Het Metalen Scharnierpunt

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het Metalen Scharnierpunt"

Transcriptie

1 Het Metalen Scharnierpunt Een doorlopend traject vmbo-mbo voor metaal/metalektro tussenstand CINOP, s-hertogenbosch Joke Huisman

2 Colofon Titel: Het Metalen Scharnierpunt : een doorlopend traject vmbo-mbo voor metaal/metalektro; tussenstand Auteur: Joke Huisman Tekstverzorging: Petra Schulte Ontwerp omslag: Theo van Leeuwen BNO Opmaak: Evert van de Biezen Bestelnummer: A00391 Uitgave: CINOP, s-hertogenbosch Januari 2007 CINOP 2007 Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, op welke andere wijze dan ook, zonder vooraf schriftelijke toestemming van de uitgever. ISBN Postbus BP s-hertogenbosch Tel: Fax: EvdB-07005/070216

3 Voorwoord Het VMBO Platform Metaal & Metalektro, de Stichting Consortium Beroepsonderwijs (voorheen SC PGO) en CINOP spannen zich alledrie in voor verbetering van de aansluiting tussen vmbo, mbo en bedrijfsleven, en voor sterke en aantrekkelijke beroepsopleidingen. De kracht van het VMBO Platform Metaal & Metalektro en de Stichting Consortium Beroepsonderwijs is dat dit bottom-up gebeurt: vernieuwingen krijgen in de praktijk, met docenten en managers van techniekopleidingen uit vmbo, mbo en bedrijfsleven, inhoud en vorm. Daarbij wordt kritische reflectie door (praktijk)wetenschappers niet geschuwd, maar met het oog op kwaliteitsverbetering juist binnengehaald. De Stichting Consortium Beroepsonderwijs en het Expertisecentrum van CINOP vinden elkaar al sinds 2000 in deze werkwijze, waarin wisselwerking tussen praktijk en theorie centraal staat. In 2006 hebben het VMBO Platform Metaal & Metalektro vertegenwoordiger van tweehonderd vmbo-scholen met een afdeling Metaal en Metalektro en de Stichting Consortium Beroepsonderwijs de krachten gebundeld in het innovatieproject Het Metalen Scharnierpunt. In dit project werken beide partijen, met inbreng van het bedrijfsleven en inzet van CINOP Expertisecentrum, succesvol samen in het ontwikkelen van didactische concepten en daadwerkelijke aantrekkelijke, competentiegerichte, doorlopende leerlijnen vmbo-mbo. De kracht van de samenwerking is dat praktijkontwikkeling en reflectie nauw gekoppeld worden. Er wordt actief samengewerkt in de ontwikkeling van onderwijsmodellen en -instrumenten, en tegelijkertijd vindt reflectie plaats als basis voor kennisontwikkeling. De praktijkkennis en -resultaten die dit oplevert, worden door CINOP Expertisecentrum transparant gemaakt voor derden en verspreid via publicaties, studiedagen en bijdragen aan manifestaties. De Stichting Consortium Beroepsonderwijs en CINOP Expertisecentrum hadden al de nodige co-producties op hun naam staan: Herontwerp in de praktijk, Beroepstaakgestuurd Leren, Bouwstenen voor

4 onderwijs in de (technische) beroepskolom en Hoe en wat van beroepstaakgestuurd leren. Voorliggende publicatie Het Metalen Scharnierpunt. Een doorlopend traject vmbo-mbo voor metaal/metalektro is de opbrengst van de actieve participatie en samenwerking tussen vmbo, mbo en bedrijven, waar in 2007 op zal worden voortgebouwd. Deze samenwerking in kennis ontwikkeling en -verspreiding rond de thematiek doorlopende leerlijnen vmb-mbo is een goed voorbeeld van productieve netwerkrelaties die CINOP Expertisecentrum, in het kader van haar publieke taakstelling, voorstaat. De publicatie is het eerste resultaat van activiteiten van de ontwikkelgroep, visiegroep en van de beleidsgroep Het Metalen Scharnierpunt. Deze activiteiten zijn gestart in mei 2006 en lopen tot april Speciale dank is verschuldigd aan de ontwikkelgroep van Het Metalen Scharnierpunt en aan Joke Huisman (CINOP Expertisecentrum), de auteur van deze publicatie. Cees Doets, Peter Foppen, Ton de Groot, directeur CINOP Expertisecentrum directeur Stichting Consortium Beroepsonderwijs voorzitter VMBO Platform Metaal & Metalektro en sectordirecteur VMBO Teylingen College (locatie KTS)

5 Inhoudsopgave 1 Inleiding 1 2 Uitgangspunten didactisch model leerjaar 3 en 4 vmbo Leerloopbaan en loopbaanvorming Wat wordt er geleerd; de inhoud van het onderwijs De praktijkopdrachten De opbouw van het programma Begeleiden, reflecteren, evalueren en beoordelen 16 3 De opbouw van het programma Praktijkopdrachten per leerjaar Drie soorten diepgang De leerinhouden Opbouw van complexiteit 21 4 De structuur van de praktijkopdrachten Fasen per praktijkopdracht Uitwerking van de fasen Verschillende diepgang per fase 30 5 Leerloopbaan en loopbaanvorming 33 6 De organisatie van het leren en de docent 35

6

7 Literatuur 37 Bijlagen 1 Betrokkenen 39 2 Begrippenlijst 43 3 Competenties mbo en vmbo 49

8

9 Inleiding 1 Geachte lezer, Voor u ligt een uniek document van Het Metalen Scharnierpunt. Een kansrijk en aantrekkelijk innovatieproject waarbij vmbo, mbo en bedrijfsleven direct betrokken zijn. Een uniek project in Nederland omdat gezamenlijk de inhoudelijke beroepskolom vormgegeven wordt. Docenten en het bedrijfsleven ontwikkelen daartoe een nieuwe didactiek en onderwijsmateriaal dat leerlingen aanspreekt en dat aansluit op het competentiegericht leren in het mbo. De ontwikkelgroep binnen Het Metalen Scharnierpunt is in september 2006 zeer voortvarend gestart. Het enthousiasme en de samenwerking zijn grandioos. Zelden hebben wij, als beleidsgroep, een project mogen leiden waarbij zoveel energie en gedrevenheid bij elkaar gebracht is. De discussies tussen het vmbo, het mbo en de collega s uit het bedrijfsleven geven voeding en invulling aan de leerlijn met nieuwe realistische, aantrekkelijke, zinvolle en bekenisvolle beroepsgerichte praktijkopdrachten. Het format van deze praktijkopdrachten wordt in eerste instantie ontwikkeld voor metaaltechniek en kan naadloos worden toegepast binnen smalle en brede programma s in de sector techniek van het vmbo en op niveau 1 t/m 4 van het mbo. Het motto Smal waar het moet en breed waar het kan vormt daarbij een van de uitgangspunten. 1 In deze eerste publicatie geven wij u een beeld van de eerste concepten en bouwstenen van Het Metalen Scharnierpunt. Veel leesplezier namens de beleidsgroep van Het Metalen Scharnierpunt: Adri Pijnenburg (Projectleider Het Metalen Scharnierpunt) Ellen Klatter (Adviseur Stichting Consortium Beroepsonderwijs) Ton de Groot (Penvoerder KTS Teylingen College Voorhout en Voorzitter Platform Metaal & Metalektro) Peter Foppen (Directeur Stichting Consortium Beroepsonderwijs) Marianne van Loenhout (Beleidsmedewerkster Onderwijs Koninklijk Metaalunie) De instroom van leerlingen in de technische sector van het middelbaar beroepsonderwijs blijft achter bij de vraag uit het bedrijfsleven en de maatschappij. Vooral binnen de metaalbranche is dit een punt van zorg. Om de instroom in de techniek en met name de metaal te bevorderen,

