Over reflecteren: wat, waarom en hoe

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Over reflecteren: wat, waarom en hoe"

Transcriptie

1 13 Over reflecteren: wat, waarom en hoe Menno de Bree (filosoof), Donald van Tol (psycholoog), Hanke Dekker (onderwijskundige), Thys van der Molen (huisarts).1 Inleiding 14. Reflectie 14.3 Waarom zou je reflecteren? 16.4 Drie reflectiemethodieken Kenmerken van intervisie Het gebruik van methodieken Algemene reflectiemethodiek Normatieve reflectie Begripsreflectie.5 Conclusie 3.6 Meer weten over reflecteren? 3 Geraadpleegde literatuur 4 D. van Tol et al. (Red.), Handboek medische professionaliteit, Kernboek, DOI / _, 014 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media BV

2 14 Hoofdstuk Over reflecteren: wat, waarom en hoe.1 Inleiding Een van de centrale ideeën van het vorige hoofdstuk is dat een professionele arts een arts is die reflecteert. Maar wat bedoelen we hiermee, waarom zou dat zo zijn en hoe doe je dat? In de volgende paragraaf leggen we uit wat we onder reflectie verstaan. Daarna gaan we in op het praktische belang van reflectie. In 7 par..4 bespreken we enkele reflectiemethodieken die je in de praktijk kunt toepassen.. Reflectie Stel: je bent arts-assistent in een ziekenhuis. Op een morgen krijg je een nieuwe patiënte op je spreekuur. Ze blijkt onder behandeling te zijn van een collega, die haar door omstandigheden vanochtend niet kon zien. Nadat je het dossier hebt doorgelezen en je een paar minuten met haar hebt gesproken, bekruipt je het ongemakkelijke gevoel dat er iets niet klopt. Het schiet door je hoofd dat je zelf een andere diagnose zou stellen. Die behandeling is helemaal niet geïndiceerd! De patiënte merkt je aarzeling en verwarring, en vraagt opeens: Klopt er iets niet? Heeft die andere dokter iets raars gegaan? Ik had al zo n idee Je bent even stil. Je merkt bij jezelf onrust en irritatie. Dit zou niet de eerste keer zijn dat die collega er naast zit. Ondertussen kijkt de patiënte je bezorgd aan. Ze verwacht een reactie. Wat zeg je? Wat doe je? In zijn baanbrekende boek How we think observeerde de Amerikaanse filosoof, psycholoog en pedagoog John Dewey dat we pas echt kritisch en bewust gaan nadenken als we geconfronteerd worden met een situatie waarin er sprake is van perplexity, confusion or doubt. [1] Zo n situatie roept dan vragen op die niet snel en eenvoudig te beantwoorden zijn, maar die

3 . Reflectie 15 wel beantwoord moeten worden. In moderne termen: in standaardsituaties handelen we routinematig en is het achterliggende denkwerk voor een groot deel al eerder gedaan. Pas als er sprake is van verbazing, verwarring of verontrusting, staan we even stil en schakelen we over van thinking fast naar thinking slow [], van thinking in action naar thinking on action. [3] Vragen die zich in bovenstaande casus dan direct opdringen zijn bijvoorbeeld: Wat is hier nu precies aan de hand? Waarom heb ik het gevoel dat er iets niet klopt? Vervolgens zou je je enkele hoe-vragen kunnen stellen (praktische, instrumentele vragen), zoals: Hoe zorg ik ervoor dat de patiënte zich niet onnodig ongerust maakt? Hoe zorg ik ervoor dat de patiënte het vertrouwen behoudt? Hoe houd ik mijn emoties in de hand? Andere mogelijke vragen zijn niet feitelijk of praktisch, maar ethisch (normatief) van aard: [4] Mag (of moet?) ik de patiënte op de hoogte brengen van mijn twijfel? Mag ik laten doorklinken dat mijn collega het mogelijk niet bij het rechte eind heeft? En onder al deze vragen liggen weer vragen over de betekenis van de concepten die je gebruikt. Stel je voor dat je niets zegt over je twijfels, omdat je dat niet collegiaal of loyaal vindt. Dan lijken concepten als collegialiteit of lolyaliteit in zichzelf een argument te vormen. Maar wat betekenen die termen dan eigenlijk? Bovenstaande situatie vraagt om een directe reactie, in ieder geval richting de patiënt. Er is op dat moment geen tijd om bovengenoemde vragen allemaal doordacht te beantwoorden. Wij denken dat het goed is om daar na afloop alsnog tijd voor te maken en je af te vragen of je goed met de situatie bent omgegaan, of dat je in het vervolg beter anders kunt handelen. Dit nadenken over je handelen noemen we reflecteren, kritisch denken. Dewey omschrijft reflective thinking als:» [The] active, persistent, and careful consideration of any belief or supposed form of knowledge in the light of the grounds that support it, and the further conclusions to which it tends. 1 «Als je aan Dewey zou vragen wat je in deze situatie moet doen, zou hij je dus aanraden om eerst te kijken naar wat je ideeën, overtuigingen (beliefs) zijn over wat je ziet en denkt. Daarna zou Dewey je vragen of deze opvattingen gerechtvaardigd zijn zijn je overtuigingen ergens op gebaseerd? Zijn ze te rechtvaardigen? Deze tweede stap is dus niet beschrijvend ( Deze collega heeft vaker een foute diagnose gesteld. Ik denk daarom dat hij het nu ook wel mis zal hebben. ) maar kritisch ( Uit het feit dat iemand vaker een fout heeft gemaakt, volgt niet logisch dat hij nu een fout heeft gemaakt. Aanvullend bewijs of andere indicaties zijn nodig. ). We maken hier dus gebruik van normatieve ideeën over wat waar, goed of gerechtvaardigd is en wat niet. Tot slot zou Dewey je vragen om na te denken over de praktische consequenties van je kritisch geteste overtuigingen: wat moet je nu doen, en wat niet? Onze opvattingen over reflecteren sluiten erg aan bij Dewey s ideeën over reflective thinking. We noemen vier kenmerken die wij belangrijk vinden: 1. We zien reflecteren als een manier van denken die gericht is op de kwaliteit van je handelen, met het uiteindelijke doel om die kwaliteit te evalueren, te kunnen leveren, in stand te houden of te verbeteren. 1 Dewey (1990) p.6.

4 16 Hoofdstuk Over reflecteren: wat, waarom en hoe. Reflectieprocessen hebben daarmee een cyclisch karakter. In je praktijk gebeurt iets wat perplexity, confusion or doubt oproept, waardoor je gaat nadenken. Dit nadenken heeft dan weer consequenties voor je praktische doen en laten. Mogelijk ga je daardoor soortgelijke situaties in de toekomst anders aanpakken. Dat zou in nieuwe situaties weer aanleiding kunnen geven tot verwondering of verwarring, wat dan weer aanzet tot reflectie. Er is dus een voortdurende wisselwerking tussen handelen en denken. [5] 3. Reflecteren is een vorm van systematisch denken: Je neemt bepaalde denkstappen in een logische, vaste volgorde met als doel om tot een bepaald type uitkomst te komen (dat kan bijvoorbeeld een evaluatie zijn, een oordeel, of een handelingsadvies). Om dit proces goed te structureren kun je gebruikmaken van reflectiemethodieken. 4. Reflecteren is een vorm van kritisch denken, waarbij je expliciet gebruik maakt van normatieve ideeën over wat waar, goed of gewenst is. Zoals het eerdergenoemde voorbeeld laat zien, gaat het bij reflecteren niet alleen om waarom je vindt dat je iets moet doen, maar ook om de vraag of dat goede redenen zijn. Reflecteren moet in onze opvatting dus meer zijn dan alleen het geven van een gevals- of gevoelsbeschrijving of het herinterpreteren 3 van ervaringen. [6,7] Het gaat ons bij reflecteren niet alleen om het beschrijven, verklaren en (psychologisch) duiden van een situatie, gedrag of een persoon, maar vooral ook om de rechtvaardiging van wat je doet of vindt, op basis van argumenten en kritische oordelen. Reflecteren is daarmee een vorm van critical thinking about thinking. [8] Ter afsluiting van deze paragraaf twee opmerkingen. We gebruiken het woord reflecteren om een bepaald type denken aan te duiden: systematisch, kritisch nadenken over (de kwaliteit van) je handelen. In 7 par..4 geven we enkele suggesties hoe je als arts reflectieprocessen kunt vormgeven en organiseren. Verder zien we reflecteren niet uitsluitend als een mentaal proces, dat zich in jouw hoofd afspeelt en daardoor niet direct toegankelijk is voor anderen. Natuurlijk is het mogelijk om in jezelf te denken en als dat denken systematisch en kritisch is en betrekking heeft op de kwaliteit van je handelen, dan ben je bezig met een vorm van zelfreflectie. Dit vermogen tot zelfreflectie is cruciaal voor een zorgprofessional. Maar het is in het kader van professionele ontwikkeling van groot belang om ook met elkaar te kunnen reflecteren. Reflecteren zien we dus ook als een vorm van denkwerk tussen professionals. Waarom we dat vinden, komt in de volgende paragraaf aan de orde..3 Waarom zou je reflecteren? Reflecteren is dus een strenge, systematische vorm van nadenken over je eigen handelen over zaken die perplexity, confusion or doubt oproepen. Reflectie kan over mooie, wonderlijke casuïstiek gaan (bijvoorbeeld over een complexe operatie die ongelofelijk goed is verlopen en waarbij je je afvraagt waardoor dat nu precies kwam), maar vaak zijn het juist de moeilijke, ingewikkelde gevallen die deze gevoelens oproepen. Het gaat om casuïstiek die niet standaard is, lastig is, maar waar je wel iets mee moet. Sommige reflectiemethodieken hebben daarom ook een cirkelstructuur. Zie bijvoorbeeld de bekende reflectiecirkels van Korthagen en Kolb. 3 Marie Jose Geenen definieert reflecteren bijvoorbeeld als: Terugblikken op een ervaring (handelen, denken, voelen, willen), evenals op de context waarin deze plaatsvindt, en deze ervaring in het bewustzijn brengen, er betekenis aan verlenen en vandaaruit keuzes maken voor nieuwe perspectieven. Karim Benammar en collega s definieren reflectie als: herinterpreteren van ervaring en kennis.

5 .3 Waarom zou je reflecteren? 17 Waarom zou je als arts dan reflecteren? We geven zeven redenen: 1. Reflecteren is een denkstrategie die goed toepasbaar is in situaties waarin veel onzeker is, of waarbij niet direct duidelijk is wat goed is om te doen. Als arts kom je dergelijke situaties elke dag wel tegen. In dergelijke situaties kan het zelfs gevaarlijk zijn om onnadenkend, onkritisch of routineus te handelen.. Je moet je kunnen verantwoorden. Als je handelt op basis van een afgewogen oordeel, kun je anderen ook uitleggen waarom je doet wat je doet. We hebben in 7 H. 1 al aangegeven dat accountability een belangrijk concept is in de discussie rond medische professionaliteit. Reflectie is een belangrijk instrument om aan die verantwoording vorm te kunnen geven. [9] 3. Zorgbesluiten zijn steeds vaker teambesluiten. Met name in complexe situaties komt besluitvorming vaak tot stand op basis van interprofessioneel overleg, ook in die situaties waarin er maar één arts eindverantwoordelijk is. Dat maakt het extra belangrijk dat individuele teamleden gestructureerd en inhoudelijk met elkaar kunnen spreken en denken. Hier lenen reflectiemethodieken zich soms erg goed voor, getuige de opmars van bijvoorbeeld moreel beraad in de zorg. [10] Bijkomend voordeel is dat door gezamenlijk overleg ook vaak draagvlak voor de genomen besluiten wordt gecreëerd. 4. We maken vaak denkfouten. Reflectiemethodieken helpen ons om te voorkomen dat we in allerlei denkvalkuilen vallen. Daar zijn er veel van: in elk werkoverleg zie je wel dat er stokpaardjes bereden worden, deelnemers last hebben van beroepsdeformaties en blinde vlekken, te haastig conclusies trekken, te routineus zijn geworden, denkstappen overslaan of zich baseren op kennis die niet altijd even solide is. [11 13] En als we samen met anderen denken (teamoverleg, ochtendrapport) zijn we soms te veel onder de indruk van mooipraterij, reputaties, senioriteit en hiërarchie, durven we soms onvoldoende op te komen voor belangrijke belangen, is het moeilijk om onszelf kwetsbaar op te stellen of anderen aan te spreken, praten we langs elkaar heen, stapelen we anekdotes en gaan we niet in op elkaars visies en argumenten. Kortom: onze individuele en collectieve denkprocessen behoeven dus wat hulp en net zoals je een anamnese kunt systematiseren en structureren om daarmee de kans op valide resultaten te vergroten, kun je dat ook met je eigen denkwerk doen. 5. Reflecteren kan inzicht geven en daarmee mogelijk ook steun genereren (peer support) en stress reduceren. Arts zijn is geen eenvoudig beroep: het vereist veel training en studeren om de benodigde competenties onder de knie te krijgen, de verantwoordelijkheden en belangen zijn vaak groot, en situaties zijn steeds weer anders, waardoor je continu alert moet zijn. Het kan niet anders dan dat je je als dokter geregeld afvraagt of je het wel helemaal goed hebt gedaan, wat vervolgens weer een bron van stress kan zijn. Tijdens een reflectiebijeenkomst casuïstiek bespreken, je eigen mening toetsen aan die van collega s, je overwegingen delen, horen dat anderen vergelijkbare ervaringen hebben het zijn goede middelen om die professionele mentale druk hanteerbaarder te maken. 6. Reflecteren levert input voor organisatieverbetering. Frequente reflectie, bijvoorbeeld in de vorm van intervisie, geeft niet alleen zicht op grote en kleine incidenten, maar ook op patronen van problemen die kunnen duiden op een deficiëntie binnen de organisatie. Je ziet bijvoorbeeld soms dat artsen of patiënten in moeilijke situaties komen doordat de zorg op een bepaalde manier is georganiseerd. Een goede analyse van een casus levert meestal ook goede, bruikbare ideeën op om de organisatie aan te passen. 7. Door regelmatig te reflecteren ontwikkel je een reflectieve houding en reflectieve vaardigheden. Op organisatieniveau bouw je zodoende aan een reflectieve cultuur. Tevens bouw je (individueel, of met je afdeling of team) een geheugen op van onderzochte casuïstiek. Dit alles vergroot de kans dat je in individuele gevallen sneller tot een goed oordeel komt.

6 18 Hoofdstuk Over reflecteren: wat, waarom en hoe We zien reflectie dus als een kritische, gestructureerde en zorgvuldige manier van nadenken over het eigen handelen en de overtuigingen die daaraan ten grondslag liggen. Als arts kun je niet zonder. Maar om goed te reflecteren is goede wil en een flinke portie moed vereist. Dat is soms lastig op te brengen. Het vraagt immers om stil te staan bij en (h)erkennen van eigen kwetsbaarheden en het toelaten van onzekerheid. Dat staat in contrast met onze soms gebrekkige overleg- en denkvaardigheden, de hectiek en drive van de dagelijkse zorgpraktijk en de vraag (eis?) van patiënten om standvastige dokters die weten wat ze doen en wat daarvan de gevolgen zullen zijn. Reflectie moet je dan ook leren te systematiseren en organiseren je moet reflectie inplannen, omdat anders de tijd ontbreekt of andere zaken prioriteit krijgen. Hoe je reflectie praktisch vorm kunt geven, is het onderwerp van de volgende paragraaf..4 Drie reflectiemethodieken Reflectie wordt in de zorg(opleidingen) op verschillende manieren georganiseerd en geïnstitutionaliseerd. Voorbeelden zijn het geven en ontvangen van feedback, het organiseren van moreel beraden en zelfreflectie middels portfolio s. Ook intervisie is een belangrijke (en misschien wel de meest gangbare) manier om reflectie tussen zorgprofessionals vorm te geven. Om die reflectieprocessen in goede banen te leiden wordt vaak gebruikgemaakt van reflectiemethodieken. Door een methodiek te gebruiken vergroot je de kans aanzienlijk dat bekende denkvalkuilen worden vermeden. Daarnaast fungeren methoden als een soort gespreksagenda en hebben daarmee een belangrijke structurerende functie. We presenteren hier kort drie reflectiemethodieken, die elk goed toepasbaar zijn in een intervisiesetting. Om die methodieken in de praktijk te kunnen gebruiken is enige achtergrondkennis over intervisie wel een vereiste..4.1 Kenmerken van intervisie Een intervisiegesprek is een gesprek tussen zes à twaalf professionals die dezelfde achtergrond hebben (opleiding, werkveld, verantwoordelijkheden, ervaring) en die hiërarchisch aan elkaar gelijk zijn. Een sessie duurt in de regel tussen de 60 en 90 minuten. Tijdens intervisiesessies kunnen verschillende typen casuïstiek (en ook verschillende typen vragen) aan bod komen [14] soms zelfs tijdens hetzelfde gesprek. Elke intervisiesessie begint echter op dezelfde manier: een van de deelnemers brengt een casus in waarin sprake is van perplexity, confusion or doubt een situatie waarin het onduidelijk is wat je nu moet vinden, besluiten of doen en waarover dus verschil van mening mogelijk is. Daarna is het de beurt aan de overige deelnemers om alle feitelijke ins en outs helder te krijgen. In deze beginfase ligt het accent dus vooral op de feitelijke analyse van de situatie en de vraag waar die perplexity, confusion or doubt van de casusinbrenger nu in gelegen is. Als we teruggrijpen op de casus waarmee dit hoofdstuk begon, gaat het in deze fase om vragen als: Weet ik alles wat ik moet weten? Wat zegt mijn niet-pluisgevoel? Waarover twijfel ik precies? Na deze feitelijke fase kan het gesprek grofweg in drie richtingen gaan. Deze richtingen corresponderen met de drie typen vragen die aan het begin van dit hoofdstuk aan de orde zijn gekomen.

7 .4 Drie reflectiemethodieken Het is duidelijk wat de situatie van de dokter/casusinbrenger vraagt (de doelen zijn helder) en het gesprek gaat verder over de vraag hoe het handelen in deze specifieke situatie het best vorm gegeven kan worden. Dit noemen we praktische reflectie een type denken waarvan bijvoorbeeld in het bekende How doctors think van Jerome Groopman talloze aansprekende voorbeelden te vinden zijn. [15] In de eerdergenoemde casus kan het dan gaan om vragen als: Hoe zorg ik ervoor dat de patiënte het vertrouwen behoudt? Hoe houd ik mijn emoties in de hand?. Er blijken vooral onduidelijkheden te zijn over de vraag wat goed of juist is om te doen. Er is dan sprake van morele reflectie. Het gaat het dus minder om de vraag hoe je iets goed zou kunnen doen maar meer om de vraag wat het goede is om te doen. [16] Morele reflectie heeft daarmee vaak betrekking op de doelen die je nastreeft ( We kunnen bij deze patiënt wel inzetten op levensverlenging, maar is de kwaliteit in deze fase niet veel belangrijker? ) Tijdens een morele intervisie over onze voorbeeldcasus zouden vragen aan de orde kunnen komen als: Mag (of moet?) ik de patiënte op de hoogte brengen van mijn twijfel? Mag ik laten doorklinken dat mijn collega het mogelijk niet bij het rechte eind heeft? Moet ik mijn collega aanspreken? 3. Er blijkt onduidelijkheid te zijn over de begrippen die worden gebruikt. Hiervoor hebben we al opgemerkt dat begrippen op zichzelf soms al een argument lijken te vormen om iets wel of niet te doen. Een voorbeeld in onze casus kan zijn: Ik zou niets tegen de patiënte zeggen, want dat vind ik niet loyaal naar mijn collega. Er kan dan in de intervisiegroep discussie ontstaan over de vraag wat loyaliteit dan precies inhoudt. Dit noemen we begripsreflectie. Als de betekenis is opgehelderd, kan het gesprek gaan over de vraag of je loyaal moet zijn, wat dat dan precies praktisch gezien inhoudt, en of er in dit geval geen belangrijkere waarden zijn (dit zijn weer vragen die passen bij morele reflectie). Bij het lezen van dit boek zul je ontdekken dat alle auteurs zich op een of meer van deze reflectievelden begeven: sommige hoofdstukken gaan over de betekenis van een begrip (bijvoorbeeld: professionaliteit, reflectie, medicalisering, kwaliteit van leven), in sommige hoofstukken geven de auteurs praktische tips om met bepaalde thema s om te gaan (praktische reflectie), en anderen bieden je analyses van ethische aspecten..4. Het gebruik van methodieken Er is een groot aantal reflectiemethodieken op de markt. We hebben uit het aanbod drie reflectiemethodieken geselecteerd die elk een eigen, specifieke focus hebben. Bij elke reflectiestap hebben we een tijdsindicatie opgenomen, uitgaande van een intervisiesessie van 60 minuten. Zie deze methodieken als instrumenten die je helpen om reflectieprocessen te structureren en denkvalkuilen te vermijden. In het gebruik van methodieken schuilen echter ook gevaren. Het eerste gevaar is dat deelnemers het volgen van een methodiek als een doel op zich gaan zien. Reflecteren is echter echt iets anders dan het routineus volgen van een overlegprocedure waarbij alle stappen worden afgevinkt, als ware het een recept uit een kookboek. [17] De organisatiefilosoof Edgar Karssing merkt terecht op dat als je zonder kritische houding een reflectiemethodiek afwerkt, je alleen maar je vooringenomen standpunten zult bevestigen. [18] Het is ook niet gezegd dat het volgen van een methodiek tot resultaat heeft dat het oorspronkelijke ongemak (de aanleiding tot reflectie en intervisie) wordt opgelost, al kan dat

8 0 Hoofdstuk Over reflecteren: wat, waarom en hoe natuurlijk wel. Reflectie (al dan niet met hulp van methodieken) is vooral een manier om na te denken over wat een passende respons is, hoe je als arts zo goed mogelijk met een complexe situatie kunt omgaan. Die complexiteit zelf wordt door het reflecteren echter niet opgeheven. Dit betekent dat er bijna altijd een bepaalde onzekerheid zal blijven bestaan die niet weggepoetst kan worden. [19] Anderzijds geeft die onbepaaldheid wellicht ook ruimte om op verschillende manieren goed te kunnen reageren. Tot slot moet je altijd voor ogen houden dat intervisie het karakter heeft van een gezamenlijk onderzoek (dialoog). Het gebruik van een methodiek mag die dialoog nooit in de weg staan, maar moet die dialoog juist bevorderen en mede voorkomen dat het gesprek verwordt tot een debat. Dat zijn immers gesprekken die vooral tot doel hebben om gelijk te krijgen: je opponent retorisch te verslaan, desnoods door toepassing van redeneertrucs en drogredenen. Bij dialogische reflectiemethodieken (zoals de methodieken hierna) helpt het om een voorzitter aan te wijzen. De voorzitter neemt zelf inhoudelijk niet deel aan de intervisie, maar houdt de timing en de kwaliteit van het gespreksproces in de gaten (Doet iedereen mee? Is er voldoende sprake van een dialoog?) en legt vragen, argumenten en conclusies vast op whiteboard of flip-over. De drie hier gepresenteerde methodieken verschillen in doelstelling (praktische, morele en begripsreflectie) en abstractiegraad. Elke methode bestaat uit een aantal denkstappen. We hebben ervoor gekozen om die stappen steeds kort toe te lichten, zodat het mogelijk wordt om zelfstandig met deze methodieken aan de slag te gaan. Zoals aangegeven zijn de methodieken ontwikkeld door diverse auteurs. We hebben de oorspronkelijke namen per stap zo veel mogelijk gehandhaafd. De toelichting per stap is van onze eigen hand. Deze sluit vaak aan bij (en is gebaseerd op) de oorspronkelijke toelichting van de auteurs. Het komt echter ook voor dat we op grond van onze visie en ervaring sommige stappen op een iets andere manier hebben ingevuld..4.3 Algemene reflectiemethodiek Onderstaande reflectiemethodiek is goed te gebruiken voor praktische reflectie, maar biedt zeker ook ruimte om tijdens het gesprek normatieve kwesties te onderzoeken. De methode is ontwikkeld door Jeroen Hendriksen. [0] Stap 1: Inventarisatie (10 minuten) Praat even bij, inventariseer de te bespreken casuïstiek en maak een keuze. De casusinbrenger licht zijn casus toe en formuleert een probleemstelling ( bespreekpunt ) in de vorm van een vraag. Deze vraag wordt aan het einde van de intervisie beantwoord. Bij praktische reflectie zal dit een hoe-vraag zijn, maar onze ervaring is dat er (zeker in de loop van het gesprek) vaak ook morele vragen aan de orde komen. Zoals gezegd biedt deze methodiek daar ruimte voor. Stap : Analyse (10 minuten) Alle deelnemers mogen informatieve vragen stellen (wat, waar, waarom, wie). Stap 3: Bewustwording (10 minuten) Door de analyse wordt soms duidelijk dat de oorspronkelijke intervisievraag (bespreekpunt) niet goed geformuleerd is, de vraag eigenlijk over een ander onderwerp gaat, of dat er zelfs een nieuwe vraag geformuleerd moet worden. Doe dat zorgvuldig; het helpt om de vraag met Ik te laten beginnen. Het is aan de casusinbrenger om een voorzet te geven, maar andere

9 .4 Drie reflectiemethodieken 1 deelnemers kunnen natuurlijk helpen door alternatieve formuleringen voor te stellen. Noteer de definitieve vraag op een whiteboard of flip-over. Stap 4: Advies (15 minuten) De groepsleden vertellen hoe zij de vraag zouden beantwoorden; hoe zij zelf met de situatie om zouden gaan en waarom. Het gaat er niet om de casusinbrenger voor te schrijven wat hij moet doen. Aan het einde van deze stap vat de casusinbrenger de adviezen samen, en beantwoordt hij zelf de onderzoeksvraag. Hij legt ook uit waarom hij voor dit antwoord kiest en wat de praktische gevolgen zijn. Stap 5: Relevante ervaringen van ander deelnemers (10 minuten) Met name in het kader van peer support is het belangrijk dat soortgelijke ervaringen van andere deelnemers aan bod komen. Als deze ervaringen echter te vroeg worden ingebracht, is de kans groot dat het gesprek afdwaalt en niet meer over de kwestie en vraag van de casusinbrenger gaat. Dit is de reden waarom deze uitwisseling pas laat in het gesprek plaatsvindt. Stap 6: Evaluatie (5 minuten) Evalueer gezamenlijk het gesprek. Let daarbij op voorbereiding, tijdsmanagement, structuur, gespreksdiscipline en veiligheid. Wat ging goed (inhoud/proces)? Wat kan de volgende keer verbeterd worden?.4.4 Normatieve reflectie Als tijdens de intervisie duidelijk wordt dat er vooral een ethisch probleem speelt, is het mogelijk om een methode te kiezen die zich expliciet richt op de analyse van de ethische aspecten. De praktische, instrumentele vragen blijven dan wat op de achtergrond. Een dergelijke vorm van intervisie wordt ook wel moreel beraad genoemd. Er zijn veel verschillende methodieken voorhanden. [1] De volgende, relatief eenvoudige methodiek is ontwikkeld door organisatiefilosoof Edgar Karssing. [] Stap 1: Wat is de hoofdvraag? (15 minuten) Bespreek eerst de casus zodat alle relevante feitelijke informatie voor alle deelnemers duidelijk is. Maak vervolgens een overzicht van de morele vragen die in de casus spelen en kies daaruit de belangrijkste. Idealiter is de vraag met ja of nee te beantwoorden. Belangrijk is verder dat de onderzoeksvraag een ethische vraag is (te herkennen aan werkwoorden als mogen, moeten ), dat de vraag aansluit bij de casus en dat de spanning die de casus oproept, terug te vinden is in de formulering. Moeten we loyaal zijn aan collega s? is bijvoorbeeld te weinig specifiek en daarom geen goede vraag. Beter is: Mag ik mijn patiënt nu vertellen dat ik twijfel aan de door mijn collega gestelde diagnose? Stap : Wie zijn de belanghebbenden? (10 minuten) Wiens rechten staan op het spel? Met welke personen of instanties moet je redelijkerwijs rekening houden in je afweging? Met de patiënt? Je collega? Andere collega s? De beroepsgroep als geheel? Met jezelf? Is er een rangorde van belangen of belanghebbenden denkbaar? Stap 3: Welke argumenten kunnen worden aangevoerd? (0 minuten) Welke argumenten zijn relevant voor de beantwoording van de vraag? Maak een lijst met pro- en een lijst met contra-argumenten. Probeer de argumenten zo nauwkeurig mogelijk te

10 Hoofdstuk Over reflecteren: wat, waarom en hoe formuleren. Let daarbij ook op de betekenis van concepten (wat betekent loyaliteit?). Controleer ook of alle belanghebbenden elk met minstens één argument gerepresenteerd zijn. Het gaat er in deze fase om alle relevante argumenten in kaart te brengen niet om de argumenten te wegen of een positie in te nemen. Stap 4: Wat is de conclusie? (10 minuten) Geef nu een antwoord op de morele onderzoeksvraag uit stap 1. Welke argumenten wegen daarbij het zwaarst ook gezien de belangen van de betrokkenen (stap en 3)? Formuleer vervolgens wat je antwoord betekent voor je handelen: wat ga je nu precies doen, waar, wanneer, met wie? In deze stap worden dus geen extra argumenten toegevoegd het gaat hier om de weging van de argumenten die in de vorige stap zijn genoemd, en om de vraag wat je conclusie betekent voor je handelen in de praktijk. Stap 5: Doe ik het ook? (5 minuten) Een controlevraag. Als het antwoord nee is, is dat een indicatie dat de groep belanghebbenden te klein is gedefinieerd, dat er argumenten ontbreken, of dat de weging onzorgvuldig heeft plaatsgevonden..4.5 Begripsreflectie Hoe meer je geoefend raakt in reflectie, hoe meer je het belang van secuur taalgebruik zult onderkennen. Vaak gebruiken we in onze zinnen grote concepten, zonder uit te leggen wat we er nu precies mee bedoelen. We gaan er ook vaak van uit dat anderen precies hetzelfde onder die concepten verstaan als wij. Beide vooronderstellingen blijken vaak onjuist. Dit kan zorgen voor perplexity, confusion or doubt en daarmee ook tot miscommunicatie, slechte afspraken et cetera. Vooral als begrippen een argument op zichzelf lijken te vormen (bijvoorbeeld begrippen als: autonomie, kwaliteit van leven, collegialiteit: ik wil deze behandeling niet aanbieden, vanwege de kwaliteit van leven ), kan het zinvol zijn tijdens een intervisie expliciet na te gaan wat die begrippen betekenen. Tijdens een dergelijke sessie gaat het er niet om dat je formuleert wat jij onder een bepaald begrip verstaat (dan formuleer je een stipulatieve definitie, een werkdefinitie), maar juist dat je inventariseert welke ervaringen nog onder het begrip moeten vallen en welke niet. Zoals de filosofen Baggini en Fosl het uitdrukken:» A definition is like a property line; it establishes the limits marking those instances to which it is proper to apply a term and those instances to which it is not. The ideal definition permits application of the term to just those cases to which it should apply and not to others. [3] «De volgende methode kun je gebruiken om tijdens een intervisie een gezamenlijke en werkbare definitie van een belangrijk begrip te ontwikkelen. De methode is een door ons iets vereenvoudigde versie van het definitiegesprek, zoals dat is ontwikkeld door de filosofen Jos Kessels, Erik Boers en Pieter Mostert. [4] Stap 1: Begripsselectie (5 minuten) Selecteer het begrip dat je wilt analyseren. Het moet een woord zijn dat een centrale rol speelt in besluitvorming of overleg, maar waarvan de betekenis niet helder is. Het begrip kan al voorafgaand aan de bijeenkomst worden vastgesteld. Dat scheelt tijd.

11

Intervisie Wat is het? Wanneer kun je het gebruiken?

Intervisie Wat is het? Wanneer kun je het gebruiken? Intervisie Wat is het? Intervisie is een manier om met collega's of vakgenoten te leren van vragen en problemen uit de dagelijkse werkpraktijk. Tijdens de bijeenkomst brengen deelnemers vraagstukken in,

Nadere informatie

Begrippenkader Studieloopbaanbegeleiding en Reflectie

Begrippenkader Studieloopbaanbegeleiding en Reflectie Begrippenkader Studieloopbaanbegeleiding en Reflectie Kariene Mittendorff, lectoraat Innovatief en Effectief Onderwijs Studieloopbaanbegeleiding Binnen scholen wordt op verschillende manieren gewerkt aan

Nadere informatie

Intervisiemethodes. Methode 1: Incidentenmethode

Intervisiemethodes. Methode 1: Incidentenmethode Intervisiemethodes Methode 1: Incidentenmethode Bij de incidentmethode wordt een gebeurtenis uit de werksituatie van een van de deelnemers op gestructureerde wijze besproken. Stap 1 Introductie van het

Nadere informatie

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering Leiding geven aan verandering Mijn moeder is 85 en rijdt nog auto. Afgelopen jaar kwam ze enkele keren om assistentie vragen, omdat haar auto in het verkeer wat krassen en deuken had opgelopen. Ik besefte

Nadere informatie

Methode voor moreel beraad uit het moresprudentieproject

Methode voor moreel beraad uit het moresprudentieproject Methode voor moreel beraad uit het moresprudentieproject Moreel beraad is een dialogische werkvorm waarin het onderzoeken van een casus centraal staat. Het is een stappenplan waarin zowel houdingsgerichte

Nadere informatie

Begaafde leerlingen komen er vanzelf... Implementatie van een verandering van de pedagogische beroepspraktijk op basis van praktijkgericht onderzoek.

Begaafde leerlingen komen er vanzelf... Implementatie van een verandering van de pedagogische beroepspraktijk op basis van praktijkgericht onderzoek. Begaafde leerlingen komen er vanzelf... toch? Implementatie van een verandering van de pedagogische beroepspraktijk op basis van praktijkgericht onderzoek. Teambijeenkomsten Anneke Gielis Begaafde leerlingen

Nadere informatie

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL Bij werken, zowel betaald als vrijwillig, hoort leiding krijgen of leiding geven. De vraag wat effectief leiderschap is houdt dan ook veel mensen bezig. De meningen hierover

Nadere informatie

workshop: waardengericht leidinggeven mbv een socratische dialoog als intervisiemodel

workshop: waardengericht leidinggeven mbv een socratische dialoog als intervisiemodel Socratische dialoog workshop: waardengericht leidinggeven mbv een socratische dialoog als intervisiemodel Tijdens een socratische dialoog volgen we een vast patroon. Het gesprek begint met het opvragen

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens Inhoud Inleiding 9 1 Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding 11 1.1 Het beroep Social Work 11 1.2 Beelden over leren mentale modellen 15 1.3 Competentiegericht leren 16 1.4 Een open leerhouding 17 1.5 Leren

Nadere informatie

Visitatie en Inspiratie

Visitatie en Inspiratie Visitatie en Inspiratie BG-dagen, Papendal Vrijdag 19 juni 2015 Gertjan Beens Sabrina Kwint Jos Manders Disclosure belangen spreker Dienstverband(en) Eigen onderneming(en) en aandelen HumanCapitalCare

Nadere informatie

Reflecteren. Uit: Intrapersoonlijk Vaardigheden leraren en competenties. Hoofdstuk 2 Vaardigheden. Inleiding

Reflecteren. Uit: Intrapersoonlijk Vaardigheden leraren en competenties. Hoofdstuk 2 Vaardigheden. Inleiding Reflecteren Uit: Intrapersoonlijk Vaardigheden leraren en competenties. Hoofdstuk 2 Vaardigheden Inleiding Onderwijs, een prachtig vak, en het geeft je energie: je bent altijd bezig, krijgt mooie dingen

Nadere informatie

Intervisie: de 10-stappenmethode

Intervisie: de 10-stappenmethode Intervisie: de 10-stappenmethode Wanneer te gebruiken? De 10-stappenmethode is uitermate geschikt voor een beginnende intervisiegroep, waarin mensen participeren met weinig of geen intervisie-ervaring.

Nadere informatie

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2 Toetsopdracht Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra Studentnummer: 500646500 Klas: 2B2 Datum: 15 januari 2013 Reflectieverslag bijeenkomst 1,2 en 3 Zingevingsgesprekken Dit

Nadere informatie

Studenten handleiding Competentie Ontwikkel Moment

Studenten handleiding Competentie Ontwikkel Moment Studenten handleiding Competentie Ontwikkel Moment MBO en HBO studenten 3 de en 4 de jaars, HBO studenten verkorte opleiding en cursisten vervolgopleidingen Jeroen Bosch Ziekenhuis 1 Juni 2014, Jeroen

Nadere informatie

Intervisie. Helpende Z&W versnelde leerroute. ROC Mondriaan, School voor Zorg en Welzijn, Leiden

Intervisie. Helpende Z&W versnelde leerroute. ROC Mondriaan, School voor Zorg en Welzijn, Leiden Intervisie Helpende Z&W versnelde leerroute ROC Mondriaan, School voor Zorg en Welzijn, Leiden Reflecteren Eén van de definities van reflecteren: Reflecteren is het terugblikken op je handelen, nadenken

Nadere informatie

Kenniskring Vormend Onderwijs Thema: Onderzoekende Houding

Kenniskring Vormend Onderwijs Thema: Onderzoekende Houding Kenniskring Vormend Onderwijs Thema: Onderzoekende Houding Onderzoekende houding Samenwerking Academische Opleidingsschool De Sprankel en Viaa Kenniskring Vormend onderwijs. Werkplaats Onderzoekende houding

Nadere informatie

Tietel slide. Titel slide 2 Module 2. tekst. Beïnvloeden. Juni 2014. Trainers: Sarah Strübin en Willem Ezerman ALFABEELD ORGANISATIEONTWIKKELING

Tietel slide. Titel slide 2 Module 2. tekst. Beïnvloeden. Juni 2014. Trainers: Sarah Strübin en Willem Ezerman ALFABEELD ORGANISATIEONTWIKKELING Tietel slide Titel slide 2 Module 2 tekst Beïnvloeden Juni 2014 Trainers: Sarah Strübin en Willem Ezerman ALFABEELD ORGANISATIEONTWIKKELING Beïnvloeden Programma 2014 Beïnvloeden Programma module 2 09.00

Nadere informatie

Met intervisie aan de slag. Programmagroep

Met intervisie aan de slag. Programmagroep Met intervisie aan de slag Programmagroep Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 1 Wat is intervisie... 3 1.1 Leren leren van elkaar!... 3 1.2 Hoe wordt intervisie voor regio- en seniorcoaches georganiseerd?...

Nadere informatie

Zelfreflectie meetinstrument Ondernemende houding studenten Z&W

Zelfreflectie meetinstrument Ondernemende houding studenten Z&W Zelfreflectie meetinstrument Ondernemende houding studenten Z&W 1 Naam student: Studentnummer: Datum: Naam leercoach: Inleiding Voor jou ligt het meetinstrument ondernemende houding. Met dit meetinstrument

Nadere informatie

Doel. Spel. www.ihots.nl. Duur: - Groep - Individueel. Laat je inspireren door de voorbeeld vragen in deze spiekbrief.

Doel. Spel. www.ihots.nl. Duur: - Groep - Individueel. Laat je inspireren door de voorbeeld vragen in deze spiekbrief. www.ihots.nl Doel Laat je inspireren door de voorbeeld vragen in deze spiekbrief Spel Alle spellen Gebruik deze spiekbrief telkens wanneer je een spel start in de ihots app. Laat je inspireren door de

Nadere informatie

Nu ook op mobiel of tablet! quez.movisie.nl. QueZ. Vragen naar zelfregie

Nu ook op mobiel of tablet! quez.movisie.nl. QueZ. Vragen naar zelfregie Nu ook op mobiel of tablet! quez.movisie.nl QueZ Vragen naar zelfregie Colofon Auteurs: Cora Brink, Anouk Poll en Petra van Leeuwen Met dank aan: Oda Berkhout (Beweging 3.0), Ieke Bron en Tineke van Dijk

Nadere informatie

Van peer tot peer: Collegiaal leren en auditen. 1 oktober 2015

Van peer tot peer: Collegiaal leren en auditen. 1 oktober 2015 Van peer tot peer: Collegiaal leren en auditen 1 oktober 2015 Welkom Voorstellen. Karin van Wijnen, Kwaliteitsnetwerk mbo Carlijn van Diepen, ROC A12 en BVMBO Marloes van Bussel, NCP EQAVET Doelen 1. Deelnemers

Nadere informatie

HET CONCEPT WAT JE SCHRIJFT BEN JE ZELF

HET CONCEPT WAT JE SCHRIJFT BEN JE ZELF HET CONCEPT WAT JE SCHRIJFT BEN JE ZELF Inleiding Het boek Wat je schrijft ben je zelf (WJSBJZ) is een werkboek. Het bestaat uit 33 levensvragen met bijbehorende opdracht. Bij elke vraag is er schrijfruimte

Nadere informatie

Intervisie wat is het?

Intervisie wat is het? Intervisie wat is het? Intervisie is: a. een gestructureerde methode om b. van elkaars c. werkvraagstukken d. te leren Ad a: Intervisie is een gestructureerd gesprek. De structuur is er om effectief en

Nadere informatie

Virbo 19/03/2014 Mensen en Cultuur - Weerstand

Virbo 19/03/2014 Mensen en Cultuur - Weerstand Virbo 19/03/2014 Mensen en Cultuur - Weerstand Verwachtingen? Leervragen? Doelen De deelnemers reflecteren op de rol van mensen en cultuur bij schoolontwikkeling hebben meer inzicht in weerstand en krijgen

Nadere informatie

De socratische methode. Iets meer over Socrates

De socratische methode. Iets meer over Socrates De socratische methode De kunst van het vragen stellen Het is vaak beter om goede vragen te stellen dan zelf goede antwoorden te geven. Met vragen beweeg je anderen tot onderzoek van eigen ervaringen en

Nadere informatie

1 Leren op de werkplek

1 Leren op de werkplek 1 Leren op de werkplek Wat is leren op de werkplek? Om dit te verduidelijken onderscheiden we in dit hoofdstuk twee vormen van leren: formeel en informeel leren. Ook laten we zien welke vormen van leren

Nadere informatie

Leren reflecteren. Jan Jacobs www.coachjan.be 27-1-2009

Leren reflecteren. Jan Jacobs www.coachjan.be 27-1-2009 2009 Leren reflecteren Jan Jacobs 27-1-2009 Leren Reflecteren Geef me de moed om te veranderen wat ik veranderen moet en kan. Geef me het geduld om te accepteren wat ik niet veranderen kan. Geef me de

Nadere informatie

Competentie 7: Reflectie en ontwikkeling

Competentie 7: Reflectie en ontwikkeling Competentie 7: Reflectie en ontwikkeling Vaardigheden: Reflecteren op persoon, proces en product Eigen portfolio beheren Kennis: Reflectie Zelfsturing CAO-VO-2011-2012: Scholingsrecht PO (H9) Scholingsrecht

Nadere informatie

Opgave 2 Doen wat je denkt

Opgave 2 Doen wat je denkt Opgave 2 Doen wat je denkt 7 maximumscore 2 een argumentatie waarom Swaab het bestaan van vrije wil verwerpt op grond van de experimenten van Libet: bewustzijn komt pas na de beslissingen van de hersenen

Nadere informatie

Methodisch werken met zorgleefplan, ondersteuningsplan of begeleidingsplan

Methodisch werken met zorgleefplan, ondersteuningsplan of begeleidingsplan Zorgleefplan, ondersteuningsplan en begeleidingsplan Methodisch werken met zorgleefplan, ondersteuningsplan of begeleidingsplan Om goede zorg en/of ondersteuning te kunnen geven aan een cliënt is het werken

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

Workshop communicatie

Workshop communicatie Workshop communicatie Feedback is collegiale ondersteuning of toch niet? Wat wil de beroepsvereniging betekenen voor Verzorgenden en Verpleegkundigen? Wij willen onze beroepsgroepen in staat stellen hun

Nadere informatie

Drie domeinen van handelen: Waarnemen, oordelen en beleven

Drie domeinen van handelen: Waarnemen, oordelen en beleven Drie domeinen van handelen: Waarnemen, oordelen en beleven Situatie John volgt een opleiding coaching. Hij wil dat vak dolgraag leren. Beschikt ook over de nodige bagage in het begeleiden van mensen, maar

Nadere informatie

AAN DE SLAG MET INTERCOLLEGIALE CONSULTATIE HANDREIKING VOOR ZORGGROEPEN

AAN DE SLAG MET INTERCOLLEGIALE CONSULTATIE HANDREIKING VOOR ZORGGROEPEN AAN DE SLAG MET INTERCOLLEGIALE CONSULTATIE HANDREIKING VOOR ZORGGROEPEN Deze handreiking is opgesteld in samenwerking met: COLOFON InEen Leden van InEen kunnen dit document voor eigen gebruik vrijelijk

Nadere informatie

Keuzedeel mbo. Zorg en technologie. gekoppeld aan één of meerdere kwalificaties mbo. Code K0137

Keuzedeel mbo. Zorg en technologie. gekoppeld aan één of meerdere kwalificaties mbo. Code K0137 Keuzedeel mbo Zorg en technologie gekoppeld aan één of meerdere kwalificaties mbo Code K0137 Penvoerder: Sectorkamer zorg, welzijn en sport Gevalideerd door: Sectorkamer Zorg, welzijn en sport Op: 26-11-2015

Nadere informatie

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Werken in driehoeken is een wijze van samenwerking die in elke organisatie en in elk netwerk mogelijk is. Het maakt dat we kunnen werken vanuit een heldere

Nadere informatie

2.3 Wanneer ben je een goede werkbegeleider? Methodisch werken als werkbegeleider 18

2.3 Wanneer ben je een goede werkbegeleider? Methodisch werken als werkbegeleider 18 15 De werkbegeleider Samenvatting De werkbegeleider heeft een belangrijke rol binnen zorg- en welzijnsorganisaties. Zij helpt de student zich het vak eigen te maken en leert tegelijkertijd zelf hoe zij

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013 Effectief feedback geven en ontvangen Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, nderwijsinspectie 2013 Inleiding Deze handleiding is geschreven ter ondersteuning van het gebruik van het

Nadere informatie

1. Doel en werkwijze intervisie

1. Doel en werkwijze intervisie 1. Doel en werkwijze intervisie Doel leren leren van elkaar. de groep gebruiken als oefensituatie themagerichte situaties bespreken de groep mee laten denken over een probleem en/of praktijksituatie experimenteren

Nadere informatie

Moreel Beraad. Roelie Dijkman, specialist ouderengeneeskunde SHDH

Moreel Beraad. Roelie Dijkman, specialist ouderengeneeskunde SHDH Moreel Beraad Roelie Dijkman, specialist ouderengeneeskunde SHDH Wat is goed handelen? Wat en wie bepaalt dat? Ethiek Het systematisch nadenken over normen en waarden die in handelings- en beslissituaties

Nadere informatie

Waardenweb.nl een interactief onderwijsinstrument voor de student van nu

Waardenweb.nl een interactief onderwijsinstrument voor de student van nu Werken aan Professioneel gedrag via Waardenweb.nl een interactief onderwijsinstrument voor de student van nu HGZO Congres 2011 25 maart Bernadette Snijders Blok en Sanne van Roosmalen Afdeling Huisartsgeneeskunde

Nadere informatie

Stilstaan bij morele dilemma s. Prof. Dr. Guy Widdershoven Afdeling Metamedica

Stilstaan bij morele dilemma s. Prof. Dr. Guy Widdershoven Afdeling Metamedica Stilstaan bij morele dilemma s Prof. Dr. Guy Widdershoven Afdeling Metamedica Outline Wat is een dilemma? Vormen van ethiekondersteuning Wat is moreel beraad? Een voorbeeld uit de praktijk Reflectie in

Nadere informatie

Handleiding Gespreksvormen Discussie

Handleiding Gespreksvormen Discussie Handleiding Gespreksvormen Discussie Inhoud Overzicht 1. Inleiding 2. Doel 3. Werkvormen 4. Tips voor het begeleiden van een discussie 4.1. Onderwerp inleiden 4.2. Voorlopig standpunt bepalen 4.3. Discusieren

Nadere informatie

Dag van de Leraar. Gefeliciteerd! In de Zwarte Doos:

Dag van de Leraar. Gefeliciteerd! In de Zwarte Doos: Dag van de Leraar Gefeliciteerd! In de Zwarte Doos: 16.45 Thee & taart 17.15 Lezing Jongeren motiveren door James Smith van Youngworks Tijdens de adolescentie komen jongeren er geleidelijk achter wat goed

Nadere informatie

Workshop Job Crafting. 22 november 2012

Workshop Job Crafting. 22 november 2012 Workshop Job Crafting 22 november 2012 Workshop Job Crafting Tools en praktische tips om: - meer te weten over je kwaliteiten en behoeften - zo je werk beter vorm te geven - meer te bereiken - met minder

Nadere informatie

Basisvaardigheden Nederlands Deel 1 van 2

Basisvaardigheden Nederlands Deel 1 van 2 Basisvaardigheden Nederlands Deel 1 van 2 Colofon Auteur: Hanneke Molenaar Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Redactie: Edu Actief b.v. Vormgeving: Crius Group Illustraties: Edu Actief b.v. Titel: Basisvaardigheden

Nadere informatie

SPELVARIANTEN. Heb je vragen, feedback of wil je op weg geholpen worden, neem contact met ons op. info@talentengenerator.nl.

SPELVARIANTEN. Heb je vragen, feedback of wil je op weg geholpen worden, neem contact met ons op. info@talentengenerator.nl. SPELVARIANTEN Je ontdekt meer in een uur spelen dan in een jaar converseren Plato Het klinkt zo simpel we gaan bouwen aan het vertrouwen maar is het wel zo simpel? Zomaar vanuit het niets het thema vertrouwen

Nadere informatie

Flyer Intervisie. Intervisie is vooral taakgericht en resultaatgericht werken met collega s ter optimalisering van de werkzaamheden van alledag.

Flyer Intervisie. Intervisie is vooral taakgericht en resultaatgericht werken met collega s ter optimalisering van de werkzaamheden van alledag. Flyer - Intervisie Wat is intervisie? Intervisie is vooral taakgericht en resultaatgericht werken met collega s ter optimalisering van de werkzaamheden van alledag. De volgende omschrijving van intervisie

Nadere informatie

SPEELWIJZE WERKPLEZIER SPEL - Bladzijde 1 / 11

SPEELWIJZE WERKPLEZIER SPEL - Bladzijde 1 / 11 SPEELWIJZE WERKPLEZIER SPEL - Bladzijde 1 / 11 SPEELWIJZE Werkplezier Spel Heb je plezier in je werk? Dat is een vraag die regelmatig wordt gesteld. Is je antwoord ja, dan is de kunst dit zo te houden.

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Wat er ook aan de hand is, de gevolgen zijn hetzelfde. Je bent een aantal lichamelijke functies, die je voorheen als vanzelfsprekend aannam, kwijt.

Wat er ook aan de hand is, de gevolgen zijn hetzelfde. Je bent een aantal lichamelijke functies, die je voorheen als vanzelfsprekend aannam, kwijt. Hoofdstuk 7 Emoties Nu is het tijd om door te gaan. Je hebt je dwarslaesie, je bent hopelijk klaar met al de medische dingen, nu is het tijd om ook je gevoelens aandacht te geven. Dus: ga lekker zitten,

Nadere informatie

Leren van je eigen mores Spreken over waarden en normen met verpleegkundigen

Leren van je eigen mores Spreken over waarden en normen met verpleegkundigen Nurse Academy lustrumcongres 2014 Leren van je eigen mores Spreken over waarden en normen met verpleegkundigen Amersfoort, 17 november 2014 Jos de Munnink, gespreksleider moreel beraad GGNet Contact: j.demunnink@ggnet.nl

Nadere informatie

op (afnemende) sturing Een interventie gericht op docenten bij het opleiden en begeleiden van studenten naar zelfstandig beroepsbeoefenaars.

op (afnemende) sturing Een interventie gericht op docenten bij het opleiden en begeleiden van studenten naar zelfstandig beroepsbeoefenaars. op (afnemende) sturing Een interventie gericht op docenten bij het opleiden en begeleiden van studenten naar zelfstandig beroepsbeoefenaars. Auteur: Anneke Lucassen Zelfevaluatie begeleiden bij zelfstandig

Nadere informatie

Young Professional programma. Voorbeeld van de opbouw van een YP programma

Young Professional programma. Voorbeeld van de opbouw van een YP programma Young Professional programma Voorbeeld van de opbouw van een YP programma 1 Flow van het programma: Het programma Intake (½ dag) Ik & mijn leiderschap (2 dagen groepsprogramma) Ik & de ander (2 dagen groepsprogramma)

Nadere informatie

Rapport: Delegeren is te leren.

Rapport: Delegeren is te leren. Rapport: Delegeren is te leren. Ingrid Jeuring, trainer, coach, spreker 1 Delegeren is te leren. Allereerst bedankt voor het downloaden van dit rapport. Het betekent dat je open staat voor ontwikkeling

Nadere informatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie Doelen stellen NLP is een doelgerichte, praktische en mensvriendelijke techniek. NLP = ervaren, ervaren in denken, voelen en doen. Middels een praktisch toepasbaar model leren we om de eigen hulpmiddelen,

Nadere informatie

DUUR WAT HOE MATERIAAL

DUUR WAT HOE MATERIAAL DUUR WAT HOE MATERIAAL 0.00 5 min Intro begeleiders Introductie thema agressiehantering Doelen simulatiespel Toelichting rollen Introduceer jezelf en het spel Introductie begeleiders Nodig deelnemers uit

Nadere informatie

BBL-4, topklinisch traject RdGG Pagina 1 van 5 Persoonlijke ontwikkeling Reflecteren

BBL-4, topklinisch traject RdGG Pagina 1 van 5 Persoonlijke ontwikkeling Reflecteren BBL-4, topklinisch traject RdGG Pagina 1 van 5 Inleiding en leerdoelen Reflectie is de weerkaatsing van licht in bijvoorbeeld een spiegel. Reflectie zoals je dat in deze opdracht zult leren is eigenlijk

Nadere informatie

Ethisch redeneren. Ofwel: ethische reflectie. Cok den Hertog. Instructiecollege voor verpleegkundigen i.o. (versie sept. 2014)

Ethisch redeneren. Ofwel: ethische reflectie. Cok den Hertog. Instructiecollege voor verpleegkundigen i.o. (versie sept. 2014) Ethisch redeneren Ofwel: ethische reflectie Instructiecollege voor verpleegkundigen i.o. (versie sept. 2014) Cok den Hertog Wat is ethiek? Ethiek is een systematische bezinning op wat goed of slecht /

Nadere informatie

Intervisie

Intervisie Intervisie 03-06-2013 Eigen ervaringen? Successen Welke? Waaraan te wijten? Minder positieve ervaringen Welke? Waardoor? Wat is intervisie? Definitie Leren met collega s door vragen/problemen uit de dagelijkse

Nadere informatie

Handleiding Vergadertechnieken

Handleiding Vergadertechnieken Handleiding Vergadertechnieken Zelfstudie en rapporteren Bij OGO leer je niet alleen via het actief deelnemen aan groepsdiscussies, maar ook via het individueel uitvoeren van zelfstudieopdrachten (ZSO).

Nadere informatie

OPDRACHTEN BIJ THEMA 9 FEEDBACK

OPDRACHTEN BIJ THEMA 9 FEEDBACK OPDRACHTEN BIJ THEMA 9 FEEDBACK Van positieve feedback leer ik niets. INLEIDING Feedback geven en ontvangen moet je eerst oefenen en dan toepassen. In de opdrachten hieronder ga je ermee aan de slag. Doelstellingen

Nadere informatie

Leerthema 1: De Intern Begeleider / Zorgcoördinator als spil in het onderwijs

Leerthema 1: De Intern Begeleider / Zorgcoördinator als spil in het onderwijs Leerthema 1: De Intern Begeleider / Zorgcoördinator als spil in het onderwijs STUDENTENHANDLEIDING Niveau: Post-HBO Leerthemabeschrijving Leerthema 1 is gericht op de competenties, de rollen en persoonskenmerken

Nadere informatie

Belbin Teamrollen Vragenlijst

Belbin Teamrollen Vragenlijst Belbin Teamrollen Vragenlijst Lindecollege 2009 1/ 5 Bepaal uw eigen teamrol. Wat zijn uw eigen teamrollen, en die van uw collega s? Deze vragenlijst kan u daarbij behulpzaam zijn. Zeven halve zinnen dienen

Nadere informatie

Bedrijf en effecten - 3 Talenten en beroepen

Bedrijf en effecten - 3 Talenten en beroepen Klas in bedrijf www.klasinbedrijf.be Werkbladen Techniek in de klas Reëel bedrijfsbezoek Bedrijf en effecten - 3 Talenten en beroepen Peter Hantson 2013 2015 Dit materiaal is auteursrechtelijk beschermd.

Nadere informatie

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl 13 Acquisitietips AngelCoaching Coaching en training voor de creatieve sector Tip 1 Wat voor product/dienst ga je aanbieden? Maak een keuze, niemand kan alles! Tip 1 Veel ondernemers zijn gezegend met

Nadere informatie

Leren hoe je leren kunt

Leren hoe je leren kunt Leren hoe je leren kunt Als manager stimuleer je de ontwikkeling van medewerkers en draag je zorg voor een goede onderlinge communicatie. Managers en medewerkers wisselen ervaringen uit en leren van elkaar.

Nadere informatie

3. Principes ophalen en groeperen: wat is voor de groep dus effectief samenwerken?

3. Principes ophalen en groeperen: wat is voor de groep dus effectief samenwerken? FCE / Stichting Opleidingskunde 2007 Een groep interviewen met de waarderende methode Bijvoorbeeld over samenwerken... 1. Thema scherp (het gaat in dit voorbeeld over effectief samenwerken ) 2. In kleine

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Begeleiding van leerlingen

Begeleiding van leerlingen Begeleiding van leerlingen Doel Voorbeelden aanreiken van de wijze waarop begeleiding vorm kan krijgen. Soort instrument Voorbeelden Te gebruiken in de fase Uitvoeren Beoogde activiteit in de school Het

Nadere informatie

Achtergrond info intervisie

Achtergrond info intervisie Achtergrond info intervisie Voor een onderwijsprofessional helpt het om gebruik te maken van intervisie. Dit houdt in dat je regelmatig met collega s onderling bespreekt hoe het professioneel handelen

Nadere informatie

Stagebekwaamheidsgesprek Hoofdfase 1 Feedbackformulier

Stagebekwaamheidsgesprek Hoofdfase 1 Feedbackformulier Naam student: Studentnummer: Stagebekwaamheidsgesprek Hoofdfase 1 Feedbackformulier Bram Boonen Ellen Koop Datum 25 april 2013 Aanbieding Productcriteria Vormvereisten 1e aanbieding Assessmentdossier Het

Nadere informatie

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Handleiding Voltijd Jaar 3 Studiejaar 2015-2016 Stage-opdrachten Tijdens stage 3 worden 4 stage-opdrachten gemaakt (waarvan opdracht 1 als toets voor de

Nadere informatie

19. Reflectie op de zeven leerfuncties

19. Reflectie op de zeven leerfuncties 19. Reflectie op de zeven leerfuncties Wat is het? Wil een organisatie kennisproductief zijn, dan heeft zij een leerplan nodig: een corporate curriculum dat de organisatie helpt kennis te genereren, te

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

POENS.NL. Onomatopeespel. Spelvarianten deel 1. Onomatopeespel - spelvarianten deel 1 - www.poens.nl - Jeroen Knevel

POENS.NL. Onomatopeespel. Spelvarianten deel 1. Onomatopeespel - spelvarianten deel 1 - www.poens.nl - Jeroen Knevel POENS.NL Onomatopeespel Spelvarianten deel 1 1 Onomatopee Het auditief beeld als expressief coaching instrument Jezelf beter leren kennen, de ander beter leren kennen, beter zicht krijgen op het samenwerken,

Nadere informatie

Hoe je met vertrouwen een volgende carrière stap maakt

Hoe je met vertrouwen een volgende carrière stap maakt Hoe je met vertrouwen een volgende carrière stap maakt Dit is de applicatie van de blog Hoe je met vertrouwen een volgende carrière stap maakt zoals gepubliceerd op careerandlifecoaching.eu Wij bieden

Nadere informatie

Beroepsopdracht 3: Zorg voor de veiligheid en voorlichting geven

Beroepsopdracht 3: Zorg voor de veiligheid en voorlichting geven l Beroepsopdracht 3: Zorg voor de veiligheid en voorlichting geven Pagina 1 van16 Werkprocessen en competenties gericht op het verpleegplan 1.1 Stelt verpleegkundige diagnose en stelt het verpleegplan

Nadere informatie

Verdiepingsmodule. Aanvragen van incontinentiemateriaal. een verbeteringsplan op. 1. Toelichting op de module. 2. Doel, doelgroep en tijdsduur

Verdiepingsmodule. Aanvragen van incontinentiemateriaal. een verbeteringsplan op. 1. Toelichting op de module. 2. Doel, doelgroep en tijdsduur : een verbeteringsplan 1. Toelichting op de module Deze module is gebaseerd op de NHG-Stanaard M46 van september 2006 (eerste herziening). Deze module geeft de deelnemer meer inzicht in het gebruik van

Nadere informatie

SPEELWIJZE OPVOEDINGSSPEL - Bladzijde 1 / 10

SPEELWIJZE OPVOEDINGSSPEL - Bladzijde 1 / 10 SPEELWIJZE OPVOEDINGSSPEL - Bladzijde 1 / 10 SPEELWIJZE Opvoedingsspel Opvoeden is een belangrijke, leuke, maar soms ook moeilijke taak. Voor veel ouders en opvoeders is dit dan ook geen kinderspel en

Nadere informatie

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Jonge kinderen denken graag na over de wereld. Dat uit zich al heel vroeg in bijvoorbeeld de vragen die ze stellen: waarom,

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 3. Hoofdstuk 1 Wat is intervisie 5

Inhoudsopgave. Inleiding 3. Hoofdstuk 1 Wat is intervisie 5 Naam: Peter de Graaf Opleiding: Coaching & Counseling Europees Instituut Periode: Januari 2006 September 2011 Inhoudsopgave Inleiding 3 Hoofdstuk 1 Wat is intervisie 5 1.1 Het begrip intervisie 5 1.2 Toelichting

Nadere informatie

Stappen deelcijfer weging 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 totaalcijfer 10,0 Spelregels:

Stappen deelcijfer weging 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 totaalcijfer 10,0 Spelregels: Stappen deelcijfer weging 1 Onderzoeksvragen 10,0 6% 0,6 2 Hypothese 10,0 4% 0,4 3 Materiaal en methode 10,0 10% 1,0 4 Uitvoeren van het onderzoek en inleiding 10,0 30% 3,0 5 Verslaglegging 10,0 20% 2,0

Nadere informatie

Achter elk probleem schuilt het werkelijke probleem. Intervisie-gesprekken

Achter elk probleem schuilt het werkelijke probleem. Intervisie-gesprekken Achter elk probleem schuilt het werkelijke probleem Intervisie-gesprekken De Jong en Vermeulen 2000 Intervisie Intervisie is een leervorm waarin leren met elkaar van elkaars ervaringen en inzichten centraal

Nadere informatie

Maartje Voorbeeld 10.03.2014

Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld / 10.03.2014 / Talentrapportage 2 Inleiding De wereld en de arbeidsmarkt zijn constant in beweging. Maar waarheen? Niemand weet exact hoe het werkveld er

Nadere informatie

Mens en Natuur, Natuurkunde. VO onderbouw (havo/vwo) 2-3 lesuren

Mens en Natuur, Natuurkunde. VO onderbouw (havo/vwo) 2-3 lesuren De sneeuwpop Voor de docent Vak(gebied) Schooltype / afdeling Mens en Natuur, Natuurkunde VO onderbouw (havo/vwo) Leerjaar 1 Tijdsinvestering Vakinhoud 2-3 lesuren Warmtegeleiding en -isolatie in dagelijkse

Nadere informatie

Reader Gespreksvoering

Reader Gespreksvoering Reader Gespreksvoering Achtergrondinformatie Soorten vragen Actief Luisteren Slecht nieuws Gesprek Fasen in het gesprek Soorten Vragen In een gesprek kun je verschillende soorten vragen stellen. Al je

Nadere informatie

De scorelijst competenties collectieve belangenbehartiger

De scorelijst competenties collectieve belangenbehartiger De scorelijst competenties collectieve belangenbehartiger De scorelijst bestaat uit de twaalf competenties van de collectieve belangenbehartiger met daarbij steeds vier stellingen. Per stelling kunt u

Nadere informatie

Handleiding Coaching/stagereflectie

Handleiding Coaching/stagereflectie Fontys Hogeschool Pedagogiek Coaching/Intervisie Minor Forensische Orthopedagogiek 2013-2014 Studiejaar 3 Handleiding Coaching/stagereflectie Voor studenten voltijd Minor Forensische Orthopedagogiek Studiejaar

Nadere informatie

Woord vooraf 11. Wat is leren? 16 Leren en opdrachten 18 Betrekking tussen docent en student 20 Kwaliteit van opdrachten 21

Woord vooraf 11. Wat is leren? 16 Leren en opdrachten 18 Betrekking tussen docent en student 20 Kwaliteit van opdrachten 21 Wat Gaan we doen? tweede oplage 10-02-2004 12:19 Pagina 7 Inhoud Woord vooraf 11 1 B E T E K E N I S VA N O P D R A C H T E N V O O R L E R E N E N O N D E R W I J Z E N 13 Wat is leren? 16 Leren en opdrachten

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering Motiverende gespreksvoering Naam Saskia Glorie Student nr. 500643719 SLB-er Yvonne Wijdeven Stageplaats Brijder verslavingszorg Den Helder Stagebegeleider Karin Vos Periode 04 september 2013 01 februari

Nadere informatie

TMA Talentenanalyse. Expert competentie-rapportage en ontwikkelgids. Sara Berger 15 april 2013

TMA Talentenanalyse. Expert competentie-rapportage en ontwikkelgids. Sara Berger 15 april 2013 TMA Talentenanalyse Expert competentie-rapportage en ontwikkelgids Sara Berger 15 april 2013 Frans Halslaan 30 3931 LJ Woudenberg T 033-2867930 I www.kat-haros.nl E info@kat-haros.nl Inhoudsopgave Inhoudsopgave:

Nadere informatie

CHECKLIST LEIDSTERVAARDIGHEDEN DE TAALLIJN

CHECKLIST LEIDSTERVAARDIGHEDEN DE TAALLIJN CHECKLIST LEIDSTERVAARDIGHEDEN DE TAALLIJN CHECKLIST LEIDSTERVAARDIGHEDEN Binnen de Taallijn staat de deskundigheidsbevordering van (toekomstige) leidsters centraal. De nadruk in de scholing ligt dan ook

Nadere informatie

Voorbereiding op de studiekeuzecheck 1. Lees aandachtig het meegezonden artikel. 2. Maak hiervan een samenvatting van 10 regels. 3.

Voorbereiding op de studiekeuzecheck 1. Lees aandachtig het meegezonden artikel. 2. Maak hiervan een samenvatting van 10 regels. 3. Welkom Voorbereiding op de studiekeuzecheck 1. Lees aandachtig het meegezonden artikel. 2. Maak hiervan een samenvatting van 10 regels. 3. Onderstreep de woorden waarvan je de betekenis niet weet en zoek

Nadere informatie

10 tips voor begrijpelijke AWBZ-formulieren

10 tips voor begrijpelijke AWBZ-formulieren 0 tips voor begrijpelijke AWBZ-formulieren Dit is een uitgave van: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Directie Postbus 0011 00 ea Den Haag www.rijksoverheid.nl Maand 0 B-0000 0 tips

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie