Ontdek Organon! Waar mensen het maken Voor meer informatie: N.V. Organon, Postbus 20, 5340 BH, Oss.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "www.organon.nl Ontdek Organon! Waar mensen het maken Voor meer informatie: N.V. Organon, Postbus 20, 5340 BH, Oss."

Transcriptie

1

2 Ontdek Organon! Waar mensen het maken Voor meer informatie: N.V. Organon, Postbus 20, 5340 BH, Oss.

3 Inhoudsopgave VCSVU-nieuwtjes Introductieweekend Texel Measuring and modelling cytochrome P450 BM3 BABAR-Phos: een olifantje als uitgangsstof Nobelprijs voor de scheikunde 2006 De ontwikkeling van dynamic loading protein affinity chromatography gekoppeld aan SPE-LC-MS Visitatie revisited Resonantie Raman spectroscopie met tijdsopgeloste detectie en fluorescentie onderdrukking De rol van de theoretische chemie door de jaren heen Farmacochemie: internationale ervaringen Help: ik ben een nerd! SCHOP (Scheikunde Ontspannings Pagina) Colofon Voorwoord De Papieren Binding is een periodieke uitgave van de Vereniging van Chemie Studenten aan de Vrije Universiteit (VCSVU). Redactie: Madelon Bijderwieden, Kirstin de Boer- van Rhenen, Michiel Bosman, Niels van den Braber, Inge van Driezum, Philip Hermarij, Marleen Kerssens, Dianne Maasdijk, Jon de Vlieger, Galvin Vredenburg & WIllem-Jan van Zeist. Redactieadres: De Boelelaan 1083, Kamer M-154, 1081 HV Amsterdam, tel , Met dankzegging aan de Afdeling Scheikunde & Farmaceutische Wetenschappen, Faculteit der Exacte Wetenschappen, Vrije Universiteit Amsterdam Vereniging van Chemie Studenten aan de Vrije Universiteit. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd bestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Zo zo, *zucht*, dat waren een aantal drukke maanden sinds de zomervakantie. Natuurlijk is het begin van het collegejaar altijd weer even wennen, maar dat is natuurlijk niets vergeleken met het allereerste jaar dat je hier kwam studeren. En dat was dit jaar voor maar liefst zo n 60 nieuwe studenten het geval! Met heel wat activiteiten zijn ze ondergedompeld in het studentenleven en de vereniging: de IDEE-week, een gezellig eerstejaarsdiner en een zeer geslaagd Texel-weekend. Natuurlijk kun je hier uitgebreid over lezen in deze Papieren Binding. Maar ook onze commissies zijn lekker actief geweest. Op de casinoavond van de AC konden we allemaal een gokje wagen en de cocktailborrel was, naar mijn bescheiden mening, GEWELDIG. Mijn schoenen plakken nog van de 150 cocktails die ik samen met Philip en Laura gedurende het happy-hour geshaked heb... Dit jaar hebben we als redactie besloten geen PB0 uit te brengen, de special voor nieuwe studenten. In plaats daarvan stellen alle commissies zich in deze PB kort voor, zodat ook onze jongste leden weten wat die allemaal doen. Maar, zoals inmiddels gebruikelijk in de PB, vertellen natuurlijk ook verschillende aio s over hun onderzoek en belevingen. Maar helaas ik heb ook een minder leuke mededeling: Jon verlaat na dit nummer de redactie. Jon, jouw inzet heeft dit jaar een drietal geheel vernieuwde PB s opgeleverd. En ik vind dat je daar trots op kan zijn. Tot slot wil ik nog wijzen op de puzzel op onze ontspanningspagina, waarmee boekenbon te winnen is! Rest mij enkel nog het wensen van veel leesplezier en fijne feestdagen. Namens de redactie, Galvin Vredenburg.

4 VCSVU-nieuwtjes 4 VCSVU-Bestuur Het is gebruikelijk dat de voorzitter van het bestuur in elke Papieren Binding een stukje schrijft over het reilen en zeilen van onze vereniging, liefst natuurlijk met een grappige of gewaagde noot, omdat anders waarschijnlijk niemand voorbij de eerste alinea van het stukje komt. Vroeger (was alles beter?) hadden we een PB0, waarin alle commissies en het bestuur zich voorstelden aan de eerstejaars. Dit jaar is er van alles tussengekomen, dus is er door de redactie besloten een soort mix te maken in deze PB, de derde uitgave en al weer laatste van dit kalenderjaar. Omdat ik in het voorwoord als PB redactielid eigenlijk al heel wat nieuwtjes besproken heb, zal ik dat hier beperken. Dus eigenlijk volgt hier toch een soort PB0 stukje (net als in die goede oude tijd :p ). Hebben jullie gelijk een goede reden om het voorwoord te lezen! Dus eerst maar even kort voorstellen. Mijn rechterhand (das dus de vice-voorzitter) en boekenbabe Laura, het secretariaat Aloys & Tjøstil (aka Al & Tosti), de penningmeesters Wendy & Arjan, en tot slot ikzelf. Het bestuur zorgt voor de vele zaken die binnen het verenigingsleven plaatsvinden. Zo hebben we al heel wat boekverkopen achter de rug en hebben jullie voor de afgelopen periodes tentamens kunnen vinden op de website. Hopelijk maakt dat het studeren wat makkelijker waardoor jullie meer tijd hebben voor leuke dingen ;) Ook houden we nauw contact met de universiteit en andere scheikunde-verenigingen. Op het StudentenOverleg Scheikunde (SOS) kunnen jullie hierover meepraten. Op deze vergadering komen alle externe commissies aan bod en worden onderwerpen besproken die ons eigenlijk allemaal aangaan: de Extreme Home Makeover van de VU, het onderwijsprogramma, de computervoorzieningen, en ga zo maar door. Omdat deze vergaderingen s avonds plaatsvinden, bieden wij vooraf altijd een gratis maaltijd aan: das dus kat in t bakkie voor een arme student, toch? Naast het bestuur zijn er allerlei commissies zoals jullie verderop in deze PB kunnen lezen. Hoewel het bestuur een afgevaardigde in elke commissie heeft, is de vrijheid waarmee commissies lekker hun eigen gang kunnen gaan kenmerkend voor onze vereniging. Uiteraard zijn we als bestuur erg blij met de leden die actief zijn in de commissies. En die mensen zetten we dan ook graag in het zonnetje: eens per jaar organiseren we een Actieve-Leden-BeloningsAvond (ALBA). Dit jaar zijn we gaan bowlen, en dat was natuurlijk beregezellig! Afgelopen jaren hebben we ze ook nog eens getrakteerd op een door ons zelf samengesteld kerstpakket. Het doen van commissiewerk is dus niet alleen ontzettend leuk en leerzaam, maar je krijgt er ook nog iets voor terug (naast natuurlijk de eeuwige roem). Eens in de zoveel tijd hebben ook de commissies onderling overleg op het CommissieOverleg VCSVU (COV). Veel commissies zitten te springen om verse studenten. Als het je leuk lijkt om een commissie te versterken, of om uitgenodigd te worden op de volgende ALBA ;), stap dan gewoon op ons of een commissielid af of stuur gerust een mailtje. En neem ook regelmatig een kijkje op Hier vind je de activiteitenagenda, informatie over commissies, voorbeeldtentamens, leuke foto s en handige links. Eind januari is de wissel-alv, waarvoor ik alle leden graag wil uitnodigen. Op deze vergadering zal het nieuwe bestuur haar plannen voor het komende jaar presenteren en zal, als het even meezit, het bestuur wisselen. Dan wil ik tot slot alle actieve leden nog een keertje ontzettend bedanken, tot dusver was het wat mij betreft een succesvol verenigingsjaar! Ik wens alle lezers gezellige feestdagen en een gezond 2007! Galvin Vredenburg AC De afgelopen tijd zijn jullie al een aantal keren in aanraking gekomen met de Activiteiten Commissie. Of dit goed of slecht is mogen jullie zelf beslissen (lief van ons he :P). De AC maakt het studentenleven voor iedereen een stuk aangenamer door verschillende leuke activiteiten te organiseren. Voorbeelden van deze activiteiten zijn het kerstdiner en een bowlingavond. Ook dit jaar zijn er al een aantal activiteiten georganiseerd waaronder de casinoavond en de filmavond. Op de casinoavond kon iedereen onder het genot van een hapje en een drankje een klein gokje wagen met soms grote consequenties. Er werden vriendschappen gesloten en de ooit hechte vriendschappen veranderden in vijandelijkheid. En dit allemaal voor een paar centen, we zijn tenslotte studenten. Natuurlijk verliep de avond prima en heeft iedereen (op een enkeling na) zich vermaakt. Tijdens de filmavond kon men genieten van Chicken little (helemaal niet op verzoek van een van de ACleden...), Lucky number Slevin en Memoires of a Geisha. Zoals jullie kunnen begrijpen was de ene film iets inspannender dan de andere. Je hersens moeten s avonds ook nog wel wat training krijgen natuurlijk. Tussendoor was er ruimte voor een heerlijk patatje. De leden doen hun best om de komende maanden weer spannende dingen te laten gebeuren ;). Lijkt het je leuk om ons daarbij te helpen, kom dan gezellig bij de AC. Hoe kun je dit doen: stuur een mailtje naar Madelon Bijderwieden en Inge van Driezum

5 VCSVU-nieuwtjes BC Tegen de tijd dat jullie dit stuk onder ogen krijgen is de eerste tentamenweek al achter de rug. Hoewel tentamens en studeren in direct verband met elkaar staan, behoren deze toetsingsweken voor de meeste studenten althans - doorgaans niet tot de hoogtepunten van het collegejaar. Dit is een merkwaardige constatering gezien het feit dat de meeste studenten wel zeer veel schik hebben in het studeren. Het antwoord op deze ogenschijnlijke paradox is even helder als verfrissend: Bier. Volgens Founding Father, filosoof en wetenschapper Benjamin Franklin is bier immers het levende bewijs dat God van de mensen houdt en ons gelukkig wil zien. Voor ons studenten geldt dit net zo. Gelukkig wordt de innerlijke behoefte aan bier niet verstoord door allerhande regels zoals die gelden op de meeste (zichzelf respecterende) middelbare scholen. Het gevolg is dat er minimaal eens per maand een borrel wordt georganiseerd waar studenten en medewerkers in een ontspannen sfeer een hapje en een drankje kunnen gebruiken. Uiteraard zijn er naast bier (meestal Palm en Grolsch van de tap) ook witte wijn, rode wijn, vruchtensap en frisdrank aan de bar te krijgen. Een flinke delegatie uit jullie jaar was begin vorige maand aanwezig op de eerste borrel van dit collegejaar en we hopen jullie en jullie jaargenoten regelmatig op volgende borrels te mogen begroeten. Een borrel die jullie zeker in de agenda moeten zetten is de Belgische Bier Borrel waar afgelopen jaar niet minder dan 35 soorten Belgisch speciaalbier werden verkocht. Dit evenement vindt meestal de tweede donderdag van maart plaats. Andere thema borrels zijn de Spaans-Mexicaanse borrel, de Witbier-borrel en de Cocktail-borrel. Als het je ook leuk lijkt om tijdens de borrels achter de tap te staan, stuur dan een mailtje naar de BC: op spreek gewoon iemand van de bc aan tijdens één van de borrels. COSMOS De COSMOS is de meest gezellige commissie van de VCSVU. Wij ondersteunen onderwijsgerelateerde goede doelen in ontwikkelingslanden. Het geld waarmee we deze doelen steunen wordt onder meer opgehaald op de borrels door de verkoop van bitterballen, frikadellen en kaassoufflés aan hongerige borrelaars. Verder houdt de COSMOS aan het eind van het jaar een kerstactie waar we de kerstgedachte omzetten in een financiële injectie in onze doelen en word er tijdens de sportdag een sponsorloop georganiseerd. Nieuwtjes van de COSMOS: -Begin dit collegejaar is zuster Raymunda bij ons op bezoek geweest. Wij ondersteunen via haar een school in Malawi en het was heel inspirerend haar verhalen te horen over de tijd die zij in Malawi heeft doorgebracht en de grote hervormingen in dat land. -De laatste donanatie die de COSMOS heeft gedaan is een donatie van 369 euro aan een nieuw doel, Stichting Actie Calcutta. Via hen hebben wij de scheikundeinrichting van een practicumzaal in Bathbanga (India) kunnen financieren. -Verder zijn er ook wisselingen in de samenstelling van de COSMOS. Petra is helaas afgestudeerd en zij heeft afscheid genomen van onze commissie. Graag willen wij haar bedanken voor haar inzet als contactpersoon goede doelen. Verder hebben wij Amy, Inge en Madelon als nieuwe leden kunnen verwelkomen. Amy neemt tevens een deel van Petra s werkzaamheden over. -Onze site is geheel vernieuwd! Op de site zijn van alle goede doelen informatie en foto s te vinden. Wil je lid worden van de COSMOS of weet je een nieuw goed doel? Spreek een van onze leden aan! Hanneke Vlaming De bc-schrijfslaaf 5

