kwetsbaarheid en omvorming

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "kwetsbaarheid en omvorming"

Transcriptie

1 kwetsbaarheid en omvorming De rol van de opleiding in de spirituele biografie van studenten hbo-theologie Onderzoeksrapport Dr. R. Erwich Dr. D. van de Koot-Dees

2

3

4 Inhoudsopgave 1. VOORWOORD 2. SAMENVATTING 3. INLEIDING EN AANLEIDING 4. OPZET VAN HET ONDERZOEK 4.1 VRAAGSTELLING EN DOELSTELLING Hoofdvraag 4.2 METHODOLOGIE, METHODIEK EN DATAVERZAMELING 4.3 SELECTIE VAN DE RESPONDENTEN 4.4 ANALYSE EN INTERPRETATIE (METHODE EN PROCES) 4.5 BETROKKEN ONDERZOEKERS 5. RESULTATEN 5.1 ENKELE PORTRETTEN 5.2 DE BAGAGE VAN STUDENTEN HOE KOMEN ZE BINNEN? Eerdere opleiding Een spirituele ervaring Uiteenlopende moeilijke privésituaties Conclusies 5.3 WAT VINDEN STUDENTEN IN DE OPLEIDING? Resources binnen de opleiding Vakken uit het onderwijsprogramma als resources Resources buiten de opleiding Leeropbrengsten Conclusies 5.4 WAAR LOPEN STUDENTEN TEGEN AAN IN DE OPLEIDING? Internaliserende problematiek: depressie en angst Problemen rondom persoonlijke leven (in familie/kerk) Incongruentie in levensstijl Kritische momenten in de opleiding Waar lopen studenten tegenaan in hun eigen spiritualiteit? Conclusies 5.5 WENSEN TEN AANZIEN VAN DE OPLEIDING Beelden van alumni Verwachtingen van docenten Verwachtingen van het curriculum Wetenschappelijker Spiritueler de verbinding leggen naar je eigen geloof Richting het werkveld Conclusies Kwetsbaarheid en omvorming Lectoraat Geestelijk Leiderschap

5 6. REFLECTIES ONTWIKKELINGEN VAN SPIRITUALITEIT GEDURENDE DE OPLEIDING 6.1 DE WEG DIE HBO-THEOLOGEN GAAN TIJDENS HUN STUDIE 6.2 THEORETISCHE REFLECTIE Erikson en ego-identiteit Marcia en identiteitsstatussen Mentale incongruentie Individuele ontwikkelingspaden Breedte en diepgang in de identiteitsstatussen Religieuze identiteit 6.3 DE VERHALEN DIE WE LEVEN TERUG NAAR HET AUTO- BIOGRAFISCH MATERIAAL Ontwikkellijnen Vergelijkend onderzoek Beinvloedingsfactoren spirituele ontwikkeling van hbotheologen 6.4 THEOLOGISCHE REFLECTIE OP SPIRITUELE ONTWIKKELING 6.5 CONCLUSIES 7. INTEGREREND OPLEIDEN PROEVE VAN EEN BENADERING 7.1 INLEIDING 7.2 HET VERHAAL VAN PETER 7.3 DRIE THEMA S ÉÉN DOEL Het bevorderen van christelijke gemeenschap Geestelijk mentoraat Verbinding tussen theorie en praktijk 7.4 GREAT DIVIDE 7.5 VISIE OP LEREN 7.6 CONCLUSIES 8. RECAPITULATIE VAN DE VRAAGSTELLING 9. EINDCONCLUSIES 10. AANBEVELINGEN AAN DE ACADEMIE THEOLOGIE 10.1 LEVENSVERHALEN VAN STUDENTEN 10.2 DOCENTEN ALS IDENTIFICATIEFIGUREN 10.3 DE INVLOED VAN DE PEERGROUP EN ROL VAN DOCENTEN 10.4 HET GOEDE BEHOUDEN 10.5 STEVIGE INTELLECTUELE VORMING 10.6 SPIRITUELE VORMING 10.7 VERKENNING VAN SCENARIO S 11. LITERATUUR 12. BIJLAGEN

6 Kwetsbaarheid en omvorming Lectoraat Geestelijk Leiderschap

7 1. Voorwoord Dit onderzoeksrapport werd geschreven op basis van een onderzoek naar de geloofsontwikkeling van hbo-theologie studenten van de Academie Theologie van de Christelijke Hogeschool Ede (CHE). Al langer leefde de behoefte om de ontwikkeling van studenten tijdens de opleiding in beeld te brengen. Op zichzelf al een uitdaging gezien de complexiteit van de ontwikkelingen waar mensen in hun leven door heen kunnen gaan. Het onderzoek dat we verrichtten is ingebed in een groter onderzoeksproject dat gestalte kreeg vanuit het lectoraat van de Academie Theologie onder de titel Geestelijk Leiderschap ( ). 1 De kern van het onderzoek richt zich steeds op de vraag naar de condities waaronder hbotheologen leiding en begeleiding kunnen geven in een sterk veranderde samenleving. Waar de vorige lectoraatsperiode zich sterk richtte op de positionering van de hbo-theoloog, hebben we ons in de afgelopen jaren meer geconcentreerd op de binnenkant : overtuigingen, motivatie en spiritualiteit. De terugkerende vraag die we onszelf stelden was: hoe kunnen die overtuigingen, motivatie en spiritualiteit zo gevoed worden tijdens en na de opleiding dat de gewenste normatieve professionaliteit ontwikkeld kan worden. We hopen met dit onderzoek een bijdrage te hebben geleverd aan het voortgaande gesprek over de beroepsontwikkeling van (hbo-)theologen. Namens de kenniskring van het lectoraat geestelijk leiderschap, Dr. René Erwich, lector Pinksteren Vergelijk voor een uitvoerig overzicht van de verschillende thema s en deelonderzoeken R.Erwich, Handelen in Hoop. Geestelijk leiderschap en christelijke presentie in een post-christelijke samenleving. Lectorale rede. Ede,

8 2. Samenvatting In dit rapport wordt ingegaan op de resultaten van het spiritualiteitsonderzoek. Het was een spannend onderzoek. Spannend omdat het niet altijd zo gemakkelijk is als het lijkt om wezenlijke thema s van menselijke groei en ontwikkeling in de vingers te krijgen. Spannend vooral omdat het om levende mensen gaat die we onderzochten. Mensen van vlees en bloed, met een verhaal. Mensen die ten dele bekend zijn van hun studie de hbo-theologie opleiding van de CHE. Ontwikkeling, spirituele ontwikkeling is dan geen abstract iets, maar komt ontzettend dichtbij. Voor zover ons bekend is dit type onderzoek in Nederland niet eerder gedaan. In zeven punten vatten we de resultaten van het onderzoek samen. 1. In algemene zin ontdekten we dat de onderzochte studenten veelal op basis van een spirituele ervaring en met het motief om mensen te helpen aan de opleiding begonnen. Vaak zagen we dat er diepe en ook problematiserende zaken een rol speelden die soms mee resoneerden in de opleidingsperiode. 2. Studenten zien verschillende hulpbronnen als essentieel voor hun ontwikkeling tijdens de opleiding. Binnen de opleiding spelen persoonlijke aandacht, supervisie, de rol van docenten, literatuur en stages en een aantal vakken (sommige positiever dan andere) een rol van betekenis. Studenten vinden ook externe bronnen van belang. Vooral para-kerkelijke netwerken worden dan benoemd in hun betekenis voor geloofsgroei. 3. Studenten maken zeer gedifferentieerde en gevarieerde persoonlijke processen door waarbij psychische problemen en spanningen zeer frequent aan de orde komen. Vaak blijken deze problemen niet of nauwelijks bekend te zijn bij de opleiding en docenten. Studenten benoemen zelf incongruentie in levensstijl en een zekere mate van dubbelleven als factoren van betekenis. Opvallend is dat deze soms enerzijds te herleiden zijn tot een algemene ontwikkelingsfase van adolescenten, anderzijds echter ook mede beïnvloed en getriggerd worden door de opleiding zelf. 4. De opleiding plaatst studenten voor uitdagingen, hoewel sommigen aangeven dat er meer uitdaging mag worden geboden. Stages worden over het algemeen ervaren als een periode waarin zelfconfrontatie sterk toeneemt en de daarmee samenhangende groeiende twijfel aan eerdere opvattingen dan wel beleving. Opvallend is dat voor veel alumni de kritische distantie ten opzichte van eigen opvattingen en persoonlijke spiritualiteit sterk toeneemt. Niet zelden leidt dit tot ernstige geloofstwijfel dan wel tot het reframen van eigen overtuigingen en ervaringen in een nieuwe verhaallijn die betekenis verleent. Duidelijk is geworden dat de wijze waarop studenten reageren op de verschillende uitdagingen die hen geboden worden heel verschillend ligt en grofweg te verdelen valt over twee benaderingen: een benadering Kwetsbaarheid en omvorming Lectoraat Geestelijk Leiderschap

9 die leidt tot een graduele aanpassing van de verhaallijn (ook geestelijk) of een benadering waarbij de verhaallijn onderbroken lijkt te worden, waarbij niet duidelijk is waar de ontwikkeling toe leidt. Het riskante van de laatste is dat studenten die dit ervaren het soms extra moeilijk hebben omdat de religieuze ervaring die ten grondslag ligt aan de motivatie om te gaan studeren zelf ter discussie komt te staan. 5. Theoretische reflectie op de data aan de hand van een aangepaste identiteitstheorie van Marcia bevestigt dat de ontwikkelpaden die studenten doorlopen zeer grillig zijn en dat we niet kunnen spreken van een vooraf vast te stellen eindpunt in de ontwikkeling. Geloof en spiritualiteit krijgen verschillende rollen in de loop van het ontwikkelingsproces. Opvallend is het aantal alumni dat uitvoerig nieuwe overtuigingen exploreert en veelal ook stevige bindingen aangaat in privé en werk. In vergelijkend onderzoek onder Amerikaanse universitaire studenten (Doherty, 2005) troffen we gelijksoortige bevindingen aan. Andere manieren van denken, multiculturele ervaringen en meer algemene emotionele uitdagingen leiden niet zelden tot crises bij studenten. Experimenten met anders ingerichte begeleiding blijkt te leiden tot goede resultaten. 6. Alumni hebben zelf ook een mening over de opleiding. Over het algemeen valt op dat men positief is over de opleiding, maar wel met een aantal kanttekeningen die van belang zijn. Men verwacht een wetenschappelijker ingericht curriculum, waarbij er meer aandacht is voor de multireligieuze en pluralistische context op een wijze waarbij er een opener houding is ten aanzien van wat er in de samenleving leeft. Tegelijkertijd speelt ook de wens naar het praktische gehalte een rol, de verbinding tussen kennis en persoonlijk leven staat hoog op het wensenlijstje. Spirituele vorming is hierbij van grote betekenis voor alumni. Zij spreken zich ook uit over vormen: een concreter systeem van tutoring, de studie van biografisch materiaal van grote theologen etc. Gesprek en begeleiding moeten plaatsvinden in een sfeer van respect en vanuit ruimte. Docenten worden geacht identificatiefiguren te zijn. 7. Alumni wijzen door middel van dit onderzoek op de noodzaak van een verbinding tussen de trits begeleiding, gemeenschapsbeleving en theologisch-inhoudelijke kennis (evenwicht theorie en praktijk). Een uitgebalanceerd curriculum zal aandacht willen geven aan deze drie, waarbij ook leertheoretische aspecten over leervermogen meer aandacht moeten krijgen. 9

10 3. Inleiding en aanleiding Zoals kort beschreven in het voorwoord bij dit rapport, is de belangstelling voor de ontwik-kelgang van de studenten theologie sterk toegenomen. Zowel in het HBO als ook in de acade-mische setting is er steeds meer aandacht voor de geestelijke ontwikkeling van de student theologie. Wat maakt hij of zij in de loop van de tijd door en vooral: wat vormt hem of haar werkelijk? En: wat speelt daarbij een rol als het gaat om theologische kennis, begeleiding etc.? Het leek wenselijk om de verschillende ontwikkelroutes die studenten doorlopen eens aan een nader onderzoek te onderwerpen. De vele gesprekken binnen de Academie Theologie over de vorm en inhoud van begeleiding van studenten bepaalden ons bij de noodzaak van dit onder-zoek, maar ook de vele vragen en opmerkingen van studenten zelf. Zij gaven aan vragen te hebben met betrekking tot hun geestelijke begeleiding en de eigen geestelijke ontwikkeling. Deze vragen (zo zal blijken) leggen een complexe problematiek bloot waaraan veel verschillende dimensies verbonden zijn. We besloten ons onderzoek te concentreren op de ontwikkeling van een mogelijk spiritueel profiel waarvan de contouren (naar alle waarschijnlijkheid) gaandeweg de opleiding zichtbaar zouden worden. Achtereenvolgens presenteren we de vraag-en doel-stelling van het onderzoek, de methodologische aanpak en de resultaten. We besluiten dit rapport met een aantal inhoudelijke reflecties op de bevindingen uit de onderzoeksdata en geven daarna aanbevelingen voor het (begeleidings)programma van de hbotheologie opleiding. De resultaten van dit onderzoek vormden de basis voor een omvangrijke publicatie met de titel Theologie als beroep verhalen van hoop (Kok, Utrecht: 2014). Kwetsbaarheid en omvorming Lectoraat Geestelijk Leiderschap

11 4. Opzet van het onderzoek De vraag-en doelstelling van het onderzoek werden in nauwe samenwerking ontwikkeld met de docentengroep van de Academie Theologie. Voor de ontwikkeling van de vraagstelling werd aansluiting gezocht bij het bredere onderzoekskader van het lectoraat geestelijk leiderschap zoals verwoord in de lectorale rede Handelen in hoop (zie hierboven). 4.1 Vraagstelling en doelstelling Hoofdvraag In hoeverre is er bij competentiegericht opgeleide alumni van de AT-CHE een ontwikkeling zichtbaar in hun spiritueel profiel in relatie tot hun werk als hbo theoloog? Wat heeft de theologie opleiding hiertoe bijgedragen en wat zijn mogelijke lacunes? Subvragen 1. Wat verstaan wij onder een spiritueel profiel en hoe ontwikkelt dit zich bij alumni? 2. In hoeverre heeft de socialisatie van alumni bijgedragen aan de ontwikkeling van hun spirituele profiel? 3. Wat heeft de opleiding bijgedragen aan de ontwikkeling van een spiritueel profiel in relatie tot de beroepsuitoefening? 4. In hoeverre verbinden alumni persoonlijke spiritualiteit met hun dagelijkse werk en welke bronnen hanteren zij hierbij? 5. Welke wensen hebben alumni ten aanzien van de opleiding als het gaat om de ontwikkeling van een spiritueel profiel? Doelstelling Met het onderzoek beogen we een bijdrage leveren aan de optimalisering van het onderwijs-en begeleidingsprogramma van hbo-theologen op het terrein van spirituele vorming. 4.2 Methodologie, methodiek en dataverzameling We voerden dit onderzoek uit vanuit een kwalitatief-narratief perspectief waarbij de levensverhalen van de alumni een centrale plaats innamen. Het onderzoek is als kwalitatief te kenmerken omdat de centrale onderzoeksvraag zich richt op de leefwereld van betrokken alumni. De keuze voor een kwalitatief onderzoeksontwerp werd ingegeven door de aard van het onderzoek. We wilden zo dicht mogelijk bij de leefwereld van de betrokken respondenten komen (zie verderop). In de bestudering van de data met betrekking tot de vraagstelling van het onderzoek richtten we ons op een mogelijke reconstructie van het zingevingsperspectief dat onze respondenten in hun materiaal aangereikt hebben. We kozen hiermee voor een interpretatieve benadering van het onderzoek. De sociale werkelijkheid wordt door mensen ervaren als een realiteit die men gedeeltelijk zelf bepaalt. In deze interpretatieve benadering staan een zo nauw mogelijke identificatie met het object van onderzoek, de leefwereld van betrokkenen, hun betekenisverlening en werkelijkheidsconstructie centraal. 2 We kozen in het ontwerp van het onderzoek voor een relatief open aanpak vanuit een beperkt uitgewerkte probleemstelling. De 2. J.M. Hutjes, De gevalsstudie. Strategie van kwalitatief onderzoek. Meppel: Boom,

12 betrokken alumni (zie verderop) hebben we op een zo open mogelijke wijze benaderd met de vraagstelling van het onderzoek. Wel maakte literatuurstudie deel uit van dit initiële proces om kernbegrippen goed te kunnen hanteren. 3 Hierbij werd zo min mogelijk voorgestructureerd. De keuze voor een narratieve aanpak werd ingegeven door de gedachte dat autobiografisch materiaal ons zou kunnen helpen zicht te krijgen op het complexe proces van geestelijke en spirituele vorming van hbo-theologie studenten tijdens de opleiding. Het inzetten van verhalende methodiek om zingeving, geloof en identiteitsontwikkeling in kaart te brengen, is inmiddels behoorlijk ingeburgerd. 4 We vroegen 36 alumni om een gedeeltelijk gestructureerde schrijfopdracht te vervullen waarmee zij (retrospectief) hun ontwikkelingsproces zouden kunnen beschrijven en die verbonden was met de vraagstelling van het onderzoek. 5 Deze spirituele autobiografieën fungeerden als belangrijkste databron. 6 Het schrijven van een spirituele autobiografie levert meestal groot inzicht op, we zien patronen in onze levens die we tot dan toe misschien nooit hadden opgemerkt. Gaandeweg begrijpen we beter wie wij zijn en waar God ons naartoe leidt (Richard Peace, Spiritual Autobiography). 7 We hebben er in dit onderzoek dus voor gekozen om met levensverhalen en autobiografisch materiaal van alumni te werken. Studenten die inmiddels de opleiding al een poosje hebben verlaten, hebben we gevraagd om hun verhaal te vertellen. De aanname hierbij is dat er van verhalen vertellen een zekere kracht uit gaat. Voor verhalen waarin de herinneringen worden opgehaald en geordend, geldt dit zeker ook. In zijn bijzondere boek De verhalen die we leven schrijft hoogleraar Geestelijke Gezondheidsbevordering Ernst Bohlmeijer: 3 Een van de begrippen die we aanvankelijk in de vorm van een werkdefinitie gebruikten was de term spiritueel profiel: een reeks uitspraken van een respondent (m/v) waarin hij beschrijft wat de (dyna-mische) verhouding is tussen kenmerken van zijn eigen persoon en gedrag enerzijds en de realiteit van God anderzijds; welke invloeden op deze verhouding van actueel belang zijn, en wie of wat in het verleden deze verhouding heeft beïnvloed. 4 Vgl. C. Kohler Riessman, Narrative Analysis. Qualitative Research Methods Series 30. London: Sage, Riessman gaat niet alleen in op de achtergronden van deze benadering maar wijst ook de sterke en zwakke punten van deze benadering aan. En: R. R. Ganzevoort, Narratieve benaderingen in de praktische theologie. In: Humanistiek 47, 2011, T. Tromp, Het verleden als uitdaging. Een onderzoek naar de effecten van life review op de constructie van zin in levensverhalen van ouderen. Zoetermeer: Boekencentrum, Voor de thematisering van de schrijfopdracht maakten we o.a. gebruik van R. Peace, Spiritual Autobiography. Discovering and Sharing Your Spiritual Story. Colorado Springs: Navpress, In Bijlage 1 bij dit rapport is de schrijfopdracht opgenomen. 7 Vertaling van de oorspronkelijke Engelse tekst dr. R. Erwich. Kwetsbaarheid en omvorming Lectoraat Geestelijk Leiderschap

13 Het vertellen van verhalen kan bijdragen aan sociale verbinding en kwaliteit van leven. Verschillende auteurs wijzen erop dat er van het verhalen van herinneringen een helende, transformerende werking uitgaat hoe gelukkig of ongelukkig iemand ook is, welke ideale of tragische vorm het leven ook heeft aangenomen, hoeveel wanhoop of hoop er ook in iemands leven is. Er is diepe behoefte om van die ervaringen een verhaal te maken en voor dat verhaal erkenning te krijgen. Het mag een sterk verhaal zijn, het mag een kwetsbaar verhaal zijn. 8 Bohlmeijer merkt op dat er binnen de geestelijke gezondheidszorg een toenemende belangstelling is voor het werken met levensverhalen. Zijn werk kenmerkt zich vooral door een specifieke methode waarbij autobiografische reflectie van ouderen gestructureerd wordt om hen te helpen om te gaan met de levensvragen die zij hebben. 9 Verhalen hebben volgens Bohlmeijer verschillende functies. We laten er iets van onszelf mee zien, we leggen contact en we scheppen vaak een zinvol levensperspectief door heden, verleden en toekomst met elkaar te verbinden. 10 Hij spreekt over de narratieve grondstructuur van de mens. Deze uit zich volgens hem in het feit dat er cognitieve processen plaatsvinden waarmee mensen hun ervaringen structureren in betekenisvolle en samenhangende gebeurtenissen. Bohlmeijer typeert, in navolging van McAdams, het levensverhaal aan de hand van de volgende kenmerken: 1. coherentie: in een coherent levensverhaal zijn gedragingen en acties verbonden met een verhaallijn die het geheel overstijgt; 2. openheid: een levensverhaal is in ontwikkeling en niet voltooid; 3. geloofwaardigheid: we definiëren onszelf aan de hand van het verhaal en daar zit een dosis fantasie en fictie in; het verhaal moet echter wel te herleiden zijn tot zekere feiten; 4. differentiatie: er is sprake van een zekere complexiteit en gelaagdheid; 5. synthese: van een verhaal dat gerijpt is mogen we enig evenwicht en verzoening verwachten in de zin dat verschillende verhaallijnen bij elkaar komen; 6. sociale context: er is een noodzakelijke verbinding met de omgeving waarin het verhaal zich heeft ontwikkeld E. Bohlmeijer, De verhalen die we leven. Narratieve psychologie als methode. Meppel: Boom, 2012 (tweede oplage). Vergelijk ook D.P. Mcadams e.a., Identity and Story. Creating Self in Narrative. Washington: APA, Vgl. Bohlmeijer, o.c. en tevens T. Tromp, Het verleden als uitdaging. Een onderzoek naar de effecten van life review op de constructie van zin in levensverhalen van ouderen. Zoetermeer: Boekencentrum, Tromp heeft mede op basis van het werk van Bohlmeijer een studie gedaan naar de mogelijke bijdrage van de life-reviewmethode aan zingeving bij ouderen. Zeer verhelderend is de wijze waarop Tromp gebruik maakt van het verhaalmodel van Barclay die verschillende niveaus van narratieve organisatie onderscheidt (Tromp, o.c., p.102 e.v.). 10 Bohlmeijer onderscheidt een communicatieve, onthullende, identificerende en een motiverende functie. 11 Bohlmeijer, o.c. en D.P. McAdams, The stories we live by, personal myths and the making of the self. New York: Guilford,

14 Bohlmeijer s typering hebben we in het onderzoek benut om de bruikbaarheid van de data te toetsen. In die zin fungeerden de kenmerken als criteria voor de beoordeling van de geschiktheid van het materiaal. Naast dit materiaal zetten we semigestructureerde interviews in waarin de respondenten gevraagd werd om hun persoonlijke verhaal met betrekking tot hun spirituele ontwikkeling te vertellen. Hierbij maakten we gebruik van de techniek zoals die in de life-review methode wordt gebruikt, waarbij respondenten maximaal de gelegenheid wordt gegeven om hun eigen verhaal aan te reiken met zo min mogelijk interpretaties van de kant van de interviewer. 12 De inzet van deze interviews had als doel een inhoudelijke controle te kunnen uitvoeren op het geschreven materiaal dat de respondenten inleverden. 4.3 Selectie van de respondenten De selectie van respondenten (alumni) vormde een belangrijk onderdeel van het onderzoeksproces, gezien het belang van het onderzoek. We benaderden 36 alumni van de Academie Theologie die in de afgelopen jaren hun opleiding hadden afgerond (alumni vanaf september 2009), opgeleid in het herziene onderwijsprogramma en werkzaam in de beroepspraktijk. 13 We hielden hierbij rekening met: de verhouding m/v. leeftijdsspreiding van de alumni. het soort opleiding dat gevolgd werd: GPW of GL (Godsdienst-en Pastoraal Werk of Leraar Godsdienst en Levensbeschouwing). spreiding in werkervaring (kort 1-2 jaar, langer 3 jaar en meer); een minimale werkervaring van 1,5 jaar zagen we als noodzakelijk, bij de start van het onderzoek stelden we vast dat alumni die na afstudeerden niet in aanmerking zouden komen voor deelname aan het onderzoek. De geselecteerde groep alumni ontving een uitnodiging om deel te nemen aan het onderzoek. Hen werd gevraagd om een schrijfopdracht te maken. De deelnemers werden steeds twee weken na in-levering van de schrijfopdracht geïnterviewd door docentonderzoekers. Van de 36 uitgenodigde alumni namen uiteindelijk 25 alumni deel. Van de 25 ingeleverde schrijfop-drachten waren er 23 bruikbaar. Het overzicht van de deelnemende alumni met gefingeerde namen is als volgt: 12 Vgl. Tromp, o.c. en Bohlmeijer, o.c. 13 De populatie bevat alle geregistreerde alumni, die afstudeerden op basis van een (grotendeels) compe-tentiegericht curriculum. Dit curriculum is in 2005 ingevoerd, zodat mag worden verwacht dat allen die na augustus 2008 zijn afgestudeerd mogelijk tot deze categorie behoren. Kwetsbaarheid en omvorming Lectoraat Geestelijk Leiderschap

15 Naam M/V GPW of GL 1 Anita Haverkamp v GPW 2 Bertina van Zwol v GPW 3 Jannie Ijzink v GPW/GL 4 Pieter Jansen m GPW 5 Joke Phillipse v GPW 6 Herman-Jan Willems m GPW 7 Willine van de Hoek v GPW 8 Carola Kaasschieter v GPW 9 Erik van de Water m GPW 10 Julia van de Wetering v GPW 11 Frits de Groot m GPW 12 Jan-Carel Sneep m GPW 13 Harry Finn m GPW 14 Juriaan Adema m GPW 15 Christiaan van den Boogaard m GPW 16 Jantine Berrevoets v GPW/GL 17 Johanna van Harmelen v GPW 18 Elisa de Pater v GPW 19 Marjolijn Bliek v GPW 20 Eugenie Vaandrager v GPW 21 Anne-Jan van Campen m GPW/GL 22 Marie Relig v GPW 23 Jochem Troost m GPW/GL 24 Hans Borger m GPW 25 Jeroen Ubels m GPW Tabel 1 De uiteindelijke populatie van het onderzoek bestond uit 12 vrouwen en 11 mannen, in meerderheid GPW-alumni. Het aantal GL-alumni dat deel wilde nemen bleek zeer beperkt (4), ook na meerdere belrondes. Er is geen afdoende verklaring gevonden voor het uitblijven van deelname in deze belangrijke groep. 15

16 4.4 Analyse en interpretatie (methode en proces) De beschrijvende en interpreterende analyse van de data verliep in een aantal stappen. A. Het ontvangen autobiografisch materiaal werd als platte tekst opgenomen in het analyse programma DEDOOSE. 14 Met behulp van het programma werd een analyseomgeving ingericht waarbij het materiaal gekoppeld werd aan specifieke descriptoren (gegevens van alumni) zodat het gemakkelijk terug te vinden zou zijn. In de analyseomgeving werd een codeboek toegevoegd waarmee kwalitatieve codering van passages mogelijk was. De codes werden afgeleid van de vraagstelling. De analyseomgeving in DEDOOSE maakte het mogelijk om op basis van de codering clusters en thema s aan te wijzen en deze met elkaar in verband te brengen. Tevens maakt het gebruik van DEDOOSE het mogelijk om frequenties van thema s en opvallende begrippen te clusteren en te analyseren. B. Per alumni werd een portret geschreven en werden opvallende thema s uitgewerkt. In de daarop volgende stap werden de portretten en de inhoudelijke thema s bij elkaar gebracht en vergeleken. Deze werkwijze had een beschrijvende analyse als resultaat. C. In een laatste stap werden de beschrijvende analyses met elkaar vergeleken en teruggekoppeld naar de vraagstelling voor interpretatie. D. De interviews werden opgenomen en getranscribeerd met behulp van een digitale Smartpen en omgezet in zogenaamde pencasts. Dit zijn PDF-bestanden waarin de audio en handgeschreven notities van het interview bij elkaar gebracht zijn. In totaal werden 10 interviews afgenomen. Op basis van de analyse van de eerste interviews bleek dat er geen nieuwe gegevens naar voren kwamen ten opzichte van het autobiografisch materiaal. De overige 15 geplande interviews zijn daarna niet afgenomen. E. Als tussenstap werden de eerste bevindingen van het onderzoek voorgelegd aan de docentengroep van de Academie Theologie van de CHE. De vragen en feedback van de docenten die vooral betrekking had op de duiding van de geloofsontwikkeling van alumni is verwerkt in de verdere analyses en interpretaties. F. In de verdere interpretaties van de data (zie verderop in dit rapport) hebben verschillende sociaalwetenschappelijke en theologische theorieën een rol gespeeld. De onderzoekers hebben ervoor gekozen om literatuur rondom de thematiek van spiritualiteit en theologie en de identiteitstheorie van Marcia te gebruiken om op de resultaten van het onderzoek te reflecteren. 14 DEDOOSE is een wetenschappelijke digitale web applicatie voor het analyseren van kwalitatieve en kwantitatieve data. Vergelijk Kwetsbaarheid en omvorming Lectoraat Geestelijk Leiderschap

17 4.5 Betrokken onderzoekers Het onderzoek werd verricht in het kader van het lectoraat geestelijk leiderschap van de Academie Theologie aan de CHE. De volgende onderzoekers waren betrokken bij het onderzoek: Drs. Sj. van der Velde Mw. S. van der Heijden Dhr. N. Belo Dhr. J. van der Plas Dhr. B. Roor Drs. A.W. Snijders Dr. D. van de Koot Dr. R. Erwich Interviews alumni Interviews alumni Interviews alumni Interviews alumni Interviews alumni Interviews alumni Interviewtraining en analyse Lector en onderzoeksleider De kenniskringleden van het lectoraat waren op verschillende momenten betrokken bij de analyse van de data. 17

18 5. Resultaten 5.1 Enkele portretten Het schrijven van een spirituele autobiografie levert meestal groot inzicht op, we zien patronen in onze levens die we tot dan toe misschien nooit hadden opgemerkt. Gaandeweg begrijpen we beter wie wij zijn en waar God ons naartoe leidt. 15 (Richard Peace, Spiritual Autobiography). We werken in dit rapport met levensverhalen en autobiografisch materiaal van alumni. Studenten die inmiddels de opleiding al een poosje hebben verlaten, hebben we gevraagd om hun verhaal te vertellen. De alumni die bereid waren verslag te doen van hun eigen spirituele reis laten een grote verscheidenheid zien. Bij een alumna die met een rotsvast geloof aan de opleiding begon, bleek datzelfde geloof een paar jaar later niet meer zo vast te zijn of zelfs een beetje op de achtergrond geraakt te zijn. Bij een andere alumnus voltrok de weg zich feitelijk precies andersom. Hij was nog maar net agnost af aan het begin en heeft in de afgelopen jaren een enorme groei ervaren in zijn studie en geloof. In deze paragraaf delen we vier portretten van alumni. 16 De portretten geven een beeld van de weg die deze oud-studenten hebben afgelegd tot nu toe. Ze zijn bedoeld als spiegelverhalen waarmee we in dit rapport aan de slag gaan. De portretten geven een inkijkje in hun verhaal, waarbij ook de betekenis van de hbo-theologie opleiding aan de orde komt. In paragraaf 5.4 laten we nog het portret van Carola zien, omdat dit exemplarisch is voor waar alle alumni tegenaan kunnen lopen tijdens de opleiding. Bertina (voltijds studente) Bertina groeide op in een hervormde gemeente in het westen van het land. Van jongs af was ze kerkelijk betrokken, het bestaan van God was vanzelfsprekend. Ze bezocht een christelijke basisschool, de geloofsopvoeding thuis kenmerkte zich door gebed voor de maaltijd en Bijbellezen erna. Rond haar 12e bespeurde ze een groeiende tegenzin tegen het zondagse kerkbezoek. Het feit dat mensen week in week uit naar de kerk gingen stond haar tegen, toch ging ze mee, omdat ze moest. Niet lang daarna kwam ze in aanraking met een vrije groep. Een familielid bezocht deze groep. Een wereld ging voor haar open en hier leerde ze God kennen op een andere manier. Terugkijkend bespeurde ze een grote openheid voor God en de heilige Geest. De negatieve reacties van haar eigen kerk bevestigden haar in de gedachte dat het goed was om naar deze groep toe te gaan. De betrokkenheid bij gebedsvieringen veranderde haar in positieve zin. Het thuisfront ervoer het niet als positief, in de ogen van de familie was het 15 Vertaling van de oorspronkelijke Engelse tekst R. Erwich. 16 We gebruiken in dit rapport alleen gefingeerde voornamen van de alumni. De gegevens van de deelnemende alumni zijn geanonimiseerd. Gegevens die tot herkenning zouden kunnen leiden van personen zijn uit de beschrijving weggelaten. Kwetsbaarheid en omvorming Lectoraat Geestelijk Leiderschap

19 geen volwaardige kerk. Er veranderde in die eerste periode niet zo heel veel. In een gemeenteweekend ervoer ze vervolgens hoe God dichterbij kwam. Na een ingrijpende geloofservaring wilde ze niets anders meer dan God leren kennen. Ze raakt diep overtuigd van het bestaan van God, een nieuwe wereld ging voor haar open.een bepaald soort verlangen naar radicaliteit maakte zich van haar meester. Het thema heiligheid begon een grote rol te spelen in haar geloof. Ze wilde zo heilig mogelijk leven. Het was een stormachtige periode in haar leven en Bertina besloot zich ook te laten dopen. Bij haar familie leidde dit tot heftige discussies. Toch begon na een relatief korte tijd de weerstand in haar te groeien. De behoefte om uit te gaan en dingen te ontdekken, werd groot. Bertina gaat los en ziet haar leven veranderen van een houding van radicaliteit naar een houding van afhaken, zoals ze het zelf beschrijft. De jongerengroep waartoe ze behoort verandert in haar beleving van een radicale groep in een losbandig zooitje. De leiding protesteert ertegen, maar zonder resultaat. Bertina en haar groep gaan door waarmee ze begonnen waren. Ze gaat door grote schommelingen heen totdat ze beseft opnieuw haar leven te moeten ombuigen. Ze doet nieuwe ervaringen op met God in haar vriendengroep. Een gebedsgroep speelt een grote rol in deze fase. In de groep wordt het leven gedeeld en vanuit de gemeente is men blij dat deze ommekeer een feit is. Voor het eerst ervaart Bertina een bepaalde rust en voelt ze zich geaccepteerd door God. Ze bezoekt Soul Survivor, Trin-conferenties en allerlei gebedsbijeenkomsten. Op basis van een nieuwe geloofservaring begint ze aan de opleiding theologie aan de CHE. De opleiding ervaart ze als een warm bad. Ze warmt zich aan de medestudenten met wie ze op een lijn zit. De opleiding zet haar aan het denken, maar verwart haar ook. Het is een warm bad, maar alle vanzelfsprekendheden van weleer wankelen in hoge mate. Haar besef van de grootheid van God groeit, tegelijkertijd is er grote twijfel. Als thuis een van de gezinsleden een ernstige depressie krijgt, breekt voor Bertina een hele zware tijd aan waarin ze de veiligheid bij God ging missen. Ze wordt kritischer en voelt zich uiteindelijk niet meer thuis in de kerk. Tijdens haar stage deed ze veel inspiratie op en werd het besef dat de kerk vooral betekenis moet hebben voor mensen buiten sterker. Tegen het einde van haar opleiding wordt Bertina geconfronteerd met veel zaken in kerken waar ze steeds meer moeite mee krijgt. Ze ziet vooral veel veroordeling en wetticisme, maar ook kerkelijke conflicten waardoor ze zich in toenemende mate afvraagt of God wel te kennen valt. De kerk is niet langer een veilige omgeving voor haar. Op dit moment bezoekt ze geen gemeente meer. In sommige opzichten denkt ze dat het beter was geweest wanneer ze de opleiding niet had gevolgd. Ze heeft deze als zeer waardevol ervaren met een stuk verbreding. Tegelijkertijd was het moeilijk om met zoveel verschillende visies in aanraking te 19

20 komen. De colleges hielpen haar de visie op kerk en samenleving aan te scherpen. Persoonlijke begeleiding van studenten ziet ze als heel erg noodzakelijk. Ze heeft tijdens de opleidingsjaren wel een kloof ervaren tussen de soms sterk theoretische vakken en haar eigen praktijk van geloof. De inhoud van haar geloof ervaart ze nu als vaag, waardoor ze nu ook niet in haar eigen vakgebied werkzaam is, maar een opleiding elders volgt voor een andere werksoort. Harry (voltijds student) Harry is, in zijn eigen bewoordingen, gelukkig agnostisch opgegroeid. Religie speelde amper een rol in zijn kindertijd. Hij neemt het waar in lessen en bij vrienden, maar het lijkt hem achterhaald. Zijn jeugd omschrijft hij als onbezorgd. In het voortgezet onderwijs komt hij erachter dat een goede vriend christelijk is, wat hem verbaast. Zo komt hij dichterbij het geloof, maar het lijkt hem niet echt iets voor hem zelf. Wel merkt hij dat zingevingsvragen zich aan hem beginnen op te dringen. Na het VWO probeert hij in zijn studies zijn identiteit te vinden en antwoorden op zijn levensvragen. Tegelijkertijd probeert hij het leven te verlichten met drank, drugs, meiden en veel plezier. Eerder genoemde vriend nodigt hem uit voor een Alphacursus van een Navigators Studentenvereniging. Met het doel zijn vriend beter te begrijpen, neemt hij eraan deel. Tijdens deze cursus hoort hij voor het eerst echt van het christelijk geloof, maar gelooft er niks van. Harry raakt onder de indruk van de christenen die het organiseren: ze luisteren goed, zijn vriendelijk en leiden een vredig en goed leven. Harry voelt zich serieus genomen door hen en ziet hoe betekenisvol het geloof in God in hun leven is. Het maakt hem ontzettend nieuwsgierig en overal heeft hij diepe gesprekken over zingeving. Een groot verschil met zijn studievrienden, merkt hij. Niettemin voelt hij zich steeds verder wegzakken in depressiviteit. Hij besluit aan de aangeboden vervolgcursus deel te nemen waarin ze een Bijbelboek behandelen. Hij gaat op zoek naar God door in de Bijbel en boeken te lezen, maar raakt moedeloos en denkt God niet te kunnen vinden. Een vriend raadt hem aan om zich te laten vinden. Dit is een eye-opener voor hem die zijn wereld op z n kop zet. Hij begint met God te communiceren en vraagt Hem zich te laten zien. Hij ondergaat diverse geloofservaringen. De meest intense ervaring ondergaat hij onder invloed van drugs. Het was alsof de puzzelstukjes op zijn plaats vielen, concludeert hij. Vervolgens gaat hij nadenken over de ethische consequenties, nu hij zich realiseert dat hij met zijn gevoel en zijn verstand in God gelooft. Hierna belandt hij in een christelijke stroomversnelling : hij bezoekt allerhande conferenties en doorloopt allerlei fases in Godsbeelden ( God is alleen genadig en liefdevol, God is heilig, God is een mysterie waar niets over gezegd kan worden ). Al snel gaat hij zelf taken op zich nemen in de christelijke studentenwereld. Over zijn leven zegt Harry: Ik voelde me zo goed, zo rustig, zo vrolijk, zo zelfverzekerd, ik hield echt Kwetsbaarheid en omvorming Lectoraat Geestelijk Leiderschap

21 van mezelf. In zijn familie levert het spanningen op. Niet lang daarna komt nog een gezinslid tot geloof. Harry vindt de ethische consequenties van zijn nieuw verworven geloof complex. Hij krijgt een niet-gelovige vriendin. Na negen maanden besluit hij dat hij het uit moet maken, omdat zij niet gelooft. Op zijn studie praat hij vooral over het christelijk geloof. Hij besluit voor de tweede maal van studie te wisselen: ditmaal wordt het GPW. Harry moet zijn ego opzij zetten om naar het hbo te gaan. Het motto van de Navigators Christus kennen en Hem bekend maken wordt zijn levensmotto, ondersteund door een Bijbeltekst. Harry is blij met zijn keuze voor GPW, hoewel hij erg moet wennen aan het hbo en zijn studiegenoten die net geloofsvragen beginnen te stellen. Harry merkt dat hij een behoorlijke kennisachterstand heeft ten opzichte van zijn medestudenten. De stage bij een gemeentestichtingsproject en bijbehorende supervisie vanuit de CHE springen er wat Harry betreft uit. Daarnaast geniet hij van veel vakken. Met twee studiegenoten ontwikkelt hij een goede band: ze bidden en vasten samen, hebben gesprekken over het leven, geloof, theologie en beroep. Hij heeft een aantal goede gesprekken met docenten. De combinatie van stage en theoretische verdieping ervaart hij als zeer goed. Hoewel hij steeds openlaat dat het met het geloof misschien allemaal niet klopt (dit houdt hem zoekend), maakt hij intense ervaringen mee: nog een gezinslid komt tot geloof, ernstige ziekte, worstelingen met seksualiteit, aansluiting bij een kerk, mentor van buiten de opleiding, nieuwe vrienden en vriendschappen die stoppen. Sinds ik geloof, voelt mijn leven als een achtbaan, aldus Harry. Inmiddels werkt Harry als voorganger, is getrouwd en volgt een master. Hij noemt tal van bronnen die hij bestudeert en die hem inspireren (Volf, Wright, Manning, Foster, etc.). Harry wil zich steeds meer richten op Christus, zich niet afvragen wat ik voor Hem kan doen, maar wat Hij wil doen. Hij raakt meer onder de indruk van hoe God alles bij elkaar houdt en voelt zich afhankelijker van God. Met een geestelijk begeleider volgt hij nu een programma aan de hand van Ignatius van Loyola: to see Jesus more clearly, to follow Jesus more nearly, to love Jesus more dearly. Harry ziet dat de opleiding hem vooral intellectueel gevormd heeft en weinig met betrekking tot karaktervorming of emotionele vorming. Tenminste, niet in georganiseerde vorm. In zijn ogen is er in de opleiding geen ruimte voor spirituele vorming, al vond Harry deze buiten de opleiding in ruime mate. Hij constateert dat hij hier zelf voor moet zorgen. De supervisie vond hij overigens een positieve uitzondering: deze was wel zeer vormend. Nog regelmatig grijpt hij terug op readers van de opleiding. In de beroepspraktijk vindt hij ze nu relevanter. Ten aanzien van de opleiding formuleert Harry een aantal duidelijke wensen: een betere koppeling tussen praktijk en theorie, een-op-een-begeleiding 21

22 (zoals hij in Wycliffe Hall, Oxford heeft ervaren), meer colleges/studiedagen/ excursies, meer christelijke diversiteit aan bronnen. In Oxford zag hij hoe intellectuele diepgang samenging met spirituele diepgang in de omgang met docenten. Dit holistische model spreekt hem erg aan en hij oppert dat een soort klooster- of leefgemeenschap als bij Bonhoeffer wellicht ideaal zou zijn. Julia (GL, voltijds student) Julia groeide op in een christelijk gezin en gaat bijna wekelijks naar een gemeente van de PKN. Ze ervaart haar jeugd als een gelukkige periode, tot ze aan het einde van de basisschool gepest wordt. Dit luidt een periode in van onzekerheid en twijfel aan haar geloof. Hoewel ze er soms ook kracht uit haalt, vraagt ze zich herhaaldelijk af waarom God niet ingrijpt als mensen zo naar zijn. Ze voelt zich bang, onzeker en kwetsbaar. Als ze zestien jaar is, gaat ze naar een andere school waar ze niet langer gepest wordt en vriendschappen ontwikkelt met christelijke meisjes. Julia bezoekt met hen de EO-jongerendag en kijkt buiten haar eigen kerkmuren. Ze ziet deze periode als een fase van groei in persoonlijkheid en geloof. Op het MBO krijgt ze ook moslimvriendinnen. Dit heeft mij laten inzien dat God ondoorgrondelijk is, stelt ze. Op de christelijke basisscholen waar ze stage loopt, raakt ze geïnspireerd door de godsbeelden van de kinderen. Op haar achttiende krijgt ze verkering met een jongen uit de kerk, die een reformatorische school bezoekt. Deze wereld is nieuw voor haar en verwart haar. Houdt God dan niet van mensen? In die periode wordt bij haar vader kanker geconstateerd. Julia is boos op God, omdat ze het niet eerlijk vindt dat iemand die zo goed volgens het geloof leeft deze ziekte krijgt. Toch vinden Julia en haar vriend ook troost: Zo werden onze tranen gedroogd en vonden we in Gods grote symbool kracht en troost terug. De regenboog kreeg veel waarde in onze levens. Niet lang daarna start ze aan de CHE. Ze vertelt kritisch en nieuwsgierig te zijn in relatie tot medestudenten. Vooral de mededeling van een andere student dat hij naar de opleiding gebracht was door God, roept bij haar veel vragen op. Naar eigen zeggen werd ze vervolgens door medestudenten in het hokje vrijzinnig gestopt. Julia voelt zich niet serieus genomen, verdrietig en tegelijk buiten de groep staan. Deze fase in haar leven beschrijft ze als lang en moeilijk door de geloofstwijfels en de ziekte van haar vader. Ze ervaart in alles wel dichter bij haar familie, man en God te komen. Wat betreft de opleiding doet ze een ontdekking: dat ze deze volgt voor zichzelf en niet voor anderen, of om vriendschappen te maken. Ze heeft een vriendin waar ze het geloof mee kan delen en kan genieten van het leven. Haar vader overlijdt. Veel steun ervaart ze vanuit haar stageplek, de kerk en de SLB er van de opleiding, maar niet van haar klasgenoten. Inmiddels is Julia docent godsdienst/ levensbeschouwing op een pluriformchristelijke school voor het voortgezet onderwijs. In haar omgang met Kwetsbaarheid en omvorming Lectoraat Geestelijk Leiderschap

23 jongeren, in kerk en op school, probeert ze hen te leren om kritisch te zijn, maar ook open te staan voor andere vormen van geloven en religies. Laten we over kerkmuren heenkijken en elkaar leren kennen, is haar devies. Centraal voor haar in het geloof is dat iedere mens, ongeacht religie of geaardheid, waardevol is, en liefde en vriendschap verdient. Julia vertelt dat ze pas een ontmoeting heeft gehad met God en kijkt daar op deze manier naar: Niet zozeer dat ik een gesprek heb gehad of een visioen, maar meer een rode draad heb ontdekt in mijn leven. Op elk moment is God er geweest, ook al dacht ik dat Hij ver weg was. Deze rode draad is belangrijk geweest en overkoepelt mijn leven als een regenboog. Ik ben gegroeid en geworden als de persoon die ik nu ben. Ik heb veel levenservaring, sta stevig in mijn schoenen en weet goed wat ik wil. Ik laat mij niet meer zo snel afwijzen of in een hokje stoppen als voorheen, maar blijf wie ik ben. Julia ziet dat zij door alle ervaringen haar eigen levensbeschouwing heeft opgebouwd. In de opleiding heeft Julia veel geleerd over de verschillende wijzen van geloofsbeleving die ze bij haar klasgenoten aantrof. Door vakken als kerkgeschiedenis, filosofie en godsdienstwetenschappen heeft haar geloof meer diepgang en inhoud gekregen, zo vindt ze zelf. Ook heeft ze geleerd de vertaalslag te maken tussen de leefwereld van jongeren en christelijke vraagstukken. Ze had graag meer geleerd over andere religies, omdat ze dit veel in haar werkt tegenkomt. Deze onderwerpen moest ze vaak als zelfstudie doen, wat ze achteraf jammer vindt. Wat betreft de spirituele vorming had ze graag meer uitdrukkelijk de vrijheid gekregen om te geloven wat je wilt. Ze vindt het lastig om vijf jaar lang als vrijzinnig te zijn bestempeld: Ik kon hoog of laag springen, ik bleef de vrijzinnige. Ze wenst dat in de opleiding meer ruimte wordt gecreëerd om mensen in hun waarde te laten, omdat dit medestudenten vaak niet lukt. Christiaan (GPW, deeltijds student) Christiaan groeide op in een gereformeerd gezin. Geloof en kerk speelden een vanzelfsprekende maar vaak ook niet persoonlijke rol in zijn jonge leven. Er waren weinig eigen keuzes rondom het geloof en de kerk. Voor Christiaan was er het bekende rijtje: gereformeerd gezin, een gereformeerde basis (en later middelbare) school en de kerk. Ze vormden een soort drie-eenheid. Zijn ouders heeft hij als rechtlijnig ervaren rondom het geloof. Christiaan volgde zijn ouders in hun denkbeelden. Hij ervoer ook een diepe angst voor afwijzing door God. In zijn pubertijd was het erg spannend thuis. Een van zijn gezinsleden liep weg uit huis en een periode van grote onzekerheid brak aan. Uiteindelijk bleek het gezinslid te lijden aan een ernstige psychische aandoening. Christiaan was bang zelf deze aandoening ook te hebben, hij voelde zich verantwoor-delijk voor de situatie die was ontstaan. Terugkijkend op deze periode herinnert hij zich de grote angst voor God. God was in zijn beleving ver weg. Hij leed aan de 23

24 gedachte dat zijn geloof nooit goed genoeg zou zijn. Deze periode werd gevolgd door een tijd waarin hij zelf op zoek ging naar antwoorden op de vragen die hij met zich meedroeg. Een bijeenkomst van Soul Survivor die hij bijwoonde, bracht een doorbraak te weeg. Hij zegt zelf dat hij in die bijeenkomst zijn angst aan God heeft kunnen geven. Er veranderde veel hierna, mede dankzij de vele gesprekken met vrienden en bijbelstudiegroepen buiten de kerk. Hij bezocht een bijbelschool en ervoer hier door de vakken en ontmoetingen een intellectuele groei. Terugkijkend vormden de medestudenten voor Christiaan een alternatieve gemeenschap. Deze hielp hem om zijn haatliefde verhouding met de kerk weer een beetje in balans te trekken. De gesprekken en ontmoetingen leidden uiteindelijk tot een stuk verwerking van zijn achtergrond. In deze periode ziet hij verandering in zijn verhouding tot God. Er is meer rust en overgave, de vragen en onzekerheid zijn niet meer bepalend. Naast zijn werk begon hij in deeltijd aan de hbo-theologie opleiding aan de CHE. Door de vakken ervoer hij een sterke impuls om zijn geloofsleven verder in te vullen en te onderbouwen. Naast de pastorale gesprekken die hij ontving, voedde de opleiding zijn geloof en bespeurde hij een nieuwe weg in zijn geloof. De verbondenheid met vrienden groeit, samen met hen maakt hij een ontwikkeling door. De opleiding hielp hem in de praktijk handen en voeten te geven aan het geloof. De inhoudelijke vakken speelden daarin voor Christiaan een grote rol. Vooral Oude en Nieuwe Testament en Dogmatiek waren de smaakmakers in dit verband. De combinatie van studie (theoretisch) en praktijkopdrachten beviel hem goed. Hij vindt dat hij door de opleiding zelf ook volwassener is geworden, evenwichtiger en meer in staat om zoekend zijn weg te gaan. In zijn beleving moet het accent in de opleiding vooral liggen op de vorming met het oog op het wandelen met God. Hij wijst ook op de noodzakelijke openheid van docenten over hun eigen leven en geloof. Meer aandacht zou gegeven kunnen worden, vindt hij, aan de verbinding tussen de rol van geloof in het werk en in de privé-sfeer gezien de ervaren kloof op dit punt bij velen. Ook meer aandacht zou er aan gebed gegeven kunnen worden. Christiaan ziet de ontmoeting met God als een centraal punt in de opleiding. Helpend is in zijn ogen ook een inhoudelijk aanbod voor alumni, waarmee de verbindingen tussen praktijk en studie meer aandacht kunnen krijgen. Inmiddels heeft Christiaan de weg naar de kerk teruggevonden. Hij is actief lid van een gemeente en draait mee in een aantal activiteiten. Er zijn minder vanzelfsprekendheden in zijn leven, hij ervaart het als een verrijking van zijn bestaan. 5.2 De bagage van studenten hoe komen ze binnen? Hoe kwamen de studenten aan het begin van hun opleiding binnen? Wat hadden ze meegemaakt en hoe was hun start? In de Kwetsbaarheid en omvorming Lectoraat Geestelijk Leiderschap

25 eerste plaats is van belang te benadrukken dat studenten zeer gemotiveerd binnen komen. Ze hebben immers zelf besloten om hbo-theologie te gaan studeren. Een groot gedeelte komt rechtstreeks vanuit het voortgezet onderwijs. Sommigen hebben een vooropleiding gedaan, zoals De Wittenberg. Weer andere studenten komen van een andere hbo-opleiding. Tot slot is er de groep studenten met een late roeping die op latere leeftijd theologie gaat studeren Eerdere opleiding Drie studenten volgden een sociale hbostudie en kregen de behoefte om mensen op geestelijk-pastoraal vlak te helpen. In de opleiding GPW vinden ze meer ruimte om hun geloof handen en voeten te geven dan in een sociale opleiding. De grondmotivatie blijft, net als voor de andere studie, dat ze graag mensen willen helpen Een spirituele ervaring Soms hebben mensen een bijzondere spirituele ervaring meegemaakt, waardoor zich aangetrokken voelen tot de studie theologie. Ze hebben belijdenis gedaan, zich laten dopen of zijn overgestapt naar een andere kerk. Veel spirituele ervaringen zijn beleefd op conferenties of bijeenkomsten van christelijke netwerken zoals TRIN, Soul Survivor of EO Ronduit. Soms zijn ook plaatselijke jeugdverenigingen en kerkelijke gemeenschappen een belangrijke voedingsbron voor het geloof. In een volgende paragraaf komen deze netwerken aan bod, omdat zij ook gedurende de opleiding een belangrijke rol kunnen blijven spelen. Willine vertelt daarover haar spirituele ervaring: Ik herinner me een avond waarop het erg slecht ging en ik letterlijk uren op mijn knieën God smeekte me te helpen. Die avond ervoer ik Gods nabijheid waardoor ik me sterker begon te voelen. De zekerheid dat God me niet los laat en dat ik mag leven vanuit Hem, door Zijn Zoon, nam steeds meer toe en ik wist zeker wat ik wilde studeren: Theologie. Ik wilde andere mensen vertellen van de enige troost die er is in dit leven. De motivatie om theologie te studeren gaan ligt in het helpen van mensen, het verdiepen van het eigen geloof tot het verkondingen van het geloof. Het blijkt niet altijd eenvoudig deze motivatie te behouden, ondanks het aanvankelijke enthousiasme: Ook Anita voelt een sterke motivatie bij aanvang van de opleiding: Ik heb binnen de opleiding heel erg wisselende ervaringen. Ik begon aan de opleiding met veel enthousiasme en een wens om te groeien in kennis en spiritualiteit. Ik had ook sterk het gevoel dat God wilde dat ik dit zou gaan doen Uiteenlopende moeilijke privésituaties Zoals we al zagen in de portretten hebben studenten vaak al van alles meegemaakt. Een aantal kampt met depressiviteit tijdens de puberteit. Een respondent deed een zelfmoordpoging gedurende de middelbare schooltijd. Ook tijdens de opleiding houdt het type internaliserende problematiek, depressie, maar ook angst aan. Sommige studenten zijn gepest en 25

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Handreiking bij een spirituele zoektocht.

Handreiking bij een spirituele zoektocht. Handreiking bij een spirituele zoektocht. Deze handreiking hoort bij: Oud- en nieuw- katholiek. De spirituele zoektocht van die andere katholieken. Door Joris Vercammen. Valkhof pers 2011. Het boek is

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

DE COMPETENTIES VAN DE PREDIKANT EN DE GEESTELIJK VERZORGER

DE COMPETENTIES VAN DE PREDIKANT EN DE GEESTELIJK VERZORGER DE COMPETENTIES VAN DE PREDIKANT EN DE GEESTELIJK VERZORGER De PThU kent twee competentieprofielen, die voor de gemeentepredikant en die voor de geestelijk verzorger. Ze verschillen in onderdelen, maar

Nadere informatie

DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK

DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 12 3 4 INLEIDING Een ieder die niet zijn kruis draagt en achter Mij aankomt, die

Nadere informatie

Een Visioen van Liefde

Een Visioen van Liefde Een Visioen van Liefde Orthen, april 2012 WIE ZIJN WIJ? De oorsprong van de gemeenschap San Salvator ligt in de rooms-katholieke traditie, en voelt zich van daaruit verbonden met de Bijbel, geïnspireerd

Nadere informatie

Vragen pas gepromoveerde

Vragen pas gepromoveerde Vragen pas gepromoveerde dr. Maaike Vervoort Titel proefschrift: Kijk op de praktijk: rich media-cases in de lerarenopleiding Datum verdediging: 6 september 2013 Universiteit: Universiteit Twente * Kun

Nadere informatie

Kennismakingsvragen:

Kennismakingsvragen: Kennismakingsvragen: 1. Als je op een onbewoond eiland belandde, welke 3 dingen zou je dan in ieder geval bij je willen hebben? 2. Wat is je vroegste jeugdherinnering? 3. Wat heeft je doen besluiten om

Nadere informatie

Identiteitsdocument Sprank

Identiteitsdocument Sprank Identiteitsdocument Sprank Christenen in hart en zorg Vanuit Gods liefde, zorgen wij voor elkaar. GOD Dit doen we samen met je familie en vrienden. Jij mag rekenen op een veilig thuis. Vragen over jouw

Nadere informatie

Aan alle jongeren in België

Aan alle jongeren in België Aan alle jongeren in België Beste jongeren, De paus roept regelmatig elke twee of drie jaar bisschoppen van de hele wereld bijeen, om samen na te denken over belangrijke thema s uit het leven van de Kerk

Nadere informatie

Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders

Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders Auteurs: Drs. G. van der Meulen Referentie: WvdJ/SL 11.0426 Datum: maart 2007 Het lectoraat Morele vorming in het

Nadere informatie

Resultaten onderzoek seksualiteit

Resultaten onderzoek seksualiteit Resultaten onderzoek seksualiteit Augustus 2015 In opdracht van Way of Life en de NPV Uitgevoerd door Direct Research www.wayoflife.nl www.npvzorg.nl Conclusies Kennis Seksuele voorlichting Opvattingen

Nadere informatie

Afgeronde onderzoeksprojecten Lectoraat Zorg voor Mensen met een Verstandelijke Beperking (periode 2008 2012)

Afgeronde onderzoeksprojecten Lectoraat Zorg voor Mensen met een Verstandelijke Beperking (periode 2008 2012) Afgeronde onderzoeksprojecten Lectoraat Zorg voor Mensen met een Verstandelijke Beperking (periode 2008 2012) In de periode 2008-2012 heeft het Lectoraat Zorg voor Mensen met een Verstandelijke Beperking

Nadere informatie

Analyse, conclusie en adviezen Youth Conversion, een onderzoek naar wat belangrijke factoren zijn in hoe niet-christelijke jongeren tot geloof komen

Analyse, conclusie en adviezen Youth Conversion, een onderzoek naar wat belangrijke factoren zijn in hoe niet-christelijke jongeren tot geloof komen Dit onderzoek werd gedaan in opdracht van de Evangelische Alliantie Analyse, conclusie en adviezen Youth Conversion, een onderzoek naar wat belangrijke factoren zijn in hoe niet-christelijke jongeren tot

Nadere informatie

Evaluatie Curriculum Onderzoek in de opleiding

Evaluatie Curriculum Onderzoek in de opleiding Evaluatie Curriculum Onderzoek in de opleiding Helmond, 16 juni 2016 Puck Lamers Master Onderwijswetenschappen Radboud Universiteit Nijmegen drs. Monique van der Heijden dr. Jeannette Geldens Kempelonderzoekscentrum

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

MET TWEE BENEN IN DE WERELD

MET TWEE BENEN IN DE WERELD 62 MET TWEE BENEN IN DE WERELD 63 VRAGEN AAN EEN CHRISTELIJKE LERAAR OP EEN NIET-CHRISTELIJKE SCHOOL Marloes Hoencamp 64 Wie ben je? En waar geef je les? Mijn naam is Marco van der Spek, 26 jaar, en ik

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding. Resultaten. 1. Kerklidmaatschap en kerkbezoek

RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding. Resultaten. 1. Kerklidmaatschap en kerkbezoek RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding De enquête waarvan de resultaten hier gepresenteerd worden, is georganiseerd door de Christelijke Gereformeerde Kerk en de Vrije

Nadere informatie

Gerecht van je keuze. Kaarten op tafel. Hartstochten en verlangens. Uit je eigen keuken. Om aan te proeven. je eigen onderwerp

Gerecht van je keuze. Kaarten op tafel. Hartstochten en verlangens. Uit je eigen keuken. Om aan te proeven. je eigen onderwerp Uit je eigen keuken Gerecht van je keuze je eigen onderwerp We gaan rond de tafel met elkaar in gesprek over dat onderwerp dat jij graag aan wil kaarten in gezelschap van een groep vrienden en bekenden

Nadere informatie

De mantelzorg DER LIEFDE

De mantelzorg DER LIEFDE De mantelzorg DER LIEFDE Ongeveer 3,5 miljoen Nederlanders zorgen onbetaald en langdurig voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende partner of familielid. Ook op de HAN zijn veel medewerkers

Nadere informatie

in verbinding schoolplan 2012-2016

in verbinding schoolplan 2012-2016 in verbinding schoolplan 2012-2016 Onze kernwaarden Zo werken we samen Verantwoording Visie Verantwoordelijkheid Verbinding Vertrouwen Vrijheid Waarom zijn we er? De Jacobus Fruytier scholengemeenschap

Nadere informatie

Preekschets voor 26 mei 2013 Trinitatis. Lezingen : Spreuken 8:22-31 en Johannes 3:1-13

Preekschets voor 26 mei 2013 Trinitatis. Lezingen : Spreuken 8:22-31 en Johannes 3:1-13 Preekschets voor 26 mei 2013 Trinitatis Lezingen : Spreuken 8:22-31 en Johannes 3:1-13 De teksten gelezen De twee schriftlezingen geven twee manieren van kijken naar God : Spreuken (het lied van de wijsheid)

Nadere informatie

Begrippenkader Studieloopbaanbegeleiding en Reflectie

Begrippenkader Studieloopbaanbegeleiding en Reflectie Begrippenkader Studieloopbaanbegeleiding en Reflectie Kariene Mittendorff, lectoraat Innovatief en Effectief Onderwijs Studieloopbaanbegeleiding Binnen scholen wordt op verschillende manieren gewerkt aan

Nadere informatie

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende

Nadere informatie

Reflectieverslag. Stages of concern. Jan-Hessel Boermans

Reflectieverslag. Stages of concern. Jan-Hessel Boermans Reflectieverslag Stages of concern Jan-Hessel Boermans Motivatie Sinds augustus 2010 ben ik werkzaam in het onderwijs als groepsleerkracht op een cluster 4 school. Een baan met veel afwisseling en een

Nadere informatie

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen vandaag wil ik dit gebod toepassen op het geloofsgesprek onderwerp van de gemeenteavond komende week onze overtuiging is dat zulke gesprekken hard nodig zijn voor de opbouw van onze gemeente tegelijk is

Nadere informatie

Ontmoeten is gewoon doen

Ontmoeten is gewoon doen Ontmoeten is gewoon doen Aris de Pater Dit materiaal is onderdeel van het compendium over christelijk leraarschap, van het lectoraat Christelijk leraarschap van Driestar hogeschool. Zie ook www.christelijkleraarschap.nl.

Nadere informatie

1. (GELOOFS)BASIS VOOR EEN ECHTE BIJBELSE JONGERENWERKER

1. (GELOOFS)BASIS VOOR EEN ECHTE BIJBELSE JONGERENWERKER Bijbels jongerenwerk 1. (GELOOFS)BASIS VOOR EEN ECHTE BIJBELSE JONGERENWERKER Lezen: Johannes 15:1-6 Nadat Jezus met zijn discipelen was opgestaan van de gemeenschappelijke maaltijd, je kan dat lezen in

Nadere informatie

Naar een beleidsplan voor de PG Lemmer

Naar een beleidsplan voor de PG Lemmer Naar een beleidsplan voor de PG Lemmer Inleiding In de komende maanden willen we als kerkenraad een beleidsplan opstellen voor de komende vijf jaar. Iedereen die op dit moment op de één of andere manier

Nadere informatie

Mijn gelijk en ons geluk

Mijn gelijk en ons geluk 1 Mijn gelijk en ons geluk Een model voor bezinning op het omgaan met verscheidenheid in de gemeente Als de kerkenraad besluit tot het starten van een bezinningsproject over omgaan met verscheidenheid,

Nadere informatie

Motieven 1: Een wereld

Motieven 1: Een wereld Motieven 1: Een wereld Doelstellingen: Doel eerste subthema Een wereld om vrij te zijn De catechisanten leren inzien dat vrijheid in Bijbelse zin bij het leven van mensen hoort en ze vormen een mening

Nadere informatie

Leerplanschema Minor Psychologie

Leerplanschema Minor Psychologie Minor Psychologie 1 Inleiding Waarom houden mensen zich niet aan dieetvoorschriften? Hoe kan ik ze dan stimuleren om dat wel te doen? Hoe kan ik teamsporters leren om beter om te gaan met zelfkritiek?

Nadere informatie

Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen?

Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen? Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen? Familie of naaste zijn van iemand die zichzelf beschadigt kan erg moeilijk zijn. Iemand van wie je houdt doet zichzelf pijn en het lijkt alsof je niks kunt

Nadere informatie

EMOTIONELE INTELLIGENTIE

EMOTIONELE INTELLIGENTIE EMOTIONELE INTELLIGENTIE drs. S. van den Eshof 1 SITUATIE Wat zijn emoties en welke invloed hebben ze op ons leven? Sommige mensen worden bestempeld als over-emotioneel, terwijl anderen van zichzelf vinden

Nadere informatie

Mét code voor 11 online video s!

Mét code voor 11 online video s! Mét code voor 11 online video s! 5 Voorwoord Mijn eerste kennismaking met de bijbelstudies van Beth Moore was in 2006 in onze gemeente in Amerika. Mijn echtgenoot Mark had kort daarvoor zijn baan opgezegd

Nadere informatie

Christus als leerling volgen

Christus als leerling volgen Christus als leerling volgen Voorbereiding voor de huisbezoeken van 2014/2015 Het was in Antiochië dat de leerlingen voor het eerst christenen werden genoemd. In onze verhouding tot de Heer kan het waardevol

Nadere informatie

Beleidsplan van de Regenboogkerk te Epe voor 2011 tot en met 2015

Beleidsplan van de Regenboogkerk te Epe voor 2011 tot en met 2015 Beleidsplan van de Regenboogkerk te Epe voor 2011 tot en met 2015 Identiteit De Regenboogkerk van Epe vormt een gemeenschap van gelovigen. Het geloof dat hen samenbindt stoelt op de Bijbel. De kern van

Nadere informatie

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven ecourse Moeiteloos leren leidinggeven Leer hoe je met minder moeite en tijd uitmuntende prestaties met je team bereikt 2012 Marjan Haselhoff Ik zou het waarderen als je niets van de inhoud overneemt zonder

Nadere informatie

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één De scholen van Catent - afzonderlijk en gezamenlijk - zijn als een

Nadere informatie

Taal is de basis voor alles

Taal is de basis voor alles Taal is de basis voor alles Vanja Mikus kwam als ervaren verpleegster naar Nederland. In haar geboorteland Bosnië had ze de opleiding afgerond en drie jaar werkervaring in een algemeen ziekenhuis opgedaan.

Nadere informatie

Signaalkaart Jongeren

Signaalkaart Jongeren Signaalkaart Jongeren Naam: Mike de Boer Inhoudsopgave Inleiding... 3 Signaalkaart Mike... 5 Toelichting op de uitslag... 6 Pagina 2 van 8 Inleiding Op 14 maart 2014 heeft Mike de Boer de Signaalkaart

Nadere informatie

Huwelijkscatechese ds. Willem Smouter, NGK Ede

Huwelijkscatechese ds. Willem Smouter, NGK Ede Huwelijkscatechese ds. Willem Smouter, NGK Ede In de Nederlands Gereformeerde Kerk Ede wordt twee keer per jaar een huwelijkscatechese aangeboden, die vijf avonden duurt. Hieronder volgt een overzicht

Nadere informatie

De Beroepsstandaard wordt aangepast op de volgende punten.

De Beroepsstandaard wordt aangepast op de volgende punten. BESLUIT VAN DE ALGEMENE LEDENVERGADERING VAN DE VGVZ (7 JUNI 2010) inzake het advies van de Commissie Spiritualiteit en Beroepsstandaard vastgesteld te Amsterdam door de Algemene Leden Vergadering van

Nadere informatie

Pastoraat wat is dat?

Pastoraat wat is dat? Pastoraat wat is dat? Eigenlijk best een lastige vraag! Pastoraat daar zijn heel veel dikke boeken over geschreven. Maar na het lezen weet je het soms nog niet!? Daarom mogen jullie een paar minuten daar

Nadere informatie

Minicursus Verbindend Communiceren. Geschreven door: Jan van Koert

Minicursus Verbindend Communiceren. Geschreven door: Jan van Koert Minicursus Verbindend Communiceren Geschreven door: Jan van Koert Geweldloze communicatie is een wijze van communiceren die leidt tot gehoord en verstaan worden. Met helderheid, zonder beschuldigen en

Nadere informatie

Vooraf: Kern: participatie, van passief naar actief door in te zetten op groeien in geloof en zelfstandigheid = Hebr.6:1-3 groeien in geloof en kennis

Vooraf: Kern: participatie, van passief naar actief door in te zetten op groeien in geloof en zelfstandigheid = Hebr.6:1-3 groeien in geloof en kennis Werkvelden & uitdagingen Catechisatie, De jongeren in hedendaagse taal, communicatie en vorm vertellen van Gods grootheid en liefde vanuit de bijbel (Geloofsinhoud & Verdieping) Vereniging, Jongeren uitdagen

Nadere informatie

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool NAAM September 2009 In september en oktober 2009 was de Levend evangelie Gemeente bezig met het onderwerp 40 DAGEN GEBED. Om gemeente breed

Nadere informatie

narratieve zorg Elder empowering the elderly

narratieve zorg Elder empowering the elderly narratieve zorg Elder empowering the elderly huisbezoek 1: KENNISMAKING - 2 - KENNISMAKING - huisbezoek 1- a kennismaking huisbezoek 1: KENNISMAKING a vertrouwelijkheid individueel in teamverband naar

Nadere informatie

EEN ZAMBIAANSE SPIEGEL

EEN ZAMBIAANSE SPIEGEL 26 EEN ZAMBIAANSE SPIEGEL Marike Spruyt - de Kloe / Willemieke Reijnoudt De grootste kracht van christelijk onderwijs is dat het bijdraagt aan karakterverandering. Op onze school komen kinderen uit arme

Nadere informatie

Verschillen in geloven. Over geloofsopvoeding als je verschillend gelooft. Mogelijkheden voor twee soorten bijeenkomsten

Verschillen in geloven. Over geloofsopvoeding als je verschillend gelooft. Mogelijkheden voor twee soorten bijeenkomsten Verschillen in geloven Over geloofsopvoeding als je verschillend gelooft Verschillen in geloven is een themaboekje uit de serie Zijsprong. Deze serie hoort bij het bewaarmagazine Spring, opvoeden en geloven

Nadere informatie

Voorwoord Met oprechte blijdschap schrijf ik het voorwoord voor dit boek. Ik ken Henk Rothuizen al vele jaren en heb hem zien opgroeien tot een man van God, met een bediening die verder reikt dan zijn

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Postmaster opleiding spelpsychotherapie. De docenten hebben veel ervaring, staan dichtbij het werkveld en halen het beste in je naar boven.

Postmaster opleiding spelpsychotherapie. De docenten hebben veel ervaring, staan dichtbij het werkveld en halen het beste in je naar boven. mensenkennis De docenten hebben veel ervaring, staan dichtbij het werkveld en halen het beste in je naar boven. Postmaster opleiding spelpsychotherapie Postmaster opleiding spelpsychotherapie Kinderen

Nadere informatie

Pas op voor eenrichtingsverkeer bij evangelisatie

Pas op voor eenrichtingsverkeer bij evangelisatie Pas op voor eenrichtingsverkeer bij evangelisatie Voor de eerste christenen was evangelisatie een dagelijkse zaak. Hun ijver in de verspreiding van het evangelie zette de toenmalige wereld op zijn kop.

Nadere informatie

Handleiding bij de studielessen voor groep 1-3 van de basisschool NAAM

Handleiding bij de studielessen voor groep 1-3 van de basisschool NAAM Handleiding bij de studielessen voor groep 1-3 van de basisschool NAAM September 2009 In september en oktober 2009 is de Levend Evangelie Gemeente gemeentebreed bezig met het onderwerp GEBED. Op verzoek

Nadere informatie

Preek over zondag 25 (viering H. Avondmaal en bediening H. Doop)

Preek over zondag 25 (viering H. Avondmaal en bediening H. Doop) Preek over zondag 25 (viering H. Avondmaal en bediening H. Doop) Gemeente van Jezus Christus, gasten, Vandaag zijn we getuigen geweest van de bediening van de Heilige Doop aan de kleine Linde Veenstra.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Hoofdstuk 1 vormt de algemene inleiding van het proefschrift. In dit hoofdstuk beschrijven wij de achtergronden, het doel, de relevantie en de context van het onderzoek, en de

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Ik heb een boek in de kast staan, met de titel: Wat doen wij als we bidden? Ik moest aan dit boek denken bij de voorbereiding van deze dienst. Afgelopen

Nadere informatie

Wat er ook aan de hand is, de gevolgen zijn hetzelfde. Je bent een aantal lichamelijke functies, die je voorheen als vanzelfsprekend aannam, kwijt.

Wat er ook aan de hand is, de gevolgen zijn hetzelfde. Je bent een aantal lichamelijke functies, die je voorheen als vanzelfsprekend aannam, kwijt. Hoofdstuk 7 Emoties Nu is het tijd om door te gaan. Je hebt je dwarslaesie, je bent hopelijk klaar met al de medische dingen, nu is het tijd om ook je gevoelens aandacht te geven. Dus: ga lekker zitten,

Nadere informatie

Rapportage online marktonderzoek Wat maakt succes?

Rapportage online marktonderzoek Wat maakt succes? Rapportage online marktonderzoek Wat maakt succes? December 2007 / Januari 2008 Door: Marco Bouman, Impulse, Strategie & Marketing Februari 2008 2008 Marco Bouman, alle rechten voorbehouden Het is niet

Nadere informatie

Rivieren van levend water zullen stromen uit het hart van wie in mij gelooft (Joh. 7:3 8)

Rivieren van levend water zullen stromen uit het hart van wie in mij gelooft (Joh. 7:3 8) - Identiteit - Hogeschool Viaa heeft als grondslag de Bijbel. Zij erkent deze als het betrouwbare en geïnspireerde Woord van God, zoals dat verwoord is in het gereformeerde belijden en zij beschouwt de

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

mind heart body food home

mind heart body food home Inleiding 7 Een moment voor jezelf 11 Retreat your mind 16 Retreat your heart 36 Retreat your body 50 Retreat your food 82 Retreat your home 106 Extra tips 118 Dankwoord 125 Retreat Yourself_binnenwerk2.indd

Nadere informatie

PVA Jaar 2. Stefan Timmer S1001410 Klas: CE 2b

PVA Jaar 2. Stefan Timmer S1001410 Klas: CE 2b PVA Jaar 2 Stefan Timmer S1001410 Klas: CE 2b Inhoudsopgave blz. Voorblad - Inhoudsopgave 2 Plan van aanpak tweede jaar 3-4 Bijlage 1: Algemene domeincompetenties 5-6 (wat heb ik geleerd) Bijlage 2: Belangrijkste

Nadere informatie

Didactische opmerkingen bij de belijdeniscursus Ja, ik geloof

Didactische opmerkingen bij de belijdeniscursus Ja, ik geloof Didactische opmerkingen bij de belijdeniscursus Ja, ik geloof Kees van Dusseldorp - Schildwolde, juni 2015 Leuk dat je met deze belijdeniscursus aan het werk gaat! Graag praat ik je even bij over de achterliggende

Nadere informatie

breder langer dieper hoger

breder langer dieper hoger breder langer dieper hoger breder langer dieper hoger Tien bijbelstudies met portretten uit Gods wereldwijde kerk Iwan Dekker & Mathilde Schouwstra Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer Bij de productie

Nadere informatie

Dé stappen om je doel te bereiken: de combinatie van de creatiespiraal en het enneagramprocesmodel. Ontspannen. Handelen

Dé stappen om je doel te bereiken: de combinatie van de creatiespiraal en het enneagramprocesmodel. Ontspannen. Handelen Van wens naar doel Dé stappen om je doel te bereiken: de combinatie van de creatiespiraal en het enneagramprocesmodel. Het combinatiemodel Ontspannen Doel bereiken Willen/wensen Verbeelden/ verheugen Geloven/

Nadere informatie

Werk van barmhartigheid Wanneer heb ik U gezien

Werk van barmhartigheid Wanneer heb ik U gezien Bezoekwerk Aartsbisdom Utrecht Diocesane diaconale dienstverlening Werk van barmhartigheid Wanneer heb ik U gezien? Bezoekwerk van uit de katholieke geloofsgemeenschap Inzicht in: soorten van bezoekwerk

Nadere informatie

Advies Rapport Zoek ieders Talent & Excelleer! Hoe excellentie ook in het hoger onderwijs kan worden gestimuleerd

Advies Rapport Zoek ieders Talent & Excelleer! Hoe excellentie ook in het hoger onderwijs kan worden gestimuleerd Advies Rapport Zoek ieders Talent & Excelleer! Hoe excellentie ook in het hoger onderwijs kan worden gestimuleerd Samenvatting Excellentie kan het beste worden gestimuleerd door het coachen van de persoonlijke

Nadere informatie

Onderwijs met een plus

Onderwijs met een plus Onderwijs met een plus Ons onderwijs richting 2020 www.hoornbeeck.nl Doel Deze brochure bevat de strategische doelen van het Hoornbeeck College voor de periode 2015 2020. In vier hoofdlijnen schetsen we

Nadere informatie

6. Religie in de voorziening. a. Bezinnen en bidden. 1. Bidden en bezinnen met mensen met een mentale handicap

6. Religie in de voorziening. a. Bezinnen en bidden. 1. Bidden en bezinnen met mensen met een mentale handicap 6. Religie in de voorziening 1 1. Bidden en bezinnen met mensen met een mentale handicap 2. Vieren aangepast aan de geloofsgroeifasen 3. Enkele praktische voorbeelden 4. Een volledige viering 1. Bidden

Nadere informatie

Internationaal convivium Groningen

Internationaal convivium Groningen Internationaal convivium Groningen Stichting Ruimzicht 1 biedt met het internationale convivium in Groningen onderdak aan buitenlandse en Nederlandse studenten tezamen. Een convivium is een woongemeenschap

Nadere informatie

Kerk 20.21 Ik wens jullie vrede! Zoals de Vader mij heeft uitgezonden, zo zend ik jullie uit.

Kerk 20.21 Ik wens jullie vrede! Zoals de Vader mij heeft uitgezonden, zo zend ik jullie uit. Kerk 20.21 Ik wens jullie vrede! Zoals de Vader mij heeft uitgezonden, zo zend ik jullie uit. a. Inleiding Veel christenen verlangen ernaar hun leven met elkaar en met hun omgeving te delen met hun buren,

Nadere informatie

- de samenwerking met anderen die hetzelfde geloof belijden

- de samenwerking met anderen die hetzelfde geloof belijden Beleidsplan voor de periode 2013-2017 Als Hoeksteengemeente willen we met dit beleidsplan een richtlijn geven voor het leven van de Hoeksteengemeente in de komende vier jaar. Uitgangspunt van dit beleidsplan

Nadere informatie

Fundamenten van het Christelijk geloof. Deel 2: Omgang met God -Kringleidershandleiding-

Fundamenten van het Christelijk geloof. Deel 2: Omgang met God -Kringleidershandleiding- Fundamenten van het Christelijk geloof Deel 2: Omgang met God -Kringleidershandleiding- Beste kringleider, Hieronder vind je per hoofdstuk een aantal aanvullende gedachten bij het kringmateriaal Fundamenten

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Naar aanleiding van de lezingen vandaag, over het ophouden van de manna uit Jozua 5 en het teken van brood en vis uit Johannes 6, wil ik graag twee

Nadere informatie

God bestaat en Hij is belangrijk We hebben God nodig in ons leven Jezus: Zijn leven Jezus: Zijn dood Jezus: Zijn opstanding De Heilige Geest

God bestaat en Hij is belangrijk We hebben God nodig in ons leven Jezus: Zijn leven Jezus: Zijn dood Jezus: Zijn opstanding De Heilige Geest Basiscursus Christelijk geloof Module 1 Les 1: Les 2: Les 3: Les 4: Les 5: Les 6: Les 7: Les 8: God bestaat en Hij is belangrijk We hebben God nodig in ons leven Jezus: Zijn leven Jezus: Zijn dood Jezus:

Nadere informatie

7 STAPPEN NAAR BEVRIJDING ~ RICHTLIJNEN

7 STAPPEN NAAR BEVRIJDING ~ RICHTLIJNEN 7 STAPPEN NAAR BEVRIJDING ~ RICHTLIJNEN Stap 1: PROCLAMEREN VAN WAARHEID Proclameer Jezus volbrachte werk van het Kruis = vergeving & herstel. Proclameer Gods liefde, genade, vergeving, bevestiging en

Nadere informatie

GODSBEELDEN BIJBELSTUDIE VGSU BLOK

GODSBEELDEN BIJBELSTUDIE VGSU BLOK GODSBEELDEN BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 7 Avond 2... 8 Avond 3... 9 Avond 4... 10 3 4 INLEIDING Een relatie hebben met iemand is een abstract begrip, maar toch

Nadere informatie

Verschillen tussen leerlingen, leerkrachten en scholen Multiculturele school:

Verschillen tussen leerlingen, leerkrachten en scholen Multiculturele school: Mijn visie Deze foto past bij mij omdat ik voor het hoogst haalbare wil gaan. Ook al kost dit veel moeite. Ik heb doorzettingsvermogen, dat heb je ook nodig bij het beklimmen van een berg. Wanneer ik niet

Nadere informatie

MBO-HBO DOORSTROOMASSESSMENT

MBO-HBO DOORSTROOMASSESSMENT MBO-HBO DOORSTROOMASSESSMENT Jij en het hbo. een succesvolle combinatie? 1 UNIEKE KANS Jij en het hbo..een succesvolle combinatie? Unieke kans..test jezelf voor het hbo! Krijg zicht op jezelf Ontdek je

Nadere informatie

Geestelijk Klimaat onze identiteit. Pagina 1

Geestelijk Klimaat onze identiteit. Pagina 1 Geestelijk Klimaat onze identiteit Pagina 1 Adresgegevens Stichting Hervormde Scholen De Drieslag Lange Voren 88 3773 AS Barneveld Contactgegevens Dhr. A. van den Berkt (Algemeen Directeur) Telefoon: 0342-478243

Nadere informatie

Relatie <> Religie. Beste Galsem,

Relatie <> Religie. Beste Galsem, RelatieReligie BesteGalsem, Hetfeitdatjouwpatientnuopeenchristelijkevenementisisnietongevaarlijk.Hetgeestelijke levenvanjouwpatientzalgrotesprongenmakennaarhetkampvandevijandtoe.watikjou aanraadisomditnietafteremmen,maaromdittebederven.brengjouwpatientincontactmet

Nadere informatie

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG STUDENTEN DOEN UITSPRAKEN OVER DE ACADEMISCHE WERELD, HET VAKGEBIED EN HET BEROEPENVELD.. onderzoek niet zo saai als ik dacht werken in

Nadere informatie

Ieder Motto project heeft nu per week 16 uur ondersteuning van een geestelijk verzorger.

Ieder Motto project heeft nu per week 16 uur ondersteuning van een geestelijk verzorger. Wie betaalt de geestelijke verzorging buiten de instelling? Inleiding tijdens studiemiddag VGVZ 4 april 2014. Elly Prinse, Centrum Levensvragen /MOTTO Rotterdam. Beste mensen, Mijn bijdrage aan deze studiemiddag

Nadere informatie

Navigators Studenten Verenigingen. Praktische uitdagingen om te groeien in een getuigende levensstijl

Navigators Studenten Verenigingen. Praktische uitdagingen om te groeien in een getuigende levensstijl Navigators Studenten Verenigingen Praktische uitdagingen om te groeien in een getuigende levensstijl Voorwoord Binnen NSV zijn we in de Bijbelkringen vaak op een cognitieve manier bezig met de Bijbel.

Nadere informatie

Gereformeerd onderwijs 2.0

Gereformeerd onderwijs 2.0 Gereformeerd onderwijs 2.0 Eindrapport werkgroep Toekomst gereformeerd onderwijs Noord-Nederland Opdrachtgever: bestuur Noorderbasis, bestuur GBS De Wierde, bestuur GBS Eben Haëzer, bestuur VGSO, bestuur

Nadere informatie

STABLE LOVE, STABLE LIFE?

STABLE LOVE, STABLE LIFE? STABLE LOVE, STABLE LIFE? De rol van sociale steun en acceptatie in de relatie van paren die leven met de ziekte van Ménière Oktober 2011 Auteur: Drs. Marise Kaper Master Sociale Psychologie, Rijksuniversiteit

Nadere informatie

1. De methodiek Management Drives

1. De methodiek Management Drives 1. De methodiek Management Drives Management Drives is een unieke methodiek die u concrete handvatten biedt in het benaderen van de ontwikkeling van individu, team en organisatie. De methodiek kent een

Nadere informatie

ZONDAG 5 FEBRUARI. Lezen: Efeze 3:14-21 Zingen: Psalm 66:8 Op Toonhoogte lied 275:1 en 2. Zon op Zon onder Maan op Maan onder

ZONDAG 5 FEBRUARI. Lezen: Efeze 3:14-21 Zingen: Psalm 66:8 Op Toonhoogte lied 275:1 en 2. Zon op Zon onder Maan op Maan onder ZONDAG 5 FEBRUARI opdat u ten volle zou kunnen begrijpen, met alle heiligen, wat de breedte en lengte en diepte en hoogte is, en u de liefde van Christus zou kennen Efeze 3:18-19 Als christenen weten we

Nadere informatie

Gemeente in Christus,

Gemeente in Christus, Meditatie voor de dienst op 24 mei 2015, Pinksteren Gemeente in Christus, De grote vraag waar we ons als OP de laatste maanden over buigen, is: hoe blijven wij op een goede en verantwoorde manier kerk?

Nadere informatie

Handreiking voor overdenking en gebed Ook te downloaden via www.navigatorboeken.nl onder downloads

Handreiking voor overdenking en gebed Ook te downloaden via www.navigatorboeken.nl onder downloads Handreiking voor overdenking en gebed Ook te downloaden via www.navigatorboeken.nl onder downloads Deze handleiding biedt een manier om na te denken over Het zwerversevangelie, voor één hoofdstuk tegelijk.

Nadere informatie

EFEZE BIJBELSTUDIE VGSU BLOK

EFEZE BIJBELSTUDIE VGSU BLOK EFEZE BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 12 De Methoden... 13 3 4 INLEIDING Als thema voor dit blok hebben jullie gekozen voor

Nadere informatie

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens Inhoud Inleiding 9 1 Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding 11 1.1 Het beroep Social Work 11 1.2 Beelden over leren mentale modellen 15 1.3 Competentiegericht leren 16 1.4 Een open leerhouding 17 1.5 Leren

Nadere informatie

Bereid de jongeren voor, rust ze toe en laat ze los voor bediening in hun gemeente, hun maatschappij en in de wereld in zijn geheel.

Bereid de jongeren voor, rust ze toe en laat ze los voor bediening in hun gemeente, hun maatschappij en in de wereld in zijn geheel. Tiener- en jeugdwerk 1 Timotheüs 4:12 Niemand schatte u gering om uw jeugdige leeftijd, maar wees een voorbeeld voor de gelovigen in woord, in wandel, in liefde, in geloof en in reinheid. Jeugd, jongeren,

Nadere informatie

Aurelius Augustinus. Wie was Augustinus

Aurelius Augustinus. Wie was Augustinus Wie was Augustinus Aurelius Augustinus Op 1 juli a.s. wordt de Augustinusparochie opgericht. Eind november is tijdens een parochieavond voor de vier samenwerkende parochies verteld over de Heilige Augustinus.

Nadere informatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Weet jij in welke opzichten jij en je partner een prima relatie hebben en in welke opzichten je nog wat kunt verbeteren? Na het doen van de test en het lezen van de resultaten,

Nadere informatie

Openingsgebeden INHOUD

Openingsgebeden INHOUD Openingsgebeden De schuldbelijdenis herzien Openingsgebeden algemeen Openingsgebeden voor kinderen Openingsgebeden voor jongeren INHOUD De schuldbelijdenis herzien De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus

Nadere informatie

In de loop van de vele jaren dat ik in mijn bediening sta, constateerde

In de loop van de vele jaren dat ik in mijn bediening sta, constateerde INHOUDSOPGAVE Inleiding................................................... 5 1. Jezus en de doop........................................ 7 2. Het werk van de Heilige Geest.......................... 11

Nadere informatie