De opgravingen in het Romeinse Castellum Laurium, de vicus en van het schip de Woerden 7.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De opgravingen 2002-2004 in het Romeinse Castellum Laurium, de vicus en van het schip de Woerden 7."

Transcriptie

1 Woerden-Hoochwoert De opgravingen in het Romeinse Castellum Laurium, de vicus en van het schip de Woerden 7. E. Blom & W.K. Vos (red.) Met bijdragen van: A. Brakman L. van Beurden (BIAX Consult) A. Bontenbal (AWW) J. van Dijk (Archeoplan) M. van Dinter C. Doedeijns (AWW) C. van Driel (Universiteit van Amsterdam) O. Goubitz A. Griffioen T. Hazenberg (Hazenberg Archeologie Leiden) S. Hoss E. Kars F. Kemmers (Numismatiek & Archeologie) L. Laken E. van der Linden R. van Oosten (Hazenberg Archeologie Leiden) S. Ostkamp C. van Pruissen P. de Rijk P. van Rijn (BIAX Consult) T. Vanderhoeven Y. Vorst (BIAX Consult) S. Wynia (Letterbak)

2

3 Colofon ADC Rapport 910 Woerden - Hoochwoert. De opgravingen in het Romeinse castellum Laurium, de vicus en van het schip de Woerden 7. Auteurs: E. Blom & W.K. Vos (red.) Met bijdragen van: A. Brakman, L. van Beurden, A. Bontenbal, J. van Dijk, M. van Dinter, C. Doedeijns, C. van Driel, O. Goubitz, A. Griffioen, T. Hazenberg, S. Hoss, E. Kars, F. Kemmers, L. Laken, E. van der Linden, R. van Oosten, S. Ostkamp, C. van Pruissen, P. de Rijk, P. van Rijn, T. Vanderhoeven, Y. Vorst en S. Wynia. In opdracht van: Gemeente Woerden Foto s en tekeningen: ADC ArcheoProjecten / Hazenberg Archeologie, tenzij anders vermeld ADC ArcheoProjecten, Amersfoort, februari Hazenberg Archeologie Leiden Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgevers. ADC ArcheoProjecten aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek. Autorisatie: H.M. van der Velde ISBN ADC ArcheoProjecten Tel Postbus BM Amersfoort Fax Hazenberg Archeologie Leiden Middelstegracht 89R 2312 TT Leiden Fax

4 Inhoudsopgave SAMENVATTING 1. INLEIDING De vindplaats Onderzoeksgeschiedenis Aanleiding voor het archeologisch onderzoek op het Kerkplein Het onderzoeksgebied Kerkplein Archeologie in Woerden: PR en communicatie met publiek 19 T. Hazenberg 1.6 Conservering en deponering Opzet rapport ARCHEOLOGISCHE VERWACHTING EN VRAAGSTELLINGEN Deelgebied A Deelgebied B Deelgebied C Vraagstellingen Vraagstellingen Middeleeuwen en Nieuwe Tijd Vraagstellingen Romeinse tijd ONDERZOEKSSTRATEGIE EN METHODE Algemeen: strategie en methode Deelgebied A Deelgebied B Deelgebied C De uitwerking SPOREN EN STRUCTUREN Inleiding Romeinse tijd Sporen van een legerkamp: het Romeinse castellum Verdedigingswerken: de grachten Verdedigingswerken: de wal Binnenbebouwing van het castellum Wegen en paden De Romeinse puinlaag De chronologie van castellum Laurium Sporen buiten het legerkamp: de militaire vicus Militaire vici in het Nederlandse grensgebied Uitgangspunten van de grondsporenanalyse in Woerden Beschrijving van de structuren in Woerden Bijzondere vondsten in de vicus van Woerden Binnenlandse parallellen Buitenlandse parallellen Interpretatie van de structuren in Woerden Middeleeuwen en Nieuwe Tijd Langgerekte kuilen Beer- en waterputten 92 S. Oskamp/A. Griffioen/O. Goubitz Dierskeletten Verdedigingswerken in Woerden 106 R. van Oosten Historische bewoning 117 A.G. Bontenbal/C. Doedeijns 5. HET LANDSCHAP 123 M. van Dinter 5.1 Inleiding Werkwijze Resultaten Deelgebied A 125

5 5.3.2 Deelgebied B Deelgebied C - Schip Linschotense stroomrug Paleogeografische reconstructie Conclusies AARDEWERK 143 E. van der Linden 6.1 Inleiding Methode Verhoudingen tussen de determinatieniveaus representativiteit Overzicht van het Romeinse aardewerk Terra sigillata Geverfd aardewerk Belgische waar Kruiken en amforen Gladwandig aardewerk Ruwwandig aardewerk Nijmeegs-Holdeurns aardewerk Waaslands en Scheldevallei-aardewerk Dikwandig aardewerk Handgevormd aardewerk Overige keramische objecten Graffiti op Romeins aardewerk 171 T. Hazenberg/S.L. Wynia Inleiding Doelstelling en onderzoeksvragen Werkwijze Beschrijving keramisch materiaal Beschrijving van de graffiti Conclusies De begindatering van het castellum van Woerden De einddatering van Woerden Herkomst van het aardewerk Castellum en vicus, een vergelijking in datering en verspreiding Conclusie BOUWMATERIAAL 189 C. van Pruissen,/A. Brakman/E. Kars/W. Vos 7.1 Inleiding Methoden Baksels Vormen en typen Tegulae en imbrices Tubuli, half-box tiles en hypocausttegels Driehoekige bakstenen Overige bakstenen Interpretatie van de verdeling van de vormen over de baksels Bewuste indrukken Stempels Interpretatie van de verdeling van de stempels over de baksels Onbewuste indrukken Quickscan Verschillen per deelgebied Herkomst Conclusie Beantwoording van de onderzoeksvragen NATUURSTEEN 209 C. van Pruissen/E. Kars 8.1 Inleiding Methode Bewerkt materiaal Bouwmateriaal 211

6 8.3.2 Slijpgereedschap Maalstenen Overige artefacten Onbewerkt materiaal Herkomst en aanvoerroutes Verspreiding Vergelijking met andere castella Conclusies PLEISTERWERK 221 L. Laken 9.1 Inleiding Methode De onderscheidende mortelsoorten Pleisterwerk Opus Signinum Aanknopingspunten voor de herkomst Aard van het pleisterwerk Afdrukken in de achterzijde Nieuwe pleisterlagen De beschildering Bewaarde beschildering Pigmenten Interpretatie Muurschilderingen in Nederland uit militaire context Conclusie METAAL 235 S. Hoss 10.1 Inleiding Materiaalbasis Methoden en technieken Beschrijving van de metaalvondsten Algemeen Lichamelijke verzorging Militair Vervoer Gebouw Voeding Handel en Nijverheid Religie Overig Analyse Inleiding Datering van de twee vondstcontexten; verdedigingsgrachten en vicus Militairen en burgers Woerden in vergelijking met andere castella METAALSLAK 263 P. de Rijk 11.1 Inleiding Doelstellingen en methode Resultaten Vergelijking met andere vindplaatsen Conclusies MUNTEN 269 F. Kemmers 12.1 Inleiding Materiaalbasis Beschrijving muntvondsten per periode Republiek en Overgangstijd ( v. Chr.) Augustus (27 v. 14 n. Chr.) Tiberius (14-37 n. Chr.) Caligula (37-41 n. Chr.) 272

7 Claudius (41-54 n. Chr.) Nero en (54-69 n. Chr.) Vespasianus (69-79 n.chr.) Titus en Domitianus (79-96 n.chr.) Nerva en Trajanus ( n. Chr.) Hadrianus ( n. Chr.) Antonijnse periode ( n. Chr.) Severische periode ( n. Chr.) De periode n. Chr De 4 de eeuw Niet determineerbare munten De chronologische samenstelling van de verschillende collecties De ruimtelijke verspreiding van de muntvondsten De chronologie van de vindplaats op basis van de muntvondsten De muntvondsten uit Woerden en de Nedergermaanse muntcirculatie GLAS 289 T. Vanderhoeven 13.1 Inleiding Datering castellum en vicus Het glas Onderscheid tussen vicus en grachtenzone Verschillen in vormen Verschillen in aantal Conclusie GEMMEN 295 T. Hazenberg 14.1 Introductie: voorkomen en techniek De context van de gemmen uit Woerden Beschrijving van de gemmen Interpretatie en discussie Catalogus ARCHEOZOÖLOGIE 301 J. van Dijk 15.1 Inleiding Selectie en vraagstelling Methoden Algemene resultaten De grachten en andere sporen rond het castellum Vleesleveranciers Huisdieren Wild Kenmerken van het botmateriaal Andere dierklassen Vicus Kenmerken van het botmateriaal Andere dierklassen Voorwerpen van been en gewei Discussie Grachten en andere sporen rond het castellum Het castellum Vicus Vergelijking tussen het castellum en de vicus Vergelijking met andere vindplaatsen Conclusie MACRORESTEN EN POLLENONDERZOEK 325 L. van Beurden/M. van Waijjen 16.1 Macroresten Inleiding Methoden Resultaten Conclusies 330

8 16.2 Pollen Inleiding Methoden Resultaten en discussie HOUT 333 P. van Rijn 17.1 Inleiding Methoden Resultaten Conclusies Romeinse contexten Middeleeuwse en post-middeleeuwse contexten DE WOERDEN 7 : EEN ROMEINSE PLATBODEM 349 E. Blom/Y. Vorst/W.K. Vos 18.1 Administratieve gegevens Inleiding De vindplaats Topografische ligging Landschappelijke context Voortraject Onderzoeksdoelstelling Doelstelling Randvoorwaarden Werkwijze Methode van opgraven Methode van bemonsteren Methode van documenteren Stratigrafie Toelichting Bodemopbouw Post-depositionele processen Constructie Technische gegevens Beschrijving: inleiding Huid Afdichting Inhouten Zaathout, mastspoor en mastkast Stuurinrichting Los hout Verbindingen Reparaties Bewerkingssporen Inleiding Houtbewerkingsmethoden Waarnemingen in het veld Interpretatie van de bewerkingssporen Datering Inleiding Resultaten van het dateringsonderzoek Dendrochronologische herkomstbepaling (dendroprovenancing) Resultaten van het herkomstonderzoek Interpretatie en conclusie Reconstructie Inleiding Houtgebruik in het schip Interpretatie en conclusies aangaande houtgebruik Bouwwijze Vaarcapaciteiten: roeien of manoeuvreren? Een Nederrijnse, Nederlandse werf? Scheepsfunctie, lading en vaargebied Modelbouw Vondstmateriaal 394

9 Inventaris, (persoonlijke) uitrusting, lading, handelswaar of vangst Aardewerk Natuur- en baksteen Metaal Leer Beantwoording van de onderzoeksvragen Conclusies Aanbevelingen voor verder onderzoek Samenvatting NAVIS LEREN SCHOENEN VAN DE WOERDEN C. van Driel-Murray 19.1 Inleiding Beschrijving van de leren zolen Discussie Datering Conclusie SYNTHESE Laurium gesticht Laurium voor de Bataafse opstand Laurium in de Flavische tijd (70-98 n. Chr.) en post-flavische periode Laurium tijdens het verdere verloop van de 2 de en 3 de eeuw Laurium gedurende de Laat-Romeinse tijd en de post-romeinse periode BEANTWOORDING ONDERZOEKSVRAGEN Conservering grondsporen en mobilia Middeleeuwen en Nieuwe Tijd Romeinse tijd Castellum Vicus 428 Literatuur 431 Lijst van figuren en tabellen 453 Bijlage I Inventarisatie aardewerk uit beerputten. Bijlage II Aardewerk; catalogus stempels. Bijlage III Aardewerk; catalogus graffiti. Bijlage IV Bouwmateriaal; catalogus dakpanstempels. Bijlage V Slingerkogels. Bijlage VI Metaal. Bijlage VII Munten; catalogus munten. Bijlage VIII Glas; catalogus glas en kralen. Bijlage IX Archeozoölogie. Bijlage X Botanische Macroresten. Bijlage XI Pollenanalyse. Bijlage XII Hout; catalogus van voorwerpen Bijlage XIII Fysisch geografische monster-analyse (R. Exaltus). Bijlage XIV Pleisterwerk (L. Megens, ICN).

10 ADMINISTRATIEVE GEGEVENS VAN HET ONDERZOEKSGEBIED Provincie: Utrecht Gemeente: Woerden Plaats: Woerden Toponiem: Kerkplein (plangebied Hoochwoert) deelgebied A, B en C en Groenendaal Kadastrale gegevens: n.v.t. Kaartblad: 31G Coördinaten: Centrumcoördinaten / Projectverantwoordelijke: W.K. Vos en E. Blom Bevoegd gezag: RACM Deskundige namens het bevoegd gezag: T. de Groot ARCHIS-onderzoeksmeldingsnummer (CIS-code): 4117 ADC-projectcode: Complex en ABR codering: Nederzetting, castellum en vicus, schip Periode(n): Romeinse tijd, Middeleeuwen en Nieuwe Tijd Geomorfologische context: Oeverafzettingen van de Oude Rijn NAP hoogte maaiveld: 2,00 1,80 m + NAP Maximale diepte onderzoek: 2,8 m -mv Uitvoering van het veldwerk: Beheer en plaats documentatie: Provinciaal depot van Utrecht

11 11 Samenvatting Het centrum van Woerden (provincie Utrecht) herbergt de restanten van een Romeins castellum met bijbehorende vicus. Het grensfort past in de linie van militaire versterkingen die in de eerste eeuwen van onze jaartelling op de zuidoever van de Rijn werden gebouwd en gezamenlijk de verdedigingszone vormden van de noordelijke Romeinse Rijksgrens. Het fort in Woerden kan worden geïdentificeerd met Lauri, dat mag worden gelezen als Laurum of Laurium. De opgravingscampagne Hoochwoert/Kerkplein is ingegeven door de vernieuwing van de omgeving van de Petruskerk en de Hoge Woerd onder de naam Hoochwoert. Project Hoochwoert behelst enerzijds de bouw van de Castellum-parkeergarage, die ruwweg ten zuiden van de Hoge Woerd tot aan de Nieuwe Markt wordt aangelegd, en anderzijds de vergroting van het Kerkplein tussen drie monumentale gebouwen van de binnenstad: het Arsenaal, de Petruskerk en de 18 de -eeuwse Kazerne. Het archeologische project behelst het complete scala van de archeologische monumentenzorg: bescherming van het castellum, hoogwaardig onderzoek, publieksvoorlichting en visualisering in de nieuwbouw. Dit rapport beschrijft de resultaten van de opgravingen in met gebruikmaking van gegevens van de vooronderzoeken vanaf ADC ArcheoProjecten voerde de opgravingen uit in opdracht van de gemeente Woerden. De Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschappen en Monumentenzorg trad op als bevoegd gezag. Directievoering en publieksvoorlichting waren in handen van Hazenberg Archeologie Leiden, die ook het ADC assisteerde bij de uitwerking en publicatie. De opgravingen hebben een schat aan gegevens opgeleverd. Het meest belangrijk is het precies lokaliseren van het castellum in de verschillende bouwfasen. Castellum Woerden I lag het meest zuidelijk. De volgende castellumfasen zijn iets noordelijker aangelegd en anders georiënteerd dan de oudste castellumfase. Op grond van de stratigrafie en de munt- en aardewerkvondsten mag het oudste castellum Woerden I opgericht zijn rond 41 na Chr. en in verband worden gebracht met een van de geplande invasies van Engeland door Caligula of Claudius. Deze ontdekking in Woerden heeft ertoe bijgedragen dat langs de Rijn voorzichtig een "pre-limes" wordt geconstrueerd door archeologen. De castellumfasen II t/m IV behoren tot de vanaf keizer Claudius ingerichte limes. Laurium fungeerde als grensfort tot in de 3 de eeuw. Woerden II was een kazerne van houtbouw met drie parallelle verdedigingsgrachten en werd platgebrand ten gevolge van de Bataafse opstand in na Chr. Snel is Woerden III weer herrezen, ook als (grotendeels) houten constructie. Vanaf 70 (zeker vanaf 89) was in Woerden het 15 de Cohort van de Romeinse Vrijwilligers gelegerd tot in de regeringsperiode van Antoninus Pius ( ). Dit castellum was omgeven door een beschoeide verdedigingsgracht. Ten slotte is in de tweede helft van de 2 de eeuw het gehele gebied geëgaliseerd waarop een gedeeltelijk uit natuursteen en baksteen Woerden IV is gebouwd met twee verdedigingsgrachten. Van de binnenbebouwing zijn de resten van houten barakconstructies blootgelegd uit de fasen II en III en de zuidmuur van het stenen hoofdgebouw, de principia, uit fase Woerden IV. Op grond van de onderbreking van de grachten aan de zuidwestelijke muur van het castellum (fasen II IV) zijn de poort en de toegangsweg aan deze castellumzijde gelokaliseerd. De porta principalis sinistra ligt in het verlengde van de uit de Middeleeuwse stratenstructuur stammende weg over het Kerkplein. Deze weg kan daarmee worden bestempeld als de opvolger van de via principalis. Buiten de poort buigt de Romeinse weg, die zich kenmerkte door een groot aantal recht in het zand geslagen palen bij wijze van wegfundering, naar het zuiden. Vlak buiten het castellum met zijn verdedigingsgrachten begon de vicus. In de vroegste fasen I en II was de vicus nog nauwelijks ontwikkeld. Slechts een vakwerkhuis lag letterlijk in de schaduw van het castellum van Woerden fase II. Vanaf 70 groeit de burgerlijke nederzetting sterk vanwege de continue bezetting van het castellum door troepen en verbeterde landschappelijke omstandigheden. Van deze vicus is een pad ontdekt dat loopt langs de gracht naar de Rijn. Daarnaast zijn talloze funderingsgreppels van huizen opgetekend. In deze huizen werd handel gedreven en kleine nijverheid bedreven, zoals metaalbewerking, aardewerk- en dakpanproductie, ijzersmeden, vlees- en beenbewerking. Ten tijde van de steenbouw van Woerden IV groeide de vicus in westelijke richting naar de Rijn die zich die kant op terugtrok. De gebouwsporen uit deze periode zijn grotendeels onzichtbaar in de egalisatielaag. Wel is een groot gebouw herkend dat was gefundeerd op stiepen van oud bouwmateriaal.

12 12 Dat de Rijn intensief gebruikt werd, is bekend vanwege de vele scheepsvondsten in Woerden. Ook deze opgravingscampagne heeft de resten van enkele schepen opgeleverd. De Woerden 7 is een oorspronkelijk 30 meter lange en bijna 5 meter brede platbodem. Het eikenhout is gekapt in de winter van na Chr. Het bijzondere aan dit schip zijn de aanwijzingen voor een roeiinrichting. Het vrachtschip kon dus stroomopwaarts worden geroeid. De Woerden 7 geeft daarom aanleiding om enkele hypothesen over Romeinse Rijntransporten tegen het licht te houden. Zouden dergelijke platbodems toch niet alleen slechts eenmalig als verpakkingsmateriaal worden gebruikt maar tussen de tufsteenleveranciers uit de Eifel en de West-Nederlandse limes hebben gependeld? De grote gelijkenis met de platbodem Zwammerdam 6 en het voorkomen van uit Nederland stammend houten onderdelen in de Woerden 7 zouden aanwijzingen kunnen zijn voor lokale scheepsbouw. Naast de Woerden 7 zijn ook enkele spantdelen gevonden van een galei, de Woerden 8, herkenbaar aan de mediterrane bouwmethode met veer en deuvel. Over de afbraak en verlaten van Laurium weten we niet veel. Laat-Romeinse vondsten zijn schaars en ook Vroegmiddeleeuws materiaal is nagenoeg afwezig. Een 12 de -eeuws doopfont dateert van ver na de vermoedelijk vroegste fase van de Petruskerk. De vele water- en beerputten geven aan dat Woerden vanaf de 15 de eeuw een redelijke welvarendheid kende. Daarvan getuigen ook de monumentale gebouwen rondom het Kerkplein; de Petruskerk, het Arsenaal en de Kazerne. Met de totstandkoming van het project Hoochwoert heeft Woerden weer haar monumentale plein met haar rijke historie terug in de binnenstad. Tabel 1. Tijdsduur van de verschillende (pre)historische perioden. PERIODE TIJD IN JAREN Nieuwe tijd 1500 na Chr. - heden Middeleeuwen 450 na Chr na Chr. Romeinse tijd 12 voor Chr na Chr. IJzertijd 800 voor Chr voor Chr. Bronstijd 2000 voor Chr voor Chr. Neolithicum (Nieuwe Steentijd) 5300 voor Chr voor Chr. Mesolithicum (Midden Steentijd) 8800 voor Chr voor Chr. Paleolithicum (Oude Steentijd) voor Chr voor Chr.

13 13 1 Inleiding 1.1 De vindplaats Het centrum van Woerden (fig.1.1) herbergt de restanten van een Romeins castellum. Dit grensfort past in de linie van militaire versterkingen die in de eerste eeuwen van onze jaartelling op de zuidoever van de Rijn werden gebouwd en gezamenlijk de verdedigingszone vormden van de noordelijke Romeinse Rijksgrens (fig.1.2). 1 Het fort in Woerden kan worden geïdentificeerd met Lauri, dat mag worden gelezen als Laurum of Laurium. Deze naam is afkomstig van de Tabula Peutingeriana, een middeleeuwse kopie van een Laat-Romeinse wegenkaart. Laurium lag vijf leugae 2 oostelijk van Nigrum Pullum (Zwammerdam) en twaalf leugae ten westen van Fectio/Fletione (Bunnik-Vechten). Van het Woerdense fort is vandaag de dag niets meer bovengronds zichtbaar. Het ligt grotendeels verscholen onder het plein waar thans de Petruskerk staat. 3 Dit is tevens het hoogste punt van het Woerdense centrum, dat is ontstaan door ophoging met grond. De aldus opgeworpen terp ligt ter plaatse van de kerk op ongeveer 2,40 meter boven NAP ZEVENHOVEN IEUWKOOP NIEUWERBRUG DRIEBRUGGEN N NOORDEN WAARDER HEKENDORP ZEGVELD WOERDENSE VERLAAT PAPEKOP OUDEWATER KAMERIK WOERDEN LINSCHOTEN SNELREWAARD KOCKENGEN HARMELEN MONTFOORT BENSCHOP BREUKELEN UT HAARZUILENS VLEUTEN MAARSSEN DE MEERN IJSSELSTEIN UT BREUKELEVEEN TIENHOVEN UT OUD ZUILEN Utrecht LOPIKERKAPEL Woerden - Kerkplein Locatie van het onderzoeksgebied bron: Geodan m UTRECHT NIEUWEGEIN WESTBRO H TULL E OSSE AK Fig.1.1 In een wijde bocht langs de oostzijde van het fort stroomde in de Romeinse tijd de Rijn. Aangezien deze toen nog vrij kon meanderen, bevond het fort zich in een uiterst dynamisch landschap met een herhaaldelijk risico op overstromingen en rivierdoorbraken. Tegelijkertijd vormde de rivier de economische ader van de noordelijke Provincies. Scheepsladingen 1 Zie Bechert/Willems Een leuga is een Gallische mijl van ca. 2,2 kilometer. 3 De kerk heeft mogelijk haar oorsprong in de Karolingische periode (Blijdenstijn 1999, 20).

14 14 bouwmateriaal voor de inrichting van de castella werden over water aangevoerd en ook een groot deel van het benodigde voedsel vond zijn weg over de rivier naar de legerplaats. 4 Het is dus niet verwonderlijk dat een groot deel van de dagelijkse activiteiten zich op de oever van de rivier afspeelde. Hier bevond zich ook het kampdorp (vicus), waar handelaren en ambachtslieden hun werk verrichtten. Fig.1.2 De verdedigingslinie op de zuidoever van de Rijn. 32: Laurium (Woerden) 1.2 Onderzoeksgeschiedenis In Woerden is het archeologisch onderzoek pas betrekkelijk laat opgepakt. Vanaf 1975 graaft de Katholieke Universiteit Nijmegen (K.U.N.) met enige tussenpozen in het centrum van de oude binnenstad. 5 Ook is de amateurgemeenschap met grote regelmaat te vinden in het Woerdense bodemarchief. 6 Belangrijke resultaten daarbij zijn onder meer de opgravingen op de binnenplaats van de 18 de eeuwse Kazerne. Daar zijn naast de sporen van een geul of gracht en een vlonder van houten slieten, ook de oudste Woerdense vondsten gedaan uit de vroeg-claudische periode. 7 Hierna volgde een belangrijk onderzoek onder het voormalige St. Jozefpensionaat, waar de beschoeide Rijnbedding uit de 1 ste tot en met de 4 de eeuw is aangetroffen en waaruit een drietal schepen is geborgen. 8 Verder zijn diverse grote en kleinere onderzoekingen uitgevoerd op ondermeer het terrein van de voormalige gasfabriek aan de Oranjestraat (fig.1.3). 9 Feitelijk zwierven de archeologen telkens om de hoogste plek in het centrum van Woerden heen, de Petruskerk. Een beperkt onderzoek tijdens de restauratie van de kerk viel behoorlijk tegen; d.w.z. dat de aangetroffen tufstenen bouwfundering in de Heilig Cruyskapel aan de kerk volgens amateur-archeoloog Beunder meer in de tijdsperiode rond 1000 geplaatst diende te worden. 10 Alleen de vondst van een stuk muurwerk - tussen de kerk en het stadhuis - dat in eerste instantie 4 Aldus getuige de vondst van het vrachtschip Woerden 1 dat een lading bestaande uit Belgisch of Noord-Frans graan heeft vervoerd (Haalebos 1996; idem 1997a). 5 Zie Bogaers/Haalebos 1983 met verwijzingen. Sinds 2005 is de naam van deze instelling gewijzigd in Radboud Universiteit. In dit rapport zal echter gebruik worden gemaakt van de oude benaming (K.U.N). 6 Zie o.a. Beunder 1975; Haalebos 1998 met verwijzingen. 7 Bogaers/Haalebos 1976; Haalebos 1998, Bogaers/Haalebos 1979; Haalebos 1996, Zie ondermeer Haalebos 2000; en verder Haalebos 1998 met verwijzingen. 10 Zie hiervoor Beunder 1987, 118 met verdere verwijzingen naar G. de Klerk 1984: De Petruskerk te Woerden, geschiedenis en restauratie, 7 en 10; en Bulletin van de KNOB 83, pag. 44 (1984). Vos (2003,11, noot 19) opperde of hier misschien toch iets van de principia is aangetroffen, maar niet herkend is als zodanig.

15 15 door Beunder in de (vroege) Middeleeuwen werd geplaatst, zou mogelijk uit de Romeinse tijd kunnen dateren. 11 Over de rest van de binnenbebouwing van het Woerdense fort en de conservering daarvan viel dus eigenlijk nog zeer weinig te zeggen. Er is één uitzondering en dat betreft een zeer kleinschalige opgraving aan de Hoge Woerd, waar wordt gesproken over een dik pakket van geconcentreerde as- en huttenleemlagen, alsof een gedeelte van een verwoest woningen- of kazernecomplex is aangesneden (fig. 1.4). 12 Verder had op zo n korte afstand van de Petruskerk nog geen archeologisch onderzoek plaatsgevonden. Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Rijnstraat Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Groenendaal Hoge Woerd Put Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Kruittorenweg Put 20 Oranjestraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Molenstraat Put 21 en 22 Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Havenstraat Woerden - Kerkplein Legenda Putten 20,21,22 en Eerder uitgevoerd onderzoek door de Katholieke Universiteit Nijmegen Gereconstrueerde omtrek van castellumfase 'Woerden II' AK Fig.1.3 Overzicht van de aangelegde werkputten tot Daarin kwam enige verandering door een tweetal proefsleuven die aan het eind van de jaren negentig van de vorige eeuw zijn uitgevoerd door het Archeologisch Diensten Centrum (ADC tegenwoordig ADC ArcheoProjecten) in samenwerking met de K.U.N. (fig.1.5). Het betreft de 11 Beunder 1987, en afb.72; Haalebos vermoedde echter dat het hier een deel van de kerkhofmuur betrof, gelijk aan zijn bevindingen in Alphen aan den Rijn (Haalebos 1998, 34, noot 66) Indien de muur Romeins zou dateren is het aantrekkelijk om hierin een deel van het praetorium of de principia te zien. Daarmee lijkt de stadshistorie van dit deel van Woerden sterk op de ontwikkelingen ter plekke van de Utrechtse dom, waar de vroegste kerk en later de Maartenskerk in de directe omgeving van de principia van het Romeinse fort is opgetrokken om uiteindelijk uit te groeien tot dat wat nu de Domkerk is. Zie voor de Utrechtse ontwikkelingen o.a. Ozinga et al. 1989; en Broer/De Bruijn 1997, met verwijzingen. 12 Beunder 1975, 105.

16 16 onderzoekingen op de hoek van de Molenstraat/Kazernestraat 13 en aan de Groenendaal. 14 Hier zijn voor het eerst de verdedigingswerken van een Romeins castellum met zekerheid aangetoond. Aan de Molenstraat is een aarden verdedigingswal met minimaal twee palen van een daarbij behorende toren gevonden en sporen van een aantal daarvoor gelegen grachten. Uit de oriëntatie van de wal en de grachtenzone volgde dat de zuidoostzijde van het castellum was aangesneden. De opgraving aan de Groenendaal had als doel om het zuidwestelijke front van dit fort te lokaliseren en zo de omvang te bepalen van de versterking. Dit is gelukt zodat bekend was waar de zuidwest- en zuidoostzijde van het fort moesten liggen. Op basis van bestaande kennis over de Romeinse fortenbouw in Germania inferior konden na 25 jaar onderzoek eindelijk de contouren van het hele fort schetsmatig worden aangegeven. Met die kennis gewapend is ook teruggekeken naar eerder uitgevoerd onderzoek. Vooral de vroege sporen op de binnenplaats van de Kazerne, van een geul of gracht en van een vlonder van slieten of een wal, trokken daarbij de aandacht. 15 In eerste instantie werd immers niet gedacht aan een op slieten gefundeerde wal zoals in Valkenburg (ZH) is aangetroffen, 16 maar een grondslag van een dijk of van een ophoging aan de buitenzijde van de Romeinse nederzetting. 17 Voorzichtig is nadien gesproken van meerdere castella en is de basis gelegd voor de verschillende forten 18 ; respectievelijk het vermoedelijk oudste fort uit de Claudische tijd (Woerden 1) op de binnenplaats van de 18 de - eeuwse Kazerne, de wal en toren van de Molenstraat en Groenendaal uit de latere 1 ste eeuw (Woerden 2) en de nimmer aangetroffen maar wel te verwachten stenen fase van het Woerdense castellum uit het einde van de 2 de of begin van de 3 de eeuw (Woerden 3). Fig. 1.4 Profieltekening van Beunder uit Aanleiding voor het archeologisch onderzoek op het Kerkplein Het in dit rapport beschreven onderzoek is bepaald door de bouw van een parkeergarage, die ruwweg ten zuiden van de Hoge Woerd vanaf de Molenstraat tot onder de Nieuwe Markt is aangelegd, en de verwezenlijking van een plein tussen drie monumentale gebouwen van de binnenstad: Het Arsenaal, de Petruskerk en de 18 de -eeuwse Kazerne. 19 Het eerste onderzoek binnen de castellumgrenzen, langs de Hoge Woerd, heeft ter plaatse van een voormalig vulstation van een benzinepomp plaatsgevonden. Deze locatie diende uit milieukundig oogpunt gesaneerd te worden, hetgeen aanleiding gaf om gelijktijdig archeologisch onderzoek te verrichten. 20 De herinrichting van de Woerdense binnenstad en de verwezenlijking van het plan Hoochwoert is in de loop van 2006 gerealiseerd. 13 Haalebos/Vos Haalebos/Lanzing Recent onderzoek in Alphen aan den Rijn heeft wederom prachtige overblijfselen van een op slieten gefundeerde wal aangetoond(polak/kloosterman/niemeijer 2004). Dit is klaarblijkelijk een goede manier in het rivierengebied om dergelijke aardwerken te funderen. Door stelselmatige grondwaterpeilverlagingen zullen de organische resten van houtwerk echter snel verdwijnen of reeds verdwenen zijn, zodat voor toekomstig onderzoek naar de slieten gevreesd moet worden. 16 Zie Van Giffen 1948, 1955; Glasbergen 1967 (1972); De Hingh/Vos Haalebos 1998, Zie Haalebos/Lanzing 2000, Zie ook Blijdenstijn De proefsleuven uit 1999 op de Molenstraat en de Groenendaal waren feitelijk de eerste verkenningen die tot doel hadden om de omvang van het castellum in kaart te brengen. 20 Zie voor een gedetailleerde omschrijving en condities van de uitgevoerde werkzaamheden de diverse rapporten uit 2002 van Lexmond Milieuadviezen b.v. (tegenwoordig onder de naam Geofox-Lexmond).

17 17 Voor de archeologische grondsporen betekent het op de eerste plaats behoud in situ. De gemeente Woerden heeft in overleg met de Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten (RACM) 21 haar plannen dusdanig aangepast dat het castellum beschermd blijft in de bodem. De begrenzing van de beschermingszone is bepaald aan de hand van de resultaten en interpretatie van het proefsleuvenonderzoek uit Daarbij is de grens gesteld ter hoogte van de verdedigingswal van het Romeinse legerkamp en alles wat binnen die omwalling heeft gelegen. 22 LEGENDA S070/071 Klei S037/098 Zand Palen toren en wal S006 S057/095 Recent Houtresten Wal met slieten N 00 5m Woerden Kerkplein Werkput 20 AK Fig.1.5 Het onderzoek in 1999 op de hoek Molenstraat/Kazernestraat (Naar Haalebos/Vos 2000, afb. 6). Buiten de beschermingszone daar waar behoud in situ niet mogelijk bleek heeft archeologisch onderzoek plaatsgevonden. Het hiermee gepaard gaande veldwerk is in twee fasen uitgevoerd. Voor elk van deze fasen gelden eigen archeologische verwachtingen en vraagstellingen. 23 Na afloop van de verschillende fasen is steeds een evaluatierapport verschenen Het onderzoeksgebied Kerkplein Het archeologisch onderzoek op het Kerkplein is in twee fasen uitgevoerd. Het complete onderzoeksterrein, dat het gebied tussen Molenstraat en Nieuwe Markt beslaat, is vooraf verdeeld in drie te onderzoeken deelgebieden: deelgebied A, B en C (fig.1.6). 25 Het gezamenlijk maaiveldoppervlak van (het onderzochte deel van) deze deelgebieden beslaat ongeveer m 2, respectievelijk onderverdeeld in ca 600 m 2, m 2 en 400 m Deelgebied A is in 2002 onderzocht in de maanden juni tot oktober. Dit gebied ligt direct ten zuiden van de Petruskerk, in de driehoek tussen de Kazernestraat, Groenendaal en Hoge Woerd. Tevens werd dat jaar een kortstondig onderzoek aan de Hoge Woerd uitgevoerd, als gevolg van een bodemsanering (put 29). In 2003 heeft er vervolgens onderzoek plaatsgevonden op de deelgebieden B en C. Deelgebied B ligt ter hoogte van de voormalige brandweerkazerne, in de driehoek tussen Groenendaal, Hoge Woerd en 21 De voormalige Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB). 22 De om een kampement aangelegde verdedigingsgrachten behoren niet tot deze beschermingszone. 23 Programma van Eisen nummer , d.d /aangepast , opgesteld door Jos Bazelmans en Programma van Eisen nummer , d.d , opgesteld door Tessa de Groot en Jos Bazelmans (beiden werkzaam bij de RACM). 24 Deelgebied A: Vos 2003; Deelgebied B en C: Blom/Lanzing/Vos Deze aanduidingen A, B en C mogen niet verward worden met de latere opdeling van het plangebied in verschillende bouwblokken die ook in letters (A tm F) zijn aangegeven. 26 Zie verder hoofdstuk 3.

18 18 Meulmansweg, terwijl deelgebied C de Nieuwe Markt beslaat. Het onderzoek op beide deelgebieden heeft plaatsgevonden in de maanden april tot en met november Legenda Deelgebied A Deelgebied B Deelgebied C ADC 2000 Groenendaal 2004 KUN N m Woerden - Kerkplein Puttenoverzicht AK Fig.1.6 Overzicht deelgebieden in huidige topografie. Het veldwerk is uitgevoerd door het ADC ArcheoProjecten in de personen van Edwin Blom (veldarcheoloog), Albert Veenhof (veldtechnicus), Jaap Wisse (assistent veldtechnicus), Merlijn Notenboom, Kees Notenboom, Otto van Nispen, Sjaak Quik (vondstverwerkers) en Wouter Vos (projectleider). 27 Voor de graafmachinewerkzaamheden was Ben de Wit uit Maurik verantwoordelijk. De opgraving van het schip de Woerden 7 op deelgebied C stond onder de supervisie van scheepsarcheoloog Jaap Morel (RACM/Nederlands Instituut voor Scheepsarcheologie). Pauline van Rijn (BIAX consult) en Yardeni Vorst hebben zorggedragen voor de bemonstering van het hout van het schip. Willem Derickx (RACM) heeft het schip digitaal ingemeten met behulp van een Total station. In 2004 tenslotte is de daadwerkelijke aanleg van de parkeergarage archeologisch begeleid door Hazenberg Archeologie uit Leiden. 28 Tegelijkertijd kon ter hoogte van de Groenendaal archeologisch onderzoek plaatsvinden 29. Dit terrein maakt deel uit van deelgebied B en sluit naadloos aan op de opgraving van Dit archeologisch onderzoek ter plekke is uitgevoerd door afwisselend Peter Weterings en Lourens van der Feijst (veldarcheoloog), bijgestaan door Erik Schouten (veldassistent) en Edwin Blom (projectleider). Ook hier bediende Ben de Wit de graafmachine (fig. 1.7). Eveneens in het najaar van 2004 en later in 2005 en 2006 hebben er kleine archeologische onderzoeken plaatsgehad binnen de of direct aansluitend op de grenzen van het onderzoeksgebied Kerkplein. 30 Hoewel al deze soms kleinschalige onderzoeken resulteerden in afzonderlijke 27 Overige medewerkers op het project waren Adriana Bontenbal, Elly Bruijn, Gonnie van Dijken, Kees Doedeijns, Justin de Jong, Hans Kooijman, Mart Scheer, Henk van Uunen (allen AWN Woerden), Sebastiaan Hess (Vrije Universiteit Amsterdam) en verscheidene stagiaires/studenten van de Universiteit van Amsterdam. 28 Uitgevoerd in het najaar van 2004 door Herman van Klaveren in nauwe samenwerking met Mart Scheer (AWN Woerden). 29 In 2003 stond daar nog bebouwing en was onderzoek dus niet mogelijk. 30 Het gaat hier o.a. om de zogenoemde bouwblokken C, E1 en E2, en een begeleiding in de Kerkstraat. Over het algemeen bestonden deze onderzoeken uit archeologische begeleidingen en opgravingen met beperkingen.

19 19 rapportages, 31 zullen de onderzoeksresultaten die belangrijk zijn voor het onderhavige verslag worden meegenomen. De directievoering over zowel het veldwerk als de uitvoering lag in handen van Hazenberg Archeologie Leiden, dat was ingehuurd door de gemeente Woerden (opdrachtgever). In eerste instantie is dit werk uitgevoerd door Tom Hazenberg, later tijdens de uitwerking terzijde gestaan door Joris Lanzing, Wouter Vos en Lauren Bruning. ADC ArcheoProjecten heeft voor de coördinatie, de uitwerking en de redactie van het rapport de expertise van Joris Lanzing en Wouter Vos ingehuurd, waarna in gezamenlijkheid het project Woerden-Hoochwoert is afgerond. Tijdens het veldwerk en de uitwerking zijn de voor het onderzoek relevante gegevens herhaaldelijk besproken met de Wetenschappelijke Commissie Archeologie Kerkplein. In deze commissie waren afgevaardigden vanuit het Rijk (RACM) (Jos Bazelmans en later Tessa de Groot), de provincie Utrecht (Ruurd Kok), de gemeente Woerden (Jan van Leer), de Katholieke Universiteit Nijmegen (Michael Erdrich), Hazenberg Archeologie Leiden (Tom Hazenberg, later aangevuld met Joris Lanzing en Lauren Bruning) en ADC ArcheoProjecten (Wouter Vos en later Edwin Blom) vertegenwoordigt. Deze onafhankelijke commissie is ingesteld om tussentijds de resultaten van het onderzoek te bespreken. De belangrijkste achterliggende reden hiervoor is dat het Woerdense castellum als een project van nationaal belang is gecategoriseerd door de RACM. De Rijksdienst was vanuit dat oogpunt ook de opsteller van het PvE en tevens het Bevoegd Gezag. De Wetenschappelijke Commissie diende ook tijdens het veldwerk en de uitwerking als klankbord en als een orgaan dat direct over de actuele stand van zaken kon worden geïnformeerd. Fig. 1.7 Hoogwerker Ben de Wit uit Maurik. (foto Hazenberg Archeologie Leiden). 1.5 Archeologie in Woerden: PR en communicatie met publiek De opgravingen en de daaropvolgende uitwerking hebben steeds kunnen rekenen op ruime belangstelling van publiek en media. De communicatiedoelstellingen waren van tevoren als volgt geformuleerd: 32 - de lokale en regionale bevolking moest zoveel mogelijk geïnformeerd worden over de archeologische ontdekkingen. - de opgravingen en de Romeinse archeologie moesten Woerden positief voor het voetlicht brengen. Om deze doelstellingen te bereiken is tussen alle partijen afgesproken dat al het nieuws bekend werd gemaakt door de afdeling Communicatie van de gemeente. De feitelijke uitvoering lag in handen van Hazenberg Archeologie Leiden in nauwe samenwerking met ADC ArcheoProjecten, vele gemeentelijke afdelingen en het Stadsmuseum Woerden. In de periode zijn vijftig nummers van de Archeologie Actueel (editie Woerden-Kerkplein) verschenen. De meeste van deze nummers verschenen elke woensdag gedurende de twee grote opgravingscampagnes in de zomers van 2002 en In het begin van de opgravingen werden slechts 50 exemplaren gemaakt en verspreid. Dit aantal werd allengs groter en bereikte het hoogtepunt tijdens de Week van het Schip (zie onder) waarin de volledige oplage van door een leger geïnteresseerden is opgehaald. In februari 2005 zijn de eerste 46 nummers van de Archeologie Actueel gebundeld in Woerden, Romeinen, een fort en een schip. Verder werden de opgravingen en de Romeinse geschiedenis van Woerden toegevoegd aan de vaste rondleiding van het Gilde. In het najaar van 2003 is de rondleiding nog eens uitgebreid met de Romeinse Schepenroute Woerden. Ook heeft het Cultureel Educatief Centrum (CEC, voorheen KuVo) in de jaren 2002 en 2003 ongeveer 80 schoolklassen rondgeleid. Daarbij brachten de kinderen ook een bezoek aan de zolder van het Stadsmuseum Woerden, waar naast de oude opstelling ook een opstelling was met recent vondstmateriaal van de opgravingen. Zie verder Lanzing/Vos 2004; Bulten/Hazenberg/Vos 2005; Roessingh/Lanzing 2005; Bloo 2005; Blom/Vos Hazenberg

20 20 Het Gilde, CEC maar ook talloze vaste Woerdense bezoekers maakten dankbaar gebruik van de tribune die naast de opgravingsput was gebouwd. Een groot uitkijkplateau, gebouwd op de zeecontainers van het opgravingsteam, bood een groot aantal mensen een prachtig overzicht op de opgraving. De tribune is in de loop van het onderzoek enkele malen verplaatst om het actuele onderzoek zo goed mogelijk te kunnen volgen. Naast de continue, gewone openstelling van de opgraving voor het publiek zijn enkele open dagen georganiseerd. De eerste vond plaats in september 2002 toen de hele zone van de zuidwestelijke verdedigingsgrachten met de toegangsweg tot het castellum kon worden bewonderd. Eind juni 2003 vond de Archeologie Vierdaagse plaats, waarbij ongeveer 1000 bezoekers op de hoogte werden gebracht van het onderzoek naar de vicus van Laurium. Ten slotte kregen de opgravingen in Woerden hun hoogtepunt in de Week van het Schip, eind oktober 2003 tegelijkertijd met de Koeienmarkt en De Nacht van Woerden. De gehele week hebben ongeveer geïnteresseerden een bezoek gebracht aan de Woerden 7. De bezoekers kwamen uit het gehele land, zelfs een klein aantal uit het buitenland. Zeer bijzonder was de avondopenstelling tijdens De Nacht van Woerden waarbij het Romeinse schip gelijke belangstelling van Woerdense jongeren kende als het nabijgelegen reuzenrad op de kermis. Met grote regelmaat is de lokale en regionale pers ingelicht en hebben de verslaggevers ruim aandacht gegeven aan de verrichtingen van de archeologen in het centrum van Woerden. Met enige regelmaat kreeg de opgraving ook aandacht van de landelijke pers. Hoogtepunt was ook hier de opgraving van de Woerden 7, waarbij de archeologie in Woerden internationaal het nieuws haalde van Europa tot in Vietnam en Australië. Fig.1.8 Archeologie en publiek in Woerden. Bijzonder was nog het moment waarop bleek dat de Woerden 7 ontmanteld werd en grotendeels vernietigd. Hoewel dit tot het oorspronkelijke plan behoorde, bleek er wel degelijk de behoefte te bestaan om aan het publiek uit te leggen waarom het schip niet in zijn geheel was geborgen. In de kranten is ruimschoots uitgelegd dat vooraf reeds gekozen was voor ontmanteling van het schip ten behoeve van onderzoek en anderzijds dat complete berging van de Woerden 7 überhaupt tot grote problemen zou hebben geleid vanwege de slopende werking van bacteriën in het hout.

21 21 De opgraving in het centrum van Woerden heeft zowel lokaal, regionaal maar ook nationaal en internationaal grote aandacht gekregen. In de zoektocht naar marketingbeelden biedt het Romeinse verleden nieuwe mogelijkheden (Woerden - Stad van Romeinse schepen, Woerden Romeinse limesstad) De kikkerfibula die in 2003 is ontdekt heeft ook enige bekendheid gekregen en wordt ingezet als symbool voor Woerden en het nieuwe winkelhart Hoochwoert. Veel inwoners van Woerden hebben positief gereageerd op de ruime voorlichting over de opgravingen: volle tribune, veel respons op de open dagen, "uitverkochte" Actuelen en menigmaal werden archeologen en betrokkenen positief aangesproken op straat. Toen de grootschalige opgravingen waren afgerond, bleek bij de vaste groep geïnteresseerden nog vraag te bestaan naar meer informatie. Om in deze behoefte te voorzien is in het gemeentehuis op 6 maart 2004 de informatieavond Archeologie Actueel Live georganiseerd. Naast informatie over de laatste stand van het onderzoek en de toestand van de Woerden 7, is aan de bezoekers ook gevraagd ideeën aan te brengen om het Romeinse verleden terug te brengen in het straatbeeld van Hoochwoert. Deze ideeën zijn later weer gebruik bij de totstandkoming van het Drive-in Museum in de inmiddels gebouwde parkeergarage met de toepasselijke naam Castellumgarage. 1.6 Conservering en deponering De conservering van het vondstmateriaal komt uitvoerig aan de orde in de individuele deelrapportages over de verschillende materiaalcategorieën. Hier is in het onderstaande daarom volstaan met enkele algemene opmerkingen. Voor de deponering geldt dat na afronding van het onderzoek het vondstmateriaal en documentatie zullen worden aangeboden aan het depot van de provincie Utrecht. Bij het vondstmateriaal geldt dat er per vondstcategorie een duidelijke keuze gemaakt zal worden over wat er bewaard zal blijven en wat afgestoten zal worden. 33 In overleg met opdrachtgever en de provincie Utrecht (de depotbeheerder) is afgesproken dat niet alles gedeponeerd hoeft en kan worden. Vooral het verzamelde bouwmateriaal en natuursteen overtreft elk voorstellingsvermogen en zou een te grote belasting leggen op de opslagcapaciteit van het depot. In overleg met de bevoegde instantie zijn daarom de volgende keuzes gemaakt: 34 Aardewerk Over het algemeen is het aardewerk goed geconserveerd. De fragmentatiegraad is gemiddeld wat wil zeggen dat er naast grote en kleine stukken vooral veel scherven van een gemiddelde omvang voorkomen. Voor details omtrent bijvoorbeeld erosie van het oppervlak, secundaire verbranding, etc. wordt verwezen naar de specialistische bijdrage over het aardewerk in hoofdstuk 6. Van de ca 120 dozen Romeins aardewerk (ruim scherven) is de helft van de inhoud volledig gedetermineerd of uitgebreid gescand en vervolgens gedeponeerd. De inhoud van de andere 60 dozen Romeins aardewerk is door middel van een zogenaamde quick scan bekeken. Dit materiaal is dus niet specifiek geteld, gewogen en naar baksel ingedeeld, maar wel is het globaal bekeken en gedateerd. Doel van die quick scan was 1) om een beeld te krijgen van al het materiaal dat op de opgraving is gevonden en 2) om er zeker van te zijn dat er geen bijzondere vondsten zijn gemist. Aangetroffen bijzonder vondsten, zoals aardewerk met graffiti en/of stempels maar ook versierde terra sigillata zijn apart gehouden en gedetermineerd en gedeponeerd. Uit de bulk van het quick scan-materiaal zijn verschillende vergelijkingscollecties samengesteld. Het schervenmateriaal dat daarna is overgebleven, is voor een deel gebruikt voor zogenaamde lesboxen. De rest is afgestoten. In overleg met de aardewerkspecialist Middeleeuwen (S. Ostkamp) is besloten ca 20 dozen uit gesloten contexten - zoals beerputten - te deponeren. 35 Het overige Middeleeuwse materiaal heeft gediend als lesmateriaal en/of is gebruikt in vergelijkingscollecties. Bot De conservering van het bot is goed te noemen. 36 Het materiaal is stevig en compact, weinig gefragmenteerd en kan goed worden aangepakt zonder dat het uit elkaar valt. Wel bevindt zich op veel botresten een aangekoekte laag waardoor informatie over slacht- en kapsporen minder 33 Verantwoording deponering in briefvorm opgesteld, in samenspraak met Ruurd Kok (provincie Utrecht) door Edwin Blom (ADC ArcheoProjecten), d.d. 15 mei Per vondstcategorie is aan het depot een lijst aangeleverd met de afgestoten vondstnummers. 35 Daar een groot deel van de vondsten op moment van schrijven tentoongesteld staan, is de exacte omvang, omgerekend naar dozen, niet precies bekend. 36 Zie Van Dijk (2003, 37) voor een waarderingsrapport over het archeozoölogisch materiaal.

Bijlage A: Voorstel tot aanwijzing als beschermd archeologisch monument

Bijlage A: Voorstel tot aanwijzing als beschermd archeologisch monument Bijlage A: Voorstel tot aanwijzing als beschermd archeologisch monument 27 februari 2009 Croonen Adviseurs West bv 101947-0002 Bijlage A: Voorstel tot aanwijzing als beschermd archeologisch monument De

Nadere informatie

Project 434: Bureaustudie Actualisering archeologische verwachting nieuwbouwlocatie Stadhuiskwartier. Interne Rapportages Archeologie Deventer 55

Project 434: Bureaustudie Actualisering archeologische verwachting nieuwbouwlocatie Stadhuiskwartier. Interne Rapportages Archeologie Deventer 55 Interne Rapportages Archeologie Deventer 55 Mei 2012 Project 434: Bureaustudie Actualisering archeologische verwachting nieuwbouwlocatie Stadhuiskwartier COLOFON 2012, Gemeente Deventer, Deventer. Auteur:

Nadere informatie

Papendrecht, Westeind 25, gemeente Papendrecht (ZH). Archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek. Transect-rapport 528 (concept 1.

Papendrecht, Westeind 25, gemeente Papendrecht (ZH). Archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek. Transect-rapport 528 (concept 1. 1. ALGEMENE GEGEVENS Titel Auteur(s) Autorisatie Gemeente Papendrecht, Westeind 25, gemeente Papendrecht (ZH). Archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek. Transect-rapport 528 (concept 1.0) H.

Nadere informatie

Selectiebesluit archeologie Breda, Molengracht JEKA

Selectiebesluit archeologie Breda, Molengracht JEKA Gemeente Breda Bureau Cultureel Erfgoed ErfgoedBesluit 2009-30 Selectiebesluit archeologie Breda, Molengracht JEKA Controle BCE Johan Hendriks Bureau Cultureel Erfgoed, Naam Afdeling/bedrijf Datum Paraaf

Nadere informatie

RAAP-NOTITIE 1378. Plangebied Weideveld. Gemeente Bodegraven Een archeologische begeleiding

RAAP-NOTITIE 1378. Plangebied Weideveld. Gemeente Bodegraven Een archeologische begeleiding RAAP-NOTITIE 1378 Plangebied Weideveld Gemeente Bodegraven Een archeologische begeleiding Colofon Opdrachtgever: gemeente Bodegraven Titel: Plangebied Weideveld, gemeente Bodegraven; een archeologische

Nadere informatie

Publiekssamenvatting. Archeologisch onderzoek Groene Rivier Pannerden

Publiekssamenvatting. Archeologisch onderzoek Groene Rivier Pannerden Publiekssamenvatting Archeologisch onderzoek Groene Rivier Pannerden Catastrofale overstromingen kwamen vaak voor in de geschiedenis van Pannerden, wat met de ligging in de driehoek tussen de rivieren

Nadere informatie

MEMO. Alphen aan den Rijn. Stevinstraat 9 2405 CR ALPHEN AAN DEN RIJN. Contactpersoon opdrachtgever Dhr. R. Teunisse; (0172) 245 611 / (06) 2021 06 09

MEMO. Alphen aan den Rijn. Stevinstraat 9 2405 CR ALPHEN AAN DEN RIJN. Contactpersoon opdrachtgever Dhr. R. Teunisse; (0172) 245 611 / (06) 2021 06 09 MEMO Van : Vestigia BV Archeologie & Cultuurhistorie Aan : Dhr. R. Teunisse namens Stichting Ipse de Bruggen Onderwerp : Quickscan Drietaktweg te Datum : 13 oktober 2010 Ons Kenmerk : V10-22710 / V10-1944

Nadere informatie

Figuur 1 Geulafzettingen (Bron: CHS)

Figuur 1 Geulafzettingen (Bron: CHS) Archeologie, aardkundige waarden en cultuurhistorie Naar de archeologie in onder andere de Groeneveldse Polder is een bureaustudie gedaan door de heer Bult van het Vakteam Archeologie i. De in weergegeven

Nadere informatie

Programma van Eisen. 3880 AK PUTTEN T (0341) 359 732 E mstruijs@putten.nl. Naam, adres, telefoon, e-mail datum paraaf. Regio Noord-Veluwe

Programma van Eisen. 3880 AK PUTTEN T (0341) 359 732 E mstruijs@putten.nl. Naam, adres, telefoon, e-mail datum paraaf. Regio Noord-Veluwe Programma van Eisen Locatie Putten, Hoge Einderweg 19 Projectnaam Hoge Einderweg 19 Plaats binnen archeologisch proces 0 Archeologische begeleiding (AB) onder het protocol opgraven Opsteller Naam, adres,

Nadere informatie

ADC Rapport 33 - Polder Breeveld. Archeologisch onderzoek in de polder Breeveld langs de spoorlijn Woerden-Harmelen. W.K.Vos

ADC Rapport 33 - Polder Breeveld. Archeologisch onderzoek in de polder Breeveld langs de spoorlijn Woerden-Harmelen. W.K.Vos 1 Archeologisch onderzoek in de polder Breeveld langs de spoorlijn Woerden-Harmelen W.K.Vos 2 COLOFON ADC Rapport 33 Archeologisch onderzoek in de polder Breeveld langs de spoorlijn Woerden-Harmelen Auteur:

Nadere informatie

evaluatierapport zaltbommel-ruiterstraat 8 archeologische begeleiding

evaluatierapport zaltbommel-ruiterstraat 8 archeologische begeleiding evaluatierapport zaltbommel-ruiterstraat 8 archeologische begeleiding 1 1 inleiding Van vrijdag 19 september tot en met dinsdag 23 september 2014 heeft VUhbs archeologie in opdracht van de familie van

Nadere informatie

Heesch - Beellandstraat

Heesch - Beellandstraat Archeologische Quickscan Heesch - Beellandstraat Gemeente Bernheze 1 Steller Drs. A.A. Kerkhoven Versie Concept 1.0 Projectcode 12110023 Datum 22-11-2012 Opdrachtgever LWM Ewislaan 12 1852 GN Heiloo Uitvoerder

Nadere informatie

INFORMATIERAPPORT EN SELECTIEADVIES

INFORMATIERAPPORT EN SELECTIEADVIES INFORMATIERAPPORT EN ELECTIEADVIE Proefsleuvenonderzoek Bedrijventerrein fase 2 (Homoetsestraat), Maurik, gemeente Buren Archis onderzoekmeldingsnummer 4120 Inleiding Tussen 14 en 23 februari 2011 is door

Nadere informatie

Ede, Roekelse Bos (gem. Ede)

Ede, Roekelse Bos (gem. Ede) (gem. Ede) Een Inventariserend Veldonderzoek door middel van een veldverkenning en karterend booronderzoek J. Walstra R. van Lil Colofon ADC Rapport 930 (gem. Ede) Een Inventariserend Veldonderzoek door

Nadere informatie

6.3. Analyse en interpretatie van de grondsporen Algemeen

6.3. Analyse en interpretatie van de grondsporen Algemeen 6.3. Analyse en interpretatie van de grondsporen 6.3.1. Algemeen In totaal werden er tijdens het vlakdekkend onderzoek 31 sporen geregistreerd in het vlak. Vijf ervan kwamen ook reeds tijdens het vooronderzoek

Nadere informatie

Bureauonderzoek plangebied IJssalon Venezia op de Heuvel te Oss

Bureauonderzoek plangebied IJssalon Venezia op de Heuvel te Oss Bureauonderzoek plangebied IJssalon Venezia op de Heuvel te Oss A.J. Tol Colofon Archol Rapport 107 Titel: Bureauonderzoek plangebied IJssalon Venezia op de Heuvel te Oss Uitvoering: Contactpersoon opdrachtgever:

Nadere informatie

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011 Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Datum 2 mei 2011 Colofon Projectnaam Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Auteur Willem de Bruin Datum 2 mei 2011 1. Inleiding 1.1

Nadere informatie

0 Archeologische begeleiding (AB) Opsteller Naam, adres, telefoon, datum paraaf Auteur

0 Archeologische begeleiding (AB) Opsteller Naam, adres, telefoon,  datum paraaf Auteur Programma van Eisen Conform KNA versie 3.2 (vanaf 06-04-2015) Locatie Projectnaam Plaats binnen archeologisch proces 0 IVO Opwater 0 IVO Onderwater 0 Opgraven 0 Archeologische begeleiding (AB) Opsteller

Nadere informatie

Archeologische MonumentenZorg

Archeologische MonumentenZorg Provincie NoordBrabant Archeologische MonumentenZorg 1. EINDOORDEEL ADVIES Onderwerp Waalwijk, Sprang, Plangebied Aansluiting Bevrijdingsweg, N261 locatie B te Sprang, N261 archeologisch onderzoek. Aan

Nadere informatie

AWP-VERSLAG-WAARNEMING 2010-01-OCB (PURMEREND)

AWP-VERSLAG-WAARNEMING 2010-01-OCB (PURMEREND) AWP-VERSLAG-WAARNEMING 2010-01-OCB (PURMEREND) Locatie 15 Westerstraat Purmerend ARCHEOLOGISCHE WERKGROEP PURMEREND Neckerstraat 11 1441 KT Purmerend Project AWP Purmerend 2010-01-OCB Locatie onderzoeksgebied

Nadere informatie

PLAN VAN AANPAK. Pagina 1 van 7 LOCATIE. Knegsel, gemeente Eersel PROJECT

PLAN VAN AANPAK. Pagina 1 van 7 LOCATIE. Knegsel, gemeente Eersel PROJECT Pagina 1 van 7 PLAN VAN AANPAK LOCATIE Knegsel, gemeente Eersel PROJECT Bomen fietspad Knegsel-Steensel PLAATS BINNEN ARCHEOLOGISCH PROCES Archeologische begeleiding OPSTELLER Naam, adres, telefoon, e-mail

Nadere informatie

ADDENDUM 10. Werkput 5

ADDENDUM 10. Werkput 5 Asse-Kalkoven, / en /3 Rapporten Agilas vzw / ADDENDUM. Werkput.. Inleiding Enkele dagen na het indienen van het conceptrapport, deelden de nutsmaatschappijen mee dat de sleuven voor de aansluiting van

Nadere informatie

Archeologie en cultuurhistorie Strijpsche Kampen

Archeologie en cultuurhistorie Strijpsche Kampen Archeologie en cultuurhistorie Strijpsche Kampen Bijlage 3 bij Nota van Uitgangspunten Strijpsche Kampen Definitief Gemeente Oirschot Grontmij Nederland bv Eindhoven, 11 mei 2007 Verantwoording Titel :

Nadere informatie

Evaluatiebrief Archeologisch onderzoek 58915 Sevenum-Beatrixstraat IVO-P

Evaluatiebrief Archeologisch onderzoek 58915 Sevenum-Beatrixstraat IVO-P Postbus 297 6900 AG Zevenaar Ringbaan Zuid 8a 6905 DB Zevenaar tel. 0316-581130 fax 0316-343406 info@archeodienst.nl www.archeodienst.nl Archeodienst BV, Postbus 297, 6900 AG Zevenaar Evaluatiebrief Archeologisch

Nadere informatie

VOORBEREIDING DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE

VOORBEREIDING DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE VOORBEREIDING DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE 1 Utrecht, 2013 Beste docent, Wij hopen u en uw groep binnenkort te mogen verwelkomen in het Centraal Museum, waar u met de groep deelneemt aan het programma

Nadere informatie

SAMENVATTING GEOLOGIE / BODEM - BODEMKWALITEIT

SAMENVATTING GEOLOGIE / BODEM - BODEMKWALITEIT SAMENVATTING GEOLOGIE / BODEM - BODEMKWALITEIT Geologie Over het algemeen geldt dat de toplaag van 0,0 tot 0,5 m mv. zal bestaan uit opgebrachte zand/grond dat plaatselijk (licht) puinhoudend is. Ter plaatse

Nadere informatie

Quick scan archeologie De Horst Kaatsheuvel, gemeente Loon op Zand

Quick scan archeologie De Horst Kaatsheuvel, gemeente Loon op Zand Quick scan archeologie De Horst Kaatsheuvel, gemeente Loon op Zand 18 november 2010 Inleiding Het plangebied ligt ten westen van de bebouwde kom van Kaatsheuvel in de gemeente Loon op Zand (afb. 1). De

Nadere informatie

CHECKLIST. Beoordeling standaard rapport IVO-waarderend

CHECKLIST. Beoordeling standaard rapport IVO-waarderend ARCHEOLOGIE CHECKLIST Beoordeling standaard rapport IVO-waarderend Algemene punten 1. Het IVO-waarderend (voorzover proefsleuven- of booronderzoek) dient te zijn uitgevoerd door een instelling die beschikt

Nadere informatie

Dordrecht Ondergronds Waarneming 3 DORDRECHT, BOOMSTRAAT, BOLWERK, MERWEKADE

Dordrecht Ondergronds Waarneming 3 DORDRECHT, BOOMSTRAAT, BOLWERK, MERWEKADE DORDRECHT, BOOMSTRAAT, BOLWERK, MERWEKADE Waarneming van een deel van een kademuur M.C. Dorst Uitzicht over de Merwede vanaf het Blauw Bolwerk. Tekening rond 1650 (Erfgoedcentrum DIEP, inventarisnr. 551_35413).

Nadere informatie

OPGRAVING BEST-AARLE AFGEROND

OPGRAVING BEST-AARLE AFGEROND OPGRAVING BEST-AARLE AFGEROND In het najaar van 2011 en de lente van 2012 deed een team archeologen van Archeologisch Onderzoek Leiden (Archol bv) en Diachron UvA bv opgravingen in Aarle in de gemeente

Nadere informatie

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6 Naam: De Romeinen De Romeinse bouwkunst. De Romeinen behoren tot de beste bouwers uit de geschiedenis. Ze bouwden tempels, riolen, waterleidingen, wegen, kanalen, huizen, aquaducten, havens, bruggen en

Nadere informatie

CHECKLIST. 1. Het IVO-verkennend (voorzover booronderzoek) dient te zijn uitgevoerd door een instelling die beschikt over een opgravingsvergunning

CHECKLIST. 1. Het IVO-verkennend (voorzover booronderzoek) dient te zijn uitgevoerd door een instelling die beschikt over een opgravingsvergunning ARCHEOLOGIE CHECKLIST Beoordeling standaard rapport IVO-verkennend Algemene vragen 1. Het IVO-verkennend (voorzover booronderzoek) dient te zijn uitgevoerd door een instelling die beschikt over een opgravingsvergunning

Nadere informatie

Plangebied naast Warfhuisterweg 12 te Wehe-Den Hoorn (gemeente De Marne) Een Archeologisch Bureauonderzoek

Plangebied naast Warfhuisterweg 12 te Wehe-Den Hoorn (gemeente De Marne) Een Archeologisch Bureauonderzoek Plangebied naast Warfhuisterweg 12 te Wehe-Den Hoorn (gemeente De Marne) Een Archeologisch Bureauonderzoek Administratieve gegevens provincie: gemeente: plaats: toponiem: bevoegd gezag: opdrachtgever:

Nadere informatie

Opgravingen in Ruien - Rosalinde (gem. Kluisbergen) : van een prehistorisch kampement uit de ijstijd tot de Romeinse periode

Opgravingen in Ruien - Rosalinde (gem. Kluisbergen) : van een prehistorisch kampement uit de ijstijd tot de Romeinse periode Opgravingen in Ruien - Rosalinde (gem. Kluisbergen) : van een prehistorisch kampement uit de ijstijd tot de Romeinse periode Het onderzoeksgebied vanuit de lucht bekeken (Foto: Birger Stichelbaut). De

Nadere informatie

UTRECHT - VLEUTEN/DE MEERN.:. Groot Zandve1d H.L. WYNIA

UTRECHT - VLEUTEN/DE MEERN.:. Groot Zandve1d H.L. WYNIA UTRECHT-VLEUTEN/DE MEERN UTRECHT - VLEUTEN/DE MEERN.:. Groot Zandve1d H.L. WYNIA Een nieuwe verrassing wachtte de archeologen van de gemeente Utrecht in september 2003 toen de resten werden gevonden van

Nadere informatie

CHECKLIST. vooronderzoek. Omdat ook voor archeologische opgravingen een PvE verplicht is, is

CHECKLIST. vooronderzoek. Omdat ook voor archeologische opgravingen een PvE verplicht is, is ARCHEOLOGIE CHECKLIST Programma van Eisen (PvE) Toelichting De handreikingen en checklists richten zich in eerste instantie op het archeologisch vooronderzoek. Omdat ook voor archeologische opgravingen

Nadere informatie

Plan van Aanpak. Archeologisch vooronderzoek, bureau- en inventariserend veldonderzoek. gemeente Nieuwkoop

Plan van Aanpak. Archeologisch vooronderzoek, bureau- en inventariserend veldonderzoek. gemeente Nieuwkoop Plan van Aanpak Archeologisch vooronderzoek, bureau- en inventariserend veldonderzoek Opdrachtgever: Van Wengerden en Visser B.V. Plangebied: Dorpsstraat 63 / Vijverhofpad 4 in Nieuwkoop, gemeente Nieuwkoop

Nadere informatie

Hoofdweg 39 te Slochteren (gemeente Slochteren) Een Archeologisch Bureauonderzoek

Hoofdweg 39 te Slochteren (gemeente Slochteren) Een Archeologisch Bureauonderzoek Hoofdweg 39 te Slochteren (gemeente Slochteren) Een Archeologisch Bureauonderzoek Administratieve gegevens provincie: gemeente: plaats: Groningen Slochteren Slochteren toponiem: Hoofdweg 39 bevoegd gezag:

Nadere informatie

Archeologietoets. locatie kerkstraat 57 Riel gemeente Goirle

Archeologietoets. locatie kerkstraat 57 Riel gemeente Goirle Archeologietoets locatie kerkstraat 57 Riel gemeente Goirle Archeologietoets Locatie Kerkstraat 57, Riel projectleider: B. van Spréw Datum: 13 oktober 2006 Uitgevoerd in opdracht van SAB Eindhoven contactpersoon:

Nadere informatie

Dordrecht Ondergronds / Briefrapport 1. Dordrecht - Meidoornlaan

Dordrecht Ondergronds / Briefrapport 1. Dordrecht - Meidoornlaan Dordrecht - Meidoornlaan Archeologische begeleiding T. Hos, 2008 Colofon Titel ISSN Briefrapportnummer 1 Aantal pagina's 7 Auteur Redactie Afbeeldingen Dordrecht Meidoornlaan, archeologische begeleiding

Nadere informatie

Dordrecht Ondergronds 51. Gemeente Dordrecht, Schrijversstraat 7. Een archeologisch bureauonderzoek.

Dordrecht Ondergronds 51. Gemeente Dordrecht, Schrijversstraat 7. Een archeologisch bureauonderzoek. Gemeente Dordrecht, Schrijversstraat 7. Een archeologisch bureauonderzoek. M.C. Dorst Afbeelding: De Schrijversstraat in 1960 (RAD archiefnr. 552_302207). 2014 Gemeente Dordrecht Stadsontwikkeling/Ruimtelijke

Nadere informatie

De archeologie van Weert-Nederweert van de prehistorie tot de Middeleeuwen

De archeologie van Weert-Nederweert van de prehistorie tot de Middeleeuwen De archeologie van Weert-Nederweert van de prehistorie tot de Middeleeuwen dr. H.A. Hiddink senior-archeoloog VUhbs, Amsterdam cursus Weerterlogie, 17-02-2016 Geologie - hooggelegen rug in Roerdalslenk

Nadere informatie

RAAP België - Rapport 027 Rupelmonde Kleine Gaanweg, aanleg visvijver (gemeente Kruibeke)

RAAP België - Rapport 027 Rupelmonde Kleine Gaanweg, aanleg visvijver (gemeente Kruibeke) RAAP België - Rapport 027 Rupelmonde Kleine Gaanweg, aanleg visvijver (gemeente Kruibeke) Bureauonderzoek 2016I81 Landschappelijk booronderzoek 2016I121 Nazareth 2016 Colofon Opdrachtgever: Waterwegen

Nadere informatie

2. ACTIVITEITEN VAN DE WERKGROEP LOCHEM (AWL) Door Jan Kleinen.

2. ACTIVITEITEN VAN DE WERKGROEP LOCHEM (AWL) Door Jan Kleinen. 2. ACTIVITEITEN VAN DE WERKGROEP LOCHEM (AWL) Door Jan Kleinen. 13 Almen ook bewoond in de Vroege Bronstijd. Een bouwbegeleidend onderzoek. In verband met de bouw van een ligboxstal aan de Dorpsstraat

Nadere informatie

Plan van aanpak begeleiding aanleg bouwput Helmond-Stiphout, Geeneind

Plan van aanpak begeleiding aanleg bouwput Helmond-Stiphout, Geeneind Plan van aanpak begeleiding aanleg bouwput Helmond-Stiphout, Geeneind Kwaliteitseisen http://www.cultureelerfgoed.nl/werken/wetten-enregels/vergunningen/formulier-toestemming-onderzoek-amateurverenigingen

Nadere informatie

De kracht van vrijwilligers Bijdragen aan archeologisch onderzoek. Bijdragen aan archeologisch onderzoek

De kracht van vrijwilligers Bijdragen aan archeologisch onderzoek. Bijdragen aan archeologisch onderzoek 21 Bijdragen aan archeologisch onderzoek 22 De kracht van vrijwilligers Bijdragen aan archeologisch onderzoek Het belang van actief onderzoek doen Vrijwilligers ondersteunen gemeenten en beroepsarcheologen

Nadere informatie

Een bureaustudie naar het plangebied Lage Heesweg/Otterweg (De Hees) te Beek en Donk, gemeente Laarbeek.

Een bureaustudie naar het plangebied Lage Heesweg/Otterweg (De Hees) te Beek en Donk, gemeente Laarbeek. Een bureaustudie naar het plangebied Lage Heesweg/Otterweg (De Hees) te Beek en Donk, gemeente Laarbeek. henk hiddink Zuidnederlandse Archeologische Notities 93 Amsterdam 2007 Archeologisch Centrum Vrije

Nadere informatie

Archeo-rapport 77 Het archeologisch vooronderzoek aan het Gemeenteplein 8 te Kontich

Archeo-rapport 77 Het archeologisch vooronderzoek aan het Gemeenteplein 8 te Kontich Archeo-rapport 77 Het archeologisch vooronderzoek aan het Gemeenteplein 8 te Kontich Kessel-Lo, 2011 Studiebureau Archeologie bvba Archeo-rapport 77 Het archeologisch vooronderzoek aan het Gemeenteplein

Nadere informatie

3000 jaar historie van Best-Aarle opgegraven

3000 jaar historie van Best-Aarle opgegraven Locatie: Best en Aarle Periode: NEO, BRONS, IJZ, ROM, XME, NT Complextype: ELA, GC, GVX, IX, IPER, NX, NHP, XXX. Soort onderzoek: opgraving Jaartal onderzoek:2011 en 2012 Datum vondst:2011 en 2012 Uitvoerder:

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21974 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Hermans, Dagobert Bernardus Maria Title: Middeleeuwse woontorens in Nederland :

Nadere informatie

GERAARDSBERGEN- DUYTSENKOUTER

GERAARDSBERGEN- DUYTSENKOUTER GERAARDSBERGEN- DUYTSENKOUTER Archeologienota Deel 3 : Programma van maatregelen 2016K8 Jasmine CRYNS Pieter LALOO Ghent Archaeological Team bvba Dorpsstraat 73 8450 Bredene Project: 2016K8 - Geraardsbergen-Duytsenkouter

Nadere informatie

REDENGEVENDE OMSCHRIJVING RIOOL ONDER HET GLOP EN DE BOTERHAL

REDENGEVENDE OMSCHRIJVING RIOOL ONDER HET GLOP EN DE BOTERHAL REDENGEVENDE OMSCHRIJVING RIOOL ONDER HET GLOP EN DE BOTERHAL Inleiding Hoorn is een van de steden waar zich de uitzonderlijke situatie voordoet dat al vanaf de late Middeleeuwen riolen zijn aangelegd.

Nadere informatie

ADVIES ARCHEOLOGIE 16 dec 2013

ADVIES ARCHEOLOGIE 16 dec 2013 NAW plan: Plan: Opp plangebied: RO-procedure: Opsteller: Aanvrager: Inrichting openbare ruimte plangebied Pantarhei aanleg ontsluitingsweg, parkeergelegenheid, openbaar groen ca. 5000 m² (locatie Pantarhei);

Nadere informatie

Dorestad Zichtbaar: de eerste contouren Een samenwerkingsproject van de Gemeente Wijk bij Duurstede en de Provincie Utrecht.

Dorestad Zichtbaar: de eerste contouren Een samenwerkingsproject van de Gemeente Wijk bij Duurstede en de Provincie Utrecht. Dorestad Zichtbaar: de eerste contouren Een samenwerkingsproject van de Gemeente Wijk bij Duurstede en de Provincie Utrecht. Kwartiermakers (augustus 2008-juni 2009): Gerard IJzereef, Mirjam Blott. Wijk

Nadere informatie

AWN veldverkenning 17-12-2011 Locatie: Laakse Slenk Hulkesteinsebos. Gemeente: Zeewolde Kavel:OZ35/36

AWN veldverkenning 17-12-2011 Locatie: Laakse Slenk Hulkesteinsebos. Gemeente: Zeewolde Kavel:OZ35/36 AWN veldverkenning 17-12-2011 Locatie: Laakse Slenk Hulkesteinsebos. Gemeente: Zeewolde Kavel:OZ35/36 Aanleiding voor de verkenning is de recent gegraven Laakse Slenk. De Slenk is aangelegd op een terrein

Nadere informatie

Een Archeologisch Bureauonderzoek voor het bestemmingsplan De Grift 3 in Nieuwleusen (gemeente Dalfsen, Overijssel). Figuur 1.

Een Archeologisch Bureauonderzoek voor het bestemmingsplan De Grift 3 in Nieuwleusen (gemeente Dalfsen, Overijssel). Figuur 1. Een Archeologisch Bureauonderzoek voor het bestemmingsplan De Grift 3 in Nieuwleusen (gemeente Dalfsen, Overijssel). (Steekproef 2006-03/18, ISSN 1871-269X) Inleiding Voor De Lange, Bureau voor Stedebouw

Nadere informatie

B i j l a g e 5. A r c h e o l o g i s c h e q u i c k s c a n

B i j l a g e 5. A r c h e o l o g i s c h e q u i c k s c a n B i j l a g e 5. A r c h e o l o g i s c h e q u i c k s c a n Document: Archeologisch Advies Plangebied: Herenweg 28a, Hoogwoud, gemeente Opmeer Adviesnummer: 15048 Opsteller: J. van Leeuwen (archeoloog)

Nadere informatie

Programma van maatregelen: Waasmunster - Schrijbergstraat

Programma van maatregelen: Waasmunster - Schrijbergstraat Programma van maatregelen: Waasmunster - Schrijbergstraat Het programma van maatregelen geeft een gemotiveerd advies over het al dan niet moeten nemen van maatregelen voor de omgang met archeologisch erfgoed

Nadere informatie

Houtskoolanalyse van een Romeins crematiegraf, Heule-Peperstraat (Kortrijk, België)

Houtskoolanalyse van een Romeins crematiegraf, Heule-Peperstraat (Kortrijk, België) Houtskoolanalyse van een Romeins crematiegraf, Heule-Peperstraat (Kortrijk, België) RAPPORTNUMMER DATUM AUTEUR 621 27 NOVEMBER 2012 D. LENTJES & S. LANGE Colofon Titel: BIAXiaal 621 Houtskoolanalyse van

Nadere informatie

CHECKLIST. en Wetenschap aan instellingen die hebben aangetoond bekwaam te zijn tot het doen van

CHECKLIST. en Wetenschap aan instellingen die hebben aangetoond bekwaam te zijn tot het doen van ARCHEOLOGIE CHECKLIST Beoordeling standaard rapport IVO-karterend Algemene vragen 1. Het IVO-karterend (voorzover booronderzoek en proefsleuven) dient te zijn uitgevoerd door een instelling die beschikt

Nadere informatie

Ewijk Keizershoeve II

Ewijk Keizershoeve II BEOORDELINGS- EN EVALUATIE RAPPORT Ewijk Keizershoeve II Afb. 1 1 Ewijk Keizershoeve II (gemeente Beuningen) Projectnummer: 4120863 Lourens van der Feijst September-december 2010 1.1 Inleiding Van september

Nadere informatie

Zuidnederlandse Archeologische Notities

Zuidnederlandse Archeologische Notities Verslag opgraving Elst Dorpsstraat 92 Miel Schurmans Zuidnederlandse Archeologische Notities 16 Amsterdam 2004 Archeologisch Centrum Vrije Universiteit - Hendrik Brunsting Stichting Opdrachtgever : Gemeente

Nadere informatie

Quickscan Archeologie

Quickscan Archeologie Quickscan Archeologie Project : Emplacement Enschede Projectleider : F. Bakermans Versie : EDMS nr. : xxx Status : Concept Inhoud INLEIDING 1.1 Aanleiding 1.2 Doel- en vraagstelling van het onderzoek 1.3

Nadere informatie

Bouwhistorisch onderzoek

Bouwhistorisch onderzoek Bouwhistorisch onderzoek BOUWHISTORISCHE NOTITIE Adres : (tussen Poelestraat 12 en 14) Status : BBP Periode : september 2010 Onderzocht door : Taco Tel Auteur : Taco Tel Datum : Groningen, 16 september

Nadere informatie

1 Hoe gaan we om met archeologie in de gemeente Oss? U heeft een omgevingsvergunning aangevraagd.voordat we een vergunning kunnen verlenen,

1 Hoe gaan we om met archeologie in de gemeente Oss? U heeft een omgevingsvergunning aangevraagd.voordat we een vergunning kunnen verlenen, Sinds 2010 heeft de gemeente Oss een archeologiebeleid. Vanaf 1 januari 2013 geldt dit voor het gehele grondgebied van de nieuwe gemeente Oss, inclusief Lith dus. Deze brochure is voor iedereen bedoeld

Nadere informatie

Inventariserend veldonderzoek door middel van proefsleuven in het plangebied Weert-Vrouwenhof. Proefsleuf 41-62.

Inventariserend veldonderzoek door middel van proefsleuven in het plangebied Weert-Vrouwenhof. Proefsleuf 41-62. Inventariserend veldonderzoek door middel van proefsleuven in het plangebied Weert-Vrouwenhof. Proefsleuf 41-62. Henk Hiddink Zuidnederlandse Archeologische Notities 61 Amsterdam 2006 Archeologisch Centrum

Nadere informatie

Archeologie West-Friesland, Nieuwe Steen 1, 1625 HV Hoorn, Postbus 603, 1620 AR Hoorn

Archeologie West-Friesland, Nieuwe Steen 1, 1625 HV Hoorn, Postbus 603, 1620 AR Hoorn Plangebied: Restaurant Koekenbier in het Koningin Emmapark, gemeente Medemblik Adviesnummer: 151 Opsteller: C. Schrickx, C. Soonius & M. H. Bartels Datum: 03-09-2012 Op verzoek van de gemeente Medemblik

Nadere informatie

ARCHEOLOGISCHE KRONIEK

ARCHEOLOGISCHE KRONIEK ARCHEOLOGISCHE KRONIEK door H. Suurmond-van Leeuwen In 1989 verscheen wegens onvoldoende aanbod aan copy geen uitgave van Bodemonderzoek in Leiden. Het ligt in het voornemen van de Directie Civiele Werken

Nadere informatie

PROGRAMMA VAN EISEN. versie 1.0, 28-06-2010 Projectnr.: 21440510 LOCATIE. Boekel, De Donk PROJECT De Donk fase 2

PROGRAMMA VAN EISEN. versie 1.0, 28-06-2010 Projectnr.: 21440510 LOCATIE. Boekel, De Donk PROJECT De Donk fase 2 PROGRAMMA VAN EISEN LOCATIE Boekel, De Donk PROJECT De Donk fase 2 PLAATS BINNEN ARCHEOLOGISCH PROCES o Inventariserend veldonderzoek (IVO), waarderende fase : proefsleuven eventueel uit te breiden tot

Nadere informatie

Een legendarisch fort aan de Waal Opgravingsgegevens van zeven hectaren Kops Plateau

Een legendarisch fort aan de Waal Opgravingsgegevens van zeven hectaren Kops Plateau Een legendarisch fort aan de Waal Opgravingsgegevens van zeven hectaren Kops Plateau Project 10 Nijmegen Kops Plateau: een Romein s fort Onderwerp Aan het eind van de lste eeuw voor Chr. heeft het Romeinse

Nadere informatie

4 Conclusies en aanbevelingen

4 Conclusies en aanbevelingen 4 Conclusies en aanbevelingen 4.1 Conclusies Uit het bureauonderzoek blijkt dat het plangebied op een hoger gelegen rivierduin ten zuiden van de Maas ligt. Vanwege de aanwezigheid van gradiëntsituaties

Nadere informatie

PROGRAMMA KENNISKAART ARCHEOLOGIE, PROJECT WAARDENKAART IN VEELVOUD. Kwaliteitsverbetering. gegevens in Archis

PROGRAMMA KENNISKAART ARCHEOLOGIE, PROJECT WAARDENKAART IN VEELVOUD. Kwaliteitsverbetering. gegevens in Archis PROGRAMMA KENNISKAART ARCHEOLOGIE, PROJECT WAARDENKAART IN VEELVOUD Kwaliteitsverbetering gegevens in Archis Februari 2014 Samenvatting 2 Om de kwaliteit van gegevens in Archis-2 te verbeteren is de informatie

Nadere informatie

Libau, 10 augustus 2010. Tracé Aduard - Dorkwerd Een Archeologisch Bureauonderzoek

Libau, 10 augustus 2010. Tracé Aduard - Dorkwerd Een Archeologisch Bureauonderzoek Tracé Aduard - Dorkwerd Een Archeologisch Bureauonderzoek Administratieve gegevens provincie: gemeenten: plaats: toponiem: bevoegd gezag: opdrachtgever: Groningen Zuidhorn en Groningen Aduard en Dorkwerd

Nadere informatie

ARCHEOLOGIENOTA. ROESELARE HONZEBROEKSTRAAT (prov. WEST-VLAANDEREN) PROGRAMMA VAN MAATREGELEN VOOR UITGESTELD VOOR- ONDERZOEK MET INGREEP IN DE BODEM

ARCHEOLOGIENOTA. ROESELARE HONZEBROEKSTRAAT (prov. WEST-VLAANDEREN) PROGRAMMA VAN MAATREGELEN VOOR UITGESTELD VOOR- ONDERZOEK MET INGREEP IN DE BODEM ARCHEOLOGIENOTA ROESELARE HONZEBROEKSTRAAT (prov. WEST-VLAANDEREN) PROGRAMMA VAN MAATREGELEN VOOR UITGESTELD VOOR- ONDERZOEK MET INGREEP IN DE BODEM Auteurs: Bert ACKE, Bart BARTHOLOMIEUX, Maarten BRACKE,

Nadere informatie

Bijlage. Aanvulling 25-03-2010

Bijlage. Aanvulling 25-03-2010 1 Bijlage Aanvulling 25-03-2010 Waardering- en selectieadvies Tennet 380 kv Zuidring Vindplaats 2: Abtswoudsebos Opdrachtgever: Uitvoerder: Projectleider: Auteur: Projectcode: CIScode: 37142 TenneT TSO

Nadere informatie

Bijlage 4 Archeologisch onderzoek

Bijlage 4 Archeologisch onderzoek 39 Bijlage 4 Archeologisch onderzoek Wijzigingsplan "Emmastraat Pijnacker" (vastgesteld) Wijzigingsplan "Emmastraat Pijnacker" (vastgesteld) 40 Bodemverstoringsvergu nning Archeologie Plangebied: Gemeente:

Nadere informatie

Hout van het onderzoek aan de Heiligeweg in Krommenie, gemeente Zaanstad (Noord-Holland)

Hout van het onderzoek aan de Heiligeweg in Krommenie, gemeente Zaanstad (Noord-Holland) Hout van het onderzoek aan de Heiligeweg in Krommenie, gemeente Zaanstad (Noord-Holland) RAPPORTNUMMER DATUM AUTEUR 602 JULI 2012 SILKE LANGE Colofon Titel: BIAXiaal 602 Hout van het onderzoek aan de Heiligeweg

Nadere informatie

Beknopte geschiedenis van Reeuwijk en Driebruggen

Beknopte geschiedenis van Reeuwijk en Driebruggen Beknopte geschiedenis van Reeuwijk en Driebruggen De huidige gemeente Reeuwijk bestaat uit verschillende oude ambachtsheerlijkheden en gemeenten. In 1855 werd de oorspronkelijke kleine agrarische gemeente

Nadere informatie

Adviesdocument 742. Advies Archeologie in kader van Geluidwal Veldhuizen, gemeente Woerden. Project: Projectcode: 22697WOGV

Adviesdocument 742. Advies Archeologie in kader van Geluidwal Veldhuizen, gemeente Woerden. Project: Projectcode: 22697WOGV Adviesdocument 742 Project: Advies Archeologie in kader van Geluidwal, gemeente Woerden Projectcode: 22697WOGV Opdrachtgever: Provincie Utrecht Datum: 10 maart 2015 ADVIES ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK Advies

Nadere informatie

Collectie archeologie Laatst aangepast zondag 23 maart 2008 00:33. De Steentijd

Collectie archeologie Laatst aangepast zondag 23 maart 2008 00:33. De Steentijd De Steentijd Het HVR museum beschikt over een uitgebreide steentijdcollectie waarvan een representatief gedeelte permanent wordt tentoongesteld. De collecties zijn gevormd uit schenkingen en bruiklenen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal Vergaderjaar 1987-1988 20 318 Gemeentelijke herindeling van Utrecht-West, provinciale herindeling van de gemeente Woerden alsmede gemeentelijke herindeling van Reeuwijk

Nadere informatie

4-Een vondst beschrijven

4-Een vondst beschrijven UITLEG VOOR DE LEERKRACHT Wanneer een archeoloog een vondst opgraaft, vindt hij/zij vaak alleen nog maar scherven terug. Daarom kan de archeoloog niet zomaar weten wat de vondst precies voorstelt en waarvoor

Nadere informatie

Uitpakken 1: Romeinse amforen uit Venlo

Uitpakken 1: Romeinse amforen uit Venlo Verschenen in: Archeologie in Limburg 77 (1998), 48-51 Uitpakken 1: Romeinse amforen uit Venlo Wim Hupperetz Inleiding In de jaren 50 en 60 zijn in de binnenstad van Venlo grote hoeveelheden Romeins aardewerk

Nadere informatie

memo Locatiegegevens: Inleiding

memo Locatiegegevens: Inleiding memo van Bram Silkens afdeling RB Datum Contact 28-04-2016 Walcherse Archeologische Dienst (gemeenten Middelburg, Veere en Vlissingen) postbus 70 4330 AB Middelburg b.meijlink@middelburg.nl (06-52552925)

Nadere informatie

Het is van belang dat Archeologie West-Friesland minstens een week van tevoren wordt geïnformeerd over de start van de werkzaamheden.

Het is van belang dat Archeologie West-Friesland minstens een week van tevoren wordt geïnformeerd over de start van de werkzaamheden. Document: Archeologische Quickscan (versie 2) Plangebied: Westeinde 310a, Berkhout, gemeente Koggenland Adviesnummer: 15034 Opsteller: J.T. Verduin & C.M. Soonius (senior-archeoloog) Datum: 10-07-2015

Nadere informatie

Competentieprofiel. EVC procedure Master opleiding Archeologie. 1 v-3

Competentieprofiel. EVC procedure Master opleiding Archeologie. 1 v-3 Competentieprofiel EVC procedure Master opleiding Archeologie 1 v-3 Versiebeheer Titel Algemene toelichting Versie Datum publicatie Auteur 1 19 december 2009 MH/CNe 2 22 januari 2010 MH/CNe 3 04 februari

Nadere informatie

Archeologische Quickscan Eerste Oosterparkstraat 88-126 (QSnr 14-036) Stadsdeel: Centrum Adres: Eerste Oosterparkstraat 88-126

Archeologische Quickscan Eerste Oosterparkstraat 88-126 (QSnr 14-036) Stadsdeel: Centrum Adres: Eerste Oosterparkstraat 88-126 OMnummer: 61324 Datum: 23-04-2014 Archeologische Quickscan Eerste Oosterparkstraat 88-126 (QSnr 14-036) Opdrachtgever (LS01) Naam / organisatie: Stadsdeel Oost Contactpersoon: Robbert Leenstra Postbus:

Nadere informatie

Aardewerken pot Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?... Munten Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?...

Aardewerken pot Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?... Munten Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?... WERKBLAD 1 HET WERK VAN DE ARCHEOLOOG Kruis aan welk materiaal jij met je groepje onderzoekt. Bekijk de film en zoek het antwoord op de vraag. Aardewerken pot Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het

Nadere informatie

Archeologisch bureauonderzoek & inventariserend veldonderzoek, verkennende fase. Sportlaan, Heerjansdam, Gemeente Zwijndrecht, B&G rapport 899

Archeologisch bureauonderzoek & inventariserend veldonderzoek, verkennende fase. Sportlaan, Heerjansdam, Gemeente Zwijndrecht, B&G rapport 899 1. ALGEMENE GEGEVENS Titel Auteur(s) Autorisatie Gemeente Plaats Toponiem / Straat Onderzoekskader Archeologisch bureauonderzoek & inventariserend veldonderzoek, verkennende fase. Sportlaan, Heerjansdam,

Nadere informatie

hij qua positie onderdeel van

hij qua positie onderdeel van Bouwhistorische en Archeologische b e r i c h t e n i Archeologisch onderzoek in het Tolbrugkwartier(9) In de maanden januari en februari van dit jaar is het archeologisch onderzoek in het Tolbrugkwartier

Nadere informatie

VERSLAGEN VAN WERKZAAMHEDEN

VERSLAGEN VAN WERKZAAMHEDEN VERSLAGEN VAN WERKZAAMHEDEN 1. ACTIVITEITEN VAN DE WERKGROEP APELDOORN (AWA) Door Chris Nieuwenhuize (veldwerkleider). Inventarisatie cultuurhistorie Bruggelen De Stichting Probos heeft samen met een aantal

Nadere informatie

Verslag Inventariserend Veldonderzoek. Locatie Klinkenbeltsweg, Driebergenbuurt, (Blok VIII), Deventer Projectnummer 272

Verslag Inventariserend Veldonderzoek. Locatie Klinkenbeltsweg, Driebergenbuurt, (Blok VIII), Deventer Projectnummer 272 Verslag Inventariserend Veldonderzoek Locatie Klinkenbeltsweg, Driebergenbuurt, (Blok VIII), Deventer Projectnummer 272 Archeologie Deventer RMW-VHMZ Auteur: Edith Haveman Datum: 29-8-2005 0 Project 272,

Nadere informatie

Een Egyptische collectie in Leiden

Een Egyptische collectie in Leiden Een Egyptische collectie in Leiden Naam: Klas:.. Het Rijksmuseum van Oudheden, de naam zegt het al, toont voorwerpen uit oude tijden. De collectie bestaat uit objecten van beschavingen die vandaag de dag

Nadere informatie

RISICO-INVENTARISATIE DE WEID TE CASTRICUM

RISICO-INVENTARISATIE DE WEID TE CASTRICUM RISICO-INVENTARISATIE DE WEID TE CASTRICUM LUPGENS EN PARTNERS (STICHTING SIG) 13 augustus 2012 076558654:0.4 - Concept B01043.200918.0100 Inhoud Samenvatting... 3 1 Inleiding en Doel Onderzoek... 4 1.1

Nadere informatie

Gerrit Rietveld College

Gerrit Rietveld College Ruimtelijke en Economische Ontwikkeling Gerrit Rietveld College GRC: Archeologische begeleiding op het terrein van het Gerrit Rietveld College, Utrecht Basisrapportage Archeologie 110 www.utrecht.nl Basisrapportage

Nadere informatie

Archeologische inventarisaties

Archeologische inventarisaties B i j l a g e 3 : Archeologische inventarisaties Plangebied: Paktuynen Kwartier fase 2 en 3, Enkhuizen, gemeente Enkhuizen Adviesnr: 12142-locatie 1 en 5 Opsteller: D.M. Duijn & M.H. Bartels Datum: 7-5-2012

Nadere informatie

Afbeelding 1. De ligging van plangebied Kadijkweg te Lutjebroek (zwarte stippellijn).

Afbeelding 1. De ligging van plangebied Kadijkweg te Lutjebroek (zwarte stippellijn). Document: Archeologische Quickscan Plangebied: Kadijkweg 65-67, Lutjebroek, gemeente Stede Broec Adviesnummer: 14153 Opsteller: J. van Leeuwen (archeoloog) & C. Soonius (regio archeoloog) Datum: 28-05-2014

Nadere informatie

Bijlage 1 Aanvullend advies archeologisch onderzoek, Wozoco Giessenburg, Neerpolderseweg 19, Giessenburg, Gemeente Giessenlanden

Bijlage 1 Aanvullend advies archeologisch onderzoek, Wozoco Giessenburg, Neerpolderseweg 19, Giessenburg, Gemeente Giessenlanden Bijlage 1 Aanvullend advies archeologisch onderzoek, Wozoco Giessenburg, Neerpolderseweg 19, Giessenburg, Gemeente Giessenlanden 0 SOB Research, 26 juni 2014 1 1. Archeologisch onderzoek 1.1 Inleiding

Nadere informatie

Een archeologische begeleiding op het Marktplein te Geldermalsen, briefrapport.

Een archeologische begeleiding op het Marktplein te Geldermalsen, briefrapport. Een archeologische begeleiding op het Marktplein te Geldermalsen, briefrapport. valentijn van den brink met een bijdrage van Gerard Boreel Zuidnederlandse Archeologische Notities 7 Amsterdam 01 VUhbs Archeologie

Nadere informatie

Een verborgen verleden. Archeologie in Heerde. www.heerde.nl

Een verborgen verleden. Archeologie in Heerde. www.heerde.nl Een verborgen verleden Archeologie in Heerde www.heerde.nl Een verborgen verleden De gemeente Heerde heeft een rijke geschiedenis. U als inwoner kent een deel van deze geschiedenis. Misschien zelf meegemaakt

Nadere informatie