6 VCSVU-nieuwtjes Webcie Dat de WebCommissie zich bezighoudt met de website van de VCSVU zal hooguit een arachnofoob verbazen. De leden van de WebCie, zoals we ook wel liefkozend genoemd worden, hebben dan ook het onderhouden van als taak. Voor alle leden van de VCSVU is er een hoop te vinden op de website. Natuurlijk vind je er essentiële informatie over de vereniging en haar commissies, maar er is meer. Zo kunnen leden van de VCSVU via een speciale leden-login proeftentamens en de alternatieve studiegids inzien, en zijn er handige links en tips op de site te vinden. Bovendien kun je direct leerboeken bestellen via de bestelmodule. Omdat we weten dat studeren niet alleen om het studeren gaat, is er ook veel aandacht voor de belangrijkere zaken. Wat te denken van een activiteitenagenda, met onder andere de data van alle borrels? Of het fotoalbum, waarin je na afloop foto s van je medestudenten (of docenten) kunt terugvinden? Uiteraard is geen fotoalbum compleet zonder (voordelige) nabestelmogelijkheid de confronterende foto s moeten tenslotte voor het nageslacht bewaard blijven! Mocht je zojuist vol enthousiasme de website geopend hebben en iets denken als ik mis dit, dat kan beter zo of paars, dan hebben we goed nieuws! De WebCie is namelijk onlangs begonnen aan het vernieuwen van zowel de lay-out als de indeling van de website. Heb je dus suggesties of ideeën, dan is dit je kans om ons te e- mailen op Momenteel heeft de WebCie zes leden: Philip, Danny en Jeroen (vijfdejaars) en Aloys, Hans en Amy (tweedejaars). Daarmee is de bezetting voor het eerst sinds lange tijd goed, maar dat wil niet zeggen dat we overvol zitten. Mocht het onderhouden of verbeteren van de VCSVU-site al sinds de kleuterschool tot je levensdoelen behoren, dan kun je ons altijd en. Wanneer is de volgende borrel? Wat voor goede doelen ondersteunt de COSMOS? Hoe open ik m n bestanden op de VU server vanuit huis? Zijn die foto s van het invutasieweekend echt zo erg? de rest van de PB kan wel even wachten! Jeroen van der Steen PAC-symposium Donderdag 1 maart is het weer zover, dan wordt voor de 13de keer het PAC-symposium georganiseerd. Dit sym-posium is speciaal voor studenten scheikunde en farmaceutische weten-schappen. Er worden lezingen gegeven over allerlei verschillende scheikundige en life science onderwerpen. Het thema van PAC-symposium 2007 zal Boiling points zijn. Iedereen kan zich de link met scheikunde natuurlijk wel voorstellen. Maar daarnaast verwijst het thema ook naar het bekende MTV programma, waarin mensen over hun boiling point heen gaan. Het PAC-symposium wordt niet alleen georganiseerd voor studenten maar ook door studenten. Vanuit vier verschillende studievereningen namelijk ACD, VCSVU (beide Amsterdam), Proton (Utrecht) en CDL (Leiden) wordt ieder jaar een bestuur gevormd. Dit bestuur gaat dat jaar het symposium organiseren. Dit jaar wordt het in Utrecht gehouden. Te zijner tijd krijgen jullie natuurlijk nog meer informatie maar duurt dit je te lang, kan je ook de website in de gaten houden, Ik hoop jullie allemaal te zien op donderdag 1 maart! Mariska Lont SQuiz Enige jaren geleden is door verschillende studieverenigingen scheikunde het plan opgevat een chemie quiz te organiseren voor middelbare scholieren. De SQuiz is verdeeld in twee rondes, de regiorondes op de verschillende universiteiten en de spectaculaire finaleronde bij een groot chemieconcern. Dit jaar zal de finale worden georganiseerd bij Shell. Uiteraard hopen wij dat dit jaar een leerling uit onze regioronde wint, zoals Mirjam vorig jaar! De Squiz wordt in goede banen geleid door het landelijk bestuur en de regiobesturen. De regiobesturen organiseren de voorrondes op de universiteiten en hebben de laatste maanden hard gewerkt aan het verzinnen van leuke vragen en proefjes die bij deze quiz kunnen worden getoond. Ons regiobestuur bestaat uit Inge, Amos, Herrick en Wendy. Uiteraard is een extra paar handen nooit weg; dus wil je ons helpen op de dag zelf (16 februari) stuur dan een mailtje naar Kijk voor foto s van vorig jaar op Inge van Driezum 6

7 VCSVU-nieuwtjes SBBA De Stichting Bèta Bedrijvencontactdag Amsterdam (SBBA) organiseert op dinsdag 20 maart 2007 wederom het Bèta Career Event. Dit is dé carrièredag voor bèta studenten en promovendi! Het is een event waarbij de toekomst van de bèta student centraal staat. Op een ontspannen maar toch dynamische wijze kun jij jezelf oriënteren op diverse carrièremogelijkheden binnen jouw vakgebied. Op het Bèta Career Event vind je een infomarkt waar meer dan 30 bedrijven vanuit verschillende sectoren van de partij zullen zijn om kennis te maken met een bèta zoals jij! Daarnaast zullen er dit jaar ook interactieve presentaties plaatsvinden, denk hierbij aan een productpresentatie of een workshop. Ook bieden we de mogelijkheid te speeddaten met een tal van bedrijven. Dit is dus de ideale kans om jouw potentiële toekomstige werkgever van een andere kant te leren kennen! Ben je erg geïnteresseerd in een bepaald bedrijf? Overweeg je een sollicitatie aan te gaan met een van de deelnemende bedrijven op het Bèta Career Event of overweeg je werknemer te worden van een deze bedrijven? Stuur dan zo spoedig mogelijk een naar en vermeld daarin je naam, studierichting, studiejaar en het bedrijf waarin je geïnteresseerd bent. Wij zullen dan een één-op-één gesprek aanvragen met het gewenste bedrijf. Wacht niet te lang, want voor je het weet is er geen plaats meer! Tot slot zal het Bèta Career Event afgesloten worden met een supergezellige (free of charge) borrel met heerlijke hapjes. Hier kun je in een informele sfeer kletsen met (mede)studenten, promovendi en werknemers van de tientallen grote bedrijven. Dit is dus dé kans om onder het genot van een drankje te horen wat de arbeidsmarkt jou te bieden heeft. Hopelijk zal het je sturen om de juiste keuzes te maken om de carrière van je dromen tegemoet te gaan! Dus ben jij een student of promovendus en heb je het lef om jezelf een echte bèta te noemen? Wil jij jezelf optimaal voorbereiden op een geweldige carrière? Dan mag je deze dag absoluut niet missen! Voor meer info kun je terecht op onze site: en voor vragen kun je mailen naar Wij hopen dat jullie in grote aantallen komen opdagen op dinsdag 20 maart 2007 en dat jullie op het Bèta Career Event je droombaan vinden! Rana Vatanparast, Voorzitster SBBA 2007 IDEE-week Na een zomervakantie van zon, zee en strand moesten we weer aan de slag. Maar nu niet meer op de middelbare school maar op de VU, en om alles een beetje te leren kennen in Amsterdam en op de VU heb je de geweldig gezellige IDEE week. Maandag: Na welkom te zijn geheten in het Atrium werden we al snel naar het FEW gebouw gebracht door de IDEE week mentoren en werden we in een college zaal welkom geheten door Kirstin de Boer en de VCSVU. Zij maakte ons al vrij snel duidelijk dat we geen scholier zijn maar student en dat we niet meer naar school gaan, maar naar college. Kort daarna werden we ingedeeld in groepjes en ik werd ingedeeld om deze week mee te gaan met Inge en Madelon. Sommige gingen deze middag al windsurfen, maar andere bleven hier op de VU en gingen de informatiemarkt op. De hele groep kwam s avonds weer bijeen om lekker op M0 met elkaar te gaan eten om ons op te maken voor de kroegentocht. Om vertrokken de meesten om gezellig de kroegen in Amsterdam beter te leren kennen. Dinsdag: Voor velen begon de dag te vroeg na een flink avondje stappen. Na een ochtendje actief bezig te zijn geweest met roeien bij Okeanos splitste de groep zich. De ene helft ging winkelen en de andere helft poolen. Ik ben mee gegaan met het poolen wat heel leuk was en een goed moment om de andere groep van Marloes en Jennifer een beetje te leren kennen. Hierna vertrokken we naar de Unitas voor Pizza. De pizza was een beetje koud en moest met haast worden opgegeten omdat we anders te laat zouden komen voor de hilarische film Ice Age 2. Woensdag: De super sportieve sportdag waar we meededen aan het volleybal toernooi. Iedereen zette zijn beste beentje voor om de andere teams te verslaan en uiteindelijk werden met het team van 10 personen 2e van onze poule. Uitgeput gingen we lekker lunchen op het gras bij het sportveld en zijn we daarna de stad in gegaan. s Avonds hebben we gegeten bij de Italiaan, en zijn we nog wat wezen borrelen op het terras voordat de voorstelling van Ewout en Etienne begon. De voorstelling was super! Donderdag: De laatste dag alweer van deze week, maar toch nog vroeg uit de veren om naar het NEMO te gaan, waar we het kind konden uithangen. Hier zijn we tot in de middag gebleven en daarna zijn we ons gaan klaarmaken voor het eten in de tuinzaal en het knalfeest `s avonds in de Powerzone. Het eindfeest, waar vele mensen helemaal los zijn gegaan op de beat, was geweldig!! Kortom, de IDEE-week was geslaagd!! Niels van den Braber 7