10 wordt in het project Het Metalen Scharnierpunt gewerkt aan aantrekkelijk onderwijs in het vmbo dat zowel inhoudelijk als didactisch, aansluit op het mbo. Op die manier krijgen meer vmbo-leerlingen de kans om enthousiast te worden voor techniek en om een goede overstap te maken naar het mbo. 2 Uiteindelijk gaat het om een doorlopende didactiek vmbo-mbo die werknemers aflevert, waar het bedrijfsleven behoefte aan heeft. Daarmee wordt voortgebouwd op de bevindingen van het project Grenzeloos Leren dat de Stichting Consortium PGO in 2004/2005 heeft uitgevoerd. In het kader van Grenzeloos Leren is gewerkt aan een doorlopende leerweg vmbo-mbo. Daarbij is het accent gelegd op de leerweg van de deelnemer met een doorlopende begeleiding. Zowel het Platform Metaal/Metalektro van het vmbo, als Stichting Consortium Beroepsonderwijs, als het bedrijfs leven in de metaalsector (Metaalunie, Kenteq) onderschrijven het belang van een goede aansluiting vmbo-mbo. Het streven is een doorlopende leerweg vmbo-mbo met gemeenschappelijke didactische uitgangspunten. De overgang van de vertrouwde vmbo-school naar een nieuwe omgeving zal beter verlopen, als het onderwijs didactisch op elkaar aansluit. Als eerste wordt gewerkt aan een didactiek, uitgewerkt in onderwijsmateriaal voor het derde en vierde leerjaar vmbo, afdeling Metaal/Metalektro, die doorloopt in het competentiegerichte leren van het mbo. Van de resultaten van die ontwikkelingen wordt hier verslag gedaan. Voor de mbo-opleidingen op niveau 1, 2 en 3 heeft Stichting Consortium Beroepsonderwijs beroepstaken ontwikkeld volgens het model Beroepstaakgestuurd Leren (BGL) en voor de niveau 4-opleidingen zijn er projectwijzers, gebaseerd op competentiegericht onderwijs (CGO). Het Metalen Scharnierpunt heeft een looptijd van drie jaar en wordt mede mogelijk gemaakt door bijdragen van Het Platform Beroepsonderwijs en de Koninklijke Metaalunie. De bedoeling is om in dit proces resultaten zo snel mogelijk te publiceren, ook al zijn het nog voorlopige resultaten.

11 Doelstelling De centrale doelstelling van Het Metalen Scharnierpunt is: het organiseren van een doorlopende leerlijn voor jongeren die kiezen voor de sector Metaal en Metaalbewerking (Projectplan Het Metalen Scharnierpunt 1, februari 2006). Daarvoor zijn vier onderling gerelateerde doelstellingen geformuleerd: ontwikkelen van een didactiek van het beroepsonderwijs; ontwikkelen van onderwijsmateriaal; professionalisering van begeleiders; praktijkgericht leren, waarbij de praktijk van het beroep en de bedrijven bepalend zijn. Het bedrijfsleven heeft voldoende gekwalificeerde medewerkers nodig. Nu komen leerlingen nog te veel hobbels tegen tijdens hun leerloopbaan vmbo en mbo, waardoor zij zich niet optimaal kunnen ontplooien en kwalificeren. En iedere leerling heeft daar toch recht op Het Metalen Scharnierpunt neemt een aantal belangrijke hobbels weg! Meta Benschop, Kenteq 3 Werkwijze Voor het ontwikkelen van de didactiek en het onderwijsmateriaal wordt aangesloten bij de ervaringen die er op veel scholen al zijn met vernieuwing van onderwijs, zowel in het vmbo als in het mbo. Een groep docenten en directies van de deelnemende scholen is in het voorjaar van 2006 twee keer een dag bij elkaar geweest om de verschillende didactische modellen te onderzoeken. Er is gekeken naar: de didactiek van het Friesland College en het Marne College in Bolsward; CGO met projectwijzers voor de niveau 4-opleidingen van het mbo; beroepstaakgestuurd leren voor de niveau 1-, 2- en 3-opleidingen van het mbo; werkplekkenstructuur die in vmbo-opleidingen gebruikt wordt, in dit geval in het Veluws College Cortenbosch; MTSplus vanuit ROC Leiden; didactische ontwikkellijn vmbo Metaaltechniek & Metalektro (SLO), gebaseerd op 4C/ID model (vier componenten Instructional Design). 1

12 Vanuit deze brede verkenning zijn uitgangspunten geformuleerd voor Het Metalen Scharnierpunt. Vervolgens is een ontwikkelgroep van docenten en bedrijven, onder leiding van de werkgroepleiders Cees Appel (docent werktuigbouw mbo) en Dirk de Haan (docent metaal vmbo), aan de slag gegaan om de uitgangspunten te concretiseren en te ontwikkelen naar een doorlopende didactiek en onderwijsmateriaal voor vmbo-leerlingen in het derde en vierde leerjaar vmbo. De ontwikkelgroep wordt gesteund en kritisch gevolgd door de visiegroep, met daarin vertegenwoordigers van het onderwijsveld (vmbo en mbo), het bedrijfsleven, Kenteq (het kenniscentrum voor technisch vakmanschap), de Koninklijke Metaalunie en het PACTT (de vereniging voor praktijkopleiders in de techniek). 4 Het project Het Metalen Scharnierpunt is een project waarin je veel ideeën kunt genereren en uitwerken op alle vakgebieden en competenties. Het fijne hierbij is dat van alle ontwikkelaars de neuzen dezelfde kant op wijzen en er actief meegedacht wordt met alle onderwerpen. Verder kun je in dit project alles kwijt en word je altijd serieus genomen. Dit geeft een hechte band met elkaar en zeer goede resultaten. Ik ervaar Het Metalen Scharnierpunt-project als zeer inspirerend en verhelderend (geestverruimend). Dirk de Haan, werkgroepleider vmbo De ontwikkelgroep is één groot feest. Fred Boot, KTS Teylingen College te Voorhout Opbouw publicatie In deze publicatie vindt u de voorlopige resultaten van Het Metalen Scharnierpunt bij het ontwikkelen van het didactisch model als basis voor het ontwikkelen van onderwijsmateriaal. Het betreft een eerste tussenstand. In de eerste helft van 2007 zal er gestart worden met het ontwikkelen van materiaal en het verder invullen van het didactisch model. In hoofdstuk 2 staan de uitgangspunten. De concretisering van deze uitgangspunten is vervolgens ondergebracht in hoofdstuk 3 en 4. Hoofdstuk 5 en 6 geven korte aanzetten voor loopbaanbegeleiding en voor de organisatorische gevolgen van het model. Beoordeling en examinering zijn vooralsnog alleen te vinden in de uitgangspunten. De verdere uitwerking ervan is een van de volgende stappen.

13 De kick van het samen ontwikkelen! Ontwikkelgroep Nijkerk Tussenstand Het gaat in deze publicatie om de stand van zaken. Al werkende wordt het model verder ingevuld en dat kan ook tot bijstellingen leiden. Wat er tot nu toe ontwikkeld is, vormt echter een goede basis om verder te gaan. Op een aantal punten wordt aangegeven dat verdere uitwerking nog nodig is. Dat betreft: loopbaanvorming; de competenties (op basis van de competenties van de kenniscentra powered by shl en/of competenties van het vmbo [SLO]); de manier van beoordelen; de leeromgevingen van vmbo en mbo; de leerstijlen van de leerlingen; de begeleiding; de organisatie van het leren in de school; de deskundigheid van de docenten; een afgeronde en in de praktijk getoetste eerste praktijkopdracht; een groot aantal uit te werken praktijkopdrachten in een opbouw van complexiteit. Daarmee is een didactisch model ontwikkeld, waarmee voor het vmbo praktijkopdrachten ontwikkeld kunnen gaan worden. De volgende stap is dan om weer naar het mbo te kijken en te onderzoeken of er nu een doorlopende didactische leerweg is ontstaan en welke bijstellingen nog nodig zijn om die leerweg te optimaliseren. 5

14 Toen ik mei 2006 gevraagd werd door de directie om te participeren in een werkgroep die als doel heeft een competentie gerichte, doorlopende lijn vmbo-mbo-bedrijfsleven te ontwikkelen, moest ik even nadenken. Het was toen nog niet duidelijk hoe het een en ander zou gaan lopen. Nu, een half jaar verder, word ik per bijeenkomst enthousiaster over de ingeslagen weg. De overgang vmbo-mbo is een breekpunt van het opleidingstraject van onze leerlingen. Door het materiaal dat Het Metalen Scharnierpunt nu gaat ontwikkelen, beogen we een leerlijn te ontwerpen zonder breek punt. Persoonlijk ben ik blij dat ik een half jaar geleden ja heb gezegd en dat vmbo-leerlingen in de toekomst vloeiend van vmbo via het mbo het bedrijfsleven kunnen instromen. Reinder Vrieze, Sg. Kwadrant te Dongen, lid ontwikkelgroep Het Metalen Scharnierpunt: een project dat niet kijkt vanuit het perspectief van het vmbo OF dat van het mbo maar vanuit het perspectief van het vmbo EN dat van het mbo. vmbo OF mbo vmbo EN mbo 6 René van der Horst, Kenteq

15 Uitgangspunten didactisch model leerjaar 3 en 4 vmbo 2 Een kleine dertig uitgangspunten worden in dit hoofdstuk beschreven. Ze zijn toegespitst op het vmbo en hebben betrekking op: leerloopbaan en loopbaanvorming; wat wordt er geleerd; de inhoud van het onderwijs; de praktijkopdrachten; de opbouw van het programma; begeleiden, reflecteren, evalueren en beoordelen. We nummeren de lijst met uitgangspunten verspreid over de paragrafen in dit hoofdstuk door Leerloopbaan en loopbaanvorming In het hele beroepsonderwijs is loopbaanvorming een belangrijk aandachtspunt. De school heeft als taak de leerling voor te bereiden op het vinden, behouden en opnieuw vinden van een plek op de arbeidsmarkt. Een plek waarin de leerling goed kan functioneren, zowel goed voor zichzelf als voor de arbeidsorganisatie. Uiteraard begint het denken over een loopbaan al in de eerste twee jaar van het vmbo. Dan wordt bepaald welke leerweg een leerling gaat doen en welke richting/sector. In die eerste twee jaar wordt dan ook het nodige gedaan om het keuzeproces van leerlingen te begeleiden. Er is de praktische sectororiëntatie en veelal wordt er gebruik gemaakt van een methode voor het maken van een keuze voor een richting/sector.

16 In het derde leerjaar starten de leerlingen met de door hen gekozen sector, leerweg en afdeling, wat niet wil zeggen dat de keuze daarna vast ligt. Sommige leerlingen ontwikkelen zich boven verwachting en het omgekeerde komt ook voor. Ook de richtingskeuze is veelal een voorlopige. Bovendien moeten er na het vierde leerjaar weer nieuwe keuzen gemaakt worden. Het is dus belangrijk dat een didactiek voor leerjaar 3 en 4 van het vmbo het volgende inbouwt: brede horizonverruiming voor de keuze- en motivatieontwikkeling; ontwikkelen van loopbaancompetenties: het ontwikkelen van competenties om over de eigen motieven en kwaliteiten na te denken en deze te verbinden met de mogelijkheden; het ontwikkelen van een arbeidsidentiteit: wat wil ik in mijn leven voor anderen betekenen? 8 In het besef zijn van een arbeidsidentiteit geeft de leerling nu en in zijn latere leven steun bij het maken van keuzen. Het betreft niet alleen wat vind ik leuk? en waar liggen mijn kwaliteiten?, maar ook wat vind ik belangrijk om te realiseren in mijn leven? Deze drie elementen moeten vorm krijgen in het onderwijs en dat leidt tot de volgende uitgangspunten voor de didactiek. 1 Er zijn keuzemogelijkheden nodig voor de leerlingen. Als leerlingen geen keuze hebben, dan ontstaat er geen reflectie op eigen wensen en mogelijkheden. 2 Leerlingen moeten de gelegenheid krijgen om met verschillende rollen kennis te maken. Het gaat in de techniek niet alleen om technisch uitvoerend werk. Ook bijvoorbeeld ontwerpen, organiseren en leiding geven zijn nodig om iets te kunnen produceren en te verkopen. Door verschillende rollen uit te voeren, leren leerlingen hun talenten kennen. Bovendien verruimt het de horizon van de leerling. 3 Oriënterende stages bij verschillende sectoren, waar de metaal/metalektro relevant is. Dat is meer dan de industrie. Ook in ziekenhuizen, in de handel en dienstverlening enzovoort werken technici. Als docent elektrotechniek ben ik door omstandigheden later ingestroomd in de ontwikkelgroep. Met veel plezier doe ik mee aan dit vernieuwingsproces. Gerard Nieuwendijk, KTS Teylingen College te Voorhout

17 4 Praktijkopdrachten met een brede context, waarin verschillende arbeidssectoren aan bod komen. Indien mogelijk kan daarbij ook samengewerkt worden met leerlingen van andere techniekrichtingen en daarbuiten. 5 Bij het begeleiden van de leerlingen moeten de kwaliteiten, de wensen en de identiteitsontwikkeling aan de orde komen. Ze moeten geplaatst worden in de context van keuzen die de leerling moet maken. Het gaat om reflectie op wat de leerling op school en in de stage(s) meemaakt. Het Metalen Scharnierpunt betekent voor mij als vakdocent metaaltechniek/werktuigbouw dat ik kennis kan nemen van en mee kan denken over de inhouden van de techniekopleidingen op vmbo- en mboscholen. Belangrijkste daarin vind ik als persoon en als docent techniek dat er jongeren geïnteresseerd raken in techniek, een opleiding daarin gaan volgen en een gemakkelijke overstap kunnen maken van vmbo naar mbo. Rieks Wiersema, Friesland College te Leeuwarden Wat wordt er geleerd; de inhoud van het onderwijs Voor de inhoud zijn de volgende uitgangspunten geformuleerd: 6 Competenties De deelnemers ontwikkelen door middel van contextrijk leren hun competenties. Voor het formuleren van de competenties kan uitgegaan worden van het competentiemodel van de kenniscentra beroepsonderwijs bedrijfsleven powered by SHL 2 (zie ook bijlage 3) en van competenties die voor het vmbo zijn geformuleerd. Ook wordt er gestreefd naar een competentiegerichte opleidingsstructuur voor het vmbo die aansluit op de competentiegerichte kwalificatiestructuur van het mbo 3. 7 Inhouden van het vmbo In grote lijnen zijn het de inhouden die nu in het vmbo aan de orde komen (de geglobaliseerde eindtermen 2008) 4. Al werkende aan het model kan blijken dat er 2 Colo, april Kenteq (31 augustus 2006). Brainstorming Competentiegericht leren en opleidingen in het VMBO, intern verslag. 4 kenmerk: CEVO , datum: 26 april Gepubliceerd: Cfi Online 2006, nr. april 2006.

18 bijstellingen nodig zijn, maar er wordt uitgegaan van de inhouden van de bb, kb en gemengde leerweg 5. 8 Voldoende basisvaardigheden uit de metaaltechniek Er moet voldoende niveau en diepgang bereikt worden op de basisberoepsvaardigheden uit de metaaltechniek. Als leerlingen bijvoorbeeld verder gaan in de beroepsbegeleidende leerweg van het mbo, dan hebben ze een basis nodig om werk mee te kunnen vinden. 9 Burgerschapscompetenties 10 Het is belangrijk dat keuzes en dilemma s uit de metaalberoepen aan de orde komen. Het gaat niet alleen om het nauwkeurig uitvoeren van voorgeschreven opdrachten, maar ook om het leren werken met onzekerheden en zelf keuzes maken binnen de marges die voor vmboleerlingen acceptabel zijn. 10 Vmbo en mbo verschillen in de manier waarop de te bereiken doelen van het onderwijs geformuleerd zijn. Het vmbo werkt met eindtermen per vak en preambules waarin meer algemene doelen benoemd worden. Het mbo verkeert in een overgangsfase naar een competentiegerichte kwalificatiestructuur. Daarin worden kerntaken en werkprocessen benoemd voor de diverse beroepen. Bij het uitvoeren van de werkprocessen zijn kennis en vaardigheden nodig, maar ook algemene competenties in de context van de werkprocessen. Per werkproces worden prestatie-indicatoren vastgelegd 6. Die verschillen maken het ingewikkeld om tot een doorlopende leerweg te komen. Gelukkig zijn er echter bewegingen om ook voor het vmbo een competentiegericht curriculum op te stellen. Daarbij moet rekening worden gehouden met het gegeven dat het vmbo meer oriënterend beroepsvoorbereidend is dan kwalificerend, zoals het mbo 7. Op dit moment moet er echter gewerkt worden met wat er nu ligt. Bij het vernieuwen komen uiteraard veel al bestaande inhouden in een nieuw jasje weer terug. Bij veranderingen moet het model vervolgens langs de meetlat van het nieuwe eind(termen)document gelegd worden. Dat kan ook aanleiding zijn om het onderwijsmateriaal bij te stellen. 5 Qua didactische aanpak moet het onderwijs ook geschikt zijn voor lwoo-leerlingen. 6 Colo, april Kenteq (31 augustus 2006). Brainstorming Competentiegericht leren en opleidingen in het VMBO, intern verslag.

19 Er is in Het Metalen Scharnierpunt gekozen voor het werken met opdrachten gerelateerd aan de beroepspraktijk (zie paragraaf 2.3). Verder is er bij het leren aan de hand van de opdrachten aandacht voor leercompetenties, zoals geformuleerd in het brondocument Leren, Loopbaan en Burgerschap 8. Hoe de algemene competenties benoemd worden is nog niet uitgekristalliseerd, mede omdat de verbeterde competentieprofielen voor de metaalsector nog niet uit zijn. Er zijn daarvoor twee mogelijkheden, namelijk: 1 de mbo-competenties voor de techniek/metaalopleidingen (de competenties powered by SHL ); 2 de door de SLO ontwikkelde competenties voor het vmbo. In figuur 1 wordt de keuze voor de inhouden in schema weergegeven. Figuur 1 Leerinhouden Competenties en componenten powered by SHL (zie de competenties uit mbo) die relevant zijn voor leerlingen van het vmbo in de technische richtingen. of (informele) vmbo-competenties (zie bijlage 3) Praktijkopdrachten Kennis en vaardigheden (van de vmbo-eindtermen), zowel voor het beroep als voor burgerschap. 11 De leer- en loopbaancompetenties komen tot hun recht in de didactische vormgeving en in de begeleiding van de leerlingen door middel van reflectie, bewustwording en individuele coaching. Bij een dergelijke opzet loopt de competentieontwikkeling van het vmbo door naar het mbo. Het mbo kan voortbouwen op de kennis en vaardigheden uit het vmbo. Zoals in het vmbo kennis en vaardigheden en competenties geleerd worden door middel van en verbonden met de praktijkopdrachten, zo gebeurt in het mbo hetzelfde door middel van de beroepstaken, prestaties en projectwijzer. 8 (september 2006).

20 Nadere invulling van de praktijkopdrachten maakt duidelijk welke kennis en vaardigheden van het vmbo daarbij passen en voor welke onderdelen het noodzakelijk is om andere oplossingen te vinden om de leerlingen te laten slagen voor een vmbo-examen. Mijn motivatie om mee te werken aan het project Het Metalen Scharnierpunt is dat ik zie dat de aansluiting vmbo-roc niet ideaal is. Dit komt omdat de manier van werken niet op elkaar aansluit. De stap vmbo-roc is te groot. Door nu het didactische model in het vmbo te verbeteren (doelstelling Het Metalen Scharnierpunt) zal in de toekomst deze overstap verbeteren. Hier wil ik graag aan meewerken. Theo Gosen, Veluws College Cortenbosch te Apeldoorn 2.3 De praktijkopdrachten 12 De leerlingen gaan werken met praktijkopdrachten. Deze praktijkopdrachten voldoen aan een aantal kenmerken om de gewenste leerprocessen te bevorderen: 11 Voldoen aan een aantal criteria: contextrijk, zodat verschillende aspecten van de beroepspraktijk aan de orde komen; uitdagend en leuk voor de leerlingen; betekenisvol; actueel; realistisch. 12 Het model is zowel binnenschools als buitenschools te gebruiken. 13 Het model van de praktijkopdrachten is bruikbaar voor interne en externe opdrachtgevers. Door het ontwerpen en maken van leuke werkstukken, leerlingen motiveren tot het ontwikkelen van hun talenten. Dit is wat ik met het project Het Metalen Scharnierpunt wil realiseren. Haije Stellingwerf, Marne College VMBO Bolsward

21 Samenwerking tussen opleidingencentra en het bedrijfsleven maakt een krachtige en slimme student die met een rugzak zijn weg vindt in het bedrijfsleven en daarmee zijn zelfvertrouwen en dienstbaarheid levert aan de samenleving. Peter van Gool, VDL Steelweld 14 De praktijkopdrachten moeten differentiatiemogelijkheden bieden voor leerlingen uit de bb-, lwt-, kb- en gl-leerwegen. 15 Het gaat om afgeronde eenheden, die in principe in een bepaalde tijd beslaan. Leerlingen kunnen ook sneller (of soms langzamer) door de eenheden heen gaan. 16 De praktijkopdrachten kennen een gestructureerde aanpak. 17 De didactische aanpak van de praktijkopdracht is gebaseerd op het leermodel uit de sociaal constructivistische filosofie (Boekaerts en Simons, 1995). Dat wil zeggen: a gebruik maken van reeds aanwezige kennis; b werken van geheel naar deel: het product (of de dienst) 9 staat vanaf het begin centraal; de leerling leert de kennis en vaardigheden die nodig zijn om het resultaat te behalen en ontwikkelt de essentiële competenties; c samenwerkend leren. Deze opvatting over leren gaat ervan uit dat een deelnemer informatie van buiten niet rechtstreeks opneemt. Informatie wordt geïnterpreteerd en bewerkt in samenhang met aanwezige voorkennis, vaardigheden en verwachtingen en in interactie met anderen. 13 Indrukwekkend hoe wij als oud opgeleiden blijkbaar steeds beter in staat zijn sociaal constructivistisch te werken! Langzaam zijn wij aan het leren om goed competentiegericht materiaal voor het vmbo te ontwikkelen. Niet hoogdravend maar door de mix van het gezelschap, realistisch en concreet. Perfect is dat door verschillende invloeden (onder andere Frans Meijers) ook de relatie tussen vakontwikkeling en loopbaanleren concreet wordt. Iets waar zeker ook landelijk mee geworsteld wordt. Grote vraag: hoe brengen wij dit over naar hen die dit moeten uitvoeren? Veel positiefs; moet lukken. Luc Fine, Stichting Consortium Beroepsonderwijs 9 In de verdere tekst wordt in het algemeen gesproken over het product van de praktijkopdracht. Het product kan echter ook een dienst zijn; bijvoorbeeld een reparatie of een instructie geven.

22 18 De praktijkopdrachten vormen het kader waarin kennis, inzichten, vaardigheden en houdingen geleerd worden, zowel uit de vaktheorie en praktijk als uit de avo-vakken. Daarbij worden informatie en basisvaardigheden zo veel mogelijk just-in-time verstrekt en geleerd. Ook de competenties ontwikkelen zich bij het werken aan de praktijkopdrachten. 19 Leerlingen moeten de mogelijkheid hebben om te kiezen aan welke opdracht ze willen werken; welke opdracht voor hen betekenisvol is. 20 Er vindt in de praktijkopdrachten ook reflectie plaats op het leren zelf, op het proces dat de leerlingen doorlopen. De volgende omschrijving geeft aan wat er onder een praktijkopdracht wordt verstaan. 14 Wat is een praktijkopdracht? Een praktijkopdracht is een opdracht die ontleend is aan de beroepspraktijk, waarbij de leerlingen zo veel mogelijk groepsgewijs een betekenisvol product maken of een dienst leveren. De praktijkopdracht kan twee vormen aannemen: een case, met een min of meer gedetailleerde beschrijving van een situatie uit de beroepspraktijk, waarbij een probleemstelling in een bepaalde context wordt gegeven. De leerlingen werken in een gestructureerde projectvorm aan deze probleemstelling. een opdracht uit de praktijk waarbij een product of een dienst geleverd wordt aan een bedrijf of instelling. Ook hier werken de leerlingen met een gestructureerde projectvorm. De praktijkopdracht kent overlap met de begrippen prestatie en beroepstaak. Voor de helderheid kijken we daarom naar de verschillen en overeenkomsten. Bij een prestatie ligt de nadruk op betekenisvolle leertaken. De prestatie (opdracht) moet het leren activeren. De te ontwikkelen praktijkopdrachten hebben ook deze kenmerken. Verschillend is dat de praktijkopdrachten ook uitgaan van cases en dat de leerlingen met een vast stappenschema aan de case gaan werken. Eindelijk een mogelijkheid tot een doorlopende leerlijn waar op dezelfde manier gewerkt wordt. En,een kans om bij elkaar in de keuken te kijken. Voor de leerlingen een grote kans om tijdens de opleiding het beroep te leren kennen. Ad Stam, Radius College te Breda

23 Een beroepstaak is een afgerond, samenhangend geheel van werkzaamheden, zoals die zich in de beroepspraktijk voordoen. Praktijkopdrachten hebben met beroepstaken gemeen dat de beroepspraktijk uitgangspunt is. Een praktijkopdracht kan samenvallen met een beroepstaak, maar een praktijkopdracht kan daarvan ook vaak afwijken. In het vmbo gaat het in de eerste plaats om opdrachten die voor de leerlingen zinvol zijn en hen stimuleren. De leerlingen hoeven nog geen beroepstaken te beheersen. De praktijkopdrachten zijn een vorm om leerinhouden op een aantrekkelijke en geïntegreerde manier te leren. Ik heb hieraan deelgenomen, in de hoop dat de aansluiting vmbo-mbo naadloos wordt. Mbo heeft veel problemen met het huidige niveau van de kaderleerling (te laag en meestal te weinig gemotiveerd). Verder hoop ik dat het qua lesstof aansluit bij het CGO dat gebruikt wordt op het mbo (denkwijze). Ik hoop hier ervaring op te doen hoe het vmbo functioneert en dat ik vanuit de ervaring van het CGO een positieve bijdrage kan leveren. Jan Meinen, ROC van Twente te Almelo De opbouw van het programma Voor de opbouw van het programma hebben de praktijkopdrachten een bepaalde structuur. 21 Praktijkopdrachten kennen een opbouw, die gebaseerd is op de volgende lijnen: van concreet doen naar meer reflecterend (denken over, plannen en dergelijke); toenemende complexiteit van de opdrachten: de complexiteit van de case de complexiteit van de benodigde kennis en vaardigheden; toenemende zelfsturing door de leerlingen. In hoofdstuk 3 worden deze uitgangspunten geconcretiseerd.

24 2.5 Begeleiden, reflecteren, evalueren en beoordelen 16 Aan het vormgeven van het begeleiden, evalueren en beoordelen gaan de volgende uitgangspunten richting geven: 22 Begeleiden en beoordelen zijn een integraal onderdeel van het didactisch model. 23 Er vindt door middel van begeleiding reflectie plaats op de opgedane ervaringen in stages en bij het werken met praktijkopdrachten. 24 Bij het begeleiden van de praktijkopdrachten hanteert de docent het principe van afnemende sturing, waarbij rekening gehouden wordt met wat leerlingen aankunnen. 25 Er wordt een persoonlijk ontwikkelingsplan opgesteld. 26 Resultaten van de praktijkopdrachten worden onderdeel van het portfolio. 27 Het opgebouwde portfolio is onderdeel van de (eind)beoordeling. 28 Zowel de producten van de praktijkopdrachten als het proces worden beoordeeld. 29 Er zijn afspraken nodig wat, wanneer, hoe en door wie beoordeeld wordt.

25 De opbouw van het programma 3 Doel van Het Metalen Scharnierpunt is tweeledig. Ten eerste de uitgangspunten vertalen in onderwijsmateriaal voor de leerjaren 3 en 4 van het vmbo. Ten tweede het evalueren van de mbo-onderwijsmaterialen voor gebruik in de doorlopende leerlijn. De uitgangspunten geven aan dat het vmbo-materiaal voor de verschillende leerwegen geschikt moet zijn, dat het opklimt in complexiteit en zelfsturendheid, dat de opdrachten in een afgeronde tijdsduur uitgevoerd kunnen worden, met keuzemogelijkheden voor de leerlingen en dat er ook nieuwe opdrachten vanuit bedrijven ingevoegd kunnen worden. 17 Deze uitgangspunten hebben geleid tot de volgende opzet voor het programma in het vmbo. 3.1 Praktijkopdrachten per leerjaar Er wordt vastgelegd hoe lang leerlingen aan een praktijkopdracht werken. In het begin gaat het om kleinere opdrachten, van bijvoorbeeld twee of drie weken. Later worden de opdrachten meer omvattend en gaan ze langer duren, bijvoorbeeld zes weken. In een dergelijke periode wordt niet alleen aan de opdracht gewerkt. Daarnaast zijn er de aansluitende lessen of workshops, die onderdeel zijn van de praktijkopdracht. De leerling is in het algemeen verplicht om aan deze bijbehorende lessen/workshops deel te nemen.

26 Figuur 2 Praktijkopdrachten en lessen/workshops Periode waarin leerlingen aan een praktijkopdracht werken Aantal uren of dagdelen werken aan een praktijkopdracht. Aantal uren aansluitende workshops, over: basisberoepsvaardigheden als draaien en frezen; theorieonderdelen; onderdelen Nederlands, vreemde taal, wiskunde, maatschappijleer, natuurkunde. 18 Voor iedere periode worden meerdere praktijkopdrachten gemaakt, zodat de leerlingen kunnen kiezen welke opdracht het meest aantrekkelijk is. Praktijkopdracht 1 bestaat dus uit bijvoorbeeld drie versies (a, b en c), waarbij in iedere versie een ander product gemaakt wordt. Ook is het de bedoeling dat er nieuwe opdrachten toegevoegd kunnen worden, die aansluiten bij vragen uit de omgeving. Daardoor wordt een regionale inkleuring mogelijk. In onderstaand schema zijn meestal per praktijkopdracht drie varianten aangegeven. Het kunnen er ook meer of minder worden. Figuur 3 Varianten van praktijkopdrachten Leerjaar Praktijkopdracht 1 Praktijkopdracht 2 Prak tijk opdracht 3 Praktijkopdracht 4 Praktijkopdracht 5 Praktijkopdracht 6 a b c a b c a b a b c d a b c a b c 3.2 Drie soorten diepgang Elke praktijkopdracht wordt uitgewerkt voor drie verschillende niveaus van diepgang. De diepgang wordt aangeduid met de nummers 2, 3 en 4, waarbij 4 de grootste diepgang heeft.

27 Figuur 4 Diepgang per praktijkopdracht Praktijkopdracht 1 Enzovoort Bij iedere diepgang gaat het om dezelfde Diepgang a x x x b x x x c x x x opdracht. Bijvoorbeeld: Maak een poort waarmee het schoolplein van een school afgesloten kan worden. Bij meer diepgang worden er onderdelen aan de opdracht toegevoegd. Diepgang 2 bestaat vooral uit het maakwerk. Bij diepgang 3 komt het maken van tekeningen erbij. Bij diepgang 4 is er ook aandacht voor de bedrijfsmatige processen. Figuur 5 Kenmerken van diepgang 2, 3 en 4 Diepgang 4 Het werken met drie diepgangen maakt het Maken doen Tekening lezen mogelijk dat leerlingen van verschillende Tekening maken/cad leerwegen in het vmbo samen aan dezelfde Bedrijfskunde opdracht werken. Organiseren Daarbij is het echter wel de bedoeling, dat Diepgang 3 Maken/doen de verschillende leerwegen niet direct Tekening lezen Tekening maken/cad zichtbaar zijn. Een leerling komt niet in een bepaalde leerweg terecht, maar een leerling Diepgang 2 Maken/doen kiest iedere keer weer, in overleg met zijn Tekening lezen Eenvoudige tekeningen maken docent, voor een bepaalde diepgang. Gaat het lekker, dan kan de leerling kiezen voor meer diepgang, en omgekeerd. Als het bijvoorbeeld veel moeite kost om een tekening te maken, dan gaat de leerling van diepgang 3 bij de volgende praktijkopdracht naar diepgang 2. Daarmee zit een leerling niet vast in een leerweg, maar krijgt hij de kans om zich zo veel mogelijk te ontwikkelen. In de loop van de twee jaar wordt duidelijk waar de leerling uitkomt en welk mbo-niveau voor hem geschikt is om mee verder te gaan. De nummers van de diepgang (2, 3 en 4) sluiten aan bij de niveaus van het mbo. 19

28 Iedere praktijkopdracht wordt door de ontwikkelaars dus op drie niveaus uitgewerkt. De uitwerking van de opdracht is voor iedere diepgang anders. En, daarmee samenhangend, zijn er ook verschillen in de aanvullende en ondersteunende lessen/workshops die bij een opdracht op een bepaalde diepgang horen. Figuur 6 Traject dat een deelnemer doorloopt door de verschillende diepgangen Diepgang Praktijkopdracht Praktijkopdracht x 4 3 MBO 2 20 voorbeeldmatig traject van leerling 1 voorbeeldmatig traject van leerling De leerinhouden Voor iedere praktijkopdracht wordt bij iedere diepgang vastgelegd welke kennis en vaardigheden er nodig zijn en welke competenties. De eindtermen vmbo zijn daarbij niet richting gevend, maar er wordt naar gestreefd om een logische koppeling te maken met deze eindtermen. Welke kennis en vaardigheden hebben de leerlingen voor de praktijkopdracht nodig? Ook voor de competenties wordt gekeken welke relevant zijn voor een opdracht. Omdat de praktijkopdrachten oplopen in complexiteit, zal de opbouw van deze essentiële kennis en vaardigheden toenemen in moeilijkheidsgraad. Daarbij wordt wel gekeken naar de traditionele opbouw van de vakken, maar deze zal ook losgelaten worden. De logische samenhang met de praktijkopdrachten gaat voor. Indien nodig wordt er bijvoorbeeld een wiskundeonderdeel naar voren getrokken.

29 Figuur 7 Kennis, vaardigheden en competenties per praktijkopdracht Bij praktijkopdracht 1 horen: Basisvaardigheden: x, y en z Vaktheorie: onderdeel a en k Rekenen/ wiskunde: onderdeel c en l Nederlands: onderdeel o, m en v Maatschappijleer: onderdeel h Enzovoort Competenties a, g, h en y 3.4 Opbouw in complexiteit Tijdens de twee jaar zal de complexiteit en de mate van zelfstandigheid bij het uitvoeren van de praktijkopdrachten toenemen. De complexiteit en de zelfstandigheid zijn ondergebracht in vier complexiteitsniveaus, verdeeld over de twee leerjaren. Figuur 8 Toenemende complexiteit in de praktijkopdrachten (PO s) 21 3e leerjaar 4e leerjaar Diepgang Complexiteit / Zelfstandigheid 1 Complexiteit/ Zelfstandigheid 2 Complexiteit/ Zelfstandigheid 3 Complexiteit/ Zelfstandigheid PO1 PO2 PO3 PO4 PO5 PO6 PO7 PO8 PO9 PO10 PO11 PO Bij Complexiteitsniveaus gaat het om 1 De complexiteit van de case en de situatie: hoe helder is de situatie, hoeveel is er bekend? zitten er veel of weinig dilemma s in, zijn er tegenstrijdige vragen, wil iedere afnemer iets anders? enzovoort.

30 2 De technische complexiteit, de hoeveelheid vakkennis en vaardigheden die nodig zijn: gaat het om een eenvoudige of gecompliceerde tekening? zijn de verbindingen moeilijk of makkelijker te maken? zijn er veel elementen die gemonteerd moeten worden? tolerantie? 3 De moeilijkheidsgraad van het avo die nodig is voor het uitvoeren van de opdracht: hoe moeilijk is de tekst om te lezen, moet er als verslag alleen iets ingevuld worden of moeten de leerlingen meer zelf schrijven? de rekenen/wiskunde die nodig is om de praktijkopdracht uit te voeren. een vreemde taal die in de opdracht verwerkt zit. enzovoort. 22 De mate van zelfstandigheid neemt toe. In het begin worden de praktijkopdrachten zo veel mogelijk voorgestructureerd aangeboden. Naarmate de leerlingen gewend raken aan de manier van werken, wordt die instructie/sturing ingekort. Meestal vinden de leerlingen dat ook prettig. Ze krijgen de gang van zaken in de vingers en gaan zelf al vaak inkorten. Bij de uitvoering kan op die manier ook rekening gehouden worden met individuele verschillen in het vermogen van leerlingen om zelfstandig de uitvoeringsstappen vorm te geven. De mate van loslaten wordt ook bepaald door het onderwerp. Veiligheid en afbreukrisico s laten zelfstandig experimenteren niet snel toe. Zelfstandigheid betekent niet: zoek het zelf maar uit. Zelfstandig uitvoeren van taken moet op een gestructureerde wijze geleerd worden. Deze indicatoren voor complexiteit en zelfstandigheid leiden tot de volgende omschrijving voor de vier blokken:

31 Figuur 9 Vier niveaus van complexiteit en zelfstandigheid 10 (dit moet nog verder uitgewerkt worden) Leerjaar 3 vmbo Leerjaar 4 vmbo Complexiteit/ zelfstandigheid 1 Complexiteit/ zelfstandigheid 2 Complexiteit/ zelfstandigheid 3 Complexiteit/ zelfstandigheid 4 Case/situatie Alle gegevens en eisen zitten duidelijk omschreven in de case. Geen tegenstrijdige eisen. Case/situatie Case/situatie Case/situatie Dilemma s waar deelnemers een beste oplossing voor moeten vinden. Eisen moeten gedestilleerd worden uit algemene gegevens. Technische complexiteit Enkelvoudig product. Geen losse onderdelen die geïntegreerd moeten worden. Eenvoudige basis vaardigheden. Nauwkeurigheid nog niet zo groot. Technische complexiteit Technische complexiteit Technische complexiteit Avo Nederlands niveau A2/B1 (Zie Raamwerk NT2). Avo Nederlands: Niveau B1 (Raamwerk NT2) Andere vakken: idem Avo Nederlands: Niveau B1 Andere vakken: idem Avo Nederlands: Niveau B1 Andere vakken: idem 23 Zelfstandigheid De op te volgen procedures zijn in alle stappen uitgeschreven. Informatiebronnen worden gegeven. Tijdsduur van werken aan onderdelen is gegeven. Zelfstandigheid Zelfstandigheid Zelfstandigheid Alleen de stappen en de in te leveren producten, worden gegeven. De deelnemers moeten zelf de aanpak bepalen. Informatiebronnen worden gegeven. Leerlingen plannen eigen tijd. Met deze opbouw ontstaat een flexibel programma, waar leerlingen met een eigen leertraject doorheen gaan, waar ze voldoende achtergrondkennis en vaardigheden leren, waarmee 10 Dit schema wordt nog verder uitgewerkt, het is een voorlopige stand van zaken. Bronnen die gebruikt zijn: Rekenen/wiskunde : equiped for the future; content standards. National Instituut For Literacy (NIFL). Liemberg, E. (2001). Raamwerk MVT. De Bilt: Bve Raad. Daalderop, K., Liemberg, E. en Teunisse, T. (Red.) (2003). Raamwerk NT2. De Bilt: Bve Raad. Beleidsnotitie Stichting Consortium PGO, 2006.

32 competenties ontwikkeld worden en waarmee de leerling door gaat naar een passend mboniveau. In de twee bijeenkomsten van de visiegroep Het Metalen Scharnierpunt zijn fantastische onderdelen aan de orde gekomen. Het uitwerken van het concept sluit aanbij wat er bij de praktijkopleider speelt. Met de richting die we met zijn allen zijn ingeslagen, kunnen we een prachtige aansluiting krijgen met het nieuwe leren van het roc. Voor de praktijkopleider is het een groot voordeel dat de leerlingen al op weg zijn geholpen met leren van competenties. Jan Timmermans PACTT (vereniging van praktijkopleiders in de techniek) 24

33 De structuur van de praktijkopdrachten 4 Bij het uitvoeren van een praktijkopdracht volgen de leerlingen de manier van werken die in het bedrijfsleven gebruikelijk is bij projecten. De hele procesgang van een project wordt doorlopen: het verkennen van de opdracht, het ontwikkelen van oplossingen tot en met het uitvoeren en evalueren. De keuze voor een projectmatige aanpak geeft de leerlingen veel leermogelijkheden. De projectmatige structuur leert de leerling systematisch werken: plannen, overdenken wat je gaat doen (en waarom) en ook terugkijken en evalueren Fasen per praktijkopdracht Iedere praktijkopdracht bestaat uit de volgende fasen: 0 De project start-up 1 Oriëntatie 2 Definitie 3 Ontwerp 4 Werkvoorbereiding 5 Realisatie 6 Oplevering 7 Nazorg/evaluatie Per fase wordt beschreven wat de leerlingen in die fase moeten doen en wat het resultaat moet zijn. Het resultaat wordt ingeleverd bij de docent. Tijdens iedere praktijkopdracht komt een

34 aantal go/no go-momenten voor, waarbij de ingeleverde resultaten een rol spelen. De go/no gomomenten zijn beoordelingsmomenten, die bepalend zijn of een leerling verder kan gaan. Een docent begeleidt het werken aan de praktijkopdrachten. Hij stelt vragen, laat deelnemers reflecteren, daagt uit en ondersteunt als het nodig is. In de laatste fase wordt er teruggekeken naar het resultaat en het proces en vindt er een beoordeling van het geheel plaats. Dat wil zeggen dat er door het hele proces heen beoordeeld wordt en gereflecteerd wordt Uitwerking van de fasen 26 0 De project start-up Als start krijgen de leerlingen een casebeschrijving met: De bedrijfssituatie, een opdrachtgever en een voorval De opdracht wordt geplaatst in een bedrijfssituatie. Het gaat om een bepaald soort bedrijf, waarin naar aanleiding van een bepaalde gebeurtenis iets gedaan moet worden. De case geeft aan waarom er een opdracht is en wat de context daarvan is. Wie vraagt er om, wie moet(en) het product of de dienst afnemen? De leerlingen moeten door de beschrijving het geheel van de opdracht zien en gemotiveerd raken om aan de slag te gaan. Globale eisen die aan het product of de dienst gesteld worden Uit de situatiebeschrijving volgt dat het product aan bepaalde eisen moet voldoen. De opdracht gever heeft bepaalde wensen en er zijn algemene eisen, bijvoorbeeld qua veiligheid. Bovendien moet het product te maken zijn met de materialen en gereedschappen die op school (of in een stageomgeving) aanwezig zijn. 11 De beoordelingsstructuur moet nog verder uitgewerkt worden. De continue beoordeling in het kader van de praktijkopdrachten is daar een onderdeel van.

35 Bijvoorbeeld Praktijkopdracht terrasverwarmer * In twee landelijke magazines voor buitenleven, Seasons en Landleven, heeft een artikel gestaan over een houtgestookte terrasverwarmer. Beide bladen hebben van hun lezers zeer veel reacties gekregen over deze terrasverwarmer. Veel lezers wilden weten waar ze deze verwarmer kunnen kopen. De eigenaar van de bladen, de heer Y, heeft naar aanleiding van al deze vragen de directie van het bedrijf Staalbouw benaderd om een eerste serie van honderd van deze terrasverwarmers te produceren. Het is nu aan jou om deze vraag uit te werken. De terrasverwarmer moet op eenvoudige wijze te transporteren zijn van de winkel naar huis. Hij mag dus niet te veel ruimte innemen tijdens transport. Verder is het zo dat hij niet meer mag kosten dan euro. Hiernaast zie je de foto van de verwarmer uit het blad Landleven. * Met dank aan Haije Stellingwerf, Marne College, Bolsward 27 1 Oriëntatie In de oriëntatiefase onderzoeken de leerlingen verschillende mogelijkheden die leiden tot het gewenste product. Ze maken daarvoor gebruik van diverse bronnen. Het hangt van het product af welke bronnen dat zijn. Dit kunnen folders zijn uit een zaak waar het product verkocht wordt en/of er kan op internet gekeken worden naar verschillende uitvoeringen. Ook kan een school ervoor kiezen dat de leerlingen in een regionaal bedrijf gaan kijken, hoe het product gemaakt wordt. Deze werkwijze kan zorgen voor een regionale invulling van de praktijkopdracht. De leerlingen krijgen suggesties voor bronnen en waar ze te vinden zijn. Op grond daarvan maken ze een keuze voor een bepaalde uitvoering. OP TE LEVEREN RESULTATEN: een beschrijving/plaatje met een aantal kenmerken als: model, materiaal, prijs, grootte, documentatie die gevonden is, plus een motivatie waarom voor deze invulling van het product gekozen is; logboek of projectdossier met een overzicht van wat er gedaan is.

36 2 Definitie Vervolgens wordt er een nauwkeurige beschrijving gemaakt van het product en hoe het moet werken. OP TE LEVEREN RESULTATEN: een nauwkeurige omschrijving van de eisen; een principeschets/outline; beschrijving hoe het product moet werken; kostenraming; logboek Ontwerp Er wordt een tekening gemaakt met maatvoering en er worden productiestappen ontworpen. Het ontwerp moet voldoen aan de eisen. Daarvoor zullen de leerlingen heen en weer moeten pendelen tussen de eisen en het ontwerp, waarbij soms de eisen bijgesteld moeten worden, omdat ze niet te realiseren zijn. Ook de productie wordt in deze fase gepland. Wat moet er achtereenvolgens gedaan worden om het product te maken? OP TE LEVEREN RESULTATEN: maatschetsen of een beschrijving van het product; een verantwoording naar de eisen en de kostenraming; productiestappen; een materialenlijst en een bestellijst; logboek. 4 Werkvoorbereiding Bij de werkvoorbereiding worden de benodigde materialen verzameld en eventueel aangeschaft. Bovendien wordt bekeken met welke veiligheids- en milieumaatregelen men rekening moet houden. Er worden er afspraken gemaakt wie, wat, wanneer doet bij de voorbereiding en de uitvoering.

37 OP TE LEVEREN RESULTATEN: logboek met verslag van de voorbereiding, veiligheids- en milieueisen en de werkafspraken. 5 Realisatie Het product wordt volgens de planning gemaakt, waarbij de planning indien nodig ook bijgesteld moet worden. Ook het controleren en verbeteren van het product is onderdeel van deze fase. OP TE LEVEREN RESULTATEN: het product; logboek. 6 Oplevering Voor de oplevering zijn twee vormen mogelijk: opleveren aan alleen de opdrachtgever (de docent of een externe opdrachtgever); presenteren aan de groep leerlingen plus de opdrachtgever. In beide gevallen bereiden de leerlingen de oplevering voor. Hoe laat je bijvoorbeeld zien dat het voldoet aan de eisen? Als het product alleen aan de opdrachtgever wordt opgeleverd, dan is met name het resultaat belangrijk. Bij presentatie aan de groep leerlingen kan ook het proces gepresenteerd worden. Verder wordt er een kwaliteitsrapportage (bijvoorbeeld reproduceerbaarheid, assembleerbaarheid, meetrapportage) gemaakt en een nacalculatie. 29 OP TE LEVEREN RESULTATEN: kwaliteitsrapportage; nacalculatie; logboek met de feedback die de leerlingen tijdens de oplevering gekregen hebben. 7 Nazorg Bij de nazorg wordt teruggekeken. Er wordt gekeken of de klant tevreden is over het gebruik van het product.

Het Metalen Scharnierpunt

Het Metalen Scharnierpunt Het Metalen Scharnierpunt Het werken met praktijkopdrachten Basisdocument voor docenten (waarin opgenomen het basisdocument voor de leerlingen) CINOP, s-hertogenbosch Joke Huisman en Adri Pijnenburg Colofon

Nadere informatie

Ons. Onderwijs. Kwaliteit in onderwijs

Ons. Onderwijs. Kwaliteit in onderwijs Ons Onderwijs Kwaliteit in onderwijs Voorwoord Bij Marianum staat de ontwikkeling van de leerling voorop. Wij staan voor aantrekkelijk en afgestemd onderwijs, gemotiveerde leerlingen en goede eindresultaten.

Nadere informatie

Evalueren en Beoordelen in het Leerproces Ellen Klatter - Cees Appel

Evalueren en Beoordelen in het Leerproces Ellen Klatter - Cees Appel Evalueren en Beoordelen in het Leerproces Ellen Klatter - Cees Appel Scholingsdag woensdag 14 juni 2006 Stichting Consortium PGO Evalueren/beoordelen Leerproces Competentiegericht onderwijs moet zijn ingevoerd

Nadere informatie

Het vmbo van de toekomst. Strategische alliantie vmbo-mbo? Succesvol samenwerken kan!

Het vmbo van de toekomst. Strategische alliantie vmbo-mbo? Succesvol samenwerken kan! Het vmbo van de toekomst Strategische alliantie vmbo-mbo? Succesvol samenwerken kan! Voorstellen Mirjam Bosch, plv. directeur CSV Veenendaal Dennis Heijnens, adviseur bij Actis Advies Programma deelsessie

Nadere informatie

Instructie en informatie voor de begeleider installatie

Instructie en informatie voor de begeleider installatie Instructie en informatie voor de begeleider installatie Masterplan Dit is een product van het project Masterplan Zuid- Holland. Hierin werken de volgende organisaties samen: - de ROC s Albeda College,

Nadere informatie

Breidt netwerk min of meer bij toeval uit. Verneemt bij bedrijven wensen voor nieuwe

Breidt netwerk min of meer bij toeval uit. Verneemt bij bedrijven wensen voor nieuwe Accountmanager Accountmanager onderhoudt relaties met bedrijven en organisaties met het doel voor praktijkleren binnen te halen. Hij kan nagaan welke bedrijven hebben, doet voorstellen voor bij bedrijven

Nadere informatie

College voor. beroepsonderwijs. vmbo basis- en kaderberoepsgerichte leerwegen. algemeen toegankelijk

College voor. beroepsonderwijs. vmbo basis- en kaderberoepsgerichte leerwegen. algemeen toegankelijk College voor vmbo basis- en kaderberoepsgerichte leerwegen algemeen toegankelijk beroepsonderwijs College voor Beroepsonderwijs Wie zijn we? Alle leerlingen die de basisberoepsgerichte of de kaderberoepsgerichte

Nadere informatie

Het nieuwe vmbo. Talenten laten groeien. de Ambelt. Gentiaan College. Januari 2017 versie: 1.0. Pagina 1 van 11

Het nieuwe vmbo. Talenten laten groeien. de Ambelt. Gentiaan College. Januari 2017 versie: 1.0. Pagina 1 van 11 Januari 2017 versie: 1.0 Gentiaan College Talenten laten groeien. de Ambelt Pagina 1 van 11 Inhoudsopgave 1. Het nieuwe vmbo... 3 Profielen in het vmbo... 3 De avo-vakken... 3 Het beroepsgerichte profielvak...

Nadere informatie

Handreiking: Uitleg begrippen vmbo-mbo

Handreiking: Uitleg begrippen vmbo-mbo Handreiking: Uitleg begrippen vmbo-mbo Ook in het vmbo is er sprake van onderwijsvernieuwing. De meest in het oog springende vernieuwing is de introductie van een kern, profiel en (meerdere) keuzes. De

Nadere informatie

Vanuit het Albeda College een korte toelichting op de producten CCB en de deelnemers aan de opleiding Jeugdopbouwwerker

Vanuit het Albeda College een korte toelichting op de producten CCB en de deelnemers aan de opleiding Jeugdopbouwwerker september 2007 Vanuit het Albeda College een korte toelichting op de producten CCB en de deelnemers aan de opleiding Jeugdopbouwwerker In 2007 is door ons bij de projectleiding CCB een CD aangeleverd met

Nadere informatie

Begrippenkader Studieloopbaanbegeleiding en Reflectie

Begrippenkader Studieloopbaanbegeleiding en Reflectie Begrippenkader Studieloopbaanbegeleiding en Reflectie Kariene Mittendorff, lectoraat Innovatief en Effectief Onderwijs Studieloopbaanbegeleiding Binnen scholen wordt op verschillende manieren gewerkt aan

Nadere informatie

Nulmeting Het Metalen Scharnierpunt

Nulmeting Het Metalen Scharnierpunt Nulmeting Het Metalen Scharnierpunt Onderzoeksverslag Nulmeting over aansluiting vmbo-mbo CINOP, s-hertogenbosch Ellen Klatter Colofon Titel: Nulmeting Het Metalen Scharnierpunt : Onderzoeksverslag Nulmeting

Nadere informatie

Samenvatting effecten en resultaten Masterplan CGO Zuid-Holland

Samenvatting effecten en resultaten Masterplan CGO Zuid-Holland BIJLAGE: Samenvatting effecten en resultaten Masterplan CGO Zuid-Holland Pagina 1: Effecten bij leerlingen Effecten bedrijven - onderwijs Toelichting: De percentages onder het kopje Nul zijn de uitersten

Nadere informatie

Erkend leerbedrijf. dáár wordt het vak geleerd. horeca bakkerij reizen recreatie facilitaire dienstverlening

Erkend leerbedrijf. dáár wordt het vak geleerd. horeca bakkerij reizen recreatie facilitaire dienstverlening Erkend leerbedrijf dáár wordt het vak geleerd horeca bakkerij reizen recreatie facilitaire dienstverlening Waarom erkend leerbedrijf? Jonge mensen wegwijs maken in de sector: dat is de taak van een leerbedrijf.

Nadere informatie

Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen. Korte versie

Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen. Korte versie Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen Korte versie Colofon Titel Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen Auteur Christel Kuijpers en

Nadere informatie

WERKBOEK VERNIEUWING VMBO & LOB. Bijeenkomst Stichting Platforms vmbo

WERKBOEK VERNIEUWING VMBO & LOB. Bijeenkomst Stichting Platforms vmbo 27-05-2014 WERKBOEK VERNIEUWING VMBO & LOB Bijeenkomst Stichting Platforms vmbo INHOUD 1. Presentatie samen verantwoordelijk voor LOB een kwestie van krachten bundelen 3 2. Opdrachten vernieuwing vmbo

Nadere informatie

De weg van traditioneel vmbo naar intersectoraal vmbo

De weg van traditioneel vmbo naar intersectoraal vmbo Van Theorie naar Praktijk De weg van traditioneel vmbo naar intersectoraal vmbo In deze bijdrage slaat junior adviseur Marloes Zewuster van CINOP de brug tussen de theorie van het intersectorale vmbo en

Nadere informatie

Samenvatting Beroepsonderwijs

Samenvatting Beroepsonderwijs Samenvatting Beroepsonderwijs Periode: januari december 2009 Opdrachtgever: FNV Horecabond Uitgevoerd door: SOHRC Timo van Doremalen Met medewerking van: Drs. Schelte Beltman Heleen Veenhof Auteursrecht

Nadere informatie

Hybride leeromgeving in het beroepsonderwijs

Hybride leeromgeving in het beroepsonderwijs Erica Aalsma(a) & Tonnie van Dijk(b) (a) De Leermeesters, Wijk bij Duurstede (b) Koning Willem I College, s-hertogenbosch Contact: Erica.aalsma@deleermeesters.nl t.vandijk@kw1c.nl Hybride leeromgeving

Nadere informatie

1. Interpersoonlijk competent

1. Interpersoonlijk competent 1. Interpersoonlijk competent De docent BVE schept een vriendelijke en coöperatieve sfeer in het contact met deelnemers en tussen deelnemers, en brengt een open communicatie tot stand. De docent BVE geeft

Nadere informatie

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Stimuleringsproject LOB in het mbo Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo De inrichting van een doorlopende ontwikkelings- en begeleidingslijn LOB VMBO-MBO Werknemers doen er goed aan

Nadere informatie

me nse nkennis Competentiegericht opleiden in de BIG opleidingen Getting started

me nse nkennis Competentiegericht opleiden in de BIG opleidingen Getting started me nse nkennis Competentiegericht opleiden in de BIG opleidingen Getting started Inhoud Competentiegericht opleiden 3 Doel van praktijktoetsen 4 Wijze van evalueren en beoordelen 4 Rollen 5 Getting started

Nadere informatie

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Stimuleringsproject LOB in het mbo Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Visie ontwikkelen in regionale inspiratiebijeenkomsten Wat verstaan we eigenlijk onder loopbaanoriëntatie en -begeleiding

Nadere informatie

LOB scan voor MBO werkversie 1

LOB scan voor MBO werkversie 1 Uitleg bij invullen LOB-scan; Stap 1: de LOB -scan is verdeeld in 12 componenten (donker grijze balken). Onder ieder component zijn een aantal elementen (witte vlakken) geformuleerd. Per element geeft

Nadere informatie

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Stimuleringsproject LOB in het mbo Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Samenwerken aan LOB Jongeren beter toerusten voor het maken van passende keuzes in de eigen loopbaan door bewust

Nadere informatie

Handleiding bij het opstellen van een Persoonlijk ontwikkelingsplan (POP)

Handleiding bij het opstellen van een Persoonlijk ontwikkelingsplan (POP) Handleiding bij het opstellen van een Persoonlijk ontwikkelingsplan (POP) In de voorbereiding op het Pop gesprek stelt de medewerker een persoonlijk ontwikkelingsplan op. Hierbij maakt de medewerker gebruik

Nadere informatie

2004-2007 Leerlingen doen ervaringen op op diverse werkplekken

2004-2007 Leerlingen doen ervaringen op op diverse werkplekken Zorg en Welzijn Zorg en Welzijn 2004-2007 Leerlingen doen ervaringen op op diverse werkplekken binnen en buiten de school de Rentmeesterhof, Nannies, woonzorgcentrum, de bistro, de maaltijdservice, de

Nadere informatie

2 Stappen en fasen. 006128860006-bw.indd 8 19-09-13 12:35

2 Stappen en fasen. 006128860006-bw.indd 8 19-09-13 12:35 2 Stappen en fasen 8 ICT-beheerder - Netwerkbeheerder 006128860006-bw.indd 8 19-09-13 12:35 De projectwijzers brengen je in realistische situaties die te maken hebben met het ICT-vakgebied zodat je niet

Nadere informatie

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs Summa College maart 2013 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: De vijf onderwijspijlers 4 Hoofdstuk 2: De vijf onderwijspijlers

Nadere informatie

Ondernemend onderwijs voor een groene toekomst. Groen is overal en voor iedereen

Ondernemend onderwijs voor een groene toekomst. Groen is overal en voor iedereen Ondernemend onderwijs voor een groene toekomst Groen is overal en voor iedereen AOC s geven een breed scala aan opleidingen op het gebied van voedsel, natuur en leefomgeving. Zij verzorgen vmbo, mbo en

Nadere informatie

HET