Gaschromatografie in de klas Frans Killian, ISW havo/vwo Naaldwijk,

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Gaschromatografie in de klas Frans Killian, ISW havo/vwo Naaldwijk, franskillian@hotmail.com"

Transcriptie

1 Gaschromatografie in de klas Frans Killian, ISW havo/vwo Naaldwijk, Waarom Gaschromatografie? Leerlingen die het voortgezet onderwijs verlaten denken vaak dat de analisten in een chemisch laboratorium voornamelijk titreren en stofjes bij elkaar doen in reageerbuisjes. Dat is de scheikunde die wij ze hebben geleerd! Een reageerbuis of een buret kom je niet meer zo vaak tegen in het lab. Wat je meestal wel aantreft is een aantal saai uitziende apparaten, aangeduid met afkortingen als GC, HPLC, MS, NMR, MALDI enz. Het is niet nodig om al deze technieken in de klas te bespreken want er zijn een paar duidelijke overeenkomsten tussen al die apparaten. Al deze technieken maken gebruik van kleine hoeveelheden monster. Een computer presenteert een grote hoeveelheid informatie over dit monster op een scherm. Het zou al heel nuttig zijn als we één van deze technieken konden laten zien. Gaschromatografie komt dan het meest in aanmerking. Gaschromatografie is relatief eenvoudig. Het sluit aan bij de papierchromatografie die op veel scholen gedaan wordt. Bovendien kun je de meetcomputer op een zinvolle manier gebruiken in de scheikundeles. Mogelijkheden Er zijn grofweg vier mogelijkheden: 1. Alléén theoretisch behandelen. Gaschromatografie is een praktische aangelegenheid. Dat het lange tijd op veel scholen alleen theoretisch werd behandeld heeft alles te maken met de beschikbaarheid van geschikte apparatuur. 2. Oude afgeschreven GC van SHELL of UNILEVER Een echte GC werkt eigenlijk alleen goed als hij dagelijks gebruikt wordt. Als je hem twee of drie keer per jaar gebruikt kost het een halve dag om alles goed aan de praat te krijgen. Ook heb je cilinders met helium of andere draaggassen nodig. Al heb je het apparaat gratis gekregen, je hebt wél de kosten van het onderhoud. Bovendien staat zo n ding behoorlijk in de weg als je maar een klein kabinetje hebt. 3. Zelf een eenvoudige GC bouwen De vijf mensen die dat kunnen hebben het waarschijnlijk al gedaan. 4. Een eenvoudige GC kopen

2 De laatste jaren zijn er eenvoudige betaalbare apparaten te koop. Deze apparaten vragen weinig onderhoud en werken niet met dure draaggassen maar met lucht uit een aquariumpompje als draaggas. Ontwikkeling van mijn GC Ik ben één van die mensen die alles wat niet te koop is zelf maakt. Zo ook de gaschromatograaf. 1982: Toen bestond mijn gaschromatograaf uit een opgerolde slang met waspoeder, ondergedompeld in een bekerglas kokend water. De detector bestond uit een zorgvuldig afgeregelde brander, waarvan de vlam geel kleurde bij het passeren van een component. Minutenlang zat de hele klas naar een grote stopwatch en het vlammetje te turen. Een mengsel van hexaan en tolueen kon net worden gescheiden. Herkent u dit? : Met de introductie van een universele meetcomputer (de eerste versie van coach) kon er eindelijk een echt chromatogram op een computerscherm worden gemaakt! Ik moest wel eerst een geschikte detector vinden. Lichtintensiteit van de vlam meten met een LDR? Een gloeilampje als katharometer? Vlamionisatie meten? Een taguchi gassensor bleek de beste oplossing. 1996: In 1996 ben ik nauw betrokken geweest bij de ontwikkeling van een aantal lesprojecten met zeolieten. Hierdoor had ik de beschikking over een grote variatie aan zeolieten. Na wat onderzoek bleek een zeoliet van het type Y zeer geschikt als kolompakking voor de scheiding van de allerlichtste koolwaterstoffen (aardgas) bij kamertemperatuur. Een volgende stap was het ontwerp van een handzaam apparaat waarin de bovenstaande bevindingen konden worden toegepast. 1997: In de zomer van 1997 was het eerste prototype van de gaschromatograaf klaar. Aangemoedigd door het enthousiasme van collega s en de vraag vanuit scholen heb ik het apparaat verder ontwikkeld en in de handel gebracht onder de naam nano GLC. De nano GLC werd enthousiast ontvangen. Gezien het grote aantal gebruikers leek het zinvol om te investeren in de ontwikkeling van nieuwe kolommen, om het aantal mogelijke toepassingen te vergroten. 2000: In het najaar van 2000 werd een nieuwe kolom geïntroduceerd Deze apolaire kolom maakt het mogelijk om binnen twee minuten aanstekergas te scheiden in zijn belangrijkste componenten. 2002: In dit jaar verschijnt het boek Experimenten met de nano GLC. 2005: De nano GLC kan niet meer worden gemaakt. In plaats daarvan komt de nano2. De ervaringen met de nano GLC hebben ervoor gezorgd dat de nano2 is ontworpen met een iets langere kolom, een START-knop en een NUL-knop. Demonstratieproef De nano GLC is in eerste instantie ontwikkeld voor demonstratieproeven. Eerst leg ik uit hoe de gaschromatograaf werkt aan de hand van onderdelen van de nano GLC (de kolomoven komt nog niet ter sprake).

3 Dan injecteer ik 0,25 ml aanstekergas op de apolaire kolom. De scheiding gaat vrij snel, dus de leerlingen kunnen live volgen hoe het chromatogram ontstaat. Dit kan heel spannend zijn. Ik laat het chromatogram op het computerscherm staan en herhaal het onderzoek met een andere aansteker, liefst van een leerling uit de klas. De twee chromatogrammen komen dan over elkaar heen op het scherm. Hierbij vinden we exact dezelfde retentietijden met verschillende piekhoogten. Iedereen begrijpt waarom. De aardoliemaatschappijen zijn ook zeer geïnteresseerd in de samenstelling van hun benzine. Benzine is vloeibaar en kan dus niet worden onderzocht met een gaschromatograaf. Of toch? Naar aanleiding van deze vraag komt de kolomoven ter sprake. Dure gaschromatograaf Ook de kwaliteit van de GC kan ter sprake komen. Men streeft naar zo smal mogelijke pieken. Bij een moderne (dure) gaschromatograaf zijn de pieken heel smal.

4 Nu bekend is hoe een gaschromatograaf werkt kunnen we ook een paar andere voorbeelden in de klas bespreken. Benzoylecgonine Een grote psychiatrische kliniek ergens in de duinen geeft heroïneverslaafden de mogelijkheid om af te kicken. De verslaafden worden op vrijwillige basis in de kliniek opgenomen. De afspraak is dat ze tijdens hun therapie van de heroïne af blijven. Als ze toch gebruiken mogen ze niet langer met het afkickprogramma meedoen. Op een bepaald moment is de patiënt zo ver dat hij de kliniek voor het weekend mag verlaten. De maandagochtend daarop moet hij zich melden bij het laboratorium van de kliniek voor een urineonderzoek. De urine wordt eerst uitgeschud met een apolair oplosmiddel. Deze apolaire fractie wordt vervolgens onderzocht met de gaschromatograaf. Dit levert het volgende chromatogram op: Aan het chromatogram is te zien dat urine vele stoffen bevat, terwijl dit slechts een klein deel van de totale hoeveelheid stoffen is. De meeste stoffen zijn achtergebleven in de polaire fractie bij het uitschudden. Ook is goed te zien dat het vluchtige oplosmiddel eigenlijk een mengsel is van tenminste twee stoffen. De piek bij 6,05 minuten wordt veroorzaakt door benzoylecgonine. Dit is een afbraakproduct van opiaten en dus heeft de producent van de urine in het weekeinde gebruikt. De pieken bij 4,86 en 5,28 worden veroorzaakt door interne standaarden. Dit zijn zuivere stoffen die aan het mengsel worden toegevoegd om de ijking van de gaschromatograaf te controleren. Kenmerkend voor een goede gaschromatograaf zijn een groot scheidend vermogen (resolutie) en een grote gevoeligheid. Het belang van beide kenmerken kan aan de hand van bovenstaand voorbeeld duidelijk worden gemaakt. Olieramp

5 Na de aanvaring van de Vicky met de Tricolore op 1 januari 2003 spoelde er met olie besmeurde vogels aan op het belgische strand. De olie uit de tank van de Vicky en de olie op de veren van de vogels werden geanalyseerd. Uit de overeenkomsten tussen de beide chromatogrammen kan worden afgeleid dat de olie op de vogels afkomstig is van de olietanker. Uit de verschillen is af te leiden welke olie van de vogels, en welke van het schip komt. Leerlingexperimenten Leerlingen kunnen ook zelf aan de slag met de gaschromatograaf. Geïnspireerd door het laatste voorbeeld bij de demonstratieproef ontstond de volgende opdracht: Forensisch onderzoek Je krijgt een buisje met aanstekergas en een aantal verdachte aanstekers. Onderzoek met de gaschromatograaf of het gas in het buisje afkomstig kan zijn uit één van de verdachte aanstekers. De resultaten:

6 STAR-LINE BIC ATOMIC

7 MONSTER Polair of apolair Bij de gaschromatograaf liggen twee kolommen, een polaire en een apolaire. Er zitten geen etiketjes op de kolommen, dus we weten niet welke de polaire en welke de apolaire kolom is. Gebruik propanon en pentaan om dit te onderzoeken. Voor deze opdracht is eerst een beetje theorie nodig. Resultaten:

8

9 Het verband tussen de netto retentietijd en het aantal C-atomen Er blijkt een lineair verband te bestaan tussen de logaritme van de netto retentietijd en het aantal C-atomen van verbindingen in een homologe reeks. Leerlingen kunnen dit onderzoeken met de alkanen t/m hexaan. Wat is de ideale draaggasstroomsnelheid? Wat is de ideale kolomlengte? Bij welke temperatuur is de scheiding van propaan en methylpropaan het beste? Om antwoorden op deze vragen te kunnen geven moet de kwaliteit van de scheiding worden gemeten. In de literatuur vind je als kwaliteitskenmerken het schotelgetal en de schotelhoogte. Het schotelgetal (N) geeft aan hoeveel schotels een chromatografisch systeem heeft en wordt berekend uit de retentietijd van een piek en de breedte van die piek op de halve hoogte. N = tr 5,54 Wh 2 De schotelhoogte (H) is de lengte van de kolom, gedeeld door het aantal schotels.

10 H = L N Men streeft naar zo laag mogelijk waarden van H. In de praktijk blijkt het echter niet zo te zijn dat een kleinere schotelhoogte ook een betere scheiding betekent! Kijk maar eens naar de volgende voorbeelden. Het zijn chromatogrammen van hetzelfde aanstekergas (STAR-LINE), bij verschillende temperaturen gemaakt met de nano GLC. H = 2,05 mm H = 3,85 mm Het rechter chromatogram laat een beter scheiding zien, ondanks de grotere schotelhoogte! Overlappingsgraad Een andere manier om de kwaliteit te meten is met de overlappingsgraad (O). De overlappingsgraad is een getal dat verhouding aangeeft tussen de hoogte van het dal tussen twee pieken en de gemiddelde hoogte van die twee pieken. Een kleinere overlappingsgraad betekent een betere scheiding. Als we deze methode toepassen op het vorige voorbeeld zien we dat het beter werkt.

11 H = 2,05 mm O = 0,228 H = 3,85 mm O = 0,097 Overlappingsgraad meten met de computer Omdat de chromatogrammen worden gemaakt met de computer is het makkelijker om de overlappingsgraad te berekenen uit de coördinaten van de pieken en het dal. Dit kan met een rekenmachine of met een spreadsheet.

Theorie GC. http://www.nano2.nl/theoriegc.pdf versie: 050515 2005 Frans Killian

Theorie GC. http://www.nano2.nl/theoriegc.pdf versie: 050515 2005 Frans Killian Theorie GC http://www.nano2.nl/theoriegc.pdf versie: 050515 2005 Frans Killian INHOUD blz. 1 Chromatografie 2 2 Vloeistofchromatografie 2 3 Gaschromatografie 2 4 De opbouw van de gaschromatograaf 3 5 De

Nadere informatie

Handleiding. Frans Killian november 2003

Handleiding. Frans Killian november 2003 Handleiding Frans Killian november 2003 2 Inhoud Veiligheid 4 Gebruiksklaar maken 4 Injectie 5 De kolommen 6 Detectie 7 Uitgang 7 Suggesties voor gebruik 8 Oproep 10 Technische specificaties 10 Los verkrijgbare

Nadere informatie

Uitwerkingen van de opgaven uit: CHEMISCHE ANALYSE ISBN , 1 e druk, Uitgeverij Syntax Media Hoofdstuk 19 Gaschromatografie bladzijde 1

Uitwerkingen van de opgaven uit: CHEMISCHE ANALYSE ISBN , 1 e druk, Uitgeverij Syntax Media Hoofdstuk 19 Gaschromatografie bladzijde 1 Hoofdstuk 19 Gaschromatografie bladzijde 1 Opgave 1 a Welke voordelen heeft een capillaire kolom ten opzichte van een gepakte kolom? Veel betere scheiding: hoger schotelgetal b Welk nadeel is aan een capillaire

Nadere informatie

Experimenten met de nano2

Experimenten met de nano2 Experimenten met de nano2 versie:110901 Frans Killian INHOUD blz. 1 De samenstelling van aanstekergas 2 2 Moerasgas 2 3 Zuiver propanol? 2 4 Forensisch onderzoek 2 5 De bereiding van ethyn 2 6 De bereiding

Nadere informatie

Bloedalcoholen bepaling met GC-FID op een apolaire kolom

Bloedalcoholen bepaling met GC-FID op een apolaire kolom Bloedalcoholen bepaling met GC-FID op een apolaire kolom E Olijslager en R Langen Klinisch Farmaceutisch Laboratorium TweeSteden ziekenhuis Dr. Deelenlaan 5, 5042 AD Tiiburg. EOlyslager@zamb.tsz.nl Inleiding

Nadere informatie

nano2 GASCHROMATOGRAAF Handleiding

nano2 GASCHROMATOGRAAF Handleiding nano2 GASCHROMATOGRAAF Handleiding 2 Inhoud Inhoudsopgave 3 Overzicht van de nano2 4 Veiligheid 5 Gebruiksklaar maken 5 Aansluiten op de meetinterface 6 De injectiespuit 6 Injectie van gassen 7 Injectie

Nadere informatie

Bloedalcoholenbepaling met GC-FID en de medium polaire DB-6

Bloedalcoholenbepaling met GC-FID en de medium polaire DB-6 Bloedalcoholenbepaling met GC-FID en de medium polaire DB-6 Hai Holthuysen, Hay Janssen, Josje Hermkens-Laemers Laboratorium apotheek Viecuri Medisch Centrum voor Noord-Limburg Tegelseweg 210 5912 BL Venlo

Nadere informatie

Een stof heeft altijd stofeigenschappen. Door hier gebruik van te maken, kun je stoffen makkelijk scheiden.

Een stof heeft altijd stofeigenschappen. Door hier gebruik van te maken, kun je stoffen makkelijk scheiden. Stoffen scheiden Schrijf bij elke proef steeds je waarnemingen in je schrift. Bij het doen van experimenten is het belangrijk dat je goed opschrijft wat je hebt gedaan, zodat andere mensen jouw experiment

Nadere informatie

De oorspronkelijke versie van deze opgave is na het correctievoorschrift opgenomen.

De oorspronkelijke versie van deze opgave is na het correctievoorschrift opgenomen. Toelichting bij Voorbeeldopgaven Syllabus Nieuwe Scheikunde HAVO De opgave is een bewerking van de volgende CE-opgave: LPG 2007-2de tijdvak De oorspronkelijke versie van deze opgave is na het correctievoorschrift

Nadere informatie

NFiDENT. De vakbijlage algemeen VAKBIJLAGE. 1. De vakbijlage algemeen. Inleiding Beschrijving van het proces van NFiDENT

NFiDENT. De vakbijlage algemeen VAKBIJLAGE. 1. De vakbijlage algemeen. Inleiding Beschrijving van het proces van NFiDENT VAKBIJLAGE NFiDENT Inhoudsopgave 1. De vakbijlage algemeen 2. Inleiding 3. Beschrijving van het proces van NFiDENT 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. Politie NFI OM Schematische weergave NFiDENT-proces en regulier proces

Nadere informatie

Meten en Maken 1. Toets Harris 26-04-2010

Meten en Maken 1. Toets Harris 26-04-2010 Meten en Maken 1 Toets Harris 26-04-2010 Deze toets bestaat uit vier opgaven die even zwaar tellen. De vier opgaven bestaan allemaal uit deelvragen. Maak elke opgave op een apart antwoordblad. Dit maakt

Nadere informatie

Ontwikkeling nieuwe minerale olie standaard RIVM-NMi-001

Ontwikkeling nieuwe minerale olie standaard RIVM-NMi-001 Ontwikkeling nieuwe minerale olie standaard RIVM-NMi-001 Michel van Son NMi Van Swinden Laboratorium B.V. Afdeling MDKV+CH Datum: 22 juni 2007 Rapportcode: S-CH.07.11 De werkzaamheden die worden beschreven

Nadere informatie

Chromatografische experimenten met een SPE kolom

Chromatografische experimenten met een SPE kolom Chromatografische experimenten met een SPE kolom Frans Killian, juni 2007 www.nano2.nl/spe.pdf Kleine Solid Phase Extraction kolommetjes voor preparatieve vloeistofchromatografie zijn te koop met verschillende

Nadere informatie

TENTAMEN SCHEIDINGSPROCESSEN

TENTAMEN SCHEIDINGSPROCESSEN TENTAMEN SCHEIDINGSPROCESSEN Vooraf: Zet Uw naam op alle papieren (ook de losse pagina s met figuren etc.) die U denkt in te leveren. Vergeet niet de uitgewerkte figuren in Bijlage 1, 2 en 3 in te leveren.

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 35778 20 december 2013 Regeling van de Minister van Veiligheid en Justitie van 9 december 2013, nr. 458764, houdende wijziging

Nadere informatie

Meten en Maken 1. Herkansing Toets Harris

Meten en Maken 1. Herkansing Toets Harris Meten en Maken 1 Herkansing Toets Harris 31-8-2007 Deze toets bestaat uit vier opgaven die allemaal even zwaar tellen. De vier opgaven bestaan allemaal uit deelvragen. Maak elke opgave op een apart antwoordblad.

Nadere informatie

Max. 10 % in relatieve waarde van de bepaalde waarde of 0,5 g per 100 g monster in absolute waarde indien dit groter is -

Max. 10 % in relatieve waarde van de bepaalde waarde of 0,5 g per 100 g monster in absolute waarde indien dit groter is - Stofnaam Type methode Te onderzoeken in Minimum bepaalbaarheidsgrens Herhaalbaarheid Reproduceerbaarheid (binnen laboratorium) Aantoonbaarheid - Categorie A Titel Erucazuur Gas-vloeistofchromatografie.

Nadere informatie

3.1. 1. In een reactieschema staan de beginstoffen en de reactieproducten van een chemische reactie.

3.1. 1. In een reactieschema staan de beginstoffen en de reactieproducten van een chemische reactie. 3.1 1. In een reactieschema staan de beginstoffen en de reactieproducten van een chemische reactie. 2. De pijl in een reactieschema (bijvoorbeeld: A + B C) betekent: - A en B reageren tot C of - Er vindt

Nadere informatie

Pesticidenanalyse: methodevertaling van bodem naar appel. Marina Vanhecke Lab 4 U

Pesticidenanalyse: methodevertaling van bodem naar appel. Marina Vanhecke Lab 4 U Pesticidenanalyse: methodevertaling van bodem naar appel Marina Vanhecke Lab 4 U Kerncijfers KHLim 6000 studenten en 700 personeelsleden 4 campussen 6 departementen 30 bacheloropleidingen + 11 masters

Nadere informatie

VLUCHTIGE MINERALE OLIE

VLUCHTIGE MINERALE OLIE 1 DOEL EN TOEPASSINGSGEBIED VLUCHTIGE MINERALE OLIE Deze methode is nieuw en beschrijft de kwantitatieve bepaling van vluchtige minerale olie in bodem en grondwater met behulp van gaschromatografie. De

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Chromatografische analyse van kleine metabolieten in biologische matrixen Metabolieten zijn kleine moleculen (doorgaans < 1 kda) die het moleculair fundament van het leven vormen en het resultaat zijn

Nadere informatie

Haloperidol in serum m.b.v. Triple Quad LC-MS

Haloperidol in serum m.b.v. Triple Quad LC-MS Haloperidol in serum m.b.v. Triple Quad LC-MS Richard van Rossen / Henk Trumpie Apotheek Haagse Ziekenhuizen Email: r.vanrossen@ahz.nl Inleiding Sinds februari 2007 heeft het lab van de AHZ de beschikking

Nadere informatie

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN 3(4) VMBO-TGK,

Nadere informatie

Tentamen Chemische Analysemethoden. 25 oktober 2006 (14.00-17.00) Deel 2 Open boek (voor 78 punten) Beschikbare tijd: 140 minuten

Tentamen Chemische Analysemethoden. 25 oktober 2006 (14.00-17.00) Deel 2 Open boek (voor 78 punten) Beschikbare tijd: 140 minuten Tentamen Chemische Analysemethoden 25 oktober 2006 (14.00-17.00) Deel 2 Open boek (voor 78 punten) Beschikbare tijd: 140 minuten Vraag 1 Rekenen in de chemische analyse (18 punten) 1,1 Uit ruime ervaring

Nadere informatie

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster Vragen en opdrachten bij de poster Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster 3 vwo Probleem: Zuur gas T1 Waterstofsulfide ontstaat bij de afbraak van zwavelhoudende organische stoffen.

Nadere informatie

Vluchtige minerale olie

Vluchtige minerale olie Compendium voor monsterneming en analyse in uitvoering van het Materialendecreet en het Bodemsaneringsdecreet Versie december 2011 CMA/3/R.5 Inhoud INHOUD 1 DOEL EN TOEPASSINGSGEBIED 3 2 PRINCIPE 3 2.1

Nadere informatie

Docentenhandleiding 6x5 Daderprofiel DNA kit

Docentenhandleiding 6x5 Daderprofiel DNA kit Docentenhandleiding 6x5 Daderprofiel DNA kit #VOS-038A versie 2.0 Inhoud kit: 6 x 5 DNA profielen 6 x Dader profiel 6 x 200µl loading dye (kleurloze vloeistof) 4 g agarose 400µl gel dye (1000x) 100ml elektroforese

Nadere informatie

a tegen 1/(1+0,2*(R/r)^2)

a tegen 1/(1+0,2*(R/r)^2) Kegelproefje Een proefje met het laten rollen van een dubbele kegel (met bodemstraal R) over een iets schuinstaande rails, leek me wel aardig om te doen. Twee uur verder met meten en doen: Kom ik op een

Nadere informatie

Oefenopgaven ANALYSETECHNIEKEN

Oefenopgaven ANALYSETECHNIEKEN Oefenopgaven ANALYSETECHNIEKEN vwo Massaspectrometrie en IR-spectrometrie OPGAVE 1 MTBE is een stof die aan benzine wordt toegevoegd voor een betere verbranding (de klopvastheid wordt vergroot). Door middel

Nadere informatie

ZOUTGEHALTESENSOR BT78i

ZOUTGEHALTESENSOR BT78i ZOUTGEHALTESENSOR BT78i GEBRUIKERSHANDLEIDING CENTRUM VOOR MICROCOMPUTER APPLICATIES http://www.cma-science.nl Korte beschrijving De Zoutgehaltesensor BT78i meet het zoutgehalte in een oplossing in het

Nadere informatie

Phydrostatisch = gh (6)

Phydrostatisch = gh (6) Proefopstellingen: Bernoulli-opstelling De Bernoulli-vergelijking (2) kan goed worden bestudeerd met een opstelling zoals in figuur 4. In de figuur staat de luchtdruk aangegeven met P0. Uiterst links staat

Nadere informatie

Hoofdstuk 3 Organische stoffen

Hoofdstuk 3 Organische stoffen oofdstuk 3 Organische stoffen 3.1 Organische stoffen Organische stoffen bestaan uit moleculen die opgebouwd zijn uit één of meer koolstofatomen die onderling en/of aan andere atomen gebonden zijn door

Nadere informatie

Aanvulling hoofdstuk 1 uitwerkingen

Aanvulling hoofdstuk 1 uitwerkingen Natuur-scheikunde Aanvulling hoofdstuk 1 uitwerkingen Temperatuur in C en K Metriek stelsel voorvoegsels lengtematen, oppervlaktematen, inhoudsmaten en massa Eenheden van tijd 2 Havo- VWO H. Aelmans SG

Nadere informatie

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen Uitwerkingen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN

Nadere informatie

Mens & Medisch. Future4U. Reflectieformulier. Future4U. Experimentlessen voor havo en vwo. Mens & Medisch. In deze les. Inhoud. www.exactwatjezoekt.

Mens & Medisch. Future4U. Reflectieformulier. Future4U. Experimentlessen voor havo en vwo. Mens & Medisch. In deze les. Inhoud. www.exactwatjezoekt. Future4U Experimentlessen voor havo en vwo Reflectieformulier In deze les De les sluit aan bij de sub domeinen Chemisch rekenen (sk), Eigenschappen en modellen (sk) en Onderzoek en ontwerp (sk). Aan de

Nadere informatie

b In plaats van een CN-kolom gebruikt men een C-18-kolom. Stationaire fase minder polair: retentietijd langer.

b In plaats van een CN-kolom gebruikt men een C-18-kolom. Stationaire fase minder polair: retentietijd langer. Hoofdstuk 20 Hoge druk vloeistofhromatografie (HPLC) bladzijde 1 pgave 1 In welke volgorde elueren de onderstaande omponenten bij normal phase? a otaanzuur C 7H 15CH langste apolaire staart: alkyl met

Nadere informatie

VAN OMGEVINGSLUCHT NAAR MEDICINALE ZUURSTOF. Denise Daems Verpleegkundig specialiste ventilatie Pneumologie

VAN OMGEVINGSLUCHT NAAR MEDICINALE ZUURSTOF. Denise Daems Verpleegkundig specialiste ventilatie Pneumologie VAN OMGEVINGSLUCHT NAAR MEDICINALE ZUURSTOF Denise Daems Verpleegkundig specialiste ventilatie Pneumologie Gas Lucht Zuurstof Inhoud 1. Algemeenheden 2. Fysische en chemische eigenschappen 3. Toepassingen

Nadere informatie

-- zie vervolg volgende pagina --

-- zie vervolg volgende pagina -- PT-1 hertentamen, 13-08-2013, 9:00-12:00 Cursus: 4051PRTE1Y Procestechnologie 1 Docenten: F. Kapteijn & V. van Steijn Lees elke vraag goed door voordat je begint Schrijf op elk blad in ieder geval je naam

Nadere informatie

Docentenhandleiding 2x15 Daderprofiel DNA kit

Docentenhandleiding 2x15 Daderprofiel DNA kit Docentenhandleiding 2x15 Daderprofiel DNA kit #VOS-038 versie 2.1 Inhoud kit: 2 x 15 DNA profielen 2 x Dader profiel 2 x 1 ml loading dye (kleurloze vloeistof) 3 g agarose 400 µl blauwe gel dye (1000x)

Nadere informatie

3.0 Stof 2 www.natuurkundecompact.nl

3.0 Stof 2 www.natuurkundecompact.nl 3.0 Stof 2 www.natuurkundecompact.nl 3.1 a Water doen koken b Paraffine doen stollen 3.3 Kristal maken 3.4 a Uitzetten en krimpen (demonstratie) b Thermometer ijken 1 3.1 a Water doen koken www.natuurkundecompact.nl

Nadere informatie

Voor kinderen die meer willen weten over echtscheidingen. uitgave 2005

Voor kinderen die meer willen weten over echtscheidingen. uitgave 2005 Voor kinderen die meer willen weten over echtscheidingen uitgave 2005 Steeds meer kinderen stellen vragen aan de Kinderrechtswinkels over echtscheiding. Scheiden kan niet zomaar, je moet heel veel regels

Nadere informatie

Versie 03 Datum van toepassing 2014-04-28

Versie 03 Datum van toepassing 2014-04-28 Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Bestuur Laboratoria I-MET-FLVVT-055 I-MET-FLVVT-055 BEPALING VAN RUW VET IN DIERENVOEDERS Versie 03 Datum van toepassing 2014-04-28 Opgesteld

Nadere informatie

Vakbijlage Kwantitatief onderzoek aan verdovende middelen

Vakbijlage Kwantitatief onderzoek aan verdovende middelen Vakbijlage Kwantitatief onderzoek aan verdovende middelen Inhoudsopgave 2. Inleiding 1. De vakbijlage algemeen 2. Inleiding 3. Verloop van het onderzoek Monstername Onderzoeksmethode Technieken Interpretatie

Nadere informatie

Grootste examentrainer en huiswerkbegeleider van Nederland. Scheikunde. Trainingsmateriaal. De slimste bijbaan van Nederland! lyceo.

Grootste examentrainer en huiswerkbegeleider van Nederland. Scheikunde. Trainingsmateriaal. De slimste bijbaan van Nederland! lyceo. Grootste examentrainer en huiswerkbegeleider van Nederland Scheikunde Trainingsmateriaal De slimste bijbaan van Nederland! lyceo.nl Traininingsmateriaal Scheikunde Lyceo-trainingsdag 2015 Jij staat op

Nadere informatie

Oefen opgaven rekenen 4 HAVO bladzijde 1

Oefen opgaven rekenen 4 HAVO bladzijde 1 Oefen opgaven rekenen 4 HAVO bladzijde 1 Opgave 1 uitrekenen en afronden Bij +/- rond je af op het kleinste aantal DECIMALEN, bij x/ rond je af op het kleinste aantal SIGNIFICANTE CIJFERS. Bij gecombineerde

Nadere informatie

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL]

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai De student moet de bouw en werking van enzymen kunnen beschrijven moet het proces van

Nadere informatie

natuur- en scheikunde 1 CSE BB

natuur- en scheikunde 1 CSE BB Examen VMBO-BB 2014 tijdvak 1 maandag 19 mei 13.30-15.00 uur natuur- en scheikunde 1 CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Gebruik het BINAS informatieboek.

Nadere informatie

IPT hertentamen - 03-07-2015, 9:00-12:00

IPT hertentamen - 03-07-2015, 9:00-12:00 IPT hertentamen - 03-07-2015, 9:00-12:00 Cursus: 4051IPTECY Inleiding ProcesTechnologie Docenten: F. Kapteijn & V. van Steijn Lees elke vraag volledig door voordat je aan (a) begint. Schrijf op elk blad

Nadere informatie

Docentenhandleiding 2x16 Daderprofiel Dye kit

Docentenhandleiding 2x16 Daderprofiel Dye kit Docentenhandleiding 2x16 Daderprofiel Dye kit #VOS-039 versie 1.0 Inhoud kit: 2 x 15 Dye profielen 2 x Daderprofiel 3 g agarose 20 ml TAE 100x Benodigdheden: Electroforese opstelling inclusief voeding

Nadere informatie

vrijdag 28 oktober :40:59 Nederland-tijd Moleculaire stoffen 4havo hoofdstuk 2; Chemie Overal

vrijdag 28 oktober :40:59 Nederland-tijd Moleculaire stoffen 4havo hoofdstuk 2; Chemie Overal + Moleculaire stoffen 4havo hoofdstuk 2; Chemie Overal + 2.2 Elektrisch geleidingsvermogen Demo 2.1 Geleidt stroom als vaste stof: ja / nee Geleidt stroom als vloeistof: ja/nee Opgebouwd uit welke atoomsoorten?

Nadere informatie

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte.

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte. 1 Materie en warmte Onderwerpen - Temperatuur en warmte. - Verschillende temperatuurschalen - Berekening hoeveelheid warmte t.o.v. bepaalde temperatuur. - Thermische geleidbaarheid van een stof. - Warmteweerstand

Nadere informatie

Diervoeders - Bepaling van sulfadimidine-na - HPLC. RSVnr A0148, DAMcode 0800302, editie nr. 4, 07-07-94; Bijlagen zijn niet bijgevoegd.

Diervoeders - Bepaling van sulfadimidine-na - HPLC. RSVnr A0148, DAMcode 0800302, editie nr. 4, 07-07-94; Bijlagen zijn niet bijgevoegd. Stofnaam Type methode Te onderzoeken in Minimum bepaalbaarheidsgrens Herhaalbaarheid Reproduceer-baarheid Categorie Titel Sulfadimidine-natrium HPLC Mengvoeders 20 mg/kg 7 % bij 200-600 mg/kg 1,5-2 x herhaalbaarheid

Nadere informatie

Excel. Inleiding. Het meest gebruikte spreadsheet programma is Excel.

Excel. Inleiding. Het meest gebruikte spreadsheet programma is Excel. Excel Inleiding Het woord computer betekent zoiets als rekenmachine. Daarmee is is eigenlijk aangegeven wat een computer doet. Het is een ingewikkelde rekenmachine. Zelf voor tekstverwerken moet hij rekenen.

Nadere informatie

Autogeen snijden. Het proces en de gassen

Autogeen snijden. Het proces en de gassen Laskennis opgefrist (nr. 36) Autogeen snijden. Het proces en de gassen Het autogeensnijden is in de metaalindustrie nog altijd het meest toegepaste thermische snijproces. Deze populariteit ontleent het

Nadere informatie

BEPALING VAN LASALOCID-NATRIUM IN DIERENVOEDERS (HPLC)

BEPALING VAN LASALOCID-NATRIUM IN DIERENVOEDERS (HPLC) Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Bestuur Laboratoria I-MET-FLVVT-005 I-MET-FLVVT-005 BEPALING VAN LASALOCID-NATRIUM IN DIERENVOEDERS (HPLC) Versie 04 Datum van toepassing 2014-01-27

Nadere informatie

[VERGIS(T) JE NIET] Een alternatief voor glycerol bij co-vergisting

[VERGIS(T) JE NIET] Een alternatief voor glycerol bij co-vergisting 2014 [VERGIS(T) JE NIET] Een alternatief voor glycerol bij co-vergisting Vergistingsinstallatie Echten Lisette van Dijken Merlinde Wobben V6b Begeleider: dhr. Brouwer Opdrachtgever: Waterschap Reest en

Nadere informatie

HOOFDSTUK 3. OVER VUUR

HOOFDSTUK 3. OVER VUUR 3.1 DE PROEVEN MET VUUR HOOFDSTUK 3. OVER VUUR 1. Voor deze proef heb je een waxinelichtje en een petrischaaltje (rond glazen schaaltje) nodig. Zet het waxinelichtje in het petrischaaltje. Steek deze aan.

Nadere informatie

Enquête (uitgewerkt in procenten en aantallen)

Enquête (uitgewerkt in procenten en aantallen) Enquête (uitgewerkt in procenten en aantallen) schooljaar 2013-2014 aantal enquêtes verstuurd 15 / 100% aantal enquêtes retour 12 / 80 % Naam oude basisschool Theresia VMBO basis VMBO kader VMBO gemengd

Nadere informatie

HEREXAMEN EIND MULO tevens IIe ZITTING STAATSEXAMEN EIND MULO 2009

HEREXAMEN EIND MULO tevens IIe ZITTING STAATSEXAMEN EIND MULO 2009 MNSTERE VAN ONDERWJS EN VOLKSONTWKKELNG EXAMENBUREAU HEREXAMEN END MULO tevens e ZTTNG STAATSEXAMEN END MULO 2009 VAK : NATUURKUNDE DATUM : VRJDAG 07 AUGUSTUS 2009 TJD : 7.30 9.30 UUR DEZE TAAK BESTAAT

Nadere informatie

3. Structuren in de taal

3. Structuren in de taal 3. Structuren in de taal In dit hoofdstuk behandelen we de belangrijkst econtrolestructuren die in de algoritmiek gebruikt worden. Dit zijn o.a. de opeenvolging, selectie en lussen (herhaling). Vóór we

Nadere informatie

OPDRACHTKAART. Thema: Multimedia/IT. Audio 4. Digitaliseren MM-02-10-01

OPDRACHTKAART. Thema: Multimedia/IT. Audio 4. Digitaliseren MM-02-10-01 OPDRACHTKAART MM-02-10-01 Digitaliseren Voorkennis: Je hebt Multimedia-opdrachten 1 tot en met 3 en audio-opdracht 1 t/m 3 (MM-02-03 t/m MM-02-09) afgerond. Intro: Geluid dat wij horen is een analoog signaal.

Nadere informatie

Kernvraag: Hoe kun je dingen warm houden?

Kernvraag: Hoe kun je dingen warm houden? Kernvraag: Hoe kun je dingen warm houden? Naam leerling: Klas: http://www.cma-science.nl Activiteit 1 Hoe kun je dingen warm maken 1. Stel je voor dat je de temperatuursensor zo warm mogelijk moet maken

Nadere informatie

5 Water, het begrip ph

5 Water, het begrip ph 5 Water, het begrip ph 5.1 Water Waterstofchloride is een sterk zuur, het reageert als volgt met water: HCI(g) + H 2 0(I) Cl (aq) + H 3 O + (aq) z b Hierbij reageert water als base. Ammoniak is een zwakke

Nadere informatie

Grafieken maken met Excel

Grafieken maken met Excel Grafieken maken met Excel Mooie plaatjes met Microsoft Excel 4 HAVO en 5 VWO Grafieken maken met Excel. Inleiding. Bij de practica moet je regelmatig een grafiek tekenen. Tot nu toe deed je dat waarschijnlijk

Nadere informatie

Woudschoten Werkgroep Biodiesel. Wim Buijs, Jet-Net DSM Nederland, TU Delft Jacob Kappe, Oranje Nassau College Zoetermeer Mark de Niet, TU Delft

Woudschoten Werkgroep Biodiesel. Wim Buijs, Jet-Net DSM Nederland, TU Delft Jacob Kappe, Oranje Nassau College Zoetermeer Mark de Niet, TU Delft Woudschoten Werkgroep Biodiesel Wim Buijs, Jet-Net DSM Nederland, TU Delft Jacob Kappe, ranje Nassau College Zoetermeer Mark de Niet, TU Delft verzicht Werkgroep 1. Biodiesel op het NC (Jacob Kappe; zie

Nadere informatie

1 Chloorfenolen Interne standaard: middel: hexaan; met cleanup en derivatisering met azijnzuuranhydride.

1 Chloorfenolen Interne standaard: middel: hexaan; met cleanup en derivatisering met azijnzuuranhydride. Bijlage 6 bij de Regeling milieukwaliteitseisen gevaarlijke stoffen oppervlaktewateren: Informatie over gangbare analysemethoden voor individuele stoffen en stofgroepen waarvoor in bijlage 1 milieukwaliteitseisen

Nadere informatie

Kernvraag: Kun je je gevoel geloven?

Kernvraag: Kun je je gevoel geloven? Kernvraag: Kun je je gevoel geloven? Naam leerling: Klas: http://www.cma-science.nl Activiteit 1 Gevoelstemperatuur Voor dit onderzoekje heb je drie pannen nodig. Eentje met koud water, een met lauwwarm

Nadere informatie

Bloed en Donatie over bestanddelen, functie en veiligheid

Bloed en Donatie over bestanddelen, functie en veiligheid Bloed en Donatie over bestanddelen, functie en veiligheid Jaarlijks doneren ongeveer vierhonderdduizend mensen bloed bij Sanquin, de Nederlandse Bloedbank. Het gedoneerde bloed wordt voor verschillende

Nadere informatie

AAN DE SLAG Arbeid verricht door de wrijvingskracht (thema 1)

AAN DE SLAG Arbeid verricht door de wrijvingskracht (thema 1) Arbeid verricht door de wrijvingskracht (thema 1) Is de arbeid die moet verricht worden op een voorwerp om dat voorwerp over een afstand h omhoog te brengen, afhankelijk van de gevolgde weg? Kies een van

Nadere informatie

Meetapparatuur en interpretatie meetgegevens

Meetapparatuur en interpretatie meetgegevens Meetapparatuur en interpretatie meetgegevens 1 Waarom meten? Explosie- en brandgevaar Risico -> bevolking (< Evacuatie?) Milieu Gezondheid brandweerpersoneel Gevaar voor verstikking 2 BASISBEGRIPPEN: EXPLOSIE

Nadere informatie

BEPALING VAN DOXYCYCLINE, TETRACYCLINE, OXYTETRACYCLINE EN CHLOORTETRACYCLINE IN

BEPALING VAN DOXYCYCLINE, TETRACYCLINE, OXYTETRACYCLINE EN CHLOORTETRACYCLINE IN Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Bestuur Laboratoria I-MET-FLVVT-091 I-MET-FLVVT-091 BEPALING VAN DOXYCYCLINE, TETRACYCLINE, OXYTETRACYCLINE EN CHLOORTETRACYCLINE IN DIERENVOEDERS

Nadere informatie

1976-90 Bbw april 1976

1976-90 Bbw april 1976 W E R K D O C U M E N T HET BEPALEN VAN DE SAMENSTELLING VAN HET GAS DAT ONTSTAAT ALS GEVOLG VAN BIOLOGISCHE ACTIVITEIT IN HET WATER VAN HET VELUWEMEER door., P.R.J. Ceelen 1976-90 Bbw april 1976 I,,.

Nadere informatie

Vast-vloeistof extractie met een Soxhlet-apparaat en vloeistof-vloeistof extractie met een scheitrechter

Vast-vloeistof extractie met een Soxhlet-apparaat en vloeistof-vloeistof extractie met een scheitrechter Vast-vloeistof extractie met een Soxhlet-apparaat en vloeistof-vloeistof extractie met een scheitrechter Extractie Men spreekt van extractie als men uit een vast of vloeibaar mengsel één van de componenten

Nadere informatie

Samenvatting Zure gassen zijn veelvuldig aanwezig in verschillende concentraties in industriële gassen. Deze moeten vaak verwijderd worden vanwege corrosie preventie, operationele, economische en/of milieu

Nadere informatie

Van STIP chromatografie naar SPE extractie is een kleine stap...

Van STIP chromatografie naar SPE extractie is een kleine stap... Van STIP chromatografie naar SPE extractie is een kleine stap... Als het verhaal in het vorige extract begrepen is dan klinkt de titel van dit hoofdstuk niet zo vreemd. Uitgelegd is dat de zure/neutrale

Nadere informatie

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE SPREEKBEURT 1/8 Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE Q8KPE is gelegen in Rotterdam Europoort. De locatie Europoort heeft de grootste haven ter wereld waar veel producten worden gemaakt en verhandeld. Voor

Nadere informatie

GC of HPLC, that s the question?!

GC of HPLC, that s the question?! GC of HPLC, that s the question?! door Ir. Nico Vonk Avans+ Breda. Toepassingsgebied van de chromatografische technieken WP HT- GC Monster matrix Mengbaarheid met de mobiele fase (HPLC) Vluchtig (GC,

Nadere informatie

Lief Dagboek, 11 augustus Harry kwam opeens opdagen en ik liet hem het eiland zien. Hij is zo lief en begripvol. Ik kon het niet helpen en

Lief Dagboek, 11 augustus Harry kwam opeens opdagen en ik liet hem het eiland zien. Hij is zo lief en begripvol. Ik kon het niet helpen en Wie van de drie? Introductie De twintigjarige Sophie weet niet wie haar vader is. Het enige dat ze over haar vader weet, is dat het een zomerliefde van haar moeder Donna was en dat hij weg was voordat

Nadere informatie

vwo: Het maken van een natuurkunde-verslag vs 21062011

vwo: Het maken van een natuurkunde-verslag vs 21062011 Het maken van een verslag voor natuurkunde, vwo versie Deze tekst vind je op www.agtijmensen.nl: Een voorbeeld van een verslag Daar vind je ook een po of pws verslag dat wat uitgebreider is. Gebruik volledige

Nadere informatie

Afbeelding 12-1: Een voorbeeld van een schaakbord met een zwart paard op a4 en een wit paard op e6.

Afbeelding 12-1: Een voorbeeld van een schaakbord met een zwart paard op a4 en een wit paard op e6. Hoofdstuk 12 Cartesische coördinaten 157 Hoofdstuk 12 CARTESISCHE COÖRDINATEN In dit hoofdstuk behandelen we: Het Cartesisch coördinatenstelsel De X-as en de Y-as De commutatieve eigenschap van optellen

Nadere informatie

Gastlessen ARBO en Veiligheid, Lorentz Casimir Lyceum, Eindhoven

Gastlessen ARBO en Veiligheid, Lorentz Casimir Lyceum, Eindhoven Gastlessen ARBO en Veiligheid, Lorentz Casimir Lyceum, Eindhoven dd. 20 en 21 oktober 2008, door Johan Klootwijk (WAG p 4.18, tel 44735) en Eugene Timmering (WAG p 4.10, tel: 43836) Philips Research. Plan

Nadere informatie

INTRODUCTIECURSUS BOUWCHEMIE HOOFDSTUK 5: ORGANISCHE CHEMIE

INTRODUCTIECURSUS BOUWCHEMIE HOOFDSTUK 5: ORGANISCHE CHEMIE INTRODUCTIECURSUS BOUWCHEMIE HOOFDSTUK 5: ORGANISCHE CHEMIE OVERZICHT 1. Structuur van het koolstofatoom 2. Isomerie 3. De verzadigde koolwaterstoffen of alkanen 4. De alkenen 5. De alkynen 6. De alcoholen

Nadere informatie

Hopbitterheid. Wat is de juiste methode om de hopbitterheid te berekenen?

Hopbitterheid. Wat is de juiste methode om de hopbitterheid te berekenen? Hopbitterheid Wat is de juiste methode om de hopbitterheid te berekenen? Het eenvoudige antwoord op bovenstaande vraag is: die is er niet. De vraag kwam naar voren toen bleek dat mijn brouwrekenprogramma

Nadere informatie

De Reizende DNA-labs. 2-3 uur practicum met inleidende en afsluitende lessen voor docent

De Reizende DNA-labs. 2-3 uur practicum met inleidende en afsluitende lessen voor docent De Reizende DNA-labs 2-3 uur practicum met inleidende en afsluitende lessen voor docent Brug tussen biologie en scheikunde op school en de life sciences Leerlingen gaan zelf aan de slag met de nieuwste

Nadere informatie

Glazen, kokers en tennisballen

Glazen, kokers en tennisballen Glazen, kokers en tennisballen Door: Famke Michielsen, Frédérique Mulder, Maud de Ruiter en Mila Smit Utrechts Stedelijk Gymnasium 1 Inhoud Voorwoord Instapopdracht 1 Instapopdracht 2 Verkenning van eindopdracht

Nadere informatie

Jeugdproject Geheim van de Ekeko op de Professor Waterinkschool te Amsterdam 1

Jeugdproject Geheim van de Ekeko op de Professor Waterinkschool te Amsterdam 1 Jeugdproject Geheim van de Ekeko op de Professor Waterinkschool te Amsterdam 1 Verslag: Raoul Papavoine, 12 september 2007 School: Professor Waterinkschool, Moreelsestraat 19, 1071 BJ Amsterdam, 020-6798627

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN. Tentamen OGO Fysisch Experimenteren voor minor AP (3MN10) Tentamen Inleiding Experimentele Fysica (3AA10)

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN. Tentamen OGO Fysisch Experimenteren voor minor AP (3MN10) Tentamen Inleiding Experimentele Fysica (3AA10) TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Tentamen OGO Fysisch Experimenteren voor minor AP (3MN10) Tentamen Inleiding Experimentele Fysica (3AA10) d.d. 30 oktober 2009 van 9:00 12:00 uur Vul de presentiekaart

Nadere informatie

Thermische Desorptie als alternatief voor Solventextractie

Thermische Desorptie als alternatief voor Solventextractie Perspectieven in de Organische Milieuanalyse Grobbendonk - 14 oktober 2005 Thermische Desorptie als alternatief voor Solventextractie Dr. Gilbert Desmet Vlaamse Milieumaatschappij Labo Gent Krijgslaan

Nadere informatie

4 Vergelijkingen. Verkennen. Theorie en Voorbeelden

4 Vergelijkingen. Verkennen. Theorie en Voorbeelden 4 Vergelijkingen Verkennen www.math4all.nl MAThADORE-basic HAVO/VWO 4/5/6 VWO wi-b Werken met formules Vergelijkingen Inleiding Verkennen Theorie en Voorbeelden www.math4all.nl MAThADORE-basic HAVO/VWO

Nadere informatie

Ik besloot te verder te gaan en de zeven stappen naar het geluk eerst helemaal af te maken. We hadden al:

Ik besloot te verder te gaan en de zeven stappen naar het geluk eerst helemaal af te maken. We hadden al: Niet meer overgeven Vaak is de eerste zin die de klant uitspreekt een aanwijzing voor de hulpvraag. Paula zat nog maar net toen ze zei: ik ben bang om over te geven. Voor deze angst is een mooie naam:

Nadere informatie

a.roland holst c ollege QUEST een avontuurlijke zoektocht...

a.roland holst c ollege QUEST een avontuurlijke zoektocht... a.roland holst c ollege QUEST een avontuurlijke zoektocht... de uitdaging... Hallo, ik ben Hanna. Dit jaar ben ik begonnen aan QUEST. QUEST past prima bij mij. Dat denk ik zelf, dat denken mijn ouders

Nadere informatie

Stel je meet calcium bij 423 nm met een acethyleen-lucht vlam van 2400 K. Hoe groot is dan de verhouding N 1/N 0?

Stel je meet calcium bij 423 nm met een acethyleen-lucht vlam van 2400 K. Hoe groot is dan de verhouding N 1/N 0? Hoofdstuk 10 Atomaire emissiespectrometrie bladzijde 1 Opgave 1 Stel je meet calcium bij 423 nm met een acethyleen-lucht vlam van 2400 K. Hoe groot is dan de verhouding N 1/N 0? h: 6,626 10-34 Ts c: 2,998

Nadere informatie

INHOUDSTAFEL IN TE VULLEN PRACTICAVERSLAGEN

INHOUDSTAFEL IN TE VULLEN PRACTICAVERSLAGEN 1 INHOUDSTAFEL IN TE VULLEN PRACTICAVERSLAGEN VERSLAG PRACTICUM 1: VASTE EN VLOEIBARE ZEEP UIT OLIËN BEREIDEN 5 1 DOELSTELLING 5 2 PRINCIPE EN PROCEDURE 5 3 REACTIEVERGELIJKINGEN 6 4 OPSTELLING 6 5 WAARNEMINGEN

Nadere informatie

Almelo, 8 juli 2015. En dat is niet zo makkelijk voor iedereen want de meeste kinderen zijn gewend aan school, vrienden, azc, enz, enz.

Almelo, 8 juli 2015. En dat is niet zo makkelijk voor iedereen want de meeste kinderen zijn gewend aan school, vrienden, azc, enz, enz. Almelo, 8 juli 2015 Onderwerp: Moeilijk verhuizen! Beste heer/mevrouw Ik ben (...) Ik ben 14 jaar oud. Ik woon met mijn ouders en mijn 2 kleine broertjes in azc Almelo. In deze vakantie moeten er ongeveer

Nadere informatie

Methaan, ethaan en etheen in grondwater

Methaan, ethaan en etheen in grondwater Compendium voor monsterneming en analyse in uitvoering van het Materialendecreet en het Bodemsaneringsdecreet Methaan, ethaan en etheen in grondwater Versie oktober 2012 CMA/7/A.6 Inhoud INHOUD 1 Doel

Nadere informatie

DRAAGBARE GASDETECTIE APPARATUUR DRÄGER PROEFBUISJES P.

DRAAGBARE GASDETECTIE APPARATUUR DRÄGER PROEFBUISJES P. Reeds miljoenen keer gebruikt: de Dräger korte termijn detector buisjes hebben zich wereldwijd bewezen als een zeer rendabel en betrouwbare manier voor het meten van gas. Rendable, betrouwbare manier om

Nadere informatie

0,8 = m / 350 1 = m / 650

0,8 = m / 350 1 = m / 650 EXTRA De dichtheid van een mengsel 39 a 1L = 1000 ml 1% is dus 10 ml 35% is dan 350 ml Zo kan het ook: (1000 / 100) x 35 = 350 ml alcohol (en dus 1000-350 = 650 ml water) b alcohol water m =? V = 350 cm

Nadere informatie

Over gewicht Bepaling van de dichtheid van het menselijk lichaam.

Over gewicht Bepaling van de dichtheid van het menselijk lichaam. Over gewicht Bepaling van de dichtheid van het menselijk lichaam. Inleiding. In het project Over gewicht worden gewichtige zaken op allerlei manieren belicht. In de wiskundeles heb je aandacht besteed

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

BEPALING VAN RUW VET IN DIERENVOEDERS

BEPALING VAN RUW VET IN DIERENVOEDERS Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Bestuur Laboratoria 2015/I-MET-055/LAB/FLVVT BEPALING VAN RUW VET IN DIERENVOEDERS Versie 05 In toepassing vanaf 30/04/2015 Verantwoordelijke

Nadere informatie