8 Introductieweekend Texel Na weken gekweld te zijn met Calculus, werd het wel eens tijd voor een weekend ontspanning. Er heerste een opgewekte stemming, terwijl we ons met bagage aan boord van de veerpont installeerden. We waren er klaar voor. Nadat we met een overvolle bus naar de slaapplaats gebracht waren, werden de kamers geclaimd en netjes ingericht natuurlijk Yeah, right. Dumpen die bagage en socializen onder het genot van een drankje. Verder ff een balletje schieten of een frisbeetje gooien. De spelregels van het moordspel werden uitgelegd. Leuk hoor, zie maar eens iemand die je helemaal niet kent te vermoorden met het woord kobaltblauw. Na het eten was de eerste afwasploeg de klos. Met een leuke quiz werd s avonds onderzocht of lange mensen slimmer zijn dan kleine mensen. Na de quiz was het tijd voor de dropping. Helemaal leuk was het als je in de laatste groep zat. Dan kon je nog ff rustig een spelletje poker spelen, en was je er zeker van dat je als eerste weer terug was, want je werd toch het minst ver gedropt. De enige maar aan de dropping was de lijst met voorwerpen die je mee moest brengen. Om half 1 s nachts aan een gekookt ei komen is geen gemakkelijke klus. Of heb je ooit wel eens geprobeerd een pinautomaat te vinden op Texel? Gelukkig had één groepje altijd nog een lopende pinautomaat bij zich, de foto s die een dag later werden opgehaald zorgden voor de nodige hilariteit. Toen de als eerst vertrokken groepen eindelijk terug kwamen, werd het tijd om te gaan slapen omdat sommigen (we noemen geen namen) nauwelijks meer op hun benen konden staan en de kater al zagen aankomen. Leuk hoor, zie maar eens iemand die je helemaal niet kent te vermoorden met het woord kobaltblauw kregen we waarvoor we eigenlijk kwamen: er werd ook bier geproefd. De 4 verschillende biertjes gingen er sissend in. s Avonds was het eten weer prima verzorgd. Na de afwas, gingen de mensen, die toch al te brak waren, uit. De rest bleef lekker rond het vuur zitten. Af en toe een stuk karton erin zodat brandende stukken papier je om de oren vlogen. Brak of niet, de volgende ochtend werden we weer vroeg ons nest uitgeschopt. Ja, want er moest opgeruimd en schoongemaakt worden Iets waar we natuurlijk een hele ochtend voor nodig hadden :(. Nadat de ergste puinhoop was opgeruimd, en er hier en daar een dweil langs gehaald was, gingen we richting bushalte. Ook nu weer een goede tip: laat nooit iemand anders kijken wanneer jouw bus vertrekt. Dan kun je namelijk 3 kwartier gaan liggen wachten wat na een weekend Texel behoorlijk tegenvalt :P. En een treinkaartje van te voren kopen is ook niet erg praktisch, de mensen die dat probeerden hebben we vanaf de boot uitgezwaaid. Dus sneller waren ze door deze actie niet, ze waren zelfs een boot later... Het was echt een te gek weekend. Organisatieteam, bedankt! Mark Kerstjens De redactie van de PB wilde volgende studenten feliciteren met het behalen van hun bul: 8 De volgende ochtend werden we heel subtiel gewekt: WAKKER WORDEN, WAKKER WORDEN, WAKKER WORDEN!. Na het ontbijt begon de fietstocht. Hierbij heb ik geleerd dat het heel fijn zou zijn dat als mensen die zeggen dat ze kunnen kaartlezen dat ook zouden kunnen... Na wat keren fout te zijn gereden, kwamen we dan toch op de plaats van bestemming: het zwembad. Bij het zwembad konden we vervolgens niet naar binnen, omdat er nog geen entree betaald was. Gelukkig voor de ongeduldigen onder ons, heb je dan iemand als Willem-Jan die het probleem al snel weet op te lossen. Na het zwemmen was het voor de verandering tijd voor bier, en waar kun je dat beter halen dan in een bierbrouwerij? Eerst een film en daarna een rondleiding door een brouwer die waarschijnlijk als klein kind al vaak in de ketel was gevallen. Ik heb één ding van die rondleiding onthouden: je kunt geen bier maken, zonder de speciale vrouwelijke hop :) Na afloop van de rondleiding Mariska Edelbroek, Doctoraal Farmacochemie Evlin Hartonian Matbaeh, master Pharm. Sciences Hans Slotema, Master Chemistry Arvid Toes, Master Chemistry Katrijn Coen, Master Pharm. Sciences Nanda Sprenkels, Master Chemistry Petra de Kruijf, Master Pharm. Sciences Anne Habernickel, Doctoraal Scheikunde Lucinda Antonia Koelman, Doctoraal Scheikunde Gerdien de Kloe, Master Pharma. Sciences Shanoe Mahabir, Master Chemistry Willem-Jan van Zeist, Master Chemistry Cyrus Park, Master Chemistry Mark Schmets, Master Chemistry Tijmen de Boer, Master Chemistry Leon van Haandel, Master Chemistry Jon de Vlieger, Master Pharm. Sciences Allemaal van harte gefeliciteerd!

9 Onze inburgeringscursus...

10 Measuring and modelling cytochrome P450 BM3 10 My name is Eva Stjernschantz and I am a Swedish PhD student in the section of Molecular Toxicology. I m currently in my second year, working in the CMCT (Computational Medicinal Chemistry and Toxicology), under supervision of Chris Oostenbrink and Prof. Nico Vermeulen. I obtained my Master s degree in Molecular Biotechnology Engineering at Uppsala University, Sweden, in I subsequently started working in the computational chemistry group of a pharmaceutical company in Stockholm, Biovitrum, where I had performed my Master s thesis. I worked at Biovitrum with different technology development projects and later had the opportunity to work as a computational chemist in a drug discovery project, filling in for senior computational chemists on parental leave. Although at times very challenging, I highly enjoyed working in a multidisciplinary project team, working closest with the medicinal chemistry group. Wanting to obtain a more thorough theoretical base and have the chance to dig deeper into unsolved problems, which is not always a realistic goal in the pharmaceutical industry, in 2005 I decided to start looking for a PhD position. I came across a vacant position in the group of Chris Oostenbrink, who had recently been appointed to lead the computational chemistry group of the Molecular Toxicology division. Although very young (my own age) Chris had already acquired a good reputation in the computational chemistry field and, it being a small world, I knew people in Sweden who knew or had heard of him. I found the position interesting, both in terms of the project, entitled Methodological development of free energy calculations of protein-ligand interactions applied to signal transduction and biotransformation, as well as the close contact between the computational group and the experimentalists. I also found the application of computational chemistry to toxicological problems an interesting approach, not focusing solely on improving the properties of compounds with respect to a target protein, but also integrating toxicological aspects early on in the drug discovery process. I was accepted as a PhD student and decided to move to Amsterdam for the coming 4 years. An example of the collaboration between experimentalists and the computational group was a project I was involved in concerning the structural rationalisation of mutants of cytochrome P450 BM3. Cytochrome P450s (P450s) constitute a large family of heme containing enzymes and are responsible for the metabolism of a large number of drugs. P450s usually transform the drug molecule to a set of stable metabolites, more hydrophilic than the drug itself, thus facilitating excretion from the body. They metabolize a very broad range of substrates and have a high regioand stereoselectivity. They are therefore also interesting targets for use in biotechnological applications. They could be used as biocatalysts for the production of pharmaceuticals or drug metabolites and for the optimisation of lead compounds or existing drugs. Mammalian P450s display several disadvantages for biotechnological application as biocatalysts; they are membrane-bound, show low stability, low catalytic activity and low expression levels. The water soluble cytochrome P450 BM3 from Bacillus megaterium on the other hand displays high catalytic activity and high stability and can easily be overexpressed in E.coli. That makes P450 BM3 particularly interesting as a potential biocatalyst. Since its natural substrates are long-chain fatty acids, wild-type P450 BM3 does not metabolise drug-like compounds. However, a large number of mutagenesis studies have shown that it can be easily manipulated to convert a variety of nonnatural substrates. In the Molecular Toxicology lab Barbara van Vugt, a PhD student, had been working on mutagenesis studies of P450 BM3. With random mutagenesis experiments she had identified a number of mutants able to convert drug-like compounds with high turnover rates, such as dextromethorphan and MDMA (ecstasy) displayed in Figure 1. Since these mutants were discovered by random mutagenesis, it was not known in what way these mutations influence the catalytic activity of the protein. In a study combining computational methods, such as molecular dynamics simulations, and experimental techniques, such as Resonance Raman and UV-VIS spectroscopy and substrate binding experiments, rationalisation of the effects of the mutants on a structural level could be performed. Figure 2 shows the crystal structure of BM3, with the locations of the mutated residues displayed in blue. Figure 1: MDMA and Dextromethorphan

11 Eva Stjernschantz The different mutants were modelled in the computer based on the known crystal structure of wild-type P450 BM3. The two model compounds, MDMA and dextromethorphan, were docked into the models. Subsequently, molecular dynamics simulations were performed on the resulting complexes. The substratefree wild-type P450 BM3 and the substrate-free mutants were also subjected to molecular dynamics simulations. The resulting molecular dynamics trajectories were analysed and differences between substrate-free wild-type and substrate-free mutants were identified. Also, structural differences between substrate-free and substrate-bound mutants could be identified, suggesting possible roles of the various mutations. The computational results were compared to those of the experimental techniques, supporting the computational findings. The substrates used in this study are known to be metabolised by human cytochrome P450 2D6. Interestingly, the major metabolites formed by the P450 BM3 mutants differ from those formed by human cytochrome P450 2D6. The computational findings, supported by Resonance Raman data, suggested a conformational change of one of the heme propionate groups in the BM3 mutants. The modelling results furthermore suggest that this conformational change allows for an interaction between the negatively charged carboxylate of the heme substituent and the positively charged nitrogen of the substrates. This allows for an orientation of the substrates favourable for formation of the major metabolite by P450 BM3. Figure 3 displays the conformational change of the heme propionate group in one of the mutants (green) as compared to the wild-type heme conformation (gray) and the interaction between the positively charged nitrogen of dextromethorphan (yellow) and the negatively charged carboxylate of the heme propionate. In conclusion, a combination of modelling and experimental techniques provided explanations for the roles of several mutations in three highly active drug metabolising P450 BM3 mutants developed by random mutagenesis. This integrated approach can provide useful information for development of site-directed mutants with further improved characteristics. Also, mutagenesis studies in combination with computer modelling can provide useful insights into the structure and function of cytochrome P450s in general. Figure 2: crystal structure of cytochrome P450 BM3 Figure 3: conformational change of the heme propionate group in one of the mutants (green) as compared to the wild-type heme conformation (gray) and the interaction between the positively charged nitrogen of dextromethorphan (yellow) and the negatively charged carboxylate of the heme propionate 11

12 BABAR-Phos: een olifantje als uitgangsstof Tijdens mijn promotieonderzoek in de groep van prof.dr. K. Lammertsma is een interessante samenwerking ontstaan met prof.dr. H. Grützmacher aan de ETH Zürich, in Zwitserland. Het onderzoek, dat ik hierbij met jullie wil delen, is uitgevoerd aan de VU, begeleid door de docenten dr. Chris Slootweg en dr. Andreas Ehlers, maar ik heb ook 3 maanden in Zwitserland aan dit project gewerkt. De eigenschappen van deze deeltjes ben ik op het moment aan het onderzoeken in het lab, maar ook gebruiken we computationale chemie om de eigenschappen van onze moleculen te voorspellen en te verklaren. Naast het onderzoek naar BABAR-Phos ben ik ook geïnteresseerd naar andere reactieve deeltjes die het element fosfor bevatten. Deze moleculen, zoals bijvoorbeeld de fosfinidenen RP, zijn uitermate geschikt als bouwsteen in de vervaardiging van stoffen die toegepast kunnen worden in nieuwe materialen met fascinerende elektronische eigenschappen en nieuwe liganden voor katalyse. Een van onze doelmoleculen is bijvoorbeeld het fosfa-tetrahedraan, waar Niels Elders ook nog aan gewerkt heeft. Dit geweldige molecuul ziet er niet alleen gaaf uit, maar we verwachten dat het ook nog erg interessante eigenschappen bevat. Helen Jansen Organische en Anorganische Chemie Helaas niet mijn uitzicht vanuit het lab, dit is het uitzicht bij de Riffelsee op de Matterhorn Mijn onderzoek omvat de studie naar de reactiviteit en toepassingen van de fosfor verbinding BABAR-Phos. De naam BABAR-Phos is afgeleid van BABARalane, de koolstof analoog van deze verbinding. Tevens is in de weergegeven plaatjes gelijkenis van BABAR- Phos met het olifantje BABAR uiteraard ook meteen duidelijk. BABAR-Phos wordt gemaakt door de reductie van de overeenkomstige RPCl2 verbinding met magnesium. Hierbij ontstaat de gespannen PCC driering die gestabiliseerd wordt door de aanwezige substituenten (o.a. BABAR s oren). Onlangs is ontdekt dat BABAR-Phos derivaten met een kleine slurf (substituent R) gemakkelijk reageren en hierdoor een palet van nieuwe PCC drieringen kunnen geven. Inspiratie? Fosfa-tetrahedraan 12 BABAR-phos......en het olifantje BABAR!

