Bijlage 1 Verklarende woordenlijst

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bijlage 1 Verklarende woordenlijst"

Transcriptie

1 Bijlage 1 Verklarende woordenlijst a-priori kans a-posteriori kans absolute risico absolute risicoreductie (absolute risk reduction; ARR) absolute risicotoename (absolute risk increase; ARI) achterafkans achtergrondrisico associatiemaat attributief risico baseline risk betrouwbaarheid betrouwbaarheidsinterval bias (vertekening) blinde beoordeling testuitslagen zie voorafkans. zie achterafkans. zie risico. zie risicoverschil. zie risicoverschil. in diagnostisch onderzoek: de kans op de vermoede ziekte of aandoening op basis van een diagnostische testuitslag. kans (of risico) op de bestudeerde uitkomst in de controlegroep (referentiegroep). Ook baseline risk genoemd. zie effectmaat. zie risicoverschil. zie achtergrondrisico. afwezigheid van toevallige fouten. Bijvoorbeeld betrouwbaarheid van een meetinstrument: een meetinstrument is betrouwbaar als verschillende onderzoekers onafhankelijk van elkaar (of dezelfde onderzoeker op verschillende momenten) met dit meetinstrument vrijwel dezelfde uitkomsten kunnen (kan) verkrijgen. Ook wel reproduceerbaarheid genoemd. het interval van numerieke waarden waarvan we met een bepaalde zekerheid mogen aannemen dat de werkelijke waarde van de parameter erin ligt. Zo geeft een 95%-betrouwbaarheidsinterval de waarden aan waarvan we met 95% zekerheid mogen aannemen dat de werkelijke waarde van de bestudeerde parameter zich ertussen bevindt. Hoe smaller het betrouwbaarheidsinterval, des te preciezer de schatting van de waarde van de bestudeerde parameter. Een betrouwbaarheidsinterval wordt smaller naarmate er meer patiënten in het onderzoek zijn opgenomen. vertekening van de resultaten van een onderzoek door systematische fouten die worden veroorzaakt door de manier waarop een empirisch onderzoek is ontworpen en uitgevoerd. Zie ook selectiebias, informatiebias en confounding. in diagnostisch onderzoek: beoordeling van het resultaat van de ene test zonder kennis van het resultaat van de andere test (ofwel onafhankelijke (blinde) beoordeling van de indextest en de referentietest en vice versa). M. Offringa et al. (Red.), Inleiding in evidence-based medicine, DOI / , 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij

2 Bijlage 1 Verklarende woordenlijst 247 blindering in effectonderzoek onwetendheid over de toegewezen behandeling in effectonderzoek. blindering van de patiënt: door blindering van de patiënt wordt voorkomen dat deze door zijn voorkeuren bewust of onbewust een grotere compliance met het protocol zal hebben en de uitkomstmeting daardoor wordt beïnvloed. Blindering van de patiënt wordt bereikt door de index- en controlebehandeling uiterlijk identiek te maken (in de vorm van een placebobehandeling). blindering van de behandelaar: door blindering van de behandelaar wordt voorkomen dat deze, omdat hij op de hoogte is van de aard van de toegewezen behandeling een bepaald enthousiasme zal uitstralen (selectieve vergroting van het placebo-effect) en zich in verschillende mate aan het onderzoeksprotocol zal houden (door bijvoorbeeld aan de placebogroep aanvullende behandeling aan te bieden). blindering van de effectbeoordelaar: door blindering van de effectbeoordelaar wordt voorkomen dat deze de effecten van index- en referentiebehandeling verschillend zal beoordelen. indien een onderzoek als dubbelblind wordt beschreven betreft dit meestal blindering van de patiënt en de effectbeoordelaar. case-control study cohort cohortonderzoek confounding zie patiëntcontroleonderzoek. omschreven groep personen die in de tijd worden gevolgd. een onderzoek, uitgaande van cohorten van personen met de te onderzoeken determinant (bijvoorbeeld aanwezigheid van of blootstelling aan een risicofactor, schadelijke stof, leefstijlfactor, persoonskenmerk) en personen zonder die determinant. De onderzochte personen worden gevolgd in de tijd en dienen bij aanvang vrij te zijn van de onderzochte uitkomst en nog in staat te zijn de onderzochte uitkomst te krijgen. Per groep wordt vastgesteld hoeveel personen gedurende de follow-up periode de uitkomst krijgen. De sterkte van het verband tussen de determinant en de uitkomst kan worden uitgedrukt in een risicoverschil, een relatief risico of een odds-ratio. vermenging van het effect van de bestudeerde determinant (centrale determinant) op de uitkomst door andere determinanten. Een determinant is een confounder als deze zelf een onafhankelijke determinant is van de bestudeerde uitkomst én gerelateerd is met de centrale determinant, maar geen tussenschakel is in de keten tussen de centrale determinant en de uitkomst. Een voorbeeld van confounding: het relatieve risico voor het optreden van een myocardinfarct van personen met factor X ten opzichte van personen zonder factor X bedraagt 4. Als het percentage rokers onder personen met factor X hoger is dan onder personen zonder die factor, wordt een deel van de myocardinfarcten bij personen met X mogelijk veroorzaakt door roken. Na correctie in de analyse voor roken bedraagt het relatieve risico 2. Roken, een determinant van myocardinfarct, is in dit voorbeeld een confounder voor de relatie tussen factor X en myocardinfarct.

3 248 Inleiding in evidence-based medicine constructvaliditeit controlegroep criteriumvaliditeit cross-sectional study (transversaal onderzoek) cumulatieve incidentie doelmatigheid dwarsdoorsnedeonderzoek effectiveness effectiviteit effectmaat efficacy fout-negatieven fout-positieven de mate waarin de uitslagen van scores op een meetinstrument consistent zijn met de resultaten van andere meetinstrumenten. Het te valideren meetinstrument moet hoog correleren met andere meetinstrumenten die hetzelfde construct beogen te meten (convergente validiteit) en laag correleren met meetinstrumenten die een ander construct beogen te meten (divergente validiteit). in patiëntcontroleonderzoek: de groep personen zonder de bestudeerde ziekte of aandoening. de mate waarin de scores op een meetinstrument een adequate afspiegeling zijn van een gouden standaard. zie dwarsdoorsnedeonderzoek. de proportie (het percentage) van nieuw optredende gebeurtenissen (bestudeerde uitkomsten, ziektegevallen) in een omschreven groep personen (cohort) in een vastgestelde periode. Hetzelfde als het risico of de kans op de onderzochte gebeurtenis. werkzaamheid van een interventie vastgesteld in interventieonderzoek onder voor de onderzochte groep gangbare dagelijkse omstandigheden (medische zorg). Deze vorm van evaluatie omvat zowel de effectiviteit als het gangbare gebruik in de praktijk. Zie ook effectiviteit. onderzoek waarbij op één moment in de tijd de aan- of afwezigheid van zowel de determinant als de uitkomst vastgesteld wordt. Door het ontbreken van een volgorde in tijd tussen determinant en uitkomst is een dwarsdoorsnedeonderzoek doorgaans ongeschikt voor het vaststellen van causale relaties (behalve bij onveranderlijke determinanten die per definitie voorafgaan aan de uitkomst, bijvoorbeeld genetische factoren). zie doelmatigheid. werkzaamheid van een interventie zoals vastgesteld in interventieonderzoek onder ideale omstandigheden. Geeft antwoord op de vraag: hebben patiënten meer baat dan schade van deze interventie indien ze de instructies volledig opvolgen (volledig compliant zijn). Zie ook doelmatigheid. eenheid waarmee het effect in een groep afgezet wordt tegen dat in een andere groep. Voorbeelden van effectmaten (associatiematen) zijn het risicoverschil, het relatieve risico en de odds-ratio. zie effectiviteit. in diagnostisch onderzoek: personen die op grond van de uitslag van een diagnostische test (indextest) ten onrechte als niet-ziek geduid worden. in diagnostisch onderzoek: personen die op grond van de uitslag van een diagnostische test (indextest) ten onrechte als ziek geduid worden.

4 Bijlage 1 Verklarende woordenlijst 249 gouden standaard inceptiecohort incidentie indexgroep indextest informatiebias inhoudsvaliditeit interne consistentie intention to treat-analyse klinimetrie likelihood-ratio van een negatieve test (LR ) in diagnostisch onderzoek: de test waarvan algemeen geaccepteerd wordt dat deze de werkelijke situatie (ziek of niet-ziek) het beste weergeeft, ook wel referentietest genoemd. Bij afwezigheid van een gouden standaard wordt de te bestuderen indextest vaak vergeleken met de beste voorhanden zijnde referentietest of wordt het langetermijnbeloop van de aandoening als referentietest gebruikt. Uitkomsten van onderzoeken kunnen onderling verschillen omdat verschillende referentietests zijn gebruikt. een cohort van personen die in hetzelfde stadium (doorgaans een zo vroeg mogelijk stadium) van de onderzochte aandoening of ziekte verkeren. het aantal nieuw optredende gebeurtenissen (bestudeerde uitkomsten, ziektegevallen) in een populatie gedurende een vastgestelde periode. Zie ook cumulatieve incidentie. in een randomised controlled trial of cohortonderzoek: de groep personen die de onderzochte interventie ontvangen of blootgesteld zijn. in diagnostisch onderzoek: de test waarvan de eigenschappen onderzocht worden. vertekening van de effectschatting ten gevolge van systematische fouten bij het meten van de onderzoeksvariabelen (blootstelling, uitkomsten, confounders), waardoor misclassificatie optreedt. Misclassificatie kan non-differentieel zijn (onafhankelijk van de blootstellingsstatus of uitkomst; de proportie misclassificatie is dan in beide groepen hetzelfde) of differentieel (afhankelijk van de blootstellingsstatus of uitkomst; de proportie misclassificatie is dan in beide groepen ongelijk). Non-differentiële misclassificatie leidt altijd tot een onderschatting (verdunning of uitdoving) van het effect (de waarde van de schatting gaat in de richting van de neutrale waarde); het effect van differentiële misclassificatie kan beide kanten opgaan (onderschatting of overschatting van het effect). de mate waarin de inhoud van een meetinstrument een adequate afspiegeling is van hetgeen het meetinstrument beoogt te meten. de mate waarin de onderdelen (items) van een meetinstrument met elkaar samenhangen. analyse waarbij de allocatie van de patiënt bij randomisatie gerespecteerd wordt. Iedere patiënt blijft in de oorspronkelijk door randomisatie gevormde groep, ongeacht de uiteindelijk toegepaste behandeling en eventuele co-interventies, non-compliance en dergelijke. Zie ook per protocol analyse. methodologische discipline die zich richt op het meten van klinische verschijnselen. Klinimetrie houdt zich bezig met de kwaliteit van klinische metingen. Daarbij gaat het zowel om de kwaliteit van de meetinstrumenten als om de kwaliteit van de metingen zelf. in diagnostisch onderzoek: de verhouding tussen het voorkomen van een negatieve uitslag op de indextest bij personen met de ziekte en het voorkomen van een negatieve testuitslag bij personen zonder de ziekte. Een diagnostische test is informatiever naarmate de LR dichter tot 0 nadert.

5 250 Inleiding in evidence-based medicine likelihood-ratio van een positieve test (LR+) meta-analyse negatief voorspellende waarde (VW ) neutrale waarde in diagnostisch onderzoek: de verhouding tussen het voorkomen van een positieve uitslag op de indextest bij personen met de ziekte en het voorkomen van een positieve testuitslag bij personen zonder de ziekte. Een diagnostische test is informatiever naarmate de LR+ dichter tot oneindig nadert. onderdeel van een systematische review waarin kwantificering van de resultaten plaatsvindt. In een meta-analyse worden de afzonderlijke resultaten gecombineerd tot één overall schatting van het effect van de bestudeerde interventie ( poolen ). Meta-analyse kan daarnaast tevens analyse van bronnen van heterogeniteit bevatten. in diagnostisch onderzoek: achterafkans op de afwezigheid van ziekte bij een negatieve uitslag van de indextest, ofwel de proportie niet-zieken (vastgesteld met de referentietest of gouden standaard) onder de personen met een negatieve uitslag op de indextest. Wordt ook voorspellende waarde negatieve testuitslag genoemd. waarde van de parameter onder de nulhypothese. In vergelijkend onderzoek: de waarde van de associatiemaat waarvoor geen verschil in effect tussen de onderzochte groepen bestaat. in geval van het relatieve risico (RR) of de odds-ratio (OR) is de neutrale waarde 1 ; in geval van het risicoverschil (RV) of een (gestandaardiseerde) verschilscore is de neutrale waarde 0. Zie ook betrouwbaarheidsinterval en significantie. nulhypothese number needed to harm (NNH) number needed to treat (NNT) odds wetenschappelijke, toetsbare bewering over de werkelijkheid. Voorbeelden van nulhypothesen zijn: De prevalentie van astma onder kinderen is 5% en Er is geen verschil in behandelingseffect tussen penicilline en placebo. Zie ook betrouwbaarheidsinterval, p-waarde en significantie. het aantal patiënten dat blootgesteld moet worden aan de schadelijke factor om één ongewenste gebeurtenis meer te krijgen dan zonder blootstelling verkregen zou zijn. Het NNH is afhankelijk van het achtergrondrisico. het aantal patiënten dat met de interventie behandeld dient te worden om één gewenste gebeurtenis meer te bereiken dan met de controlebehandeling verkregen zou zijn. Het NNT is afhankelijk van het achtergrondrisico. de verhouding tussen de kans op het optreden van een bepaalde gebeurtenis en de kans op het niet-optreden ervan. Als de kans op genezing 0,75 (75%) bedraagt, dan is de kans op geen genezing 0,25 (25%) en de odds voor genezing 0,75/0,25 = 3. In woorden: de kans op genezing is drie keer zo groot als de kans op geen genezing.

6 Bijlage 1 Verklarende woordenlijst 251 odds-ratio (OR) p-waarde patiëntcontroleonderzoek patiëntenserie per-protocol analyse placebo poolen positief voorspellende waarde (VW+) de verhouding tussen twee odds. De odds-ratio is een maat voor de sterkte van het verband tussen een determinant en een uitkomst. In cohortonderzoek geeft de odds-ratio de verhouding weer van de odds voor de bestudeerde uitkomst (ziekte) van blootgestelden en die van niet-blootgestelden (ziekteodds-ratio). In patiëntcontroleonderzoek geeft de odds-ratio de verhouding weer van de odds voor blootstelling van patiënten en die van controles (blootstellingsodds-ratio). Ziekteodds-ratio en blootstellingsodds-ratio verschillen weliswaar conceptueel, maar zijn mathematisch identiek. Bij zeldzame uitkomsten (waarvan doorgaans sprake is in patiëntcontroleonderzoek) is de odds-ratio een goede schatter van het relatieve risico. Als de odds-ratio gelijk is aan 1 (neutrale waarde) is er geen relatie of verschil in effect. de kans op het vinden van een effect zoals in het onderhavige onderzoek onder de aanname dat de nulhypothese waar is. Voorbeeld: in een onderzoek wordt een risicoverschil (RV) gevonden van 0,25 (25%). De nulhypothese luidt RV = 0 en de gevonden p-waarde is 0,03. Dit betekent: als het RV in werkelijkheid 0 is (ofwel als er in werkelijkheid geen verschil in effect is tussen beide groepen), dan zal bij oneindig keer herhalen van een onderzoek zoals het onderhavige, in 3% van de gevallen een RV gevonden worden dat 0,25 of meer afwijkt van 0. een onderzoek uitgaande van personen met de bestudeerde ziekte of aandoening waarbij een controlegroep wordt geselecteerd van personen zonder de bestudeerde ziekte of aandoening. Vervolgens wordt per groep vastgesteld hoeveel personen in elk van deze groepen tevoren blootgesteld geweest zijn aan de bestudeerde determinant(en). De sterkte van het verband tussen de determinant en de uitkomst kan alleen worden uitgedrukt in een odds-ratio. verslag van de karakteristieken en de uitkomsten van een serie vergelijkbare patiënten (ongecontroleerd onderzoek met weinig wetenschappelijke zeggingskracht). analyse waarbij alleen gegevens van patiënten worden gebruikt die volledig volgens het onderzoeksprotocol zijn behandeld. Zie ook intention to treatanalyse. interventie die volledig gelijk is aan de onderzochte interventie, maar dan zonder het werkzame gedeelte. Placebo wordt in een onderzoek aan deelnemers in de controlegroep gegeven. In geval van medicatie dient het placebo dezelfde kleur, grootte, smaak en consistentie te hebben als het onderzochte middel. Ook bij niet-medicamenteuze interventies, zoals fysiotherapie, kan placebobehandeling gegeven worden. het combineren van de resultaten van afzonderlijke onderzoeken tot één overall schatting van het effect. in diagnostisch onderzoek: achterafkans op de aanwezigheid van ziekte bij een positieve uitslag van de indextest, ofwel de proportie zieken (vastgesteld met de referentietest of gouden standaard) onder de personen met een positieve uitslag op de indextest. Wordt ook voorspellende waarde positieve testuitslag genoemd.

7 252 Inleiding in evidence-based medicine prevalentie protocol publicatiebias randomisatie de proportie personen met een ziekte in een gemeenschap op een gegeven moment. Kan worden uitgedrukt voor één meetmoment (puntprevalentie) of voor een bepaalde periode (periodeprevalentie). In diagnostisch onderzoek is de puntprevalentie de voorafkans (a-priori kans) op de ziekte. een protocol heeft het karakter van een voorschrift of een in de praktijk gehanteerde regel, bijvoorbeeld als afgeleide van een richtlijn. Een protocol is specifiek en gaat vooral in op de organisatorische context op de werkvloer. Geven richtlijnen aan wat, in de meeste gevallen, gedaan moet worden, protocollen beschrijven hóe dat dient te geschieden. Protocollen worden daarom ook veelal lokaal geformuleerd, rekening houdend met de mogelijkheden en beperkingen van de desbetreffende praktijk. vertekening in meta-analyse van gepubliceerde onderzoeken die wordt veroorzaakt door het feit dat onderzoeken met positieve resultaten meer kans hebben om gepubliceerd te worden dan onderzoeken met negatieve resultaten. Het gevolg is dat in overzichten van gepubliceerde literatuur de behandeling positievere resultaten lijkt op te leveren dan in werkelijkheid het geval is. aselecte (willekeurige) toewijzing (allocatie). Bij randomisatie wordt gebruikgemaakt van het toeval om behandeling aan index- of controlegroep(en) toe te wijzen. Randomisatie houdt in dat ieder individu (of andere eenheid van randomisatie) een gelijke kans heeft om elk van de interventies te krijgen. Een goede randomisatie maakt gebruik van bijvoorbeeld een tabel met aselecte getallen of een door een computer aangemaakte randomisatielijst. Er dient gewaarschuwd te worden voor andere methoden van toewijzing die als randomisatie beschreven worden, maar dit niet echt zijn: toewijzing op geboortedatum, volgorde van binnenkomst, dag van de week, maand van het jaar, dossiernummer. Deze methoden heten wel quasi random en zijn minder valide. randomised controlled trial (RCT) referentiegroep onderzoek waarin het effect van een interventie vergeleken wordt met dat van een controle-interventie en waarbij aselecte toewijzing (randomisatie) van patiënten aan de indexgroep en controlegroep wordt toegepast. zie controlegroep. in een randomised controlled trial of cohortonderzoek: de groep personen die de onderzochte interventie niet ontvangen of niet blootgesteld zijn. referentietest relatieve risico (RR) zie gouden standaard. verhouding van de kans op de bestudeerde uitkomst in twee cohorten personen. Het relatieve risico is een maat voor de sterkte van het verband tussen een determinant en een uitkomst. In cohortonderzoek geeft het relatieve risico de verhouding weer van de kans op de bestudeerde uitkomst (bijvoorbeeld sterfte of ziekte) van blootgestelden en die van niet-blootgestelden per eenheid van de determinant. In randomised controlled trials geeft het relatieve risico de verhouding weer van de kans op de bestudeerde uitkomst in de indexgroep en die in de controlegroep. Als het relatieve risico gelijk is aan 1 (neutrale waarde) is er geen relatie of verschil in effect.

8 Bijlage 1 Verklarende woordenlijst 253 relatieve risicoreductie (RRR) reproduceerbaarheid responsiviteit review bias richtlijn risico risicoverschil selectiebias sensitiviteit significantie specificiteit spectrum (ziektespectrum) de proportionele verlaging van het risico op een ongunstige uitkomst door toepassing van de interventie. de mate waarin een meting vrij is van meetfouten. het vermogen van een meetinstrument om veranderingen in de tijd te meten in het construct dat het meetinstrument beoogt te meten. in diagnostisch onderzoek: vertekening van de karakteristieken van een indextest door niet-onafhankelijke beoordeling van indextest en referentietest. In de regel zal dit leiden tot een kunstmatig hogere overeenstemming van de indextest met de referentietest. document met aanbevelingen, adviezen en handelingsinstructies ter ondersteuning van de dagelijkse praktijkvoering in de gezondheidszorg, berustend op de resultaten van wetenschappelijk onderzoek met daarop gebaseerde discussie en aansluitende meningsvorming, gericht op het expliciteren van goed medisch handelen. Richtlijnen beogen een leidraad te geven voor de dagelijkse praktijk. de kans op het krijgen van de bestudeerde uitkomst (sterfte, ziekte, aandoening of behandelingsresultaat). Als de bestudeerde uitkomst in een groep van 100 patiënten 25 keer waargenomen wordt, is het risico (of de kans) op de uitkomst 0,25 (ofwel 25%). het absolute verschil van de kansen op de uitkomst tussen twee groepen personen (index- en controlegroep of blootgestelden en niet-blootgestelden). Ook bekend onder de namen absolute risicoreductie (ARR), absolute risicotoename (absolute risk increase; ARI) en attributief risico (Engels: attributable risk). vertekening van de effectschatting ten gevolge van systematische fouten bij de selectie van onderzoeksdeelnemers. Selectiebias in patiëntcontroleonderzoek: de kans om als blootgestelde of niet-blootgestelde in het onderzoek terecht te komen is afhankelijk van de ziektestatus. In cohortonderzoek: de kans om als zieke of niet-zieke in het onderzoek terecht te komen is afhankelijk van de blootstellingsstatus. in diagnostisch onderzoek: de proportie terecht-positieven onder de zieken, ofwel de proportie van de groep personen met de onderzochte ziekte die met de indextest terecht als ziek geclassificeerd wordt. situatie waarin de p-waarde lager is dan een vooraf vastgestelde onbetrouwbaarheidsdrempel (doorgaans 5%) of indien het betrouwbaarheidsinterval de neutrale waarde van de bestudeerde parameter niet omvat. in diagnostisch onderzoek: de proportie terecht-negatieven onder de nietzieken, ofwel de proportie van een groep personen zonder de onderzochte ziekte die met de indextest terecht als niet-ziek geclassificeerd wordt. verscheidenheid van ziektekenmerken van de onderzochte personen.

9 254 Inleiding in evidence-based medicine spectrumbias in diagnostisch onderzoek: vertekening van de resultaten betreffende de karakteristieken van een diagnostische test ten gevolge van een onjuiste keuze van het spectrum van zieken en/of niet-zieken. De waarde van een indextest dient onderzocht te zijn in een relevante groep van zieken ( indicated population ) zoals men die in de praktijk ook zou tegenkomen. Personen met de ziekte kunnen verschillen in ernst, stadium of duur van de ziekte. Als in een bepaalde setting normaliter sprake is van een breed ziektespectrum en de indextest wordt onderzocht bij louter personen met relatief ernstiger aandoeningen, dan zullen de diagnostische eigenschappen van de indextest (sensitiviteit, specificiteit, likelihood-ratio) doorgaans overschat worden. De groep niet-zieken moet bij voorkeur bestaan uit personen met aandoeningen die in de praktijk gemakkelijk tot verwarring met de onderzochte aandoening leiden. Hierdoor zal de proportie foutpositieven toenemen (hetgeen in de dagelijkse praktijk ook het geval zou zijn), waardoor de specificiteit afneemt. systematische fout systematische review terecht-negatieven terecht-positieven transversaal onderzoek type I-fout type II-fout uitkomstbias validiteit verification bias fout die wordt gemaakt bij het ontwerp en de uitvoering van een empirisch onderzoek. Systematische fouten leiden tot vertekening van de resultaten. Zie ook bias, selectiebias, informatiebias en confounding. een systematisch overzicht van de stand van zaken van medisch-wetenschappelijk onderzoek. Een systematische review is transparant en reproduceerbaar en gaat uit van een expliciete vraagstelling, een uitgebreide zoekstrategie, een ondubbelzinnige procedure voor selectie van onderzoeken, een beoordeling van de kwaliteit van de onderzoeken en een transparante presentatie van de resultaten. in diagnostisch onderzoek: personen die op grond van de uitslag van een diagnostische test (indextest) terecht als niet-ziek geduid worden. in diagnostisch onderzoek: personen die op grond van de uitslag van een diagnostische test (indextest) terecht als ziek geduid worden. zie dwarsdoorsnedeonderzoek. het ten onrechte verwerpen van een juiste nulhypothese. De kans hierop is a, die door de onderzoeker wordt bepaald (meestal wordt a, ofwel de onbetrouwbaarheidsdrempel, op 5% gesteld). het ten onrechte niet verwerpen van een onjuiste nulhypothese. De kans hierop is b, die onder meer afhangt van de steekproefomvang. Hoe groter de steekproef, des te kleiner b en des te kleiner de kans op een type II-fout. selectieve publicatie van uitkomsten. Uitkomsten met een niet-significant effect van de interventie worden vaak (bewust of onbewust) buiten de rapportage gelaten, wat kan leiden tot een overschot aan positieve uitkomsten in de review en daardoor tot een overschatting van het effect. Zie ook publicatiebias. afwezigheid van systematische fouten. Bijvoorbeeld validiteit van een meetinstrument: een meetinstrument is valide als het werkelijk meet, wat het beoogt te meten. zie work-up bias.

10 Bijlage 1 Verklarende woordenlijst 255 voorafkans voorspellende waarde negatieve testuitslag (VW ) voorspellende waarde positieve testuitslag (VW+) work-up bias in diagnostisch onderzoek: de kans op de vermoede ziekte of aandoening in de onderzochte groep personen. Is hetzelfde als de prevalentie van de ziekte of aandoening. zie negatief voorspellende waarde. zie positief voorspellende waarde. in diagnostisch onderzoek: vertekening van de karakteristieken van een indextest door selectieve toepassing van de referentietest ( opwerking ).

11 Bijlage 2 Zoeken in PubMed Het bestand PubMed bevat beschrijvingen van artikelen uit meer dan 5000 tijdschriften op het gebied van de geneeskunde en verwante vakgebieden. Het is gratis via internet te raadplegen, op het adres Wanneer u naar PubMed gaat, ziet u in de bovenste helft van het scherm: De onderste helft van het scherm kan verschillende soorten informatie bevatten, bijvoorbeeld de aankondiging van nieuws over PubMed. Er zijn verschillende manieren om in PubMed te zoeken. U begint met een zoekactie via de zoekbalk van PubMed. De eerste zoekvraag luidt: Kan verstopping beter behandeld worden met lactulose of met polyethyleenglycol? In de zoekbalk van PubMed tikt u: constipation AND lactulose AND polyethylene glycol M. Offringa et al. (Red.), Inleiding in evidence-based medicine, DOI / , 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij

12 Bijlage 2 Zoeken in PubMed 257 Na klikken op Go begint het zoeken, waarna het volgende scherm verschijnt: De zoekactie heeft 32 referenties (beschrijvingen van artikelen) opgeleverd, waaronder een review (nr. 4). Het is bijzonder dat een zoekactie een klein aantal referenties oplevert waarvan de meeste relevant zijn. Dat het ook anders kan laat de volgende vraag zien. De tweede zoekvraag luidt: Wat is het effect van vitamine C bij verkoudheid? Dit is net als de eerste vraag een klinische vraag.

13 258 Inleiding in evidence-based medicine In de zoekbalk van PubMed tikt u: vitamin c AND common cold Na klikken op Go verschijnt het volgende scherm: Deze zoekactie heeft 249 referenties opgeleverd. U wilt dit aantal graag inperken, en bent daarbij vooral geïnteresseerd in klinische artikelen. Daarom klikt u op de optie Clinical Queries in de blauwe balk links (zie pijl). Het volgende scherm verschijnt: In dit scherm kunt u een zoekactie tikken, en tevens aangeven in welk soort artikelen u geïnteresseerd bent.

14 Bijlage 2 Zoeken in PubMed 259 Op de zoekbalk (onder Search by Clinical Study Category) tikt u opnieuw: vitamin c AND common cold Vervolgens moet u aangeven in welk soort artikelen u geïnteresseerd bent. U kunt onder Category kiezen uit etiology, diagnosis, therapy, prognosis en clinical prediction guides. Standaard staat therapy aangevinkt. Aangezien de zoekvraag over therapie gaat, laat u therapy aangevinkt staan. Daarna moet u aangeven of u een beperkte (narrow, specific) of een ruime (broad, sensitive) zoekactie wilt. Bij een beperkte zoekactie loopt u het risico relevante artikelen te missen; bij een ruime zoekactie vindt u vergeleken bij een beperkte zoekactie meer relevante artikelen, maar ook meer niet-relevante. Standaard staat (onder Scope) de optie narrow, specific search aangevinkt. U wilt beginnen met een ruime zoekactie, en vinkt daarom de optie broad, sensitive search aan Na klikken op Go begint het zoeken. U krijgt het zoekresultaat te zien in het PubMed-scherm. Er zijn 225 referenties gevonden. Dit betekent dat uw vorige zoekactie slechts weinig is ingeperkt. Als u in Clinical Queries had gekozen voor een narrow, specific search,hadu 21 referenties gevonden. Dat is, vergeleken bij de oorspronkelijke zoekactie met 249 referenties, een forse inperking! Na de broad, sensitive search stond in de PubMed-zoekbalk de uitgevoerde zoekactie: (vitamin c AND common cold) AND ((clinical[title/abstract] AND trial[title/ Abstract]) OR clinical trials[mesh Terms] OR clinical trial[publication Type] OR random*[title/abstract] OR random allocation[mesh Terms] OR therapeutic use[mesh Subheading]) De achter (vitamin c AND common cold) toegevoegde zoekactie wordt wel een filter genoemd. Het volgende plaatje (te bereiken via filter table in Clinical Queries) toont de tien filters van de Clinical Queries.

15 260 Inleiding in evidence-based medicine PubMed-referenties verschijnen standaard in het Summary-format op het scherm. Als u in een afzonderlijke referentie de auteursregel aanklikt, krijgt u de desbetreffende referentie in het AbstractPlus-format te zien. Als u een hele lijst met referenties in een ander format wilt zetten, kiest u dat andere format in het uitklapmenu onder Summary. Als u de referenties zou willen opslaan in een database-programma (bijvoorbeeld Reference Manager of EndNote) móet u ze vóór hetopslaan in het MEDLINE-format zetten. U kunt referenties selecteren, en even wegzetten in het Clipboard. Daartoe vinkt u eerst de vakjes voor de gewenste referenties aan. Vervolgens kiest u in het uitklapmenu onder Send to de optie Clipboard. U krijgt de referenties in het Clipboard te zien na klikken op de Clipboard-tab (onder de zoekbalk van PubMed). In het Clipboard kunnen referenties uit verschillende zoekacties opgenomen worden. Ze worden bewaard tijdens het zoeken in PubMed en nog acht uur daarna.

16 Bijlage 2 Zoeken in PubMed 261 U kunt de referenties afdrukken, opslaan (downloaden) of naar een adres sturen. Als bij het afdrukken de rechterzijde van de tekst ontbreekt, kies dan in het uitklapmenu onder Send to de optie Printer. De hiermee opgeroepen tekst laat zich goed afdrukken. Rechts van elke referentie staat de optie Related Articles vermeld. Klikken hierop leidt naar referenties die verwant zijn aan de uitgangsreferentie. De verwantschap berust op overeenkomst in onder andere MeSH Terms (dat zijn toegevoegde trefwoorden) en titelwoorden. Bij veel referenties is een uitgeversicoon geplaatst. Klikken hierop kán toegang geven tot de fulltext versie van het artikel, maar dit is lang niet altijd het geval. Dat komt doordat de meeste artikelen alleen toegankelijk zijn als er abonnementsgeld betaald is voor het desbetreffende tijdschrift. Organisaties die abonnementen op fulltext tijdschriften hebben, bieden vaak een speciaal internetadres voor PubMed aan. In de bijbehorende PubMed-versie zijn dan speciale toegangsiconen van de organisatie zichtbaar bij artikelen die werkelijk toegankelijk zijn. Een toenemend aantal fulltext artikelen is voor iedereen gratis beschikbaar. Deze zijn in het Summary-format te herkennen aan de groene of oranje band in de icoon die vóór de referentie staat. Via de History-tab in het referentiescherm kunt u de tot nu toe uitgevoerde zoekacties bekijken.

17 262 Inleiding in evidence-based medicine U hebt nu gezien hoe u op een snelle, eenvoudige manier kunt zoeken in PubMed. Daarbij tikte u zoekacties in de zoekbalk, en maakte u ook gebruik van Clinical Queries. In veel gevallen levert deze manier van zoeken goede resultaten op. Dat komt vooral doordat PubMed de zoektermen vertaalt naar MeSH Terms: door indexeerders toegevoegde, vaste trefwoorden. De MeSH Terms zorgen ervoor dat synoniemen en verwante begrippen van zoektermen (kidney transplantation renal transplantation) en ook onderliggende begrippen van zoekwoorden (kidney diseases > nephritis > glomerulonephritis) in een zoekactie betrokken worden. Vrijwel alle PubMed-referenties bevatten MeSH Terms; alleen de nieuwste referenties zijn nog niet van deze trefwoorden voorzien. In de zoekactie naar het effect van vitamine C bij verkoudheid, werd bijvoorbeeld gezocht op de MeSH Term Ascorbic Acid, terwijl u die term niet zelf getikt had. U kunt de werkelijk uitgevoerde zoekactie bekijken door na die zoekactie op de Details-tab te klikken. De zoekactie vitamin c AND common cold is opnieuw op te roepen door in het History-scherm op het bijbehorende referentieaantal te klikken; dan verschijnt de zoekactie weer in de zoekbalk. Klikken op de Details-tab laat de Query Translation zien, met de werkelijk uitgevoerde zoekactie.

18 Bijlage 2 Zoeken in PubMed 263 De door u getikte termen vitamin c en common cold werden als Text Word gezocht, dat wil zeggen in vrijwel alle onderdelen van de PubMedreferenties. Daarnaast werd gezocht op de MeSH Terms ascorbic acid en common cold. Het belang van zoeken met MeSH Terms is, dat zo ook artikelen gevonden worden met andere, synonieme benamingen van een zoekaspect, bijvoorbeeld een merknaam voor bepaalde vitamine-c-pillen. Als u alléén met MeSH Terms gezocht zou hebben, zou een referentie met de vermelding dat géén vitamine C was voorgeschreven, níét gevonden zijn. Op grond van dit gegeven zou het aantrekkelijk lijken alleen met MeSH Terms te zoeken. Dan zouden echter in het zoekresultaat de meest recente referenties ontbreken, aangezien hieraan nog geen MeSH Terms toegevoegd zijn. Daarom kan het beste gezocht worden met zowel MeSH Terms als Text Words. Zo n zoekactie wordt bijna altijd door PubMed gecreëerd, op grond van zoektermen die u in de zoekbalk van PubMed tikte. Specifiek zoeken met alleen MeSH Terms kan via de MeSH Database. Klik op deze optie in de blauwe balk links (zie pijl). De derde zoekvraag luidt: "Bestaan er richtlijnen voor de diagnostiek van borstkanker bij jonge vrouwen (van ca jaar)?"

19 264 Inleiding in evidence-based medicine In de zoekbalk van de MeSH Database tikt u breast cancer. Na klikken op Go ziet u het volgende scherm: Kennelijk is de MeSH Term voor borstkanker Breast Neoplasms. Na klikken op deze MeSH Term (achter volgnummer 1) krijgt u het volgende scherm: Onder de MeSH Term Breast Neoplasms en de bijbehorende definitie staan Subheadings vermeld. Dit zijn aspecten die aan een MeSH Term gekoppeld kunnen worden. U kunt een of meer Subheadings kiezen. Uvinktdiagnosis aan.

20 Bijlage 2 Zoeken in PubMed 265 Daarna kiest u in het uitklapmenu onder Send to de optie Search Box with AND. Ten slotte klikt u in het dan verschenen venster op Search PubMed. Terug in PubMed is de zoekactie uitgevoerd. In de PubMed-zoekbalk staat: "Breast Neoplasms/diagnosis"[Mesh] De zoekactie heeft referenties opgeleverd. Deze gaat u vervolgens inperken met Limits.

21 266 Inleiding in evidence-based medicine Klik op de Limits-tab. Dan verschijnt het volgende scherm: In het uitklapmenu onder Ages kiest u de optie Adult: years. In het uitklapmenu onder Type of Article kiest u Practice Guideline. Ten slotte klikt u op Go, waarna de zoekactie wordt uitgevoerd.

22 Bijlage 2 Zoeken in PubMed 267 Er werden 25 referenties gevonden. U had deze zoekactie ook als volgt kunnen uitvoeren: TikindezoekbalkvanPubMedbreast cancer en klik op Go. Via Details is te zien dat de MeSH Term Breast Neoplasms in de zoekactie werd opgenomen. Vervolgens tikt u op de zoekbalk van PubMed diagnosis. Via Details ziet u dat diagnosis als Subheading én als MeSH Term werd gezocht. Ten slotte combineert u via History de beide zoekacties, door op de zoekbalk te tikken: # 5 AND # 6 De resulterende set (# 7) perkt u via Limits in tot leeftijdsgroep Adult: years en publicatietype Practice Guideline. Deze zoekactie levert 33 referenties op: 8 meer dan de vorige. Als u die laatste zoekactie (#8), via Limits inperkt tot de Engelse en de Nederlandse taal (te vinden onder More Languages), dan vindt u 32 referenties. Als u wilt weten of er onder die 32 referenties een Nederlandstalige referentie aanwezig is, dan kunt u de zoekactie van #8 inperken tot alleen de Nederlandse taal. Dit levert één referentie op.

23 268 Inleiding in evidence-based medicine Als u wilt weten in welke taal de enige referentie (van de 33) die noch in de Nederlandse, noch in de Engelse taal gepubliceerd is, dan kunt u die verkrijgen via de zoekactie #8 NOT #9. Het blijkt om een Duitstalig artikel te gaan. Het is mogelijk om zoekacties in PubMed op te slaan, bijvoorbeeld met de bedoeling ze later nogmaals uit te voeren. Het is ook mogelijk om een attendering in te zetten op grond van zo n opgeslagen zoekactie. In dat geval krijgt u s met de nieuw toegevoegde PubMed-referenties betreffende die zoekactie. Het verdient aanbeveling om voor zo n attendering een vrij ruime zoekstrategie te gebruiken. Dan is de kans het grootst dat er werkelijk nieuwe referenties worden g d. Ugaatuitvandezoekactie#7. Klik in het History-scherm op #7, en vervolgens in het uitklapmenu op Save in My NCBI. Vervolgens verschijnt een inlog-scherm, waarin naar User Name en Password gevraagd wordt.

24 Bijlage 2 Zoeken in PubMed 269 Als u die nog niet hebt kunt u ze gratis en gemakkelijk verkrijgen via de optie: register for an account. Na het inloggen vinkt u aan dat u (Yes) updates per wilt ontvangen. Daarna krijgt u gelegenheid aan te geven met welke frequentie u s wilt ontvangen. Nu u eenmaal ingelogd bent in My NCBI, kunt u daarmee ook nog andere zaken regelen. Klik in de blauwe zijbalk van PubMed op de optie My NCBI. Klik daarna in de blauwe zijbalk van My NCBI op User Preferences. U krijgt dan in het scherm van User Preferences de mogelijkheid een kleur te kiezen om zoektermen in referenties te markeren. Bevestig die keuze met OK. Ga terug naar PubMed (door in de zwarte balk boven in het scherm te klikken op PubMed). TikindezoekbalkvanPubMedbreast cancer AND diagnosis, en klik op Go. In de resulterende referenties zijn niet alleen de woorden breast cancer en diagnosis gemarkeerd, maar ook de MeSH Term Breast Neoplasms. Oefenvragen: 1 Vermindert het toedienen van oestrogeen aan postmenopauzale vrouwen het risico van het krijgen van de ziekte van Alzheimer? 2 Wat is een betrouwbare test om Helicobacter pylori aan te tonen? 3 Moeten zwangeren met een kunstklep anticoagulantia voorgeschreven krijgen? 4 Bestaat er een verband tussen het verrichten van nachtdiensten en het krijgen van borstkanker?

25 270 Inleiding in evidence-based medicine VoorverdereinformatieoverPubMed: Etten F van, Deurenberg R. Praktische handleiding PubMed, 2e druk. Houten:BohnStafleuvanLoghum,2008. Een internetadres met veel informatie over PubMed is: 1060/handleidingen.html

26 Bijlage 3 Zoeken in SUMSearch De zoekmachine SUMSearch is gratis via internet te raadplegen, op het adres SUMSearch is met name geschikt om in een korte zoekactie snel wat informatie te vergaren betreffende evidence-based medicine over een bepaald onderwerp. Via SUMSearch wordt gezocht in een aantal bestanden: PubMed; DARE (Database of Abstracts of Reviews of Effectiveness), een database die ook beschikbaar is in The Cochrane Library. DAREreviews worden niet geïndexeerd in PubMed; National Guideline Clearinghouse van the Agency for Healthcare Research and Quality (AHRQ) in the United States. Internetadres Wikipedia. Voor uitvoerige zoekacties kan beter in de afzonderlijke databases gezocht worden. M. Offringa et al. (Red.), Inleiding in evidence-based medicine, DOI / , 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij

27 272 Inleiding in evidence-based medicine Het beginscherm van SUMSearch ziet er als volgt uit: Onder in het scherm zijn diverse filters te zien, bijvoorbeeld voor Intervention, Prognosis, Diagnosis, Etiology/causation en nog drie andere filters die PubMed niet heeft: Physical findings (lichamelijk onderzoek), Adverse treatment effects (bijwerkingen) en Screening/prevention (screening en preventie). Als voorbeeld zoekt u in SUMSearch naar informatie over de behandeling van een tenniselleboog. Utiktindezoekbalktennis elbow en kiest voor het filter Intervention. U kunt vervolgens klikken op Check my strategy (recommended). Rechts op het scherm zal dan de mededeling verschijnen dat u met de MeSH browser (dit is de MeSH Database van PubMed) kunt zien of deze term een MeSH Term is. Dat blijkt in dit geval inderdaad zo te zijn.

28 Bijlage 3 Zoeken in SUMSearch 273 Vervolgens klikt u onder de SUMSearch-zoekbalk op Search. Als resultaat ziet u het volgende scherm: Er werden onder andere gevonden: 4 richtlijnen van de National Guideline Clearinghouse; 43 referenties betreffende mogelijke richtlijnen uit PubMed; 10 referenties uit DARE; 44 referenties betreffende mogelijke Systematic Reviews uit PubMed; 23 referenties van mogelijke trials uit PubMed. Dat het laatste aantal zo klein is vergeleken bij de 44 Systematic Reviews, komt doordat de oorspronkelijke zoekactie in PubMed naar trials in drie stappen werd ingeperkt. Enerzijds is het aardig dat SUMSearch zelfstandig een aantal inperkingen aanbrengt. Anderzijds kiezen geroutineerde zoekers waarschijnlijk liever zelf hun inperkingen, en kiezen dan voor direct zoeken in PubMed.

29 Bijlage 4 Zoeken in TRIP Database Het bestand TRIP Database is een zoekmachine om geaggregeerde evidence te vinden (zie ook paragraaf en verder) TRIP staat voor Turning Research Into Practice. Het bestand is in 1997 ontwikkeld met de bedoeling snel en eenvoudig klinische vragen te beantwoorden volgens de principes van evidence-based medicine. TRIP Database is gratis via internet te doorzoeken: Een zoekactie levert beschrijvingen van publicaties op, die meteen worden gefilterd. U kunt naar verschillende groepen van evidencebased bronnen doorklikken, onder andere: Systematic Reviews; Evidence-based samenvattingen (Synopses); Richtlijnen (Guidelines) (uit Noord-Amerika, Europa of elders); Vraag-en-antwoordservice (Cinical Questions); Hoogwaarde primair onderzoek (Core Primary Research); E-textbooks; MEDLINE articles: therapy, diagnosis, systematic reviews, prognosis, etiology. M. Offringa et al. (Red.), Inleiding in evidence-based medicine, DOI / , 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij

30 Bijlage 4 Zoeken in TRIP Database 275 Het hoofdscherm van TRIP Database: Zoeken in TRIP Database is eenvoudig. U bent bijvoorbeeld op zoek naar informatie over de volgende zoekvraag: Kunnen cranberry-producten urineweginfecties voorkomen dan wel genezen? In TRIP Database kunt u volstaan met één of twee zoektermen. U besluit om te beginnen met één zoekterm, en tikt in de zoekbalk: cranberr* Hiermee zoekt u op woorden die beginnen met de woordstam cranber, waardoor u in één keer op zowel cranberry als cranberries zoekt.

31 276 Inleiding in evidence-based medicine Na klikken op Search ziet u het volgende scherm: Helemaal rechts in de blauwe kolom, onder Filter by, ziet u dat de artikelen zijn ingedeeld (gefilterd) op soorten evidence. Deze zoekactie levert u op: een aantal Systematic Reviews (3), Evidence Based Synopses (9), een aantal Guidelines uit Noord-Amerika (3) en Europa (3) en dertien Clinical Questions. De referenties gaan vrijwel allemaal over urineweginfecties. Het was dus een goed idee alleen cranberr* als zoekwoord te gebruiken. Als u geïnteresseerd bent in Systematic Reviews, dan klikt u op het gelijknamige kopje. Er verschijnen drie reviews, waaronder twee uit de Cochrane Database of Systematic Reviews ( Cranberries for preventing urinary tract infections en Cranberries for treating urinary tract infections ). Bent u op zoek naar synopses van evidence, dan klikt u op Evidence Based Synopses.

32 Bijlage 4 Zoeken in TRIP Database 277 U ziet onder andere een review uit Bandolier ( Cranberry for UTI uit 2006) en een artikel uit Clinical Evidence ( Recurrent cystitis in nonpregnant women uit 2005). U wilt weten of er in TRIP Database ook informatie te vinden is bij uw zoekvraag: Wat is het effect van vitamine C bij verkoudheid? Utiktindezoekbalk: vitamin c cold. Er verschijnt een aantal artikelen, onder andere een systematische review uit de Cochrane Database of Systematic Reviews eneen (synopsis) uit Clinical Evidence. TRIP Database heeft behalve de zoekbalk op het hoofdscherm ook een Advanced search-optie. Deze is te vinden bij de zoekbalk, naast de Searchknop. Via Advanced Search kunt u zoeken op Title of op Title & Text. Logischerwijs zal zoeken op Title doorgaans minder referenties opleveren dan zoeken in Title & Text.

33 278 Inleiding in evidence-based medicine Uw zoekgeschiedenis zelf kunt u ook bekijken via de optie Advanced search. Het is verder mogelijk om sets uit uw zoekgeschiedenis te combineren, door de operatoren AND of OR tussen setnummers te plaatsen, bijvoorbeeld: #1 AND #2. TRIP Database heeft nog een aantal andere opties, zoals de blauwe i-knop, te vinden naast gevonden referenties (de i-knop geeft de conclusie van een artikel) of de optie My TRIP, bestemd voor atttendering. Voor meer zoektips klikt u op Need Help with Searching? of op Show search tips. TRIP Database een uitstekende bron is om op snelle en eenvoudige wijze te zoeken naar geaggregeerde evidence.

34 Register 95%-betrouwbaarheidsinterval 55, 69, 82, 99, 151 aanbeveling 27 aanbevelingen 193 absolute risicoreductie (ARR) 97, 213, 217, 246 absolute risicotoename 246 absolute risk increase (ARI) 246 absoluut risico 246 acceptatie, werkveld 193 achterafkans 64, 72, 73, 127, 246 achtergrondrisico 97, 112, 213, 217, 246 ACP Journal Club 26 additief model 213 add-on test 72 adverse drug reaction 104 adverse events 104 afkappunt 61, 68, 170 AGREE- (Appraisal Instrument for Guidelines, Research and Evaluation) instrument 190 alternatieve behandeling 117 analyse, gestratificeerd 111, multivariate 111 anchor-based methode 145 a-posteriori kans 246 a-priori kans 246 area under the curve 69 ARI zie absolute risk increase 246 ARR zie absolute risicoreductie 246 aselecte, behandelingstoewijzing 88, steekproef 59 associatiematen 55, 98, 246 attendering door PubMed 51 attributief risico 246 authority-based 43 Automatic Term Mapping 47 background question 34 baseline risk 23, 246 Bayes-theorema 67 behandelingseffect 95 behandelingstoewijzing, aselect 88 behoefte aan informatie 43 belang van resultaten 55, 81, 135 belangenverstrengeling 151 beoordeling, diagnostische meta-analyse 169, diagnostische systematische review 165, meetinstrument 135, richtlijn 190, systematische review observationeel onderzoek 175, systematische reviews 160 beoordelingscriteria 61 besliskunde, klinisch 216 beslissingsondersteuningssysteem 45 best case analyse 94 best case scenario 77 betrouwbaarheid 143, 246 betrouwbaarheidsinterval 55, 69, 101, 246 bevolkingsonderzoek 120 bewijsdimensies 196 bewijskracht 87, 202 bias 107, 147, 246 bibliografische database 46 bijblijven 51 bijwerkingen 104, 117, 174, 217 bijwerkingen, voorbeeldvraag 39 bivariate random effects methode 172 Bland en Altman plot 141 blinde beoordeling testuitslagen 246 blindering 58, 88, 91, 129 M. Offringa et al. (Red.), Inleiding in evidence-based medicine, DOI / , 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij

35 280 Inleiding in evidence-based medicine, behandelaars 92, effectbeoordelaars 92, 155, effectmeting 91, effectonderzoek 247, patiënten 58, 91, randomisatie 91 bodem- en plafondeffecten 144 bronpopulatie 109 CancerLit 177 case-control study 247 casuïstiek 104 CATs 52 causaliteit 107, 115 CBO-richtlijnen 223 Centrum voor Evidence-Based Medicine (CEBAM) 51 channeling 107, 109 chikwadraattoets 158 Cinahl 50, 177, 193 Clinical Evidence 45, 52 Clinical Knowledge Summaries 51 Clinical Queries 49 clusterrandomisatie 90, 129 Cochrane Central Register of Controlled Trials 154, 242 Cochrane Centre 234, 240 Cochrane Collaboration 234, organisatie 236 Cochrane Database of Systematic Reviews 52, 235, 242 Cochrane Fields 238 Cochrane Handbook 235 Cochrane Library 46, 193, 234, 242 Cochrane Methodology Register 242 Cochrane Review Groups 236 Cohen s Kappa 143 cohort 247 cohortonderzoek 75, 106, 247, niet-gerandomiseerd 87 co-interventies 95 comedicatie 115 commentaarronde 193 comorbiditeit 115 concealment of allocation 91, 155 conflicterend belang 196 confounders 175 confounding 111, 112, 247 confounding by indication 89, 106 CONSORT-Statement 108 constructvaliditeit 139, 248 contaminatie 95 controlebehandeling 86, 88 controlegroep 248 convergente validiteit 139 Cox-overlevingsduuranalyse 112 criteriumvaliditeit 139, 248 critically appraised topic (CAT) 52, 230 Cronbach s alfa 138 cross-sectional study 248 cumulatieve incidentie 248 DARE 193, 271 database, bibliografisch 46 data-extractie 167, 181 Delphi-techniek 193 diagnostic calculators 70 diagnostische misclassificatie 69 diagnostische test 56, belasting 73, geschiktheid 71, waarde 57 dierproeven 115 differentiële verificatie 59, 123 distribution-based methode 146 divergente validiteit 139 doelmatigheid 248 dosis-responsonderzoek 115 drempelwaarde 100 dubbelblind onderzoek 91 dwarsdoorsnedeonderzoek 248 EBM zie evidence-based medicine 22 effectiveness 248 effectiviteit 248 effectmaten 55, 98, 248 effectmodificatie 212, 217 effectonderzoek, gerandomiseerd 88 effectschatting 96, 99, 180 effectsize 156 efficacy 248 EMBASE 46, 154, 166, 177, 193, 237 etiologie, voorbeeldvraag 33 etiologisch onderzoek 104, 174 evidence 24, bruikbaarheid 208, geaggregeerd 45, 150, toepassen 216 evidence of no effect 213 evidence-based, bijblijven 51, bronnen 45

FORMULIER I. voor het beoordelen van een artikel over de waarde van een DIAGNOSTISCHE TEST. Evidence-Based RichtlijnOntwikkeling

FORMULIER I. voor het beoordelen van een artikel over de waarde van een DIAGNOSTISCHE TEST. Evidence-Based RichtlijnOntwikkeling FORMULIER I voor het beoordelen van een artikel over de waarde van een DIAGNOSTISCHE TEST Evidence-Based RichtlijnOntwikkeling Formulier I: beoordeling artikel over de waarde van een diagnostische test

Nadere informatie

Evidence zoeken @ WWW

Evidence zoeken @ WWW Evidence zoeken @ WWW Dirk Ubbink Evidence Based Surgery 2011 Informatie Jaarlijks: >20.000 tijdschriften en boeken MEDLINE: >6.700 tijdschriften Jaarlijks 2 miljoen artikelen gepubliceerd 5500 publicaties

Nadere informatie

Handleiding PubMed. 1. Beschrijving van de databank PubMed. 2. Trefwoorden in PubMed: MeSH Terms

Handleiding PubMed. 1. Beschrijving van de databank PubMed. 2. Trefwoorden in PubMed: MeSH Terms WALAEUS BIIBLIIOTHEEK 1. Beschrijving van de databank PubMed PubMed is een bestand met beschrijvingen (referenties) van artikelen uit meer dan 5000 tijdschriften op het gebied van de geneeskunde en verwante

Nadere informatie

SYSTEMATISCHE REVIEW VAN OBSERVATIONEEL ONDERZOEK

SYSTEMATISCHE REVIEW VAN OBSERVATIONEEL ONDERZOEK FORMULIER Vc voor het beoordelen van een SYSTEMATISCHE REVIEW VAN OBSERVATIONEEL ONDERZOEK Evidence-Based RichtlijnOntwikkeling Formulier Vc: beoordeling systematische review van observationeel onderzoek

Nadere informatie

Dirk Ubbink. Evidence Based Surgery Workshop 2010

Dirk Ubbink. Evidence Based Surgery Workshop 2010 Dirk Ubbink Evidence Based Surgery Workshop 2010 Jaarlijks: 20.000 tijdschriften 17.000 nieuwe boeken MEDLINE: >6.700 tijdschriften jaarlijks 2 miljoen artikelen gepubliceerd 5500 publicaties per dag!

Nadere informatie

RANDOMISED CONTROLLED TRIAL (RCT)

RANDOMISED CONTROLLED TRIAL (RCT) FORMULIER II voor het beoordelen van een RANDOMISED CONTROLLED TRIAL (RCT) Evidence-Based RichtlijnOntwikkeling Formulier II: beoordeling randomised controlled trial (RCT) Dit formulier is bestemd voor

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een interventieonderzoek (bij voorkeur een RCT)

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een interventieonderzoek (bij voorkeur een RCT) Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een interventieonderzoek (bij voorkeur een RCT) Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 4 1 Toelichting bij de criteria voor

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een diagnostische test of screeningsinstrument.

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een diagnostische test of screeningsinstrument. Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een diagnostische test of screeningsinstrument. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 3. Toelichting bij de criteria voor

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Toelichting bij de criteria voor het beoordelen van de kwaliteit van een

Nadere informatie

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Amsterdam School of Health Professionals / HvA Amsterdam Kwaliteit en Proces Innovatie / AMC Amsterdam Goede zorg Effectief Doelmatig Veilig Tijdig Toegankelijk

Nadere informatie

1.1 medline. 1.2 PubMed

1.1 medline. 1.2 PubMed De laatste jaren is er een groeiende belangstelling voor evidence-based medicine; niet alleen in de medische professie, maar ook bij de paramedici en verpleegkundigen (evidencebased practice, evidence-based

Nadere informatie

Kritisch lezen Hoe lees ik een artikel?

Kritisch lezen Hoe lees ik een artikel? Kritisch lezen Hoe lees ik een artikel? Prof. Dr. Lieve Peremans 2/5/15 Herhaling titel van presentatie 1 Evalueer kritisch de kwaliteit Heb ik nu een goed artikel? 1.Soorten onderzoeksdesigns 2.Regels

Nadere informatie

Korte Handleiding CINAHL

Korte Handleiding CINAHL Korte Handleiding CINAHL Inhoud: WALAEUS BIIBLIIOTHEEK Inleiding Inloggen Subject Headings en Keywords Zoeken Zoekscherm Zoeken op onderwerp Zoeken op auteur, auteursadres, e.d. Zoeken op tijdschrift Zoeken

Nadere informatie

CRITICALLY APPRAISED TOPIC

CRITICALLY APPRAISED TOPIC CRITICALLY APPRAISED TOPIC Onderwijs 4 januari 2011, Claire Franke Achtergrond Toename complexiteit geneeskunde Toename aantal wetenschappelijke publicaties Groei Evidence Based Medicine EBM is het zorgvuldig,

Nadere informatie

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Amsterdam School of Health Professionals / HvA Amsterdam Kwaliteit en Proces Innovatie / AMC Amsterdam Systematisch literatuur onderzoek RCT s worden gemaakt om

Nadere informatie

SYSTEMATISCHE REVIEW VAN DIAGNOSTISCH ONDERZOEK

SYSTEMATISCHE REVIEW VAN DIAGNOSTISCH ONDERZOEK FORMULIER Vb voor het beoordelen van een SYSTEMATISCHE REVIEW VAN DIAGNOSTISCH ONDERZOEK Evidence-Based RichtlijnOntwikkeling Formulier Vb: beoordeling systematische review van onderzoek naar de waarde

Nadere informatie

PubMed: korte handleiding

PubMed: korte handleiding PubMed: korte handleiding Inhoud: Inleiding p.1 Zoektermen combineren p.1 Effectieve zoektermen p. 2 Overzicht en uitleg relevante Pubmed onderdelen p. 5 Inleiding PubMed (Public Medline) is de meest gebruikte

Nadere informatie

FORMULIER III. voor het beoordelen van een COHORTONDERZOEK. Evidence-Based RichtlijnOntwikkeling

FORMULIER III. voor het beoordelen van een COHORTONDERZOEK. Evidence-Based RichtlijnOntwikkeling FORMULIER III voor het beoordelen van een COHORTONDERZOEK Evidence-Based RichtlijnOntwikkeling Formulier III: beoordeling cohortonderzoek Dit formulier is bestemd voor het beoordelen van cohortonderzoek.

Nadere informatie

Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen

Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen Zelf echo s uitvoeren bij IVF Hoe betrouwbaar zijn de beelden? Hoe vaak worden vrouwen zwanger? Hoe voelende koppelszicherbij? Watkosthet? 1 Hoe betrouwbaar

Nadere informatie

Bij gebrek aan bewijs

Bij gebrek aan bewijs Bij gebrek aan bewijs kennis is macht! internet in de spreekkamer P.A. Flach Bedrijfsarts Arbo- en milieudienst RuG 09-10-2006 1 3 onderdelen 1. Wat is EBM 2. Zoeken in PubMed 3. Beoordelen van de resultaten

Nadere informatie

Op zoek naar wetenschappelijke literatuur?

Op zoek naar wetenschappelijke literatuur? Op zoek naar wetenschappelijke literatuur? VERONIQUE DESPODT INFORMATIEMEDEWERKER KCGG VERONIQUE.DESPODT@UGENT.BE BLITS INFORMATIESESSIE VOOR STUDENTEN 29/11/2016 Blits? Initiatief: Kenniscentrum voor

Nadere informatie

Het Automatic Term Mapping systeem van Embase helpt Subject Headings te vinden. In paragraaf 2 wordt uitgelegd hoe dit werkt.

Het Automatic Term Mapping systeem van Embase helpt Subject Headings te vinden. In paragraaf 2 wordt uitgelegd hoe dit werkt. WALAEUS BIIBLIIOTHEEK Embase 1. Inleiding Embase bevat ruim 11 miljoen referenties (beschrijvingen) van artikelen uit ruim 5000 tijdschriften op het gebied van geneeskunde en verwante vakgebieden. De overlap

Nadere informatie

Zoeken naar evidence

Zoeken naar evidence Zoeken naar evidence Faridi van Etten-Jamaludin Clinical librarian Medische Bibliotheek AMC 2 december 2008 Evidence Based Practice? Bij EBP worden klinische beslissingen genomen op basis van het best

Nadere informatie

Instructie keuzecursus Luchtwegaandoeningen: wat doet de huisarts ermee? Bèta Biomedisch Team

Instructie keuzecursus Luchtwegaandoeningen: wat doet de huisarts ermee? Bèta Biomedisch Team Instructie keuzecursus Luchtwegaandoeningen: wat doet de huisarts ermee? Bèta Biomedisch Team Heidelberglaan 100 UMC / HP G 01.503 Mei 2012 INLEIDING In dit practicum leer je hoe je een zoekvraag in PubMed

Nadere informatie

DIAGNOSTIEK. Hans Reitsma, arts-epidemioloog Afd. Klinische Epidemiologie, Biostatistiek & Bioinformatica Academisch Medisch Centrum

DIAGNOSTIEK. Hans Reitsma, arts-epidemioloog Afd. Klinische Epidemiologie, Biostatistiek & Bioinformatica Academisch Medisch Centrum DIAGNOSTIEK Hans Reitsma, arts-epidemioloog Afd. Klinische Epidemiologie, Biostatistiek & Bioinformatica Academisch Medisch Centrum Test Evaluatie Meer aandacht voor de evaluatie van testen Snelle groei

Nadere informatie

Handleiding voor het maken van een CAT

Handleiding voor het maken van een CAT Pagina 1 van 9 Handleiding voor het maken van een CAT Wat is een CAT? Een CAT (Critically Appraised Topic) is een systematische samenvatting van de resultaten van een klein aantal studies over een onderwerp

Nadere informatie

Handleiding Critically Appraised Topic (CAT) OLVG

Handleiding Critically Appraised Topic (CAT) OLVG Handleiding Critically Appraised Topic (CAT) OLVG Wat is een Critically Appraised Topic Een Critically Appraised Topic (CAT) is een korte systematische samenvatting en kritische beoordeling van de resultaten

Nadere informatie

PubMed MyNCBI attendering en andere functies

PubMed MyNCBI attendering en andere functies MedLib-manual PubMed MyNCBI 1 / 6 PubMed MyNCBI attendering en andere functies English http://www-fgg.eur.nl/medbib/manuals/m202e_pubmed-myncbi.pdf Medische Bibliotheek Erasmus MC (AV) versie 29-03-2011

Nadere informatie

HANDLEIDING CAT. Handleiding voor het maken van een CAT

HANDLEIDING CAT. Handleiding voor het maken van een CAT Pagina 1 van 9 Handleiding voor het maken van een CAT Wat is een CAT? Een CAT (Critically Appraised Topic) is een systematische samenvatting van de resultaten van een klein aantal studies over een onderwerp

Nadere informatie

De 7 stappen van een CAT

De 7 stappen van een CAT De 7 stappen van een CAT Patiënt (praktijk) Vertaalslag (expert) Wetenschap (literatuur) 1 klinisch scenario trefwoorden 2 klinische vraag 3 literatuur search 4 kritisch beoordelen artikel 7 bottom line

Nadere informatie

Evidence based richtlijnontwikkeling (EBRO) training voor patiënten. Margriet Moret - Hartman, methodoloog

Evidence based richtlijnontwikkeling (EBRO) training voor patiënten. Margriet Moret - Hartman, methodoloog Evidence based richtlijnontwikkeling (EBRO) training voor patiënten Margriet Moret - Hartman, methodoloog Inhoud 1. Evidence Based Richtlijnontwikkeling 2. Voorbeeld van een wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Handleiding voor het maken van een CAT

Handleiding voor het maken van een CAT Pagina 1 van 8 Handleiding voor het maken van een CAT Wat is een CAT? Een CAT (Critically Appraised Topic) is een systematische samenvatting van de resultaten van een klein aantal studies over een onderwerp

Nadere informatie

Evidence based richtlijnontwikkeling (EBRO) training voor patiënten. Ton Kuijpers, Epidemioloog

Evidence based richtlijnontwikkeling (EBRO) training voor patiënten. Ton Kuijpers, Epidemioloog Evidence based richtlijnontwikkeling (EBRO) training voor patiënten Ton Kuijpers, Epidemioloog Guru based medicine Inhoud Voorbeeld van een wetenschappelijk onderzoeksdesign (RCT) Mate van bewijs Conclusies

Nadere informatie

De Digitale Bibliotheek. Toegang tot databases en e-journals digitallibrary.leidenuniv.nl

De Digitale Bibliotheek. Toegang tot databases en e-journals digitallibrary.leidenuniv.nl De Digitale Bibliotheek Toegang tot databases en e-journals Wat is de Digitale Bibliotheek? De Digitale Bibliotheek is de toegangspoort van de Universiteitsbibliotheken Leiden tot een groot aanbod aan:

Nadere informatie

TOETS OMB1 ONDERZOEKSMETHODOLOGIE I. december 2010

TOETS OMB1 ONDERZOEKSMETHODOLOGIE I. december 2010 TOETS OMB1 ONDERZOEKSMETHODOLOGIE I december 2010 Deze toets bestaat uit 23 vragen, waarvan 15 meerkeuzevragen (maximaal 15 punten) en 8 open vragen (maximaal 28 punten); In totaal zijn er dus 43 punten

Nadere informatie

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015 Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk Lies Braam, verpleegkundig specialist neurologie 26 maart 2015 V &VN neurocongres Definitie EBP Bij EBP gaat het om klinische beslissingen op basis van

Nadere informatie

50MB1 onderzoeksmethodologie 1 19 december 2008 10.00 uur

50MB1 onderzoeksmethodologie 1 19 december 2008 10.00 uur UMC $St Radboud Bloktoets Datum Aanvang 50MB1 onderzoeksmethodologie 1 19 december 2008 10.00 uur Faculteit der Medische Wetenschappen ': _s-j Deze tentamenset kunt u na afloop meenemen. Ook de doordruk

Nadere informatie

FYSIOTHERAPIE en het behandelen van patiënten met SCHOUDERKLACHTEN. Januari 2014, blok 3, Gerard Koel.

FYSIOTHERAPIE en het behandelen van patiënten met SCHOUDERKLACHTEN. Januari 2014, blok 3, Gerard Koel. FYSIOTHERAPIE en het behandelen van patiënten met SCHOUDERKLACHTEN. Januari 2014, blok 3, Gerard Koel. INHOUD : 1. Enige statistische begrippen omtrent studies naar diagnostische middelen. 2. Diagnostische

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord prof. dr. P.H. Dejonckere bij de eerste druk 10. Woord vooraf bij de tweede, geheel herziene druk 12

Inhoud. Voorwoord prof. dr. P.H. Dejonckere bij de eerste druk 10. Woord vooraf bij de tweede, geheel herziene druk 12 Inhoud Voorwoord prof. dr. P.H. Dejonckere bij de eerste druk 10 Woord vooraf bij de tweede, geheel herziene druk 12 1 Inleiding 14 1.1 Wat is evidence-based handelen? 14 1.2 Evidentie in de logopedie

Nadere informatie

Onderzoeksmethodologie 1.

Onderzoeksmethodologie 1. Onderzoeksmethodologie 1. EPIDEMIOLOGIE. Onder een epidemie verstaat men een opmerkelijke toename in de mate van vóórkomen van bepaalde ziekten of ziekteverschijnselen in en bepaald tijdvak (weken, maanden,

Nadere informatie

Algemene methodologie (onderdeel van CAT)

Algemene methodologie (onderdeel van CAT) Oefentoets Algemene methodologie (onderdeel van CAT) Cursus Wetenschappelijk Focus Onderwijs: Algemene methodologie Cursuscoördinator dr. A.L. de Vries 30 oefenvragen ZONDER antwoorden 1 In een onderzoeksprotocol

Nadere informatie

Systematische reviews op het gebied van complementaire en alternatieve geneeskunde: belang, methoden en voorbeelden uit de acupunctuur

Systematische reviews op het gebied van complementaire en alternatieve geneeskunde: belang, methoden en voorbeelden uit de acupunctuur Samenvatting Systematische reviews op het gebied van complementaire en alternatieve geneeskunde: belang, methoden en voorbeelden uit de acupunctuur Dit proefschrift heeft ten doel bij te dragen aan het

Nadere informatie

Als je naar ERIC gaat kom je automatisch bij Basic Search (eenvoudig zoeken).

Als je naar ERIC gaat kom je automatisch bij Basic Search (eenvoudig zoeken). ZOEKEN IN ERIC EENVOUDIG ZOEKEN ZOEKRESULTAAT: SORTEREN EN VERFIJNEN (FILTERS) GEAVANCEERD ZOEKEN SEARCH HISTORY DE THESAURUS (wat is het?) ZOEKEN MET DE THESAURUS EEN TWEEDE THESAURUSTERM TOEVOEGEN EENVOUDIG

Nadere informatie

5. LITERATUURONDERZOEK

5. LITERATUURONDERZOEK 5. LITERATUURONDERZOEK In dit hoofdstuk wordt niet alleen het zoeken naar literatuur besproken. Ook het selecteren, beoordelen en samenvatten van de literatuur in evidence tabellen komt aan de orde. 5.1

Nadere informatie

ZOEKEN IN PROQUEST SOCIAL SCIENCES

ZOEKEN IN PROQUEST SOCIAL SCIENCES ZOEKEN IN PROQUEST SOCIAL SCIENCES EENVOUDIG ZOEKEN UITGEBREID ZOEKEN (ADVANCED SEARCH) ZOEKGESCHIEDENIS (RECENT SEARCHES) BLADEREN (BROWSE) TIPS & TRUCS EENVOUDIG ZOEKEN Als je naar ProQuest Social Sciences

Nadere informatie

WELKOM! Definitie EBP. Belangrijke vraag bij EBP. 3 Perspectieven EBP Wat is nu Evidence-Based Practice?

WELKOM! Definitie EBP. Belangrijke vraag bij EBP. 3 Perspectieven EBP Wat is nu Evidence-Based Practice? WELKOM! Wat is nu Evidence-Based Practice? Cursus ICO-groep Goes 03 juni 2016 Definitie EBP Belangrijke vraag bij EBP Het nemen van een beslissing op basis van het beschikbare bewijs in combinatie met

Nadere informatie

Web of Science : Social Sciences Citation Index, Arts & Humanities Citation Index. Conference Proceedings Citation Index Social Science & Humanities

Web of Science : Social Sciences Citation Index, Arts & Humanities Citation Index. Conference Proceedings Citation Index Social Science & Humanities Web of Science : Social Sciences Citation Index, Arts & Humanities Citation Index Conference Proceedings Citation Index Social Science & Humanities I. Beschrijving van de databanken Het Web of Science

Nadere informatie

ZOEKEN IN SPORTDISCUS

ZOEKEN IN SPORTDISCUS ZOEKEN IN SPORTDISCUS EENVOUDIG ZOEKEN ZOEKRESULTAAT: SORTEREN EN VERFIJNEN (FILTERS) GEAVANCEERD ZOEKEN SEARCH HISTORY DE THESAURUS (wat is het?) ZOEKEN MET DE THESAURUS EENVOUDIG ZOEKEN Als je naar SPORTDiscus

Nadere informatie

Evidence Based (Child) Psychiatry (EBP)

Evidence Based (Child) Psychiatry (EBP) Evidence Based (Child) Psychiatry (EBP) Donderdag 14-10-2004 Dr.C.C. Kan c.kan@psy.umcn.nl Prof.dr.R-J. van de Gaag EBP: Hoe doe je dat? 1. Klinisch probleem 2. Formuleer een beantwoordbare vraag (PICO)

Nadere informatie

Ontwikkelen van een Cochrane Systematic Review over interventies

Ontwikkelen van een Cochrane Systematic Review over interventies Ontwikkelen van een Cochrane Systematic Review over interventies 22 en 23 Maart 2016 Bestemd voor personen die in het kader van de Cochrane Collaboration een systematische review over interventies gaan

Nadere informatie

Andromeda. http:// www.bureau-andromeda.nl. Advies bibliotheek en informatie Training en coaching Cursussen : zoekvaardigheid internet pubmed

Andromeda. http:// www.bureau-andromeda.nl. Advies bibliotheek en informatie Training en coaching Cursussen : zoekvaardigheid internet pubmed Zoeken naar medische literatuur Marianne van der Heijden Bureau Andromeda 19 januari 2006 Andromeda http:// www.bureau-andromeda.nl Advies bibliotheek en informatie Training en coaching Cursussen : zoekvaardigheid

Nadere informatie

Handleiding voor het maken van een CAT

Handleiding voor het maken van een CAT Pagina 1 van 9 Handleiding voor het maken van een CAT Wat is een CAT? Een CAT (Critically Appraised Topic) is een systematische samenvatting van de resultaten van een klein aantal studies over een onderwerp

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

Cursus Informatievaardigheden Radiodiagnostisch Laboranten, jr. 2

Cursus Informatievaardigheden Radiodiagnostisch Laboranten, jr. 2 Cursus Informatievaardigheden Radiodiagnostisch Laboranten, jr. 2 Medisch Team Universiteitsbibliotheek Maart 2011 INLEIDING Als je over een medische zoekvraag literatuur moet verzamelen: hoe pak je dit

Nadere informatie

ZOEKEN IN BUSINESS SOURCE PREMIER

ZOEKEN IN BUSINESS SOURCE PREMIER ZOEKEN IN BUSINESS SOURCE PREMIER ZOEKEN IN BUSINESS SOURCE PREMIER EENVOUDIG ZOEKEN ZOEKRESULTAAT: SORTEREN EN VERFIJNEN (FILTERS) GEAVANCEERD ZOEKEN SEARCH HISTORY ZOEKEN NAAR LANDENINFORMATIE ZOEKEN

Nadere informatie

Handout bij de cursus RefWorks

Handout bij de cursus RefWorks Universiteitsbibliotheek Handout bij de cursus RefWorks 1. Beginnen met RefWorks - een account openen en aanpassen, inloggen 2. Referenties exporteren naar RefWorks - vanuit CatalogusPlus, catalogus, databases

Nadere informatie

EBM. Domein arts. Overwegingen bij domein arts

EBM. Domein arts. Overwegingen bij domein arts EBM Wetenschappelijke uitkomsten uit klinisch relevant prognostisch, diagnostisch en therapeutisch onderzoek. Kennis, ervaring, persoonlijke waarden en verwachtingen van de dokter zelf. De individuele

Nadere informatie

Hoe kan ik referenties uit een bibliografische database in Reference Manager importeren?

Hoe kan ik referenties uit een bibliografische database in Reference Manager importeren? Hoe kan ik referenties uit een bibliografische database in Reference Manager importeren? 1. vanuit PubMed 2. vanuit Embase (OVID) 3. vanuit Web of Science 4. vanuit CINAHL 5. vanuit PsycInfo 6. vanuit

Nadere informatie

Evidence-based Practice voor de dagelijkse praktijk. Nationaal Congres GGZ-verpleegkunde 16 juni 2016

Evidence-based Practice voor de dagelijkse praktijk. Nationaal Congres GGZ-verpleegkunde 16 juni 2016 Evidence-based Practice voor de dagelijkse praktijk Nationaal Congres GGZ-verpleegkunde 16 juni 2016 100% meer? Of 2x zoveel?!? Resultaten >20% minder tandplak

Nadere informatie

Evidence Based Nursing

Evidence Based Nursing Evidence Based Nursing - filosofie - Bart Geurden, RN, MScN Van verpleegkundige Diagnostiek naar evidence-based handelen Medische Diagnostiek >1900 Multi- Disciplinaire Problemen 1980- Verpleegkundige

Nadere informatie

Inhoud van deze handleiding

Inhoud van deze handleiding Inhoud van deze handleiding Wat is Limo Werken in Limo Om optimaal te werken: meld je aan in LIMO, Thuiswerken = gebruik de EZProxy Zoeken in Limo Zoeken: algemeen Zoektips Zoeken: simple and advanced

Nadere informatie

Web of Science (WoS) Social Sciences Citation Index, Arts & Humanities Citation IndexConference Proceedings Citation Index Social Science & Humanities

Web of Science (WoS) Social Sciences Citation Index, Arts & Humanities Citation IndexConference Proceedings Citation Index Social Science & Humanities BIBLIOTHEEK SOCIALE WETENSCHAPPEN Web of Science (WoS) Social Sciences Citation Index, Arts & Humanities Citation IndexConference Proceedings Citation Index Social Science & Humanities Kris Scheys september

Nadere informatie

i ltj i i ;t!t i t' Jiil!!1 l1 I!--

i ltj i i ;t!t i t' Jiil!!1 l1 I!-- l ti aaaa I l 1 ~ ~~{~:~~ i' lji~~!"il~ il'l ~~~ i ltj i i ;t!t i t' Jiil!!1 l1 I!-- -I.. I 8 I i IJ I ~ i c ~ J'l f ~ ~!1.. 'I IJ 1 t I I h hl I I I " I t! fl 1 1 lc:c: IJ 11.:... I ~ i c I i tt( t I

Nadere informatie

Gebruikershandleiding Evidence based logopedie. Bohn Stafleu van Loghum

Gebruikershandleiding Evidence based logopedie. Bohn Stafleu van Loghum Gebruikershandleiding Evidence based logopedie Bohn Stafleu van Loghum Inhoudsopgave 1. Installatie 3 2. Menu Inhoudsopgave 4 3. Voorbeelden van zoekstrategieën 7 4. Afdrukken bestanden 9 2 3 1. Installatie

Nadere informatie

... Based Medicine. Stortvloed aan literatuur. Wat gaan we doen? Wat nu? Hoe maak je een CAT? EBM in de praktijk C A T

... Based Medicine. Stortvloed aan literatuur. Wat gaan we doen? Wat nu? Hoe maak je een CAT? EBM in de praktijk C A T ... Based Medicine Hoe maak je een CAT? Basis of clinical practice Basis for clinical decisions Marker Measuring device Unit of measurement Evidence RCT Meta-analysis Odds-ratio Eminence Radiance of white

Nadere informatie

Blok 4 Onderzoeksmethodologie 1

Blok 4 Onderzoeksmethodologie 1 Blok 4 Onderzoeksmethodologie 1 MECHANISME ONDERZOEK EFFECTONDERZOEK Gebruik van modellen (in vitro/ex vivo/in vivo) Alles in laboratorium Experimenteel Kort cyclisch: trial and error Praktische beperkingen

Nadere informatie

ZOEKRESULTAAT: SORTEREN EN VERFIJNEN (FILTERS)

ZOEKRESULTAAT: SORTEREN EN VERFIJNEN (FILTERS) ZOEKEN IN LIBRARY AND INFORMATION SCIENCE (LISA) EENVOUDIG ZOEKEN UITGEBREID ZOEKEN (ADVANCED SEARCH) ZOEKGESCHIEDENIS (RECENT SEARCHES) TIPS & TRUCS EENVOUDIG ZOEKEN Als je naar LISA gaat kom je automatisch

Nadere informatie

Handleiding full text databanken

Handleiding full text databanken Handleiding full text databanken Inhoud Academic Search Premier (EBSCO)... 1 CatchWord (Ingenta)... 12 IDEAL (Academic Press)... 19 ScienceDirect (Elsevier Science)... 23 Full text vanuit Aleph via SFX-link...

Nadere informatie

ZOEKEN IN PROQUEST BUSINESS COLLECTION

ZOEKEN IN PROQUEST BUSINESS COLLECTION ZOEKEN IN PROQUEST BUSINESS COLLECTION EENVOUDIG ZOEKEN UITGEBREID ZOEKEN (ADVANCED SEARCH) DATA & REPORTS ZOEKEN ZOEKGESCHIEDENIS (RECENT SEARCHES) BLADEREN (BROWSE) TIPS & TRUCS EENVOUDIG ZOEKEN Als

Nadere informatie

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht Hoe vertaal ik resultaten uit de medische literatuur en richtlijnen naar de dagelijkse praktijk? Interpretatie van resultaten van geneesmiddelenonderzoek Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische

Nadere informatie

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Mei 2014 Aanleiding Het CVZ beschrijft in het Rapport geneeskundige GGZ deel 2 de begrenzing

Nadere informatie

1 Klinische epidemiologie

1 Klinische epidemiologie 1 1 Klinische epidemiologie H. Burger, A. Hofman Inhoud Inleiding 1 1.1 Kans 1 1.2 Vormen van klinisch-epidemiologisch onderzoek 2 1.3 Precisie en validiteit 4 1.4 Risico 6 1.5 Diagnose 9 1.6 Prognose

Nadere informatie

Wetenschappelijke vorming in de huisartsopleiding

Wetenschappelijke vorming in de huisartsopleiding Versiedatum: 0-0-06 Pagina van 5 De wetenschappelijke onderbouwing van het huisartsgeneeskundig handelen vormt een belangrijke leidraad voor de huisarts. Deze moet een wetenschappelijke onderbouwing kunnen

Nadere informatie

Hardell: mobiel bellen en hersentumoren aan de belzijde

Hardell: mobiel bellen en hersentumoren aan de belzijde Hardell: mobiel bellen en hersentumoren aan de belzijde Kennisbericht over een publicatie in een wetenschappelijk tijdschrift: Hardell L, Carlberg M, Söderqvist F, Hansson Mild K, Meta-analysis of long-term

Nadere informatie

Evidence Based Practice

Evidence Based Practice Hoe lees je als verpleegkundige een artikel? Anne-Margreet van Dishoeck en Marjolein Snaterse Namens de Werkgroep Wetenschappelijk onderzoek; Mattie Lenzen Ingrid Schiks Henri van de Wetering Ellen van

Nadere informatie

Handleiding literatuur zoeken

Handleiding literatuur zoeken WALAEUS BIIBLIIOTHEEK Handleiding literatuur zoeken Stroomschema PICO Oriënteren Componenten Selecteren Zoekstrategie per component Zoekstrategieën combineren Te veel referenties Te weinig referenties

Nadere informatie

WELKOM! Belangrijke vraag bij EBP. Definitie EBP Wat is nu Evidence-Based Practice? Waarom is evidence-based mondzorg nodig? O.a.

WELKOM! Belangrijke vraag bij EBP. Definitie EBP Wat is nu Evidence-Based Practice? Waarom is evidence-based mondzorg nodig? O.a. WELKOM! Waarom is evidence-based mondzorg nodig? O.a. Veel informatie mondzorg/verzorging in media en internet Nieuwe ontwikkelingen in behandelingen, producten en materialen Bijhouden vakkennis & Levenlang

Nadere informatie

mlw stroom 2.2: Biostatistiek en Epidemiologie

mlw stroom 2.2: Biostatistiek en Epidemiologie mlw stroom 2.2: Biostatistiek en Epidemiologie Hoorcollege 1: Onderzoeksopzet en risikomaten Rosner 13.1-13.4 Capaciteitsgroep Methodologie en Statistiek tul / UM 10 januari 2006 Methodologie en Statistiek

Nadere informatie

DE BIOLOGISCHE KLOK Alles heeft een ritme. 36e NASCHOLINGSDAG Bedrijfs- en Verzekeringsartsen Noord Nederland 7 februari 2013

DE BIOLOGISCHE KLOK Alles heeft een ritme. 36e NASCHOLINGSDAG Bedrijfs- en Verzekeringsartsen Noord Nederland 7 februari 2013 Durven Wat jullie???????? is Waar? DE BIOLOGISCHE KLOK Alles heeft een ritme 36e NASCHOLINGSDAG Bedrijfs- en Verzekeringsartsen Noord Nederland 7 februari 2013 Voorstellen Dr. Corné Roelen Bedrijfsarts

Nadere informatie

Conversie van een Reference Manager database naar een EndNote library

Conversie van een Reference Manager database naar een EndNote library Instructie: Conversie van een Reference Manager database naar een EndNote library en Conversie van citaties en een referentielijst in een Word document die via Reference Manager werden ingevoegd naar EndNote

Nadere informatie

Web of Science: SCI, SSCI en AHCI

Web of Science: SCI, SSCI en AHCI Web of Science: SCI, SSCI en AHCI De Web of Science Citation index is toegankelijk via de Web of Knowledge (Wok), een portaalsite van het Institute of Scientific Information (ISI). De Web of Science Citation

Nadere informatie

PiCarta, Online Contents, NCC (Nederlandse Centrale Catalogus) Je kunt alle PiCarta subbestanden tegelijk doorzoeken, maar ook afzonderlijk.

PiCarta, Online Contents, NCC (Nederlandse Centrale Catalogus) Je kunt alle PiCarta subbestanden tegelijk doorzoeken, maar ook afzonderlijk. ZOEKEN IN PICARTA PiCarta, Online Contents, NCC (Nederlandse Centrale Catalogus) Je kunt alle PiCarta subbestanden tegelijk doorzoeken, maar ook afzonderlijk. EENVOUDIG ZOEKEN GEAVANCEERD ZOEKEN ZOEKGESCHIEDENIS

Nadere informatie

Het werkt! Helpt het ook?

Het werkt! Helpt het ook? Verklarend, pragmatisch en economisch onderzoek Wilbert van den Hout Medische Besliskunde, LUMC Het werkt! Helpt het ook? Spectrum van onderzoek Verklarend pathofysiologisch Pragmatisch & Economisch Pre-klinisch

Nadere informatie

PubMed korte handleiding

PubMed korte handleiding MedBib-handleiding PubMed 0 / 12 PubMed korte handleiding English http://www-fgg.eur.nl/medbib/manuals/m201e_pubmed.pdf Medische Bibliotheek Erasmus MC (AV 10/10/2011; aanpassing VPN-portal) Heeft u opmerkingen

Nadere informatie

Telefoon: +31(0)50 3183031 Fax: +31(0)50 3181656 E-mail: Groningen@mennens.nl

Telefoon: +31(0)50 3183031 Fax: +31(0)50 3181656 E-mail: Groningen@mennens.nl Mennens Amsterdam BV Contactweg 40 1014 AN AMSTERDAM Postbus 8051 1005 AB AMSTERDAM Mennens Dongen BV Metaalstraat 5 5107 ND Dongen Postbus 260 5100 AG Dongen Mennens Groningen BV Duinkerkenstraat 33 9723

Nadere informatie

Dagelijkse dosis visolie verbetert de prestaties van leerlingen bij nationale examens

Dagelijkse dosis visolie verbetert de prestaties van leerlingen bij nationale examens Onderzoek naar niewe medicijnen duurt jaren en doorloopt een aantal verschillende stadia. Tenslotte worden de medicijnen op mensen getest in klinische trials. Bij stap 1 wordt de veiligheid getest op gezonde

Nadere informatie

EBSCO-databanken Communication and mass media complete; GreenFILE; ebook Collection

EBSCO-databanken Communication and mass media complete; GreenFILE; ebook Collection BIBLIOTHEEK SOCIALE WETENSCHAPPEN EBSCO-databanken Communication and mass media complete; GreenFILE; ebook Collection Kris Scheys september 2015 Inhoud Inleiding... 5 1 Start... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Nadere informatie

Informatie zoeken via het internet

Informatie zoeken via het internet Informatie zoeken via het internet 1 Doelstelling Na bestudering van dit hoofdstuk is de lezer in staat zelfstandig informatie op te zoeken. Voorwaarden hiervoor zijn dat de lezer: met een personal computer

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

EBSCO-databanken : Communication and Mass Media Complete, Green File & International Political Science Abstracts

EBSCO-databanken : Communication and Mass Media Complete, Green File & International Political Science Abstracts EBSCO-databanken : Communication and Mass Media Complete, Green File & International Political Science Abstracts 1. Beschrijving van de databanken EBSCOhost is de overkoepelende naam voor toegang tot een

Nadere informatie

Een systeem om niveau van bewijskracht en graad van aanbeveling aan te geven P. VAN ROYEN

Een systeem om niveau van bewijskracht en graad van aanbeveling aan te geven P. VAN ROYEN H U I S A R T S & N A V O R M I N G G R A D E Een systeem om niveau van bewijskracht en graad van aanbeveling aan te geven P. VAN ROYEN In de aanbeveling Gebruik van medicatie bij urgenties (zie blz. 472)

Nadere informatie

Gebruik van PROMs individueel versus groepsniveau. Riekie de Vet

Gebruik van PROMs individueel versus groepsniveau. Riekie de Vet Gebruik van PROMs individueel versus groepsniveau Riekie de Vet Klinimetrie: meten in de geneeskunde Het meten van symptomen, diagnostiek, uitkomsten van behandelingen, gezondheidsstatus en bijvoorbeeld

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Zowel beleidsmakers en zorgverleners als het algemene publiek zijn zich meer en meer bewust van de essentiële rol van kwaliteitsmeting en - verbetering in het verlenen van

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Moleculaire analyse van sputum voor de diagnostiek van longkanker Motivering van dit proefschrift Longkanker kent de hoogste mortaliteit van alle kankers. Dit komt doordat de ziekte

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

Inhoud presentatie. 1. Positionering CAT Maastricht 2. Wat is CAT? 3. Structuur CAT 4. Organisatie CAT onderwijs jaar 3 UM

Inhoud presentatie. 1. Positionering CAT Maastricht 2. Wat is CAT? 3. Structuur CAT 4. Organisatie CAT onderwijs jaar 3 UM Critical Appraisal of a Topic (CAT) Christel van Gool, Monique Mommers (& Carin de Brouwer) Capaciteitsgroep Epidemiologie, Universiteit Maastricht, FHML Faculty name Inhoud presentatie 1. Positionering

Nadere informatie

HANDLEIDING Online personeel en salaris

HANDLEIDING Online personeel en salaris HANDLEIDING Online personeel en salaris Inloggen op loket.nl Via https://online.loket.nl/vsp.prd.loket.new/ kunt u inloggen op de online applicatie van loket.nl. U komt op het onderstaande inlogscherm.

Nadere informatie

SAMENVATTING EVIDENCE IN DE KLINISCHE PRAKTIJK (1) WAT IS EPIDEMIOLOGIE? A. Soubry

SAMENVATTING EVIDENCE IN DE KLINISCHE PRAKTIJK (1) WAT IS EPIDEMIOLOGIE? A. Soubry SAMENVATTING EVIDENCE IN DE KLINISCHE PRAKTIJK Definitie epidemiologie (1) WAT IS EPIDEMIOLOGIE? A. Soubry = studie van de distributie van ziekte of van de determinanten of (mogelijke) oorzaken van een

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 beschrijft een systematisch literatuuroverzicht waarin studies worden samengevat die de effectiviteit, op bewegingsuitslag, hebben

Hoofdstuk 2 beschrijft een systematisch literatuuroverzicht waarin studies worden samengevat die de effectiviteit, op bewegingsuitslag, hebben Samenvatting Artrose is een aandoening van de gewrichten en wordt in het dagelijkse leven ook wel slijtage genoemd. Artrose kan in alle gewrichten optreden maar komt voornamelijk voor in de gewrichten

Nadere informatie

Wanneer je al in Limo aan het werken bent, kan je scopus intypen in de zoekbalk en Databases / E-journals aanduiden.

Wanneer je al in Limo aan het werken bent, kan je scopus intypen in de zoekbalk en Databases / E-journals aanduiden. SCOPUS 1. Beschrijving Scopus is een onderzoeksdatabank van Elsevier met abstracts van artikelen en boekhoofdstukken op alle vakgebieden. Het bevat tevens de verwijzingen uit en citaties van die artikelen

Nadere informatie