ISO/IEC BiSL ASL

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ISO/IEC 38500 BiSL ASL"

Transcriptie

1 nformatevoorzenng Een vergeljkng ISO/IEC BSL ASL ISO/IEC 38500, BSL en ASL kunnen een grote rol spelen n het professonalseren van de nformatevoorzenng, eder model vanut hun egen doelstellng en kracht. Ze kunnen prma naast elkaar worden gebrukt. Dat zou elke organsate dan ook egenljk moeten doen. Machteld Mejer en Mark Smalley In 2008 verscheen een neuwe ISO-norm, de ISO/IEC 38500:2008. Het s een norm voor de Corporate Governance of Informaton Technology. De norm postoneert zch zowel aan de vraagkant als de aanbodkant van nformatedensten, dt n tegenstellng tot normen zoals ISO/IEC :2005, NEN 3434:2007 en ISO/IEC 12207:2008, de alleen gercht zjn op nterne en externe leverancers van IT-densten. BSL (Busness nformaton Servces Lbrary) s een framework dat explcet voor de vraagkant ontworpen s en rchtljnen geeft voor zowel governance, als utvoerng van de nformatevoorzenng. Het ljkt daardoor op het eerste gezcht grote raakvlakken te hebben met de ISO-norm, waardoor het nteressant s te weten n hoeverre de norm en dt framework over dezelfde dngen gaan en elkaar aanvullen. ASL (Applcaton Servces Lbrary) behandelt de sturng van een organsate de applcatedensten verleent en kjkt dus naar governance vanut het oogpunt van de aanbeder van nformatedensten. Omdat ASL en BSL op elkaar aansluten en dus bede met governance van doen hebben, worden ze alle twee n de vergeljkng meegenomen (ze fguur 1). De ISO/IEC norm s n Nederland mnder bekend. Daarom gaan we her wat deper n op de nhoud daarvan dan op de nhoud van BSL en ASL. Deze frameworks worden n grote ljnen bekend verondersteld. ISO/IEC 38500:2008 De ISO/IEC 38500:2008-norm s gebaseerd op een aantal bronnen, n het bjzonder op de Australsche AS 8015:2005-norm. De norm s prmar gercht op drectes van nformate gebrukende organsates (en ook op degenen de hen n dezen advseren, nformeren en ondersteunen), met de bedoelng hen te helpen met doeltreffend, doelmatg en acceptabel gebruk van IT n hun organsates. Onder gebruk van IT wordt verstaan plannng, ontwkkelng, beheer en toepassng van IT gercht op de behoeften van de busness. De norm bestaat ut dre delen: Scope, Framework en Gudance. In deze dredelng worden enkele bassprncpes n steeds meer detal behandeld. De norm kan worden toegepast bj organsates van verschllende grootte en typerng, zowel proft als non-proft. ISO omvat governance (maar net en utvoerng) van zowel vraag als aanbod van IT-densten (ntern en extern). Essenteel s het ondersched tussen governance en. Management omvat de maatregelen en processen de nodg zjn om de strategsche doelen van de organsate te realseren. Deze doelen en de bjbehorende beledsmatge randvoorwaarden zjn vastgesteld door de drecte, de vervolgens bewaakt dat heraan wordt voldaan. Aanvullend op dt aansturen en montoren van het omvat governance ook het nhoudeljk 42

2 Samenvattng De ISO norm s een norm voor de Corporate Governance of Informaton Technology, BSL en ASL zjn publeke standaarden voor het nrchten van busnessnformate respecteveljk applcate. De doelgroep en de doelstellngen van alle dre zjn verschllend. ISO s bedoeld voor de drecte en ASL en BSL meer voor de managers. Alle dre hebben hun dudeljke meerwaarde. evalueren van deze doelen en randvoorwaarden. Hoewel de norm net drect op het taakgebed s gercht, moet worden opgemerkt dat managers een belangrjke rol vervullen omdat zj doelen en randvoorwaarden van de drecte aanvaarden en erover rapporteren. In het kader van governance doen managers mmers het volgende: ze advseren en ondersteunen drectes; ze voorzen drectes van nformate en mplementeren de doelen de drectes aangeven; ze zjn veelal degenen de beledsvoorstellen aandragen; ze voeren bepaalde governancetaken namens drectes ut. Scope van de norm Op het ttelblad van de ISO norm staat dat het een norm s voor de Corporate Governance of Informaton Technology. Dat klnkt dudeljk, maar toch kun je je twee dngen afvragen: Corporate: welk bedrjf? Informaton Technology: wat valt daaronder? vraagorgansate utvoerng vraagorgansate BSL vraag drecte(s) ISO/IEC IT-organsate utvoerng IT-organsate aanbod ASL Fguur 1. Scope van de dre modellen Corporate In meer dan 80 procent van de tekst van de norm wordt her het bedrjf bedoeld dat nformate nodg heeft, n onze termen de busness, de vraagkant van IT ofwel demand. Het gaat nameljk steeds over de IT de de organsate nodg heeft om haar werk te kunnen doen. De organsate s any company, dus elk wllekeurg bedrjf, bnnen de overhed of commerceel, klen of groot. Daarbj kan de aanbodkant van IT door dezelfde organsate worden utgevoerd of kan de IT zjn geoutsourcet. Informaton Technology IT wordt beschreven als Resources requred to acqure, process, store and dssemnate nformaton en omvat zowel nformate- als communcatetechnologe. Het s net helder of daar de net-geautomatseerde nformatevoorzenng ook geheel of gedeelteljk onder valt. Er worden geen voorbeelden n de rchtng genoemd. De ervarng leert echter dat het strakke ondersched tussen nformatevoorzenng (IV) en IT (de geautomatseerde IV) dat n Nederland gebrukeljk s, lang net overal zo wordt gehanteerd. Het s dus mogeljk dat net-geautomatseerde IV deels onder IT wordt verstaan. De norm ljkt dus te gaan over de vraag hoe een organsate ervoor zorgt dat de ondersteunng door (geautomatseerde) IV adequaat s en tevens tot aan de top van de organsate bestuurljk verankerd s. De norm stelt daarbj ook esen aan de IT en deze esen gaan ver, zeker als IT net ntern n de organsate belegd s. Een aantal esen s zodang gercht op de managers van de IT, dat deze net kunnen worden opgelegd aan de managers van het bedrjf als ze hun IT geoutsourcet hebben. In dat geval moeten deze esen n het contract met de leverancer van IT-densten worden geborgd. 43

3 nformatevoorzenng Zes prncpes De norm geeft aan dat er zes bassprncpes nodg zjn om ervoor te zorgen dat de IT-ondersteunng van een bedrjf adequaat s. Deze prncpes, de door de drecte van een bedrjf moeten worden gehanteerd, beschrjven net hoe je dngen moet doen, maar wel waar een organsate aan moet voldoen. Volgens de opstellers van de norm gaat ISO/ IEC vooral over het gedrag van mensen bnnen een organsate dat nodg s om succesvol van IT gebruk te maken. De prncpes zjn: 1. Responsblty verantwoordeljkhed: alle opstellen IV-organsatestratege opstellen nformatestratege bepalen ketenontwkkelngen stratege nrchtng IV-functe bepalen technologeontwkkelngen nformatelfecycle nformateportfolo relatemgmt. gebrukersorgansate leverancers ketenpartners plannng & control fnanceel nformatecoördnate behoefte contract gebruksbeheer wjzgngenbeheer gebrukersondersteunng beheer bedrjfsnformate bepalen bedrjfsprocesontwkkelngen functonaltetenbeheer specfceren vormgeven net-geautomatseerde IV operatonele ICT-aansturng transte voorbereden transte toetsen en testen Fguur 2. BISL, model voor busnessnformate 44

4 betrokkenen, zowel supply (IT-aanbeders) als demand (busness), moeten hun verantwoordeljkheden kennen en nemen ten aanzen van de IT. 2. Strategy stratege: busnessplannen moeten afgestemd zjn op IT-mogeljkheden en alle IT bnnen een organsate moet de hudge en toekomstge busness ondersteunen. 3. Acquston verwervng: alle IT-nvesterngen moeten worden gedaan op bass van een busnesscase; er zou geregeld moeten worden nagegaan of de utgangspunten nog steeds kloppen. 4. Performance prestate: de prestates van de IT-systemen moeten leden tot busnessvoordelen en daarom s het nodg dat IT de busness adequaat ondersteunt. 5. Conformance conformtet, nalevng: IT-systemen moeten eraan bjdragen dat kan worden aangetoond dat bedrjfsprocessen voldoen aan wet- en regelgevng; ook de IT zelf dent zch te houden aan wetteljke veresten en afgesproken nterne regels. 6. Human behavour menseljk gedrag: IT moet erop gercht zjn dat er voldoende rekenng wordt gehouden met de menseljke factor en de behoeften van de mensen n het proces. organzaton cycle account & market defnton servce delvery defnton suppler defnton capabltes defnton technology defnton contract plannng & control beheer gebruksondersteunng contnuïtetsbeheer confguratebeheer operatonele ICT-sturng Fguur 3. ASL, model voor applcate applcatons cycle customer organzaton strategy ICT developments strategy applcaton portfolo applcaton lfe cycle customer envronment strategy fnanceel kwaltets leverancers onderhoud/verneuwng ontwerp mpactanalyse realsate mplementate wjzgngenbeheer programmabeheer & dstrbute testen 45

5 nformatevoorzenng Deze prncpes worden n de norm eerst heel kort en daarna stuk voor stuk utgebreder behandeld. Bj deze beschrjvng lopen esen aan de busness en aan IT wat door elkaar. Verder s de utdepng van een onderwerp op het eerste gezcht net altjd geheel n ljn met het bovenlggende prncpe. BSL BSL s een publeke standaard voor busnessnformate (operatoneel functoneel beheer plus nformate). BSL geeft nvullng aan processen en actvteten de noodzakeljk zjn om de nformatevoorzenng vanut gebrukers- en bedrjfsoptek te sturen. Het s een samenhangend framework met aandacht voor zowel utvoerende, sturende en rchtnggevende processen als hun onderlnge relates (ze fguur 2). ASL ASL s een publeke standaard voor applcate. ASL geeft nvullng aan processen en actvteten de noodzakeljk zjn om applcates goed te kunnen beheren en onderhouden, net alleen vandaag maar ook overmorgen. Net als BSL s ook ASL een samenhangend framework met aandacht voor zowel utvoerende, sturende en rchtnggevende processen als hun onderlnge relates (ze fguur 3). In dt artkel wordt gerefereerd aan ASL 2, de neuwe verse van het framework. Mappng van ISO op BSL en ASL De ISO norm geeft aan dat drecteuren van een organsate dre taken hebben (ze fguur 4): a. het hudge en toekomstge gebruk van IT evalueren; b. het opstellen en mplementeren van plannen en beled aansturen om ervoor te zorgen dat de IT de busnessdoelen ondersteunt; c. montoren n hoeverre het beled wordt gevolgd en de prestates van de IT voldoen aan de plannen. esen aan de busness aansturen plannen beled IT-projecten evalueren voorstellen montoren prestates conformtet IT-operate behoeften van de busness Fguur 4. Model voor corporate governance van IT In fguur 5 worden deze dre drectetaken vergeleken met de onderwerpen van de processen van BSL en ASL. De dre drectetaken zjn n de norm verder vertaald naar een aantal rchtljnen aan de hand van de hervoor besproken zes prncpes. Zowel de drectetaken (ze fguur 5) als deze rchtljnen (ze fguur 6) zjn n dt artkel gerelateerd aan BSL- en ASL-processen de kunnen helpen nvullng te geven aan de genoemde taken en rchtljnen. BSL, ASL en ISO beschrjven alle dre wat je moet doen en net hoe je het moet doen. BSL beschrjft dat vanut het oogpunt van het bedrjf dat nformate als bedrjfsmddel nzet, ASL vanut het oogpunt van een van de nterne of externe IT-denstverleners en ISO vooral vanut het eerste gezchtspunt, maar tevens vanut het tweede. Vandaar ook dat de vergeljkng zch utstrekt over zowel BSL als ASL. In de twee mddelste kolommen van fguren 5 en 6 wordt aangegeven n welke BSL- en ASLprocessen dezelfde wat-elementen aan de orde komen de ISO vraagt n zjn rchtljnen. Ut de vergeljkng bljkt dudeljk dat de meeste prncpes en rchtljnen ut de norm thushoren op het rchtnggevende nveau van BSL en ASL. Dt s op zch net onverwacht, want de drecte van een organsate beweegt zch vooral op strategsch nveau. 46

6 prncpe ISO gerelateerde BSL-processen a Evalueren van hudg en toekomstg gebruk van IT Evaluate van het IT-gebruk door de drecte van de vraagorgansate nformate portfolo nformate lfecycle b Aansturen van het opstellen en mplementeren van plannen en beled zodat IT de busnessdoelen ondersteunt Het door de drecte van de vraagorgansate laten opstellen van beledsplannen nformate portfolo nformate lfecycle stratege nrchtng IV-functe c Montoren n hoeverre het beled wordt gevolgd en de prestates van de IT voldoen aan de plannen Montorng van de IT-prestates vndt plaats Fguur 5. Taken van de drecte en BSL/ASL gerelateerde ASL-processen Evaluate door de drecte van de IT-organsate servce delvery defnton Beled maken dat erop gercht s dat IT de densten aanbedt de de vraagorgansate nodg heeft servce delvery defnton Zorgen dat de applcates toegevoegde waarde bljven hebben applcaton portfolo applcaton lfecycle De verantwoordeljkhed voor de delvery lgt n de praktjk en conform ASL wel degeljk bj anderen dan de busnessdrecteuren (hoewel dat van de norm net mag) Conformerng van IT aan externe verplchtngen s mede de verantwoordeljkhed van IT zelf en wordt gemontord n ondersteunng vanut BSL-processen Input voor de evaluates door de drecte van de vraagorgansate komt vanut de processen (toekomstg gebruk): alle processen bnnen het cluster opstellen nformatestratege (hudg gebruk): operatonele ICT-aansturng gebrukersondersteunng Het maken van beledsplannen vndt ook plaats fnanceel plannng en control (provde tmely nformaton) (mnder langetermjnplannen): voorbereden transte transte (bede.v.m. transte van projecten) wjzgngenbeheer specfceren (bede.v.m. mpactanalyses) Of aansturen van dergeljke plannen onder ISO valt, s net helemaal helder Input komt vanut operatonele ICT-aansturng gebruksondersteunng ondersteunng vanut ASL-processen Input voor de evaluates door de drecte van vraag- en aanbodorgansate komt vanut de processen applcaton portfolo applcaton lfecycle ICT developments strategy de processen bnnen organzaton cycle Input voor beledsplannen komt met name vanut de sturende processen Input komt vanut plannng en control fnanceel Deze sturende processen krjgen op hun beurt nput vanut alle utvoerende processen 47

7 nformatevoorzenng Bnnen een aantal BSL- en ASL-processen op sturend en utvoerend nveau worden actvteten utgevoerd de de drecte dent te besturen. Om een overzcht te krjgen van de processen en actvteten waar vooral op gestuurd moet worden n het kader van governance, zjn deze n de twee rechterkolommen van de bede fguren aangegeven. Deze actvteten zelf maken geen deel ut van de zaken de de norm graag aanwezg zou zen en de n de rchtljnen zjn beschreven. De rchtljnen gaan alleen over de sturng op drectenveau. De prncpes en rchtljnen van de norm hebben regelmatg te maken met menseljk gedrag. Het gaat eerder over kennen de mensen het beled? dan over wat s het beled? of er moet beled zjn. Egenljk besteden BSL en ASL vrj weng aandacht aan de wjze waarop beled en stratege naar de medewerkers worden gebracht. De nvalshoek waarmee naar governance wordt gekeken s dus nogal verschllend wanneer we enerzjds naar ISO en anderzjds naar BSL en ASL kjken. Overeenkomsten en verschllen De ISO norm geeft een moo overzcht van punten waar drecteuren en managers van een (vraag)organsate aandacht aan moeten besteden bj het gebruk van IT. Een aantal rchtljnen beschrjft ook wat het IT- moet doen. Hermee wordt de norm op deze punten mnder toepasbaar voor organsates waar de IT s geoutsourcet, omdat de verantwoordeljkhed voor het IT-beled dan net bj de vraagorgansate lgt. Op deze punten s de norm wel goed brukbaar voor IT-bedrjven en managers van IT-afdelngen. De verantwoordeljkheden van het IT- worden dudeljker. Wanneer BSL wordt ngevoerd op volwassenhedsnveau 2-3, zjn er voldoende handvatten aanwezg om nvullng te geven aan een groot deel van de rchtljnen van ISO In de praktjk ze je echter dat organsates meestal begnnen met het toepassen van BSL op het utvoerende nveau. En het zjn just de actvteten op het rchtnggevende en sturende nveau de nvullng geven aan de meeste rchtljnen ut de norm. Daarbj lgt de aandacht van de norm meer op de aanpak en de verantwoordeljkhed, en de aan- dacht van de frameworks meer op de nhoud van de actvteten. Wat ISO toevoegt aan BSL: De ISO-norm concentreert zch op één onderwerp, governance, en zet rchtljnen daarvoor moo op een rjtje. Bj BSL zjn de onderwerpen verspred over het hele model en vanut een ander perspectef beschreven. Voldoen aan esen van governance wordt steeds belangrjker, dus heeft zo n overzcht dudeljk meerwaarde. BSL gaat net echt n op verantwoordeljkheden van de drecte, terwjl dat de kern s van ISO ISO gaat meer n op de zachte factoren de ook belangrjk zjn bj het mplementeren van governance. Wat BSL toevoegt aan ISO 38500: BSL bedt een totaaloverzcht van de actvteten (net alleen governance maar ook sturende en utvoerende actvteten) de aan de busnesskant moeten gebeuren om tot een goede nformatevoorzenng te komen. Het beperkt zch net tot IT, maar neemt ook de net-geautomatseerde IV mee. Er s een helderdere schedng van de verantwoordeljkheden van vraag en aanbod (demand en supply). Ook voor de IT-gerchte rchtljnen geldt: als ASL s ngevoerd op nveau 2-3, kan nvullng worden gegeven aan een groot deel van de zaken waar de IT-drecte toezcht op dent te houden. Maar n dt geval s het gros van de rchtljnen n de norm terug te brengen tot slechts een paar processen van ASL: de processen n het cluster Applcatons Cycle Management, een paar processen ut Organzaton Cycle Management, kwaltets en contract. Het s vanut ons Nederlandse gezchtspunt, waarn we vraag en aanbod graag dudeljk scheden, jammer dat n deze norm (net als ITIL) de verantwoordeljkheden van de drecte van de vraagorgansate en de van de aanbodorgansate (n- dan wel extern) wat door elkaar lopen. De drecte van een organsate de haar IT heeft geoutsourcet, heeft nauweljks grp op het beled van de IT-leverancers de zj nhuurt. Hun managers zjn net rechtstreeks aan te sturen, alleen ndrect va contracten, maar de gaan over het algemeen net n op de maner waarop het van een leverancer handelt. Daar- 48

8 prncpe ISO gerelateerde BSL-processen gerelateerde ASL-processen ondersteunng vanut BSL-processen ondersteunng vanut ASL-processen 1 responsblty Indvduen en groepen bnnen de organsate begrjpen en accepteren hun verantwoordeljkheden ten aanzen van zowel het leveren van als de vraag naar IT. Zj de verantwoordeljk zjn voor het nemen van actes zjn daartoe ook bevoegd Het kenbaar maken van het beled s net een onderwerp van BSL, maar het beleggen van verantwoordeljkheden wel opstellen IV-organsatestratege Het kenbaar maken van het beled s net een onderwerp van ASL Verantwoordeljkheden worden vastgesteld n: relate gebrukersorgansate leverancers (schedng verantwoordeljkheden met IT) 2 strategy De busnessstratege van de Het opstellen van een busnessstratege Busnessstratege van de organsate De lnk tussen busnessstratege en de organsate houdt rekenng met s geen onderdeel van busnessnformate wordt alleen gezen als nput voor competentes van IT komt aan bod n: de hudge en toekomstge competentes van IT. De en dus ook net van BSL IT-plannen Strategsche plannen bnnen IT leverancers strategsche plannen voor de IT IV-beled en -stratege worden opgesteld worden opgesteld voor de Daarnaast worden plannen opgesteld n: voldoen aan de hudge en toekomstge behoeften van de busnessstratege van de organsate n: stratege nrchtng IV-functe (o.a. leverancersselecte) nformate portfolo nformate lfecycle nformatecoördnate Utgangspunt bj BSL s dat de (geautomatseerde en net-geautomatseerde) IV aanslut op de wensen en esen vanut de bedrjfsvoerng, maar de beïnvloedng van de bedrjfsvoerng als gevolg van IT-mogeljkheden wordt mnder explcet geadresseerd IT-ondersteunng en de IT-organsate: applcaton portfolo applcaton lfecycle account & market defnton servce delvery defnton plannng en control (jaarplannen IV) Montorng ( 3.3) vndt ook plaats n: wjzgngenbeheer fnanceel 3 acquston IT-nvesterngen worden Beslutvormng over IT-nvesterngen Applcate beslut net Vraagstukken de her een rol spelen zjn: gedaan om de juste redenen, vndt mede plaats n over de IT-nvesterngen van de welke leverancers, densten, contracten, op bass van een passende en fnanceel (op bass van busness, dus s het geen onderwerp opdrachten voortdurende analyse waarbj gedegen busnesscases) bnnen ASL busnesscase dudeljk en transparant Daarnaast vndt beslutvormng over de montorng van de prestates beslutvormng plaatsvndt. toekomst van de IV plaats n: Betrokken processen: Er s een goede balans tussen nformate portfolo baten, kansen, kosten en nformate lfecycle rsco s, zowel op de korte als de lange termjn 4 performance IT kan de organsate In de norm worden geen dudeljke ondersteunen en densten rchtljnen op rchtnggevend nveau leveren op de nveaus en met benoemd de kwaltet de nodg zjn om Betrokken processen op de andere aan de hudge en toekomstge nveaus: busnessveresten te voldoen plannng en control Maar ook: fnanceel Voor het leveren van de juste densten etc. lgt ook een verantwoordeljkhed n het IT-domen zelf; relevante ASL-processen de goed ngercht moeten zjn: plannng en control mpactanalyse contnuïtetsbeheer nformate portfolo nformate lfecycle leverancers fnanceel Betrokken processen op utvoerend nveau: beheer bedrjfsnformate (.v.m. data accuracy) operatonele ICT-aansturng wjzgngenbeheer (rsco s van wjzgngen n kaart brengen d.m.v. het laten utvoeren van gedegen mpactanalyses) 5 conformance IT leeft alle verplchte wet- en regelgevng na. Beled en utvoerng worden dudeljk gedefneerd, geïmplementeerd en toegepast Een aantal rchtljnen wordt net afgedekt door BSL, zoals erop toezen dat IT ethsch werkt. Verder vndt de drecte sturng op de IT net plaats door de busnessdrecte maar door het IT- De rol van het bedrjf s met name toezchthoudend. Dus gaat het erom de juste esen te stellen en vast te leggen Relevante processen: operatonele ICT-aansturng In het proces leverancers moet worden vastgesteld of leverancers het kunnen IT s over het algemeen zelf verantwoordeljk voor het naleven van verplchte wet- en regelgevng. ASL (en ITIL) kunnen ervoor zorgen dat n de IT-organsate aan de esen wordt voldaan: en ook: contnuïtetsbeheer IT moet ook toezen op nalevng Geen specfeke processen 6 human behavour IT-beled, utvoerng en beslutvormng Her wordt gedoeld op de esen aan het Relevant zjn her de esen aan het Een bjdrage kan komen ut: houden rekenng met gedrag van en het welbevnden van gedrag van en het welbevnden van menseljk gedrag, nclusef de gebrukers en IT ers. Dat her een de betrokken IT ers. Drecteaandacht hudge en groeende stratege voor aanwezg moet zjn, wordt hervoor zt net n het ASL-framework behoeften van alle mensen n net behandeld n BSL het proces Fguur 6. Prncpes van ISO en BSL/ASL (waar esen worden gesteld aan de kwaltet van de organsate, dus ook de medewerkers) gebrukersondersteunng (communcate naar gebrukers) vormgeven NGIV (heldere procedures) voorbereden transte (opledngen) toetsen en testen In het proces specfceren zouden ook deze esen aan bod moeten komen, maar de staan net helder n BSL benoemd Verantwoordeljkheden ten aanzen van leveren van IT worden vastgesteld n: Ondersteunng vanut: de overge ACM-processen gebruksondersteunng De processen n applcatons cycle leveren nput over de kwaltet van de bestaande IT en mogeljkheden voor de neuwe IT aan de vraagorgansate Alle processen leveren n prncpe een bjdrage onder auspcën van de sturende processen Geen specfeke processen Bnnen ASL kun je denken aan processen als: capabltes defnton mplementate 49

9 nformatevoorzenng door zal het van een bedrjf dat IT heeft utbesteed, noot volledg kunnen voldoen aan de norm. Omdat de norm net bedoeld s voor certfcerng, s dat overgens geen onoverkomeljk probleem. Concluses De doelstellngen van de ISO-norm en van de bede frameworks zjn zodang verschllend dat ze egenljk net echt vergeljkbaar zjn. Alle dre hebben hun dudeljke meerwaarde. ISO geeft aan waar een drecte aan moet denken en hoe zj moet handelen bj het sturen op de (geautomatseerde) nformatevoorzenng. BSL en ASL geven een utgebred overzcht van actvteten de moeten worden utgevoerd om tot een goede nformatevoorzenng te komen en deze n stand te houden, met een nadruk op de sturng daarop. ISO s dus bedoeld voor de drecte en ASL en BSL zjn veel meer bedoeld voor de managers (en de medewerkers). Ook s de schedng n vraag en aanbod n ASL en BSL helder aangegeven, terwjl dat n de norm net zo s. Alle dre kunnen een grote rol spelen n het professonalseren van de nformatevoorzenng, vanut hun egen doelstellng en kracht. Ze kunnen prma naast elkaar worden gebrukt. Dat zou elke organsate dan ook egenljk moeten doen. Lteratuur ISO/IEC (2008). ISO/IEC 38500:2008, Corporate Governance of Informaton Technology. Pols, R. van der (2009). ASL 2: een framework voor applcate. Zaltbommel: Van Haren Publshng. Pols, R. van der, R. Donatz & F. van Outvorst (2005). BSL, een framework voor functoneel beheer en nformate. Zaltbommel: Van Haren Publshng.»ISO 38500, ASL en BSL kunnen prma naast elkaar worden gebrukt«dr. Machteld Mejer s zelfstandg expert-consultant en traner en neemt deel aan enkele werkgroepen van de ASL BSL Foundaton. E-mal: Mark Smalley s verantwoordeljk voor nternatonale zaken bj de ASL BSL Foundaton en s prncpal consultant bj Capgemn. E-mal: Revewer Wjnand Westerveld 50

Applicatieportfoliomanagement

Applicatieportfoliomanagement governance Applcateportfolomanagement Governance zet applcatebeheer op scherp Nu applcates steeds nauwer verweven zjn met bedrjfsprocessen, s een gestructureerde aanpak van het applcatebeheer noodzakeljk,

Nadere informatie

Zo krijg je wél grip op IT-investeringen

Zo krijg je wél grip op IT-investeringen T-servcemanagement Zo krjg je wél grp op T-nvesterngen ntegrate van applcate- en projectportfolomanagement Met één druk op de knop een overzcht genereren van alle T-projecten en bjbehorende applcates (of

Nadere informatie

Ontvlechting van ICT vereist nieuwe samenwerking

Ontvlechting van ICT vereist nieuwe samenwerking Behoefte aan Archtectuur Lfecycle Management Ontvlechtng van ICT verest neuwe samenwerkng Bnnen de ICT s sprake van verzulng van zowel de systemen als het voortbrengngsproces. Dt komt doordat de ICT n

Nadere informatie

Een levensloopregeling voor software

Een levensloopregeling voor software Een levensloopregelng voor Neuwe benaderng - en nformatebevelgng De gebruker van een nformatesysteem streeft naar contnuïtet. De ongestoorde werkng van s hervoor essenteel. Maar wat weet de gebruker van

Nadere informatie

In vier stappen naar een succesvolle informatievoorziening

In vier stappen naar een succesvolle informatievoorziening In ver stappen naar een succesvolle Meer toegevoegde waarde van IT voor de busness IT wordt dkwjls ervaren als net aanslutend op de wensen van de busness en net strategsch voor de organsate. Er gaat veel

Nadere informatie

De convergentie van ITIL V3 en COBIT 4.1

De convergentie van ITIL V3 en COBIT 4.1 softwareontwkkelng bedrjfsprocessen De convergente van ITIL V3 en COBIT 4.1 Raamwerken meer complementar Vorg jaar s een neuwe verse verschenen van de twee bekende en veel gebrukte nternatonale raamwerken

Nadere informatie

One size fits not all

One size fits not all archtectuur One sze fts not all Methoden voor enterprsearchtectuur Welke maner van archtectuur bedrjven past het best bj een organsate? Een (onderzoeks)rchtng om meer grp te krjgen op bepalende factoren

Nadere informatie

effectief inzetten? Bert Dingemans

effectief inzetten? Bert Dingemans archtectuur Is meten weten? Kwaltateve en kwanttateve analyse n archtectuurmodellen Kwaltateve en kwanttateve analyses kunnen de denstverlenng van de enterprsearchtect verbeteren. Toch s de nzet van deze

Nadere informatie

officiële bijdrage aan het CMMI. Jan Jaap Cannegieter

officiële bijdrage aan het CMMI. Jan Jaap Cannegieter Nederlandse bjdrage aan offcële CMM CMMI-s De Nederlandse stchtng SPIder heeft s ontwkkeld voor het CMMI, verschllende routes door het CMMI voor het oplossen van bepaalde problemen of het halen van bepaalde

Nadere informatie

De waarde van de CIO

De waarde van de CIO organsatestructuur De waarde Model voor de toegevoegde waarde In de afgelopen decenna s de rol van IT n de bedrjfsvoerng steeds groter geworden. Door het toenemende belang van IT neemt ook de nvloed en

Nadere informatie

ARU. ;ijniv-ersitejt. e 3 ndhov (2007.050) TEM. niet uitleenbaar

ARU. ;ijniv-ersitejt. e 3 ndhov (2007.050) TEM. niet uitleenbaar ARU 27 TEM (27.5) ;jnv-erstejt e 3 ndhov F net utleenbaar Colofon Ttel Onderzoek naar Rollen en Rolcombnates bj lokale Rabobanken l onderttel Afstudeeropdracht Verse, datum 27 augustus 27 Samengesteld

Nadere informatie

Beheren onder architectuur

Beheren onder architectuur topc beheerarchtectuur Zonder besturng wordt IT noot een enabler Beheren onder archtectuur Bnnen veel bedrjven s men op drectenveau eager om strategsch te denken als het gaat om (neuwe) producten en densten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvattng (Dutch summary) Gezondhedszorg s kostbaar en wordt steeds duurder onder nvloed van een toenemende en veranderende vraag naar zorg door een vergrjzende samenlevng, toenemende vraag

Nadere informatie

De enterprisearchitect als coach

De enterprisearchitect als coach archtectuur De enterprsearchtect als coach Naar een vloeende samenwerkng tussen enterprseen projectarchtecten Grotere organsates kennen vaak een (te strkte) schedng tussen enterprse- en projectarchtecten.

Nadere informatie

EH SmartView. Een slimme kijk op risico s en mogelijkheden. www.eulerhermes.nl. Monitoring van uw kredietverzekering. Euler Hermes Online Services

EH SmartView. Een slimme kijk op risico s en mogelijkheden. www.eulerhermes.nl. Monitoring van uw kredietverzekering. Euler Hermes Online Services EH SmartVew Euler Hermes Onlne Servces Een slmme kjk op rsco s en mogeljkheden Montorng van uw kredetverzekerng www.eulerhermes.nl EH SmartVew Montor uw rsco s en maak onmddelljk gebruk van neuwe kansen

Nadere informatie

Beroepsregistratie en vooraanmelden voor beroepsregistratie. in de jeugdhulp en jeugdbescherming

Beroepsregistratie en vooraanmelden voor beroepsregistratie. in de jeugdhulp en jeugdbescherming Beroepsregstrate en vooraanmelden voor beroepsregstrate n de jeugdhulp en jeugdbeschermng Inhoudsopgave Werk jj n de jeugdhulp of jeugdbeschermng? Bjvoorbeeld n de ggz? Ben je socaal werker? Of begeled

Nadere informatie

Toelichting advies gemeenteraad bij aanvraag aanwijzing als lokale publieke media-instelling

Toelichting advies gemeenteraad bij aanvraag aanwijzing als lokale publieke media-instelling B000012403 25 ĩ O Toelchtng adves gemeenteraad bj aanvraag aanwjzng als lokale publeke meda-nstellng Ì...Ï 1. Algemeen De wetgever heeft gekozen voor een s ys teem waarbj per gemeente, voor de termjn van

Nadere informatie

De kloof: welke kennis heeft een opdrachtgever nodig?

De kloof: welke kennis heeft een opdrachtgever nodig? projectmanagement Goed opdrachtgeverschap De kloof: welke kenns heeft een opdrachtgever nodg? Een van de redenen waarom projecten net succesvol zjn s de kloof tussen opdrachtgever en opdrachtnemer. Om

Nadere informatie

3.7.3 Welke meetinstrumenten zijn geschikt voor het vastleggen van motorische vaardigheden?

3.7.3 Welke meetinstrumenten zijn geschikt voor het vastleggen van motorische vaardigheden? 3. Dagnostek 3.7. Hoe meet je verbeterng of verslechterng n het dageljks functoneren met betrekkng tot de mobltet (ztten, staan, lopen, verplaatsen) bj CP? 3.7.3 Welke meetnstrumenten zjn geschkt voor

Nadere informatie

zijn, kunnen we stellen dat de huidige analyses vooral toegespitst zijn op een ordergerichte situatie.

zijn, kunnen we stellen dat de huidige analyses vooral toegespitst zijn op een ordergerichte situatie. 1\1. H. CORBEY El'\ R. A JAT\SEJ'\ FLEXBLTET EN LOGSTEKE KOSTEN DE LOGSTEKE GELDSTROOMDAGt LOGSTEKE KOSTEN Voor het onderzoek 'Logsteke geldsrroomdagnose' zjn verschllendc utgangspunten geformuleerd. Ten

Nadere informatie

EH SmartView. Een slimme kijk op risico s en opportuniteiten. www.eulerhermes.be. Monitoring van kredietverzekering. Euler Hermes Online Services

EH SmartView. Een slimme kijk op risico s en opportuniteiten. www.eulerhermes.be. Monitoring van kredietverzekering. Euler Hermes Online Services EH SmartVew Euler Hermes Onlne Servces Een slmme kjk op rsco s en opportunteten Montorng van kredetverzekerng www.eulerhermes.be De voordelen van EH SmartVew De juste nformate op het juste moment helder

Nadere informatie

Process mining: leuk voor de liefhebber of noodzaak?

Process mining: leuk voor de liefhebber of noodzaak? process mnng Process mnng: leuk voor de lefhebber of noodzaak? Pledoo voor een breder draagvlak en toepassng n de audtpraktjk Process mnng toepassen n de audtpraktjk. Waarom zouden we dat wllen? En wat

Nadere informatie

D-1029 DGG (INTERN) Betuweroute. Ministerie van Verkeer en Waterstaat

D-1029 DGG (INTERN) Betuweroute. Ministerie van Verkeer en Waterstaat D-029 DGG (NTERN) Betuweroute Mnstere van Verkeer en Waterstaat Organsateontwkkelng Betuweroute Ontwerp van de projectorgansate tjdens de utvoerngsfase f nhoudsopgave.. nledng 2. Ontwerpprncpes 3. Projectdrecte

Nadere informatie

Digitale Atlas Europa en de Digitale Agenda

Digitale Atlas Europa en de Digitale Agenda Europa Bevorderng van vertrouwen n en deelname aan dgtale wereld Dgtale Atlas Europa en de Dgtale Agenda De Dgtale Atlas Europa, bestaand ut dertg natonale atlassen, heeft als doel een beeld te schetsen

Nadere informatie

6. Behandeling van kinderen met spastische cerebrale parese gericht op verbetering van handvaardigheid

6. Behandeling van kinderen met spastische cerebrale parese gericht op verbetering van handvaardigheid 6. Behandelng van knderen met spastsche cerebrale parese gercht op verbeterng van handvaardghed 6.1.Wat s de meerwaarde van oefentherape bj de behandelng van knderen met spastsche CP op vaardghedsnveau

Nadere informatie

Hoe toekomstvast is de gemeentelijke midofficearchitectuur?

Hoe toekomstvast is de gemeentelijke midofficearchitectuur? archtectuur Het mdoffce concept van GEMMA Hoe toekomstvast s de gemeenteljke mdoffcearchtectuur? Bj het realseren van de elektronsche overhed spelen de gemeenten een voorhoederol. Rchtnggevend daarbj s

Nadere informatie

SERVICESFORTINET PRE PRE PRE SALES SALES

SERVICESFORTINET PRE PRE PRE SALES SALES SERVICE The tme you need SERVICESFORTINET Presales Support - Consultancy - Testapparatuur, Demo s en Plots - Wreless Ste Survey - Tranngen Installate Servce - Onderhoudscontracten - Telemarketng Al deze

Nadere informatie

- 2 - Datum vergadenn Nota openbaar: ľľo 9. Verzoek toepassing regeling Rood voor Rood met gesloten beurs op de locatie Scharlebeltweg 1 te Nijverdal

- 2 - Datum vergadenn Nota openbaar: ľľo 9. Verzoek toepassing regeling Rood voor Rood met gesloten beurs op de locatie Scharlebeltweg 1 te Nijverdal - 2 - Nota Voor burgemeester en wethouders Nummer: 4INT05600 IIIIIIlllllllllIIIIIIIIIIIlllllllllllllllll Onderwerp: Datum vergadenn Nota openbaar: ľľo 9 Gemeente Hellendoorn DEC. 20W Verzoek toepassng

Nadere informatie

Operational excellence vereist excellente procesondersteuning

Operational excellence vereist excellente procesondersteuning bedrjfsvoerng Operatonal excellence verest excellente procesondersteunng Esen aan bedrjfsvoerngssystemen worden steeds hoger Organsates moeten tegenwoordg hun processen goed geregeld hebben. Om deze operatonal

Nadere informatie

ALCOHOLKENNIS DOORGESPEELD

ALCOHOLKENNIS DOORGESPEELD Al cohol kenn s door gespeel d Eval uat eal cohol voor l cht ng doorpeer sopf est val s ALCOHOLKENNIS DOORGESPEELD Evaluate alcoholvoorlchtng door peers op festvals December 2005 INTRAVAL Gronngen-Rotterdam

Nadere informatie

Praktijkboek De knop om!

Praktijkboek De knop om! Praktjkboek De knop om! Maak uw organsate energebewust >> Duurzaam, Agrarsch, Innovatef en Internatonaal ondernemen De knop om! Maak uw organsate energebewust Voorwoord Bnnen bedrjven en nstellngen wordt

Nadere informatie

opleidingen Creditmanagement en activabeleid (13 dagen) ook modulair te volgen Risico-analyse (*) (1 dag)

opleidingen Creditmanagement en activabeleid (13 dagen) ook modulair te volgen Risico-analyse (*) (1 dag) Academy for Credt Management 2005 - bron van deskundghed opledngen OPLEIDINGSINSTITUUT ERKEND DOOR DE VLAAMSE OVERHEID EEN INITIATIEF VAN GRAYDON BELGIUM NV UITBREIDINGSTRAAT 84-B1 TE 2600 BERCHEM 18E

Nadere informatie

Handreiking Behorende bij Verslag over de Uitvoering Abw, IOAW, IOAZ en WIK 2003

Handreiking Behorende bij Verslag over de Uitvoering Abw, IOAW, IOAZ en WIK 2003 Handrekng Behorende bj Verslag over de Utvoerng Abw, IOAW, IOAZ en WIK 2003 Inhoud Onderdeel A Beeld omtrent de wetsutvoerng Verantwoordng omtrent tekortkomngen rechtmatghed Inledng 3 1. Verantwoordng

Nadere informatie

I I i I I I 1 I I 1 I I I I f i

I I i I I I 1 I I 1 I I I I f i f 2.3 Kwaltetsdag Rjkswaterstaat 998 "Goed utbesteden, Nu en Na 2000" 95 (2) woensdag, 2 december 999 RA Congrescentrum, Amsterdam D 0 C (bblotheek en documentate) ~s?- Denst Weg- en Waterbouwkunde ^3b^

Nadere informatie

Privaat-gestuurde Gebiedsontwikkeling

Privaat-gestuurde Gebiedsontwikkeling Prvaat-gestuurde Gebedsontwkkelng Sturng, Samenwerkng & Effecten n Nederland en Engeland Dr. r. E.W.T.M. Heurkens Prvaat-gestuurde Gebedsontwkkelng Sturng, Samenwerkng & Effecten n Nederland en Engeland

Nadere informatie

AUDIT FACILITY MANAGEMENT

AUDIT FACILITY MANAGEMENT Mnstere van Verkeer en Waterstaat. Rjkswaterstaat, stafdenst Audt RWS AUDT FACLTY MANAGEMENT drs. P. Kool drs..e. Leene Stafdenst Audt RWS 's-gravenhage, jun 999 waterstaat nent&te! /Fex. 070-3513003 Audt

Nadere informatie

Heerhugowaard Stad van kansen

Heerhugowaard Stad van kansen Heerhugowaard Stad van kansen Bestuursdenst I adves aan Burgemeester en Wethouders Reg.nr: BW 13-0415 Sector/afd.: SO/OV Portefeullehouder: S. Bnnendjk Casenr.: Cbb130383 Steller/tst.: E. Brujns Agenda:

Nadere informatie

Forse besparing op telefonie

Forse besparing op telefonie KleurRjk dgtale neuwsbref voor medewerkers van Koraal Groep - februar 2015 Verder n deze neuwsbref: The Thunderbes maken razendsnel naam op nternet Forse besparng op telefone RvB en RvT bezoeken Berkenhofcollege

Nadere informatie

Biesbosch verdient het!

Biesbosch verdient het! Besbosch verdent het! Ontwkkelscenaro s - Endadves - Utgevoerd n opdracht van: Parkschap De Besbosch Opgesteld door: Buck Consultants Internatonal Njmegen, 14 oktober 2013 Voorwoord Snds medo jul 2013

Nadere informatie

Feestelijke opening nieuwe woningen bij Op de Bies

Feestelijke opening nieuwe woningen bij Op de Bies KleurRjk dgtaal magazne voor medewerkers van Koraal Groep - 2015 - Nr. 6 Verder n dt magazne: Neuwe aanpak leerwerkbedrjven Feesteljke openng neuwe wonngen bj Op de Bes RICHTPUNT 2015: een neuwe kjk op

Nadere informatie

Pagina 0 van 37 VADEMECUM ZORG OP ONZE SCHOOL. 09/374 05 00 schoolsint-maria-aalter@taborscholen.be www.taborscholen.be

Pagina 0 van 37 VADEMECUM ZORG OP ONZE SCHOOL. 09/374 05 00 schoolsint-maria-aalter@taborscholen.be www.taborscholen.be Pagna 0 van 37 VADEMECUM ZORG OP ONZE SCHOOL Taborschool Snt-Mara-Aalter-Brug 09/374 05 00 schoolsnt-mara-aalter@taborscholen.be www.taborscholen.be Pagna 1 van 37 NIVEAU 1. ALGEMENE ZORG... 2 1.1. KENMERKEN

Nadere informatie

Deze factsheet ouderen en eenzaamheid is een gezamenlijke uitgave van GGD Midden-Nederland en Schakels, adviesbureau voor welzijn en zorg.

Deze factsheet ouderen en eenzaamheid is een gezamenlijke uitgave van GGD Midden-Nederland en Schakels, adviesbureau voor welzijn en zorg. Deze factsheet ouderen en eenzaamhed s een gezamenljke utgave van GGD Mdden-Nederland en Schakels, advesbureau voor welzjn en zorg. Inhoud Informateblad Wat s eenzaamhed? Wat veroorzaakt eenzaamhed? Overge

Nadere informatie

Cloudproviders. in kaart gebracht. Wie biedt welke wolk QUADRANT COMMUNICATIONS. De Standaard. Page 1 / 7 SILICON GROUP 26135

Cloudproviders. in kaart gebracht. Wie biedt welke wolk QUADRANT COMMUNICATIONS. De Standaard. Page 1 / 7 SILICON GROUP 26135 Auxpress Page: 7 n Dgtale wolk Crculaton: 107603 631dd6 1768 We bedt welke wolk Cloudprovders n kaart gebracht Auxpress Chaussée de Wavre 1945 Waversesteenweg B 1160 Bruxelles/Brussel T +32(0)2 514 64

Nadere informatie

organisatieverandering

organisatieverandering busness IT algnment De dynamek van organsateveranderng en de mpact op nformate management Een andere kjk op busness IT algnment Dverse nterne en externe factoren bepalen hoe nformate wordt ngezet om de

Nadere informatie

Gemeentefonds verevent minder dan gedacht

Gemeentefonds verevent minder dan gedacht Gemeentefonds verevent mnder dan gedacht Maarten A. Allers Drecteur COELO en unverstar hoofddocent aan de Rjksunverstet Gronngen De rjksutkerng aan gemeenten wordt verdeeld op bass van utgangspunten de

Nadere informatie

Nota van B&W. onderwerp Uitrol gemeentelijk hondenbeleid in overig deel Nieuw-Vennep. Portefeuilehouder S. Bak, drs. Th.L.N.

Nota van B&W. onderwerp Uitrol gemeentelijk hondenbeleid in overig deel Nieuw-Vennep. Portefeuilehouder S. Bak, drs. Th.L.N. gemeente Haarlemmermeer Nota van B&W onderwerp Utrol gemeenteljk hondenbeled n overg deel Neuw-Vennep Portefeulehouder S. Bak, drs. Th.L.N. Weterngs ollegevergaderng 5 november 20 3 nlchtngen A. Monster

Nadere informatie

Mens en organisatie in de perfect storm van digitalisering

Mens en organisatie in de perfect storm van digitalisering Inzcht n de dgtale Mens en organsate n de perfect storm van dgtalserng Iedereen heeft te maken met de dgtalserng van onze maatschappj. Door de enorme groe van beschkbare nformate, aangewakkerd door technologe,

Nadere informatie

Bronnen & Methoden bij Marktscan medischspecialistische zorg 2015

Bronnen & Methoden bij Marktscan medischspecialistische zorg 2015 Bronnen & Methoden bj Marktscan medschspecalstsche zorg 2015 Hoofdstuk 2: Wachttjden voor medsch specalstsche zorg Ontwkkelng van wachttjden Voor de wachttjdanalyses s gebruk gemaakt van gegevens afkomstg

Nadere informatie

Privaat-gestuurde Gebiedsontwikkeling

Privaat-gestuurde Gebiedsontwikkeling Prvaat-gestuurde Gebedsontwkkelng Sturng, Samenwerkng & Effecten n Nederland en Engeland Dr. r. E.W.T.M. Heurkens Prvaat-gestuurde Gebedsontwkkelng Sturng, Samenwerkng & Effecten n Nederland en Engeland

Nadere informatie

Wmo inzicht. Scharnieren in de regio: Zuid Oost Brabant. december 2014 nummer 15. ⓮ Cliënt in. In dit e-zine: ⓬ Over de grenzen.

Wmo inzicht. Scharnieren in de regio: Zuid Oost Brabant. december 2014 nummer 15. ⓮ Cliënt in. In dit e-zine: ⓬ Over de grenzen. Wmo nzcht Gehandcaptenzorg Neuwe Stjl december 2014 nummer 15 ❸ Scharneren n de rego: Zud Oost Brabant In dt e-zne: Rdderkerk over de grenzen heen ❺ Aan de keukentafel met: Marga de Goej, wethouder gemeente

Nadere informatie

Reinier van der Kuij

Reinier van der Kuij 03 2014 Wonngcorporates en Vastgoedontwkkelng: Ft for Use? Rener van der Kuj Wonngcorporates en Vastgoedontwkkelng: Ft for Use? Rener van der Kuj Technsche Unverstet Delft, facultet Bouwkunde, afdelng

Nadere informatie

GEMEENTE HELLEN DOORN lichand.: 1 FEB 2013. A1 B Stuk itreťw.: Werkpr.. Kopie aan: Archief' ü 1 N reeks/vlvcrtr.:

GEMEENTE HELLEN DOORN lichand.: 1 FEB 2013. A1 B Stuk itreťw.: Werkpr.. Kopie aan: Archief' ü 1 N reeks/vlvcrtr.: 13INK00403 mn 11 Mnstere van Bnnenlandse Zaken en Konnkrjksrelates > Retouradres Postbus 200112500 EA Den Haag Burgemeesters Wethouders Gemeenteraadsleden Overhedsmedewerkers GEMEENTE HELLEN DOORN lchand.:

Nadere informatie

Bureau of lessenaar. Een onderzoek naar de meting van bureaucratie in onderwijsinstellingen. Definitief eindrapport

Bureau of lessenaar. Een onderzoek naar de meting van bureaucratie in onderwijsinstellingen. Definitief eindrapport Bureau of lessenaar Een onderzoek naar de metng van bureaucrate n onderwjsnstellngen Defntef endrapport Opdrachtgever: Mnstere van Onderwjs, Cultuur en Wetenschap ECORYS Arbed & Socaal Beled Jos Blank

Nadere informatie

CAO. Gehandicaptenzorg

CAO. Gehandicaptenzorg 2016 CAO Gehandcaptenzorg Vragen en contact Vragen van werkgevers Voor vragen op het gebed van de nterpretate/toepassng van de CAO kunnen georganseerde werkgevers (leden) zch wenden tot: Verengng Gehandcaptenzorg

Nadere informatie

Bestemmingsplan Groene Kruisweg te Albrandswaard 3 mei 2011 PvN Peter J. van Nederpelt p.van.nederpelt@ooms.com (010)424 88 25 (010)424 88 89

Bestemmingsplan Groene Kruisweg te Albrandswaard 3 mei 2011 PvN Peter J. van Nederpelt p.van.nederpelt@ooms.com (010)424 88 25 (010)424 88 89 r^ooms.com Ooms Makelaars Bedrjfshusvestng B.V. Maaskade 113 Postbus 24040 3007 DA Rotterdam Telefoon (010) 424 88 88 Fax (010) 424 88 89 Het College van B&W van de Gemeente Albrandswaard Postbus 1000

Nadere informatie

Gebiedsgericht Voorraadbeleid van Woningcorporaties. Een analyse van planningsbenaderingen in Vogelaarwijken. Arne van Overmeeren

Gebiedsgericht Voorraadbeleid van Woningcorporaties. Een analyse van planningsbenaderingen in Vogelaarwijken. Arne van Overmeeren 04 2014 Gebedsgercht Voorraadbeled van Wonngcorporates Een analyse van plannngsbenaderngen n Vogelaarwjken Arne van Overmeeren Gebedsgercht Voorraadbeled van Wonngcorporates Een analyse van plannngsbenaderngen

Nadere informatie

Proostwetering 24L 3543 AE Utrecht Phone +31 (0)30-241.60.30 Fax +31 (0)30-241.60.43 info@realxs.nl. Brochure NL versie.indd 1 24-11-2011 9:38:42

Proostwetering 24L 3543 AE Utrecht Phone +31 (0)30-241.60.30 Fax +31 (0)30-241.60.43 info@realxs.nl. Brochure NL versie.indd 1 24-11-2011 9:38:42 Proostweterng 24L 3543 AE Utrecht Phone +31 (0)30-241.60.30 Fax +31 (0)30-241.60.43 nfo@realxs.nl Brochure NL verse.ndd 1 24-11-2011 9:38:42 Inhoud Pagna 1. Inledng 3 2. Organsate & Tjdbalk 4 3. realxs

Nadere informatie

LUCIA MARTHAS. Institute for Performing Arts HBO MBO. Talent is only the starting point. Vooropleiding. Leerbedrijf.

LUCIA MARTHAS. Institute for Performing Arts HBO MBO. Talent is only the starting point. Vooropleiding. Leerbedrijf. LUCIA MARTHAS Insttute for Performng Arts Talent s only the startng pont - Irvng Berln - HBO MBO Vooropledng Leerbedrjf Onderwjsvse Voorwoord Het Luca Marthas Insttute for Performng Arts (LMIPA) s een

Nadere informatie

nota Ministerie van Defensie De Minister Definitieve appreciatie ongecontroleerde landing Scan Eag\e^gggg^op 26 September 2013

nota Ministerie van Defensie De Minister Definitieve appreciatie ongecontroleerde landing Scan Eag\e^gggg^op 26 September 2013 Mnstere van Defense thj\.";y/r' De Mnster nota Defnteve apprecate ongecontroleerde landng Scan Eag\e^gggg^op 26 September 2013 Referte(s): (a) Nota OOCL20132609-016-MM d.d. 26 September 2013 "Opleggen

Nadere informatie

7. Behandeling van communicatie en mondmotoriek

7. Behandeling van communicatie en mondmotoriek 7. Behandelng van communcate en mondmotorek 7.2. Slkstoornssen 7.2.3 Wat s de meerwaarde van enterale voedng (va PEG-sonde) ten opzcht van orale voedng bj knderen met CP met slkstoornssen wat betreft voedngstoestand,

Nadere informatie

~~i~il' 1025 VS Amsterdam. Geacht bestuur,

~~i~il' 1025 VS Amsterdam. Geacht bestuur, / - Mr. W. Nass Vrjstraat 2a Postbus 420 5600 AK Endhoven Tel 040-2445701 Fax 040-2456438 Advocatenkantoor Mr. W. Nass Het bestuur van de BOA. e-mal Neuwe Purrnerweg 12 na~kanooma.n 1025 VS Amsterdam nternet

Nadere informatie

Verslag Regeltechniek 2

Verslag Regeltechniek 2 Verslag Regeltechnek 2 Door: Arjan Koen en Bert Schultz Studenten Werktugbouw deeltjd Cohort 2004 Inhoudsogave Inledng blz. 3 2 Oen lus eerste-orde systeem blz. 4 3 Gesloten lus P-geregeld eerste orde

Nadere informatie

Vereniging van waterbedrijven in. Lobby Agenda 2014-2015

Vereniging van waterbedrijven in. Lobby Agenda 2014-2015 Verengng van waterbedrjven n Nederland Lobby Agenda 2014-2015 Neuwe Vewn-webste, neuws, standpunten en publcates beter toegankeljk Op 1 september s de neuwe webste van Vewn gelanceerd. De neuwe webste

Nadere informatie

Dit is de digitale schoolgids van R.K. basisschool St. Jacobusschool 2014-2015

Dit is de digitale schoolgids van R.K. basisschool St. Jacobusschool 2014-2015 Dt s de dgtale schoolgds van R.K. bassschool St. Jacobusschool 2014-2015 s t n p 5 v f 1 z k c o g 2 8 x u e d b r z l y g 6 4 m q h t 7 9 St. Jacobusschool schoolgds 2014-2015 3 schoolvakantes adressen

Nadere informatie

EVENT OVERDRACHT IN LAND- EN TUINBOUW

EVENT OVERDRACHT IN LAND- EN TUINBOUW 14 MAART 2014 KONING BOUDEWIJNSTADION EVENT OVERDRACHT IN LAND- EN TUINBOUW Infostands Indvdueel adves Workshops GRATIS EVENT overdrachtsplan fnancerng coachng talentenjacht emotes overdracht orënteren

Nadere informatie

Onderhoud en beheer van infrastructuur voor goederenvervoer

Onderhoud en beheer van infrastructuur voor goederenvervoer CE Oplossngen voor mleu, econome en en technologe Oude Oude Delft Delft 180 180 2611 HH Delft tel: tel: 015 0152 2150 150 150 fax: 015 2 150 151 fax: 015 2 150 151 e-mal: ce@ce.nl webste: e-mal: ce@ce.nl

Nadere informatie

Dit is de digitale schoolgids van. R.K. basisschool St. Jacobusschool

Dit is de digitale schoolgids van. R.K. basisschool St. Jacobusschool 2015 2016 Dt s de dgtale schoolgds van R.K. bassschool St. Jacobusschool St. Jacobusschool schoolgds 2015-2016 schoolvakantes adressen 2 Woord vooraf Voor u lgt onze schoolgds. Wj nformeren u met dt document

Nadere informatie

IKC-gids. Dit is de digitale schoolgids van. IKC Binnenstebuiten

IKC-gids. Dit is de digitale schoolgids van. IKC Binnenstebuiten IKC-gds 2015 2016 Dt s de dgtale schoolgds van IKC Bnnenstebuten IKC Bnnenstebuten nformategds 2015-2016 schoolvakantes adressen 2 Woord vooraf Beste ouders/verzorgers, Geachte ouders, verzorgers en andere

Nadere informatie

Dit is de digitale schoolgids van R.K. basisschool Sunte Werfert

Dit is de digitale schoolgids van R.K. basisschool Sunte Werfert Dt s de dgtale schoolgds van R.K. bassschool Sunte Werfert f 1 z s t k c o g n 2 8 x u e d b r z l y g 6 4 p v m q h t 7 9 Sunte Werfert schoolgds 2014-2015 3 schoolvakantes adressen 2 z x p 5 y 8 d Een

Nadere informatie

www.dtco.nl DLK Pro De all-round uitlee s apparatuur voor onderweg Maatwerk voor verschillende toepassingen

www.dtco.nl DLK Pro De all-round uitlee s apparatuur voor onderweg Maatwerk voor verschillende toepassingen www.dtco.nl DLK Pro De all-round utlee s apparatuur voor onderweg Maatwerk voor verschllende toepassngen Gewoon brljant, brljant eenvoudg DLK Pro s de productfamle van VDO, de neuwe standaards stelt voor

Nadere informatie

Gebruikershandleiding

Gebruikershandleiding Apex Dynamcs bv Churchlllaan 101 NL-5705 BK Helmond The Netherlands Tel. : +31 (0)492 509 995 Fax : +31 (0)492 509 997 E-mal : sales@apexdyna.nl Internet : www.apexdyna.nl Gebrukershandledng Planetare

Nadere informatie

Wmo inzicht. augustus 2014 nummer 13. ❸ De regio aan zet. In dit e-zine: ⓮ Over de grenzen. Gehandicaptenzorg Nieuwe Stijl. over de grenzen heen

Wmo inzicht. augustus 2014 nummer 13. ❸ De regio aan zet. In dit e-zine: ⓮ Over de grenzen. Gehandicaptenzorg Nieuwe Stijl. over de grenzen heen Wmo nzcht Gehandcaptenzorg Neuwe Stjl augustus 2014 nummer 13 ❸ De rego aan zet In dt e-zne: ❺ Aan de keukentafel met: Ells Jongerus en Caron Landzaat, ervarngsdeskundgen bj LFB ❻ Kennsmaken met Jantene

Nadere informatie

Beleggen in duurzame aandelen bij Robeco

Beleggen in duurzame aandelen bij Robeco Beleggen n duurzame aandelen bj Robeco Beleggen n duurzame aandelen bj Robeco Insttutonele beleggers staan voor tal van utdagngen. Zo leggen pensoendeelnemers, klanten en de samenlevng steeds meer druk

Nadere informatie

Minix 3. Andrew Tanenbaum

Minix 3. Andrew Tanenbaum Mnx 3 Velg en betrouwbaar besturngssysteem Mnx 3 s een neuw open source besturngssysteem voor de pc. Het systeem s klen van opzet en heeft een neuwe, modulare opbouw waardoor het net kwetsbaar s voor veel

Nadere informatie

Gemeentelijk Rioleringsplan 2009-2013 gemeente Den Helder

Gemeentelijk Rioleringsplan 2009-2013 gemeente Den Helder Stuknummer: bl09.0099 Gemeenteljk Rolerngplan 0 gemeente Den Helder gemeente Den Helder "\ v T&* I Gemeente Der Helder pempnteljk Rolenngplan v ^ > A090 Den Helder, aprl Gemeenteljk rolerngplan Den Helder

Nadere informatie

OPVOLGINGSONDERZOEK INZAKE DE AANBEVELINGEN DIE IN 2014 DOOR HET VAST COMITÉ P WERDEN GEFORMULEERD INZAKE DE EENHEDEN VAN GESPECIALISEERDE

OPVOLGINGSONDERZOEK INZAKE DE AANBEVELINGEN DIE IN 2014 DOOR HET VAST COMITÉ P WERDEN GEFORMULEERD INZAKE DE EENHEDEN VAN GESPECIALISEERDE OPVOLGINGSONDERZOEK INZAKE DE AANBEVELINGEN DIE IN 2014 DOOR HET VAST COMITÉ P WERDEN GEFORMULEERD INZAKE DE EENHEDEN VAN GESPECIALISEERDE INTERVENTIE VAN DE GEÏNTEGREERDE POLITIE Toezchtsonderzoek nr.

Nadere informatie

Toepassing: Codes. Hoofdstuk 3

Toepassing: Codes. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 3 Toepassng: Codes Als toepassng van vectorrumten over endge lchamen kjken we naar foutenverbeterende codes. We benutten slechts elementare kenns van vectorrumten, en van de volgende functe.

Nadere informatie

Jaarverslag 2013 i <

Jaarverslag 2013 i < Jaarverslag 2013 Voorut kjken In 2013 heeft het CBR weer goede resultaten geboekt. Zo zjn de resultaten van de examendvses en de klachtenregelng verbeterd. We kunnen zelfverzekerd voorut kjken naar het

Nadere informatie

Afhaling. Afhaling van gefrankeerde zendingen 1. Collect & Send 2. ATH (Afhaling ten Huize) 3. Transport (Afhaling per vrachtwagen)

Afhaling. Afhaling van gefrankeerde zendingen 1. Collect & Send 2. ATH (Afhaling ten Huize) 3. Transport (Afhaling per vrachtwagen) Afhalng Afhalng van gefrankeerde zendngen 1. Collect & Send. ATH (Afhalng ten Huze) 3. Transport (Afhalng per vrachtwagen) Afhalng van ongefrankeerde zendngen (Collect & Stamp) 1. Maxmaal volume en gewcht.

Nadere informatie

Uitgebreide aandacht warmtapwatersystemen. Door afnemende warmtevraag voor ruimteverwarming, neemt het belang van het

Uitgebreide aandacht warmtapwatersystemen. Door afnemende warmtevraag voor ruimteverwarming, neemt het belang van het NEN 5128: overzcht van rendementen Utgebrede aandacht warmtapwatersystemen Door afnemende warmtevraag voor rumteverwarmng, neemt het belang van het opwekkngsrendement voor warmtapwater toe. In de norm

Nadere informatie

Quality Cube 2013 05-03- 15. 1.Doel

Quality Cube 2013 05-03- 15. 1.Doel 05-0- 5 Qualty Cube 0 Overzcht Bun:nx Tranng & Consultancy W www.bun:nx.org T 060798066 E btc@bun:nx.org.doel u Onderzoek van kwaltetservarngen met betrekkng tot de gegeven zorg en ondersteunng (ervarngen

Nadere informatie

anwb.nl/watersport, de site voor watersporters

anwb.nl/watersport, de site voor watersporters Het s net zo gebrukeljk om voor klene jachten een sleepproef te laten utvoeren. Zo'n proef s duur en daardoor vaak net rendabel. Toch loont een sleepproef de moete. Aan de hand ervan kunnen bj voorbeeld

Nadere informatie

Cats. Den Haag, ~ '' Kenmerk: DGB 2010-423

Cats. Den Haag, ~ '' Kenmerk: DGB 2010-423 Cats Den Haag, ~ '' Kenmerk: DGB 2010-423 ] Motverng vanjhet beroepschrft n cassate (rolnummer 10/00158) tegen de utspraak van het Gerechtshof te Arnhem van 1 december 2009, nr. 08/00145, j j/ nzake SËËÊÊÊÈÈÊÈtemÈ

Nadere informatie

Inhoud leereenheid 1. Van informatiemodel naar informatiesysteem. Introductie 3. Leerkern 4. Terugkoppeling 25 Uitwerking van de opgaven 25

Inhoud leereenheid 1. Van informatiemodel naar informatiesysteem. Introductie 3. Leerkern 4. Terugkoppeling 25 Uitwerking van de opgaven 25 Inhoud leereenhed 1 Van nformatemodel naar nformatesysteem Introducte 3 Leerkern 4 1 Wat s model-drven development? 4 1.1 MDD voor gegevensntenseve toepassngen 4 1.2 Systeemgenerate 4 1.3 Informate, presentate

Nadere informatie

Collectiegebouw Museum Boijmans Van Beuningen definitief. Toornend Partners Royal Haskoning

Collectiegebouw Museum Boijmans Van Beuningen definitief. Toornend Partners Royal Haskoning Collectegebouw Museum Bojmans Van Beunngen defntef Toornend Partners Royal Haskonng Gemeente Rotterdam Stadsontwkkelng/dKC Datum: 20 februar 2013 VERANTWOORDING Inledng Dt Programma van Esen s het endproduct

Nadere informatie

Een herontwerp van de ordercyclus voor de uitlevering van verse snijbloemen

Een herontwerp van de ordercyclus voor de uitlevering van verse snijbloemen Een herontwerp van de ordercyclus voor de utleverng van verse snjbloemen Producte op prognose van boeketten en monobossen Bedrjfsbegeleder : Dhr. P. Swnkels Paul.Swnkels@jumbosupermarkten.nl 1 e TU/e begeleder

Nadere informatie

Middenkaderfunctionaris bouw & infra (Netwerkschool)

Middenkaderfunctionaris bouw & infra (Netwerkschool) Mddenkaderfunctonars bouw & nfra (Netwerkschool) MBO College voor Bouw, Infra & Intereur Door ondernemend te zjn krjg k meer verantwoordeljkhed. 2013-2014 BOL Nveau 4 Thorbeckelaan 184 Almelo Crebo: 22012

Nadere informatie

Waardeoverdracht. Uw opgebouwde pensioen meenemen naar uw nieuwe pensioenuitvoerder

Waardeoverdracht. Uw opgebouwde pensioen meenemen naar uw nieuwe pensioenuitvoerder Waardeoverdracht Uw opgebouwde pensoen meenemen naar uw neuwe pensoenutvoerder In deze brochure 3 4 5 6 Gefelcteerd! Een neuwe baan Wel of net kezen voor waardeoverdracht? Vergeljk de regelngen Hoe waardevast

Nadere informatie

Beperkt? Niet in de mode!

Beperkt? Niet in de mode! dgtale neuwsbref voor medewerkers van Koraal Groep - 2015 - Nr. 3 Verder n deze neuwsbref: De projecten van RICHTPUNT 2015 Beperkt? Net n de mode! Vrenden van De Hondsberg ontvangen groot bedrag En nog

Nadere informatie

Traverse. Betere verkeerslichtenregelingen met minder inspanningen

Traverse. Betere verkeerslichtenregelingen met minder inspanningen Traverse Nummer 37, jun 2015 Betere verkeerslchtenregelngen met mnder nspannngen Persoonljk contact onmsbaar n gedragsveranderngsprojecten Evaluate verkeersongevallenprotocollen Problemen rond vrachtwagenparkeren

Nadere informatie

DE SPORTCLUB: NIET ALLEEN VOOR MAAR OOK VAN DE JEUGD

DE SPORTCLUB: NIET ALLEEN VOOR MAAR OOK VAN DE JEUGD DE SPORTCLUB: NIET ALLEEN VOOR MAAR OOK VAN DE JEUGD Mogeljkheden en tps om de jeugd actever bj de sportclub te betrekken INHOUD 1. Het wat en waarom van jeugdpartcpate n de sportverengng Jeugdpartcpate:

Nadere informatie

Rekenen met rente en rendement

Rekenen met rente en rendement Rekenen met rente en rendement Woekerpols? Lenng met lokrente? Er wordt met de beschuldgende vnger naar banken en verzekeraars gewezen de op hun beurt weer terugwjzen naar de consument: Deze zou te weng

Nadere informatie

Wmo inzicht. Wmo 2015. juni 2014 nummer 12. ❸ Laatste ronde. In dit e-zine: ⓮ Over de grenzen. Gehandicaptenzorg Nieuwe Stijl. over de grenzen heen

Wmo inzicht. Wmo 2015. juni 2014 nummer 12. ❸ Laatste ronde. In dit e-zine: ⓮ Over de grenzen. Gehandicaptenzorg Nieuwe Stijl. over de grenzen heen Wmo nzcht Gehandcaptenzorg Neuwe Stjl jun 2014 nummer 12 ❸ Laatste ronde Wmo 2015 In dt e-zne: ❻ Aan de keukentafel met: Wendy Verklej, wethouder Bodegraven-Reeuwjk ❼ Kennsmaken met Henk Steen Bestuurder

Nadere informatie

Automatic-schakelaar Komfort Gebruiksaanwijzing

Automatic-schakelaar Komfort Gebruiksaanwijzing opzetstuk Systeem 2000 Art. nr.: 0661 xx / 0671 xx Inhoudsopgave 1. Velghedsnstructes 2. Functe 2.1. Werkngsprncpe 2.2. Detecteveld verse met 1,10 m lens 2.3. Detecteveld verse met 2,20 m lens 3. Montage

Nadere informatie

Bijlage 11 Rijksauditdienst Ministerie van Finanan. Colofon

Bijlage 11 Rijksauditdienst Ministerie van Finanan. Colofon Ssmenuettnna aodtrapport over de utkomsten tand,, wetteljke taek ten aanzen van begrogngshookstuk 56 Fnancert 20, Mnstere von Fnancen Bjlage Rjksaudtdenst Mnstere van Fnanan Colofon Samenvattend audtrapport

Nadere informatie

Hoveniers. Zie www.ctgb.nl, Bestrijdingsmiddelendatabank.

Hoveniers. Zie www.ctgb.nl, Bestrijdingsmiddelendatabank. Keuze van het mddel Hoveners # 1a OVER Keuze van het mddel VOOR Werkgever Sector Hoveners Geen net-toegelaten bestrjdngsmddel gebruken Gebruk een mddel dat s toegelaten n Nederland. Ze www.ctgb.nl, Bestrjdngsmddelendatabank.

Nadere informatie

inhoudsopgave CD MET Bijlagen Bestemmingsplan Beeldkwaliteitplan Landschapsplan Inmetingstekening kavels Artist s Impressions

inhoudsopgave CD MET Bijlagen Bestemmingsplan Beeldkwaliteitplan Landschapsplan Inmetingstekening kavels Artist s Impressions O N T W I K K E L I N G S K A D E R nhoudsopgave 1 Voorwoord 3 2 Leeswjzer 4 3 Kaders 5 3.1 Fscale kaders 3.2 Prvaatrechteljke overeenkomst 3.3 Bestemmngsplan 3.4 Beeldkwaltetplan 3.5 Landschapsplan 3.6

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden Mitsubishi Mobiliteits Service

Algemene Voorwaarden Mitsubishi Mobiliteits Service Algemene Voorwaarden Mtsubsh Mobltets Servce Artkel 1. Defntes a. Mtsubsh dealer Een dealer de ld s van het Mtsubsh dealer netwerk. b. Voertug De Mtsubsh personenauto respecteveljk bedrjfswagen, occasons

Nadere informatie

Het Nederlands Persmuseuml

Het Nederlands Persmuseuml [HET ARCHIEF] Het Nederlands Persmuseuml HELLEKE VAN DEN BRABER lr In museale krngen bestaat vrj grote overeenstemmng over de crtera waaraan een echt museum moet voldoen. Een eerste vereste s uteraard

Nadere informatie