13 Nobelprijs voor de scheikunde 2006 De Amerikaanse wetenschapper Roger Kornberg heeft dit jaar de Nobelprijs voor de scheikunde in ontvangst mogen nemen. Het Nobelprijscomité, gevestigd in zweden, kende hem de prijs toe vanwege zijn onderzoek naar eukaryotische transcriptie. Hij was de eerste die een duidelijk beeld schetste van de werking van transcriptie op moleculair niveau, aldus het comité. De prijs is de vierde in dit millennium met een sterk biologische tint. Roger Kronberg, winnaar Nobelprijs voor de scheikunde 2006 De groene knolamaniet De familie Kornberg heeft ervaring met het winnen van Nobelprijzen; de vader van Roger Kornberg, Arthur Kornberg, won in 1959 de Nobelprijs in de categorie fysiologie of geneeskunde. Hij verkreeg de prijs naar aanleiding van zijn onderzoek naar hoe DNA doorgegeven kan worden van een moedercel naar de dochtercellen. Roger Kornberg heeft op zijn beurt beschreven hoe de informatie in DNA word gekopieerd naar messenger-rna. Het kopieerproces waarbij dit RNA gevormd wordt, heet transcriptie. De grote uitdaging was het ontrafelen van de kristalstructuur van RNA polymerase II een enzym dat de synthese van RNA faciliteert. In zijn gedetailleerde kristallografische foto s is te zien hoe een RNA-streng zich langzaam ontwikkeld en wat voor rol het RNA polymerase hier bij speelt. Ook werd de rol van een aantal andere moleculen in het proces opgehelderd. Door de zeer gedetailleerd foto s is veel geleerd over het mechanisme van transcriptie en hoe het hele proces gereguleerd word. Transcriptie is een fundamenteel proces in celbiologie aangezien de verspreiding van genetische informatie naar buiten de celkern mogelijk maakt. Een verstoring van dit proces heeft dramatische gevolgen en kan binnen enkele dagen de dood tot gevolg hebben. Eén van giftigste paddestoelen ter wereld, de groene knolamaniet, bevat een gif dat de functie van RNApolymerase verstoord. Na een halve dag begint het gif in werking te treden en vernietigd langzaam de lever en nieren. In het engels wordt de groene knolamaniet overigens, erg toepasselijk, death cap genoemd. Veel ziektes, bijvoorbeeld kanker en hartziektes, zijn ook gekoppeld aan verstoringen in het transcriptie proces. De toekenning van de prijs leidde tot enig gemopper in de scheikunde gemeenschap aangezien de prijs, wederom, erg biologisch getint is. Eigenlijk hebben we een biologie prijs nodig, grapt Robert Schrok, een inorgansich chemicus die vorig jaar de prijs voor scheikunde won. Hij kreeg zijn prijs voor hardcore scheikunde, metathese, waarbij twee groepen atom worden omgewisseld tussen twee reagerende moleculen. Veel fundamentele scheikundigen waren hier erg blij mee, zegt Schrock, die veel gebrom heeft gehoord over het indringen van biologie in de scheikunde. De prijs van 2005 kwam na een serie van bio-gerelateerde prijzen; in 2002 voor het bepalen van de structuur van biologische macromoleculen; in 2003 voor opheldering van kanalen in celwanden; in 2004 voor de ontdekking van de rol van ubiquitine bij eiwitdegradatie. Scheikunde wordt steeds meer toegepast, suggereert Schrock als verklaring voor de trend. En bovendien, biologie is scheikunde. Willem-Jan van Zeist Meer weten? Surf naar 13

14 De ontwikkeling van dynamic loading protein affinity chromatography gekoppeld aan SPE-LC-MS Zoals vele studenten in hun projecten al gemerkt zullen hebben, is protein affinity chromatography (PAC) in de afgelopen tien jaar een wijdverbreide techniek geworden die door een groot deel van de secties bij scheikunde gebruikt wordt. Deze techniek wordt vooral gebruikt voor het opzuiveren van eiwitmengsels. De onderzoeker fabriceert (of koopt) een kolom die een hoge specifieke affiniteit heeft voor één bepaald eiwit, en injecteert vervolgens een mengsel op die kolom. Van dit mengsel zal alleen de stof die specifiek bindt aan de kolom worden vastgehouden. Een wasstap verwijdert alle overige stoffen, en na elutie resteert nog slechts het zuivere eiwit. Dit is een simpele methode die letterlijk op duizenden laboratoria in de wereld wordt gebruikt voor het opzuiveren dan wel pre-concentreren van eiwitten. Interessanter wordt het echter wanneer we echte chromatografie gaan doen met de PAC-kolom, zoals te zien in figuur 1. Vervolgens wordt een te onderzoeken mengsel op de kolom geïnjecteerd, waarna alleen de liganden die aan het geïmmobiliseerde eiwit binden retentie vertonen, en alle andere stoffen in het mengsel van de kolom worden gewassen. Tenslotte wordt door de ph te verlagen de binding tussen eiwit en ligand verbroken, en kan het ligand geïdentificeerd worden met bijvoorbeeld massa spectrometrie. Er kleven echter een aantal nadelen aan deze methode. De belangrijkste twee zijn de kwetsbaarheid van de PAC kolommen, waardoor de herhaalbaarheid van PAC beperkt is en de kosten erg hoog kunnen worden, en het feit dat de immobilisatie de bindingseigenschappen van het eiwit kan veranderen. Het doel van mijn huidige project is deze twee problemen op te lossen met een nieuwe methodiek: dynamic loading protein affinity chromatography. Het grote verschil met normale PAC is dat het eiwit gepre-incubeerd wordt met het ligand, waardoor ze onder in vivo omstandigheden kunnen binden. Figuur 1: Schematische weergave van protein affinity chromatografie Met deze vorm van Protein Affinity Chromatography kan op zeer snelle wijze gezocht worden naar nieuwe liganden voor het geïmmobiliseerde (target) eiwit. Aangezien een grote hoeveelheid eiwitten en receptoren geïmmobiliseerd kan worden, wordt de PAC methode veel gebruikt in drug discovery. De eerste stap is de immobilisatie van het eiwit op de kolom, meestal met een tag die het eiwit geschikt maakt voor deze binding. Veel gebruikte interacties zijn die van streptavidine en biotine, of die van een Histidine-tag met Ni2+. Het protein-ligand complex wordt daarna pas als geheel geïnjecteerd en geimmobiliseerd op de kolom, waarna de gebruikelijke was- en elutiestappen volgen. In ons specifieke voorbeeld gebruiken we Estrogeen receptor α (ERα), een belangrijk target voor farmacologisch en toxicologisch onderzoek, met een His-tag in het eiwit geïncorporeerd. Deze receptor wordt geincubeerd met een mengsel van Estron (een ligand) en Warfarin (een niet-binder). Na injectie op de nikkel-kolom worden ERα en Estron vastgehouden, terwijl Warfarin onmiddellijk elueert. Door de ph van het eluens te verlagen, wordt de Estron naar een SPE C18 cartridge geelueerd voor preconcentratie, en vervolgens gescheiden op een C18 LC kolom en gedetecteerd in de MS. De benodigde opstelling staat weergegeven in figuur Figuur 2: Een systeemweergave van het DLPAC-SPE-LC-MS systeem, inclusief schakelkranen

15 Niels Jonker Visitatie revisited... De resultaten tot dusverre bewijzen het concept van dynamic loading, maar tonen ook een probleem. Op het moment van het verlagen van de ph elueert niet alleen het ligand, maar ook de receptor van de Nikkelkolom. Dit leidt tot een ernstige bemoeilijking van de detectie van het ligand in de SPE-LC-MS, en zou in een drug discovery project als onoverkomelijk nadeel hebben dat bepaalde liganden wellicht helemaal niet aangetoond kunnen worden. Vandaar dat de huidige uitdaging bestaat uit het aanpassen van de elutiestap zodat de receptor en het ligand niet gelijktijdig elueren, maar na elkaar. De mogelijkheden die we hier voor hebben zijn legio. Zo denken we op dit moment aan temperatuurelutie, elutie door bindingscompetitie, of bijvoorbeeld het toevoegen van een kleine hoeveelheid organische modifier of een grote hoeveelheid zouten aan het eluens. Zodra het elutieprobleem is opgelost, hebben we de twee belangrijkste nadelen van PAC opgelost. Omdat je iedere meting nieuw eiwit injecteert, en de nikkel kolom tussendoor geregenereerd kan worden, doe je nooit twee metingen op één kolom en is de herhaalbaarheid dus niet meer afhankelijk van de degeneratie van je PAC kolom. Daarnaast vindt de binding tussen eiwit en ligand plaats in in vivo condities, waardoor het nadeel van het veranderen van bindingseigenschappen door immobilisatie niet meer bestaat. In de nabije toekomst ga ik het gehele systeem automatiseren, uitbreiden en aanpassen voor gebruik in een drug-screening project van het topinstituut pharma. Meer weten? Als u/jij dit introducerende artikel interessant vindt, aarzel niet om te mailen naar voor uitleg of gedetailleerde informatie. Een paar weken geleden is het onderwijs van de afdeling Scheikunde & Farmaceutische Wetenschappen grondig onder de loep genomen door een brede commissie chemici. Een uiterst belangrijke exercitie, die toch wel met enige (gezonde) spanning tegemoet werd gezien. Een groot deel van de staf en vele studenten en FEW medewerkers hebben allen hun belangrijke bijdragen geleverd om verschillende facetten van onze onderwijsprogramma s Scheikunde, Farmaceutische Wetenschappen en Medische Natuurwetenschappen voor de commissie toe te lichten. Via deze column wil ik allen danken voor de getoonde inzet! Gelukkig mocht het resultaat er ook zijn. Hoewel het niet des VU is om onszelf op de borst te kloppen, mag de afdeling m.i. tevreden zijn met de mondelinge rapportage door de visitatiecommissie. Alle 3 bachelor- en master-opleidingen werden in totaliteit goed beoordeeld en zeker voor de jongste opleiding Medische Natuurwetenschappen is dat een mooie opsteker. Daar kunnen we mee vooruit! Natuurlijk wist de commissie ook wel een aantal zaken aan te geven, waar verdere verbeteringen nog doorgevoerd kunnen worden, maar dat willen we als afdeling natuurlijk ook horen van deze groep ervaren critical friends. Op deze plek wil ik graag één item speciaal uitlichten. De visitatiecommissie vond onze studenten soms nog wat schools en men miste een wat meer ondernemende, vrijgevochten houding binnen onze studentenpopulatie. Men zou b.v. graag zien dat de studieverenigingen zich meer bezig zouden houden met inhoudelijke issues, zoals excursies en studiereizen. Ook zou men meer studenten willen zien vertrekken voor een stage naar het buitenland. De komende tijd wil de afdeling dan ook graag met de VCSVU in gesprek treden, hoe we dit in de toekomst samen gestalte kunnen geven. Tot slot, een laatste transfernieuwtje voor de PB! Per hebben we als afdeling S&F een nieuw afdelingshoofd: Prof. Koop Lammertsma van de sectie Organische chemie zal vanaf 2007 de afdeling gaan leiden. Ik zal zelf per 1 januari lid worden van het faculteitsbestuur FEW, alwaar ik natuurlijk ook (mede) de belangen van S&F binnen de VU zal verdedigen. Prof. Dr. Rob Leurs, Afdelingshoofd. 15

16 Resonantie Raman spectroscopie met tijdsopgeloste detectie en fluorescentie onderdrukking Raman spectroscopie is een krachtige techniek, waarmee informatie kan worden verkregen over de (moleculaire) structuur van materialen. Bij deze techniek wordt het monster bestraald met (laser)licht van een specifieke golflengte; het verstrooide licht dat bij een iets afwijkende golflengte kan worden waargenomen (Raman effect) geeft informatie over moleculaire vibraties, en zodoende over de in het monster aanwezige bindingen en structuren. 16 Het Raman effect is al langere tijd bekend, maar het gebruik in analytisch-chemische laboratoria begint pas in de laatste jaren een hoge vlucht te nemen sinds de ontwikkeling van lasers, passende filters en gevoelige detectoren. Door middel van resonantie (selectieve excitatie bij een absorptiemaximum) kan het signaal verder worden versterkt en wordt de methode tegelijkertijd ook veel selectiever: het spectrum van de te onderzoeken verbinding wordt enkele ordes intenser, in tegenstelling tot dat van de niet-absorberende matrix of oplosmiddel. Een enorm probleem vormt echter de fluorescentieachtergrond, welke het Raman spectrum vaak volledig kan overschaduwen. Om die reden kon een groot gedeelte van het spectrum ( nm) eigenlijk niet gebruikt worden voor excitatie. De meeste Raman spectrometers werken met rode of NIR lasers om fluorescentie te vermijden, maar resonantie-excitatie is bij die golflengtes niet mogelijk. Er is gelukkig een subtiel verschil in het tijdsverloop van Raman en fluorescentie, dat met korte (picoseconde) laserpulsen zichtbaar gemaakt kan worden: het eerste gebeurt instantaan tijdens de puls, terwijl fluorescentie over het algemeen een levensduur heeft van enkele nanoseconden. Tijdens de laatste fase van het door FOM en Philips Research gesponsorde AIO-onderzoek van Evtim Efremov is een techniek ontwikkeld om die fluorescentie-achtergrond zo veel mogelijk te onderdrukken. Postzegel met een afbeelding van Sir Raman, winnaar van de Nobelprijs voor de Natuurkunde in 1930 Voor zijn werk over de verstrooiing van licht en voor de ontdekking van het naar hem genoemde effect In het lasercentrum is door lasertechnicus Joost Buijs een opstelling gebouwd voor Ramanmetingen met tijdsopgeloste detectie. Essentieel is het gebruik van korte laser pulsen en een geïntensiveerde CCD camera met een snelle beeldversterker. Deze laat tijdens de laserpuls wel het Ramansignaal door, maar blokkeert daarna zo snel mogelijk de fluorescentie. De snelst verkrijgbare beeldversterkers kunnen binnen 80 picoseconde worden uitgeschakeld, snel genoeg om het grootste gedeelte van de fluorescentie voor te zijn. De 3 picoseconde pulsduur van de titaan-saffier laser is ook belangrijk: bij langere pulsen verslechtert de tijdsresolutie, terwijl bij kortere pulsen de spectrale bandverbreding (denk aan de onzekerheidsrelatie) to groot wordt om zinvolle vibratiespectra op te kunnen nemen. Met de door ons geteste opstelling kan de fluorescentieachtergrond thans met een factor worden teruggedrongen. Het lasersysteem is afstembaar over een groot gedeelte van het UV-Vis gebied, zodat bij ieder monster de meest optimale golflengte kan worden gekozen. Een interessante toepassing is bijvoorbeeld het bestuderen van sterk fluorescerende enzymsystemen, zoals het flavoproteine phenylacetone monooxygenase (PAMO) en vergelijkbare Baeyer- Villiger enzymen. Omdat deze verbindingen een sterk fluorescerende flavin-groep bezitten was het tot voor kort onmogelijk om resonantie Raman spectra op te nemen, maar met onze opstelling lukte dat wel (vergelijk in de figuur de spectra met en zonder tijdsopgeloste detectie). We verwachten dat met deze benadering het golflengtegebied van nm eindelijk ontsloten zal worden voor selectieve excitatie en resonantie Raman spectroscopie. Er zijn legio toepassingsmogelijkheden voor materiaalonderzoek en chemische analyse, maar ook binnen de procescontrole, life sciences, archeologie, kunstrestauratie, douane, voedselkeuringen etc. Evtim Efremov, Freek Ariese & Cees Gooijer Analytische Chemie en Toegepaste Spectroscopie (ACAS)

17 DE REACTIE START HIER! Studeer je chemie, life sciences of procestechnologie? Lid worden van de KNCV is dan een van de reacties die je dan moet starten. Dit netwerk van vakgenoten maakt zich sterk voor het vakgebied en helpt je professioneel op weg. Bovendien ontvang je elke twee weken gratis ons lijfblad C2W in de bus. Het eerste jaar van je lidmaatschap is voor studenten gratis. Dus waar wacht je nog op? Start die reactie en meld je aan via: Postbus AE Leidschendam T F E W

18 De rol van de theoretische chemie door de jaren heen 18 Theoretische chemie is een vakgebied in de chemie waarin de quantummechanica en de relativiteitstheorie word uitgedrukt in chemische vraagstukken. De opkomst van de computationele chemie heeft een nieuwe rol gebracht voor de theoretische chemie. Waar vroeger de theorie en het experiment zich soms in twee verschillende kampen bevonden, vormt de computer simulatie sinds enkele decennia een brug tussen beide. Het bepalen van chemische reactiviteit, moleculaire structuren en spectra met behulp quantummechanische berekeningen is tegenwoordig dan ook een geaccepteerd middel om experimentele data te ondersteunen en te interpreteren. Vroeger werden de wetenschappelijke feiten bijna uitsluitend gecombineerd door de experimentalist zelf. In de 20e eeuw neemt de schaal en de gecompliceerdheid van experimentele data dusdanig toe dat er behoefte komt aan mensen die enkel op het theoretische vlak actief zijn. Hiermee doet de theoretische chemie zijn intrede als erkent vakgebied. Zoals Poincare het ooit uitdrukte: een hoop stenen maakt nog geen gebouw, net zo min als dat een hoop feiten een wetenschap maken. Er zijn mensen nodig die met de feiten kunnen omgaan en op de feiten kunnen vooruitgaan. Deze expertise benodigd dan ook een mate van verbeelding, want, zoals Einstein het formuleerde, er is geen logische weg om vanuit de feiten tot de theorie te komen. Zo is het nabootsen van chemische verbindingen met een molecuulbouwdoos niet altijd triviaal geweest. Het moderne chemisch denken vindt zijn oorsprong in het begin van de 19e eeuw, toen Dalton in 1808 zijn boek New System of Chemistry publiceerde. Hierin wordt de start gezet van een lang durend debat over de theorie van materie en zijn atomaire en moleculaire structuren, waarin veel invloedrijke wetenschappers zich mengen*. Met behulp van de kinetische gas theorie vind het kwalitatieve atoommodel van Dalton dan toch voet aan de grond en tegen 1900 is de atoom hypothese wijd, maar niet universeel, geaccepteerd. De kinetische gastheorie kende groot succes. Zo kon Jean Perrin de constante van Avengadro ermee nauwkeurig voorspellen. Echter toonde het weinig inzicht in de chemie van individuele atomen en moleculen. Net zo zeer was het periodiek systeem revolutionair. Met zijn creatie liet Mendeleev al in 1868 zien hoe de sequentie van atoomgewichten leidde tot een systematische ordening van de elementen. Maar ook hier was het onduidelijk hoe de periodiciteit van de atomaire eigenschappen tot stand kwam of hoe atomen van verschillende elementen zich onderscheidden. Het typeerde chemici uit de 19e eeuw dan ook dat zij aanhielden op een praktische opvatting van de wetten van de natuur: de wetten waren het instrument van de chemici en waren direct verbonden met hun praktijk. Voor de algemene chemicus maakte het atoom dan ook meer deel uit van een soort chemische taal, een manier om feiten te organiseren of je er nu in geloofde of niet. De chemische theorie had destijds de structuur van een netwerk in plaats van een boom. Het was onduidelijk wat de stam was, het fundament waaruit de takken ontsprongen. Het onsamenhangende karakter van de chemische theorie hield nog aan tot in het begin van de 20e eeuw. Echter ontstond er, vlak nadat Thomson in 1897 het elektron ontdekte, een ware revolutie in het wetenschappelijke denkbeeld. Het elektron werd in een systematisch gestructureerd atoommodel geplaatst, wat uiteindelijk in 1908 leidde tot het nucleaire atoommodel van Rutherford. Deze ontdekkingen in de natuurkunde hadden vervolgens direct effect op de het beeld van moleculaire structuur en moleculaire interacties. Het leidde tot de klassieke theorie van Lewis uit 1916, waarin hij met zijn electronen-paar-bindingen al een groot aantal chemische observaties kon verklaren. Echter bleken er nog een aantal belangrijke stukjes in de puzzel te missen. Dit was al duidelijk toen Planck in 1900 de quantisatie van energie ontdekte. In 1913 werd door Niels Bohr het idee van quantisatie van energie op empirische wijze in het atoom model gebracht. De jaren 20 kenden de opkomst van de quantummechanica. Het werk van vooraanstaande natuurkundigen, maakte het mogelijk om wetenschappelijke vraagstukken te herleiden tot het simpel oplossen van de Schrödinger vergelijking, HY = EY (1) Echter, zoals Dirac dat observeerde in 1929: De fundamentele wetten benodigd voor de mathematische behandeling van grootte delen van de natuurkunde en de chemie in zijn geheel zijn... volledig bekend... de moeilijkheid zit hem in het feit dat de toepassing van deze wetten leiden tot vergelijkingen die te ingewikkeld zijn om op te lossen. Het gevolg was dat er benaderingen nodig zijn om de Schrödinger vergelijking op te lossen. Desalniettemin was de toepassing van de quantummechanica zeer succesvol in de chemie. In 1927 publiceerd Heitler en London het artikel waarin zij met behulp van de quantummechanica de chemische binding in het waterstof molecuul beschrijven. Het artikel zorgde voor een revolutie op het gebied van de chemische binding. Immers was het tot die tijd nog onduidelijk waarom er aantrekking kon bestaan tussen twee ongeladen atomen. Het onderzoek van Heitler en London leidde het gebied van de quantumchemie in. Na de invoering van de quantummechanica kwam er een einde aan het onsamenhangende karakter van de chemische theorie zoals die voortvloeide uit de 19e eeuw. Er werden goede simpele modellen ontwikkeld, berustend op de wetten van de quantummechanica. Met behulp van een paar empirische parameters was het al mogelijk om grote hoeveelheden experimentele data te begrijpen. Echter waren door de benodigdheid van empirische parameters en de vele benaderingen de berekeningen niet heel nauwkeurig, noch hadden ze veel voorspellende waarde. De rol van de theoretische chemie in de jaren dertig en veertig was dan ook enkel het begrijpen van chemische fenomenen en deze te reduceren naar de natuurkundige wetmatigheden. de Brunsviga deskcalculator

19 Bas van Stralen De berekeningen uit jaren dertig en veertig werden uitgevoerd met behulp van rekenmachines, zoals de Brunsviga deskcalculator, die veel geduld en vastberadenheid vereiste. Al hoewel deze machines vrij primitief waren wisten zij het rekenwerk al met een grote factor te versnellen. Verbetering kwam er al gauw toen Douglas Hartree in de jaren 30 zijn mechanische differentiaal analysator bouwde. Met behulp van deze, uit meccano (!) opgebouwde, machine wist hij zijn beroemde self consistant field berekeningen aan atomen uit te voeren. de Hartree differentiaal analysator De intrede van de elektronische digitale computer, eind jaren 40, veranderde het landschap en de mogelijkheden van de kwantitatieve quantumchemie. Door het werk van theoretisch chemici werd het mogelijk om moleculaire eigenschappen van kleine moleculen met zo n nauwkeurigheid te bepalen dat de theoretische waardes slechts een paar procent verschilde van de experimentele waardes. Mulliken kreeg hiervoor in 1966 de Nobelprijs voor de chemie. Er was een nieuw vakgebied geboren: de computationele (quantum) chemie. In de tussentijd heeft de enorme toename in rekenkracht van de huidige computers en vooruitgang van de quantummechanische rekenprocedures de grenzen ver verlegt. Door onder andere relativistische effecten mee te nemen is het mogelijk om steeds nauwkeurigere berekeningen te doen en met behulp van de komst van de dichtheidsfunctionaal theorie is het mogelijk om steeds grotere systemen quantummechanisch te beschrijven. De toename van de nauwkeurigheid waarmee aan moleculen gerekend kan worden heeft er voor gezorgd dat de theoretische chemie ook een voorspellende rol heeft verkregen. Tegenwoordig worden er pas wetenschappelijke conclusies getrokken als de experimentele en theoretische waardes overeen komen. Dit bleek wel uit het debat over de geometrie van het methylene radicaal in de jaren 70. Uit voorafgaand experimenteel werk van Nobelprijs-winnaar Gerhard Herzberg bleek dat het radicaal in zijn triplet grondtoestand een lineaire geometrie zou bezitten. Echter volgde uit quantummechanische berekeningen van Bender en Schaefer dat het een gebogen geometrie heeft met een hoek van 135,1º. Verder experimenteel onderzoek en herinterpretatie van de spectroscopische studies bevestigde de gebogen structuur, waarna de hoek uiteindelijk op 137,7º kon worden vastgesteld. Zo bleken experimentele resultaten sterk afhankelijk te zijn van de interpretatie van meetresultaten en nauwkeurigheid waarmee deze gemeten worden. Desalniettemin is de overeenkomst tussen theoretische en experimentele waardes een vereiste om zeker van de resultaten te zijn. Soms zijn experimentele data moeilijk of niet te verkrijgen, zoals bij het onderzoek aan moleculen met zwaar radio-actieve elementen1. In dit geval biedt de computationele chemie een zeer gunstige uitgang positie. De computationele chemie kent uiteraard ook zijn beperkingen. Zo blijft de grootte van de systemen waaraan gerekend kan worden altijd afhankelijk van het beschikbare rekenvermogen. De nauwkeurigheid van de berekeningen zal altijd afhangen van de benaderingen die worden gedaan. De computersimulatie weerspiegelt een scenario waarin legitieme beperkingen, bepaalde omstandigheden en hun verscheidene interacties worden samengevoegd en omgezet tot één taal, die betrekking heeft tot die situatie. Het vereist de vakbekwaamheid om eerder verkregen kennis te evalueren en deze efficiënt toe te passen, waarbij er geen belangrijke, bepalende details worden verwaarloosd. De resultaten verkregen uit computationele experimenten wordt vaak verweten dat zij zijn herleid uit te sterk geïdealiseerde modellen. Zo vertelde een fysisch chemicus mij eens dat hij liever naar de werkelijkheid kijkt i.p.v. een simulatie. Het leek een sterk verwijt, maar op dat moment bedacht ik me met de veronderstelling: ja, maar hoe kijk je dan naar die werkelijkheid, toch met een zelfde geïdealiseerd beeld. De toename van de rekenkracht van de huidige computers heeft, naast de toename in de mogelijke nauwkeurigheid van de berekeningen, ook tot een toename van computer output geleid. De enorme omvang van output werd al gauw merkbaar in de computationele chemie. Tot in de late jaren tachtig produceerde de vakgroep theoretische chemie dusdanige hoeveelheden papieren computeroutput dat ze het voor goed geld aan een oud-papier-boer kon te verkopen. Hiermee kon de jaarlijkse zeildag van de vakgroep voor een belangrijk deel van worden betaald. Tegenwoordig is het beheren en verwerken van computeroutput dan wel een stuk makkelijker geworden. Maar je moet je afvragen hoezeer deze grote hoeveelheden output kunnen bijdragen aan ons begrijpen van de chemie. Het is namelijk niet altijd even makkelijk om simpele theoretische concepten en principes onder de grote hoeveelheden output te vinden. Daarom houdt menig theoretisch chemicus, waaronder dr. Bickelhaupt en prof. Baerends2, zich bezig met de interpretatie van de (benaderde) oplossingen van de Schrödingervergelijking. Zodoende blijft het begrijpen van chemische fenomenen een van de belangrijkste taken van de computationele chemie. Wie de technologische groei van de computer extrapoleert zal zich niet verbazen dat in de toekomst de computationele chemie zich in staat zal stellen om aan steeds grotere systemen nauwkeuriger te rekenen. Alhoewel de vooruitgang veelbelovend is zal deze theoretisch chemische vooruitgang altijd afhankelijk zijn van beschikbare experimentele resultaten om zijn bekwaamheid te testen. Desalniettemin heeft de theoretische chemie met de computationele chemie een begrijpende en voorspellende rol gekregen, die een kloof tussen de wetten van de natuur en het experiment kan overbruggen. Meer weten? Stuur een mail naar 1. Infante, I., van Stralen, B. And Visscher, L. (2006) J. Comp. Chem., 27, Bickelhaupt, F. M. and Baerends, E. J. (2000) Rev. Comput. Chem.; Lipkowitz, K. B. and Boyd, D. B., Eds.; Wiley-VCH: New York, 15, 1. 19

20 Farmacochemie: internationale ervaringen Bij Farmacochemie zijn er veel mogelijkheden voor een buitenlandse stage. Veel studenten kiezen er dan ook voor om een aantal maanden een stage bij een universiteit of bedrijf in het buitenland te doen. Eén van die studenten is Ewald Edink, hij ging voor 5 maanden naar Wenen voor een stage bij het farmaceutische concern Boehringer Ingelheim. Hij vertelt hier over zijn ervaringen in zowel binnenals buitenland. Ik ben geboren en getogen in Delft. Na het afronden van de studie organische chemie aan het H.L.O. in Rotterdam heb ik bij de Technische Universiteit in Delft gewerkt. Ik was hier werkzaam als onderwijsassistent in de bio-organische katalyse groep van Prof. Roger Sheldon. Deze groep had goede contacten met DSM Anti-Infectives en op een gegeven moment werd ik gevraagd om voor DSM onderzoek in Zweden te gaan doen. Het onderzoek werd uitgevoerd aan de universiteit van Lund in de groep van Prof. Bo Matiasson en richtte zich op de ontwikkeling van enzym-polymeer conjugaten voor industriële productie van b-lactam antibiotica. Ondanks dat het maar een project was van 6 maanden zijn er toen interessante resultaten geboekt waaruit een publicatie in Biotechnology Progress is voortgekomen. template (mal) gebruikt om de synthese van nieuwe liganden te begeleiden. Hierdoor worden alleen verbindingen gesynthetiseerd die werkelijk affiniteit voor het target eiwit hebben. Dit maakt TGS veel efficiënter dan de traditionele benadering in drug discovery. De Design en Synthese groep maakt van mijn scriptie gebruik om een nieuwe onderzoekslijn op te zetten. Sinds september dit jaar ben ik wederom werkzaam in de groep van Iwan de Esch. Ditmaal als a.i.o. en houd ik mij bezig met het ontwerp (structure-based design) en synthese van selectieve liganden voor de nicotinoid receptoren. In dit project werken we samen met de groep moleculaire neurobiologie van Prof. Guus Smit (FALW) en de onderzoeksgroep van Prof. Titia Sixma van het Nederlands Kanker Instituut (NKI). Door deze samenwerking is een multidisciplinaire aanpak mogelijk en ik verwacht dat hierdoor interessante resultaten geboekt zullen gaan worden. 20 In Zweden heb ik toen genoeg geld verdiend om 6 maanden op vakantie te kunnen gaan. In die 6 maanden heb ik een reis door Zuidoost Azië gemaakt. Toen mijn geld op was kon ik gelukkig weer aan de slag bij DSM, ditmaal bij de afdeling Food Specialties. Hier heb ik biochemische assays ontwikkeld. Echter vind ik organische synthese veel leuker en ben ik altijd erg geïnteresseerd geweest in de werking van medicijnen. Daarom heb ik in 2003 besloten om de master opleiding Pharmaceutical Sciences te gaan volgen. Dit is achteraf gezien een hele goede beslissing geweest aangezien de studie nog leuker was dan ik van te voren had verwacht. Van student tot a.i.o. Mijn hoofdvak is Drug Design and Synthesis en daarom heb ik een interne stage in de groep van Iwan de Esch gedaan. Hoewel ik aan een lastig synthese project werd gezet vond ik dit destijds het leukste werk dat ik ooit gedaan heb. Het was een erg leuke groep om in te werken en het onderwerp was erg interessant; namelijk het synthetiseren van nieuwe pijnstillende verbindingen gebaseerd op histamine H2 receptor antagonisten. Vervolgens heb ik een aanvullende stage bij Boehringer Ingelheim in Wenen gedaan, wat mij eveneens zeer goed is bevallen. Ter afronding van mijn studie heb ik een literatuurscriptie geschreven over reacties die geschikt zouden kunnen zijn voor toepassing in een nieuwe drug discovery approach, namelijk Target Guided Synthesis (TGS). In TGS wordt het therapeutische target eiwit als een Principe van Target Guided Syntesis (TGS): Kleine molecuul fragmenten met enige affiniteit voor de binding site van het therapeutische target zijn gederivatiseerd met complementaire reactieve groepen X en Y (linksboven). Na toevoeging van het target eiwit (de mal, template) vind er associatie en dissociatie van de molekuul fragmenten met de binding site plaats (rechtsboven). Totdat in de binding site twee fragmenten op zo n manier gebonden zijn dat de twee complementaire reactie groepen X en Y met elkaar kunnen reageren (linksonder). Dit geeft uiteraard een ligand met meer affiniteit dan de afzonderlijke fragmenten (rechtsonder).

VCSVU. nieuwsbrief 14 september 2010 - Jaargang 1 - nr. 6

VCSVU. nieuwsbrief 14 september 2010 - Jaargang 1 - nr. 6 VCSVU nieuwsbrief 14 september 2010 - Jaargang 1 - nr. 6 Lieve leden, De laatste nieuwsbrief verscheen vlak voor de zomervakantie, dus het is weer de hoogste tijd voor een nieuwsbrief. Ten eerste hoop

Nadere informatie

Bètadag 2015. Bèta In Leiden

Bètadag 2015. Bèta In Leiden + Bètadag 2015 + Bèta In Leiden In samenwerking met de landelijke stichting bètadag organiseert Universiteit Leiden dit jaar de bètadag. Een Hele dag vol activiteiten zodat scholieren kunnen ervaren hoe

Nadere informatie

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten.

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. The Effect of Difference in Peer and Parent Social Influences on Adolescent Alcohol Use. Nadine

Nadere informatie

Ekelmans & Meijer Advocaten (Rechten)

Ekelmans & Meijer Advocaten (Rechten) Evaluatie-rapport STEP In-housedag bij Ekelmans & Meijer Advocaten (Rechten) -- De Boelelaan N-b, HV Amsterdam info@stepweb.nl T. () F. () postbank rekening K.V.K Amsterdam S INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE.

Nadere informatie

Naam opleiding: Molecular Science & Technology. Toelating

Naam opleiding: Molecular Science & Technology. Toelating Naam opleiding: Molecular Science & Technology Toelating Is de studie moeilijk? Een studie aan de TU Delft is pittig, zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie gelijk vol voor gaat. Gas

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Welkom in Tilburg! Introductiegids zomer 2014. Academisch jaar 2014-2015. Mentorship System Tilburg School of Economics and Management

Welkom in Tilburg! Introductiegids zomer 2014. Academisch jaar 2014-2015. Mentorship System Tilburg School of Economics and Management Welkom in Tilburg! Introductiegids zomer 2014 Academisch jaar 2014-2015 School of Economics and Management Mentorship System Tilburg School of Economics and Management Inhoud Welkom op Tilburg University

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

Effecten van een op MBSR gebaseerde training van. hospicemedewerkers op burnout, compassionele vermoeidheid en

Effecten van een op MBSR gebaseerde training van. hospicemedewerkers op burnout, compassionele vermoeidheid en Effecten van een op MBSR gebaseerde training van hospicemedewerkers op burnout, compassionele vermoeidheid en compassionele tevredenheid. Een pilot Effects of a MBSR based training program of hospice caregivers

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

De Relatie tussen (Over)Gewicht. en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen. The Relationship between (Over)Weight. and Sex Drive in Men and Women

De Relatie tussen (Over)Gewicht. en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen. The Relationship between (Over)Weight. and Sex Drive in Men and Women De Relatie tussen (Over)Gewicht en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen The Relationship between (Over)Weight and Sex Drive in Men and Women Mandy M. de Nijs Eerste begeleider: Dr. W. Waterink Tweede begeleider:

Nadere informatie

Het executief en het sociaal cognitief functioneren bij licht verstandelijk. gehandicapte jeugdigen. Samenhang met emotionele- en gedragsproblemen

Het executief en het sociaal cognitief functioneren bij licht verstandelijk. gehandicapte jeugdigen. Samenhang met emotionele- en gedragsproblemen Het executief en het sociaal cognitief functioneren bij licht verstandelijk gehandicapte jeugdigen. Samenhang met emotionele- en gedragsproblemen Executive and social cognitive functioning of mentally

Nadere informatie

Stagedag Christiaan Huygens College, Eindhoven Natuurwetenschappelijk onderzoek 1, dd. 8 april 2008

Stagedag Christiaan Huygens College, Eindhoven Natuurwetenschappelijk onderzoek 1, dd. 8 april 2008 Stagedag Christiaan Huygens College, Eindhoven Natuurwetenschappelijk onderzoek 1, dd. 8 april 2008 Plan: Bij het Christiaan Huygens College mogen 4-VWO leerlingen een aantal dagen meelopen bij een bedrijf

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Maatschappelijke Stage Jac. P. Thijsse College

Maatschappelijke Stage Jac. P. Thijsse College Maatschappelijke Stage Jac. P. Thijsse College Afgelopen weken hebben de leerlingen van 3H, 3V de maatschappelijke stage doorlopen. In deze nieuwsbrief geven wij een verslag van de activiteiten 3H en 3V.

Nadere informatie

Uitvoeringsregeling/Bijlage behorend bij de Onderwijs- en Examenregeling van de Bacheloropleiding Molecular Science & Technology 2010-2011

Uitvoeringsregeling/Bijlage behorend bij de Onderwijs- en Examenregeling van de Bacheloropleiding Molecular Science & Technology 2010-2011 Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen van de Universiteit Leiden & Faculteit Technische Natuurwetenschappen van de Technische Universiteit Delft Uitvoeringsregeling/Bijlage behorend bij de Onderwijs-

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Een week varen met de morgenster. Suzanne van Tilborg.

Een week varen met de morgenster. Suzanne van Tilborg. Een week varen met de morgenster. Suzanne van Tilborg. Ik begon deze week met het gevoel ik heb er zin in en ik zie wel wat we allemaal gaat gebeuren, ik laat het wel op me afkomen. Na de eerste dag voor

Nadere informatie

Welkom in Tilburg! Intro Guide zomer 2013. Academisch jaar 2013-2014. School of Economics and Management

Welkom in Tilburg! Intro Guide zomer 2013. Academisch jaar 2013-2014. School of Economics and Management Welkom in Tilburg! Intro Guide zomer 2013 Academisch jaar 2013-2014 School of Economics and Management Inhoud Welkom op Tilburg University 5 Introductieperiode 6 Verplichte Studie Introductie Dag 7 TOP

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers The Influence of Cognitive Stimulation in the Form of Active Learning on Mental Health

Nadere informatie

Nieuwsbrief Bètasteunpunt September 2011

Nieuwsbrief Bètasteunpunt September 2011 Nieuwsbrief Bètasteunpunt September 2011 Het Bètasteunpunt van de Hanzehogeschool is in 2009 opgezet om o.a. hulp te bieden aan leerlingen uit het voortgezet onderwijs die bezig zijn met hun profielwerkstuk.

Nadere informatie

Naam opleiding: Technische Bestuurskunde. Toelating

Naam opleiding: Technische Bestuurskunde. Toelating Naam opleiding: Technische Bestuurskunde Toelating Is de studie moeilijk? Een studie aan de TU Delft is pittig, zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie gelijk vol voor gaat. Gas terugnemen

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën

Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën The Relation between Personality, Education, Age, Sex and Short- and Long- Term Sexual

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Braak, Bas ter Title: Carcinogenicity of insulin analogues Issue Date: 2015-06-18

Nadere informatie

Nieuwsbrief MTC december 2014

Nieuwsbrief MTC december 2014 Nieuwsbrief MTC december 2014 Afscheid van een tennisvriend Op 8 december 2014 is helaas veel te vroeg, ons sympathieke en altijd vrolijke tennislid Fred Koster overleden. Wij bewaren mooie herinneringen

Nadere informatie

STIGMATISERING VAN PATIENTEN MET LONGKANKER 1. Stigmatisering van Patiënten met Longkanker: De Rol van Persoonlijke Relevantie voor de Waarnemer

STIGMATISERING VAN PATIENTEN MET LONGKANKER 1. Stigmatisering van Patiënten met Longkanker: De Rol van Persoonlijke Relevantie voor de Waarnemer STIGMATISERING VAN PATIENTEN MET LONGKANKER 1 Stigmatisering van Patiënten met Longkanker: De Rol van Persoonlijke Relevantie voor de Waarnemer Stigmatization of Patients with Lung Cancer: The Role of

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Bij. research. Gemaakt door: Flore Wassenberg A3c Stage gelopen bij Ron en Janne.

Bij. research. Gemaakt door: Flore Wassenberg A3c Stage gelopen bij Ron en Janne. Bij research Gemaakt door: Flore Wassenberg A3c Stage gelopen bij Ron en Janne. Opdracht 1 Stagelogboek De eerste dag heb ik bij Ron Steijvers stage gelopen en die is project leider ontwikkelaar, vooral

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie of Children with a Severe Form of Dyslexia Ans van Velthoven

bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie of Children with a Severe Form of Dyslexia Ans van Velthoven Neuropsychologische Behandeling en Sociaal Emotioneel Welzijn bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie Neuropsychological Treatment and Social Emotional Well-being of Children with a Severe Form

Nadere informatie

Wat is het verschil tussen deze opleiding bij de TU Delft en die bij een andere universiteit?

Wat is het verschil tussen deze opleiding bij de TU Delft en die bij een andere universiteit? Naam opleiding: Industrieel Ontwerpen Toelating Is de studie moeilijk? Een studie aan de TU Delft is pittig, zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie gelijk vol voor gaat. Gas terugnemen

Nadere informatie

Running head: OPVOEDSTIJL, EXTERNALISEREND PROLEEMGEDRAG EN ZELFBEELD

Running head: OPVOEDSTIJL, EXTERNALISEREND PROLEEMGEDRAG EN ZELFBEELD 1 Opvoedstijl en Externaliserend Probleemgedrag en de Mediërende Rol van het Zelfbeeld bij Dak- en Thuisloze Jongeren in Utrecht Parenting Style and Externalizing Problem Behaviour and the Mediational

Nadere informatie

De Relatie tussen Voorschoolse Vorming en de Ontwikkeling van. Kinderen

De Relatie tussen Voorschoolse Vorming en de Ontwikkeling van. Kinderen Voorschoolse vorming en de ontwikkeling van kinderen 1 De Relatie tussen Voorschoolse Vorming en de Ontwikkeling van Kinderen The Relationship between Early Child Care, Preschool Education and Child Development

Nadere informatie

Workshop Materiaalanalyse, d.d. 18 april 2007

Workshop Materiaalanalyse, d.d. 18 april 2007 Workshop Materiaalanalyse, d.d. 18 april 2007 Plan: De groep Materials Analysis heeft op 18 april een dag georganiseerd om leerlingen van diverse middelbare scholen uit de regio wat meer te laten zien

Nadere informatie

Exploiting natural and induced genetic variation to study hematopoiesis Gerrits, Alice

Exploiting natural and induced genetic variation to study hematopoiesis Gerrits, Alice Exploiting natural and induced genetic variation to study hematopoiesis Gerrits, Alice IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it.

Nadere informatie

NOORWEGEN. Vertrek: s ochtends moesten we gewoon naar school tot 12 uur. we werden 09-05-2012 13-05-2012

NOORWEGEN. Vertrek: s ochtends moesten we gewoon naar school tot 12 uur. we werden 09-05-2012 13-05-2012 NOORWEGEN 09-05-2012 13-05-2012 Vertrek: s ochtends moesten we gewoon naar school tot 12 uur. we werden door onze ouders naar Schiphol gebracht. Ik zat bij Ilonka in de auto. Op Schiphol gaf meester Hendrie

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF JEUGD & JONGEREN December 2015. Column van Puck. Hallo Allemaal,

NIEUWSBRIEF JEUGD & JONGEREN December 2015. Column van Puck. Hallo Allemaal, NIEUWSBRIEF JEUGD & JONGEREN December 2015 Agenda Column van Puck 4 December Auti Soos 11 december Soep- en spellenavond 12 december Auti Actie Dag 29 december AutiJongerenCafé Vanaf Januari 2016 Auti

Nadere informatie

de Menkotoren Nieuwsbrief 8 oktober 2014 nr. 4 Inhoud Pagina 1 Agenda:

de Menkotoren Nieuwsbrief 8 oktober 2014 nr. 4 Inhoud Pagina 1 Agenda: de Menkotoren Nieuwsbrief 8 oktober 2014 nr. 4 Bosuilstraat 11, 7523 BJ ENSCHEDE, 053 4368164 e mail menkotoren@skoe.nl Nieuwe datum Vormsel en ouderavond Er is een nieuwe datum voor de Vormselviering.

Nadere informatie

Danica Jiernes Madrid, 17 years

Danica Jiernes Madrid, 17 years Danica Jiernes Madrid, 17 years City of Malabon University (CMU) Bachelor of Secondary Education Major in Mathematics Mother s Occupation: Housewife (huisvrouw) Welder (lasser) I choose mathematics as

Nadere informatie

Ontremd Dement. Seksueel Ontremd Gedrag in Verpleeghuizen bij Mensen met Dementie. Een Verstoorde Impulscontrole? Inhibited in Dementia

Ontremd Dement. Seksueel Ontremd Gedrag in Verpleeghuizen bij Mensen met Dementie. Een Verstoorde Impulscontrole? Inhibited in Dementia Ontremd Dement Seksueel Ontremd Gedrag in Verpleeghuizen bij Mensen met Dementie. Een Verstoorde Impulscontrole? Inhibited in Dementia Sexual Disinhibited Behaviour on people with Dementia Living in Nursinghomes.

Nadere informatie

Naam opleiding: Life Science & Technology. Toelating

Naam opleiding: Life Science & Technology. Toelating Naam opleiding: Life Science & Technology Toelating Is de studie moeilijk? De studie is pittig; zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie direct vol voor gaat. Gas terugnemen kan altijd

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Predicting peptide interactions using protein building blocks

Predicting peptide interactions using protein building blocks Faculty of Science and Bio-engineering Sciences Department of Bio-engineering Sciences Predicting peptide interactions using protein building blocks Thesis submitted in partial fulfilment of the requirements

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

PeerEducatie Handboek voor Peers

PeerEducatie Handboek voor Peers PeerEducatie Handboek voor Peers Handboek voor Peers 1 Colofon PeerEducatie Handboek voor Peers december 2007 Work-Wise Dit is een uitgave van: Work-Wise info@work-wise.nl www.work-wise.nl Contactpersoon:

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Omslag ontwerp. Aanleverinstructies. Let op: Welke informatie hebben wij nodig?

Omslag ontwerp. Aanleverinstructies. Let op: Welke informatie hebben wij nodig? Aanleverinstructies Omslag ontwerp Op basis van uw wensen kunt u een geschikte ontwerper kiezen. Op de volgende pagina s van dit document vindt u info en een klein portfolio van de ontwerpers. 1. StudioLIN

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF. Gebruik van het dossier We zien dat er een aantal mentoren al gebruik maken van Het Dossier. Complimenten daarvoor.

NIEUWSBRIEF. Gebruik van het dossier We zien dat er een aantal mentoren al gebruik maken van Het Dossier. Complimenten daarvoor. NIEUWSBRIEF December Mentorschap Midden-en Noordoost Brabant 2015 Editie 2 Jaargang 1 Hierbij ontvangt u de nieuwe nieuwsbrief van het Mentorschap Midden -en Noordoost brabant. Hiermee houden wij u op

Nadere informatie

Bezoek leerlingen van het Strabrecht College, Geldrop: dd. 11 maart 2008

Bezoek leerlingen van het Strabrecht College, Geldrop: dd. 11 maart 2008 Bezoek leerlingen van het Strabrecht College, Geldrop: dd. 11 maart 2008 Plan: In het kader van het Brainport project brachten op 11 maart leerlingen van het Stratrecht College uit Geldrop een bezoek aan

Nadere informatie

KBS De Schothorst. Nieuwsbrief 2014-2015. Allemaal heel erg bedankt!! Met dank aan de oud papier ophalers..

KBS De Schothorst. Nieuwsbrief 2014-2015. Allemaal heel erg bedankt!! Met dank aan de oud papier ophalers.. Z E L F S T A N D I G I N O N T W I K K E L I N G KBS De Schothorst NB 9, 30-04-2015 Nieuwsbrief 2014-2015 NB 9, 30-04-2015 In dit nummer: Met dank aan de oud papier ophalers.. Met dank aan oud papier

Nadere informatie

10e Lustrum der VCSVU. Programma Lustrumweek 27-31 oktober 2014

10e Lustrum der VCSVU. Programma Lustrumweek 27-31 oktober 2014 10e Lustrum der VCSVU Programma Lustrumweek 27-31 oktober 2014 10 e Lustrum der VCSVU Evolution, There s always a solution Dit jaar is een bijzonder jaar voor de Vereniging van Chemie, de VCSVU. Onze mooie

Nadere informatie

Kwaliteit van Leven en Depressieve Symptomen van Mensen met Multiple Sclerose: De Modererende Invloed van Coping en Doelaanpassing

Kwaliteit van Leven en Depressieve Symptomen van Mensen met Multiple Sclerose: De Modererende Invloed van Coping en Doelaanpassing Kwaliteit van Leven en Depressieve Symptomen van Mensen met Multiple Sclerose: De Modererende Invloed van Coping en Doelaanpassing Quality of Life and Depressive Symptoms of People with Multiple Sclerosis:

Nadere informatie

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A INLEIDING Ik heb vandaag een cadeautje meegenomen. Niet voor jullie, maar voor mijzelf. Het cadeautje staat voor de verrassingen

Nadere informatie

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope Een onderzoek naar de relatie tussen sociale steun en depressieve-

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Karin de Galan. Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach.

Karin de Galan. Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach. Karin de Galan Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach. Ze heeft zich gespecialiseerd in het trainen van trainers en richtte in 2007 de galan school voor training op. Eerder werkte ze als

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

SPORTDAG KOKO NASCHOOLSE KINDEROPVANG

SPORTDAG KOKO NASCHOOLSE KINDEROPVANG Van de redactie Het is weer winter. Het competitieseizoen is weer afgelopen, clubkampioenschappen jeugd en senioren zijn weer geweest. Kortom tijd voor kerst. Namens de redactie fijne feestdagen allemaal

Nadere informatie

Van harte gefeliciteerd!

Van harte gefeliciteerd! Obs De Plaats Schoolwerf 1 1657 LD Abbekerk T: 0229-581278 E: info@obsdeplaats.nl Zaterdag 14 maart Woensdag 18 maart Donderdag 19 maart Vrijdag 13 maart 2015 Ophalen oud papier. Lopers zijn: Smit (lindenstr)(2014),

Nadere informatie

Product Creation (Jet-Net&PInS) 5 november 2014 3e klas

Product Creation (Jet-Net&PInS) 5 november 2014 3e klas Product Creation (Jet-Net&PInS) 5 november 2014 3e klas Evenement Op 5 november jl. brachten 35 leerlingen van Pius X-College uit de Bladel een bezoek aan Philips Innovation Services op de High Tech Campus,

Nadere informatie

Jaargang 19, nr. 31 Donderdag, 6 juni 2013 zullen de kinderen in Kenia weer blij zijn met het geld wat we met z n allen bij elkaar gerend hebben.

Jaargang 19, nr. 31 Donderdag, 6 juni 2013 zullen de kinderen in Kenia weer blij zijn met het geld wat we met z n allen bij elkaar gerend hebben. Jaargang 19, nr. 31 Donderdag, 6 juni 2013 zullen de kinderen in Kenia weer blij zijn met het geld wat we met z n allen bij elkaar gerend hebben. Week 23: vrijdag 7 juni groep 1 t/m 4 vrij Week 24: geen

Nadere informatie

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is.

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is. - Instructie Deze toets heeft als doel uw taalniveau te bepalen. Om een realistisch beeld te krijgen van uw niveau,vragen we u niet langer dan één uur te besteden aan de toets. De toets bestaat uit twee

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/37815 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Kleibeuker, Sietske Willemijn Title: 'What Box?': behavioral, neuro-imaging, and

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

L.Net s88sd16-n aansluitingen en programmering.

L.Net s88sd16-n aansluitingen en programmering. De L.Net s88sd16-n wordt via één van de L.Net aansluitingen aangesloten op de LocoNet aansluiting van de centrale, bij een Intellibox of Twin-Center is dat de LocoNet-T aansluiting. L.Net s88sd16-n aansluitingen

Nadere informatie

Oudervereniging Wilakkers

Oudervereniging Wilakkers Beste Ouders, Het jaar zit er al weer op, dankzij uw inzet is het weer een leuk, sportief en creatief jaar geworden voor de kinderen. Ik wil alle ouders die zich ingezet hebben bij de activiteiten hartelijk

Nadere informatie

International Study Project

International Study Project International Study Project International Study Project Het International Study Project (ISP) is een studie project in het buitenland, waarbij een groep van 24 laatstejaars bachelor- en masterstudenten

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

OR jaarverslag 2012/2013

OR jaarverslag 2012/2013 OR jaarverslag 2012/2013 Beste Ouders/verzorgers, Dit verslag wordt doorgesproken op de aankomende jaarvergadering. Hebt u vragen en/of opmerkingen over dit verslag dan kunt u die melden op de jaarvergadering

Nadere informatie

De Relatie tussen Hechting en Welbevinden bij Ouderen: De mediërende Invloed van Mindfulness en Zingeving

De Relatie tussen Hechting en Welbevinden bij Ouderen: De mediërende Invloed van Mindfulness en Zingeving De Relatie tussen Hechting en Welbevinden bij Ouderen: De mediërende Invloed van Mindfulness en Zingeving Relationships between Attachment and Well-being among the Elderly: The mediational Roles of Mindfulness

Nadere informatie

Met een rugzakje vol info ga ik naar huis, veel gesprekken, leuke manier van middagvulling.

Met een rugzakje vol info ga ik naar huis, veel gesprekken, leuke manier van middagvulling. Leerzaam, leuk, nieuwe contacten opgedaan, nieuwe ideeën. Het open Space concept is geweldig. Met een rugzakje vol info ga ik naar huis, veel gesprekken, leuke manier van middagvulling. Ontspannen maar

Nadere informatie

Neus correctie 2012. Aanleiding. Intake gesprek. Stap 1: Wat gaan we doen

Neus correctie 2012. Aanleiding. Intake gesprek. Stap 1: Wat gaan we doen Neus correctie 2012 Aanleiding Al een tijdje heb ik last van mijn neus. Als kind van een jaar of 5 kreeg ik een schep tegen mijn neus, wat er waarschijnlijk voor heeft gezorgd dat mijn neus brak. Als kind

Nadere informatie

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit Effecten van Gedragstherapie op Sociale Angst, Zelfgerichte Aandacht & Aandachtbias Effects of Behaviour Therapy on Social Anxiety, Self-Focused Attention & Attentional Bias Tahnee Anne Jeanne Snelder

Nadere informatie

WEET JE VEEL JAAROVERZICHT 2014-2015

WEET JE VEEL JAAROVERZICHT 2014-2015 WEET JE VEEL JAAROVERZICHT 2014-2015 Dwarsdoorsnede van een schooljaar. AUGUSTUS 2014 Het schooljaar ging van start op maandag 25 augustus 2014..traditioneel met een glaasje (kinder)champagne!!!! Proosten

Nadere informatie

De Relatie tussen Existential Fulfilment, Emotionele Stabiliteit en Burnout. bij Medewerkers in het Hoger Beroepsonderwijs

De Relatie tussen Existential Fulfilment, Emotionele Stabiliteit en Burnout. bij Medewerkers in het Hoger Beroepsonderwijs De Relatie tussen Existential Fulfilment, Emotionele Stabiliteit en Burnout bij Medewerkers in het Hoger Beroepsonderwijs The Relationship between Existential Fulfilment, Emotional Stability and Burnout

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF. November 2014. Inhoud. Algemeen. jeugdvoorzitter@wvwweurt.nl

NIEUWSBRIEF. November 2014. Inhoud. Algemeen. jeugdvoorzitter@wvwweurt.nl NIEUWSBRIEF November 2014 Inhoud Algemeen Huidige stand teams Activiteiten op de planning De Hunt Zaalvoetbaltoernooi Zaaltraining Activiteiten terugblik Penaltybokaal Grote Clubactie Aandachtspunten Introductie

Nadere informatie

Omslag ontwerp. Aanleverinstructies. Welke informatie hebben wij nodig? Let op:

Omslag ontwerp. Aanleverinstructies. Welke informatie hebben wij nodig? Let op: Aanleverinstructies Omslag ontwerp Op basis van uw wensen kunt u een geschikte ontwerper kiezen. Op de volgende pagina s van dit document vindt u info en een klein portfolio van de ontwerpers. 1. StudioLIN

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Nico bleef altijd rustig, legde dingen goed en duidelijk uit en nam de tijd, net zolang tot je het begreep.

Nico bleef altijd rustig, legde dingen goed en duidelijk uit en nam de tijd, net zolang tot je het begreep. Review van Denice: Beste Nico, Voordat ik bij Nico kwam lessen, zat ik bij een andere rijschool. Bij deze rijschool lukte het maar niet om verbetering te krijgen in mijn rijden. Dit was frustrerend en

Nadere informatie

Informatieblad van openbare basisschool De Wissel - vrijdag 6 februari 2014

Informatieblad van openbare basisschool De Wissel - vrijdag 6 februari 2014 Informatieblad van openbare basisschool De Wissel - vrijdag 6 februari 2014 De Hoop 3 1911 KX Uitgeest 0251-880707 info@dewisseluitgeest.nl www.dewisseluitgeest.nl Agenda 10 februari Wisselmiddag techniek

Nadere informatie

Rekenen Groep 6-2e helft schooljaar.

Rekenen Groep 6-2e helft schooljaar. Sweelinck & De Boer B.V. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze,

Nadere informatie

Leren Leren en ExcelLeren

Leren Leren en ExcelLeren Leren Leren en ExcelLeren www.mindsetlearnandgrow.nl Wat is MindSet? MindSet is een groep studenten die leerlingen leert effectief te leren. Wij helpen leerlingen betere schoolresultaten te behalen door

Nadere informatie

No Distance. We make the difference. Hallo allemaal, Hartelijke groet, Team No Distance. Nieuwsbrief januari Uitje van de maand januari

No Distance. We make the difference. Hallo allemaal, Hartelijke groet, Team No Distance. Nieuwsbrief januari Uitje van de maand januari Nieuwsbrief januari 2017 Hallo allemaal, In deze nieuwsbrief een terugblik op het uitje van december, maar ook informatie over het uitje van de maand januari. Marianne zal zich voorstellen in deze nieuwsbrief.

Nadere informatie

MPS Prins Willem Alexander. Bootvakantie 2015 11 oktober t/m 16 oktober

MPS Prins Willem Alexander. Bootvakantie 2015 11 oktober t/m 16 oktober Bootvakantie 2015 11 oktober t/m 16 oktober Voorwoord Namens Stichting On Toer heten we iedereen welkom aan boord van de Mps Prins Willem Alexander. Wij vinden het leuk dat jullie keuze op onze bootvakantie

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

Hanka van Waas. April 2010. Faculteit Psychologie. Afstudeerrichting Arbeids - en Organisatie Psychologie. Open Universiteit Nederland

Hanka van Waas. April 2010. Faculteit Psychologie. Afstudeerrichting Arbeids - en Organisatie Psychologie. Open Universiteit Nederland Hanka van Waas Eerste begeleider: Tweede begeleider: Welko Tomic Wim Bloemers April 2010 Faculteit Psychologie Afstudeerrichting Arbeids - en Organisatie Psychologie Open Universiteit Nederland Voorwoord

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie