELD 1 Opvoedstijl en Externaliserend Probleemgedrag en de Mediërende Rol van het Zelfbeeld bij Dak- en Thuisloze Jongeren in Utrecht Parenting Style and Externalizing Problem Behaviour and the Mediational

Nadere informatie

Handleiding Critically Appraised Topic (CAT) OLVG

Handleiding Critically Appraised Topic (CAT) OLVG Handleiding Critically Appraised Topic (CAT) OLVG Wat is een Critically Appraised Topic Een Critically Appraised Topic (CAT) is een korte systematische samenvatting en kritische beoordeling van de resultaten

Nadere informatie

SAMENVATTING Het doel van dit proefschrift is drieledig. Ten eerste wordt inzicht verschaft in het gebruik van directe-rede-constructies (bijvoorbeeld Marie zei: Kom, we gaan! ) door sprekers met afasie.

Nadere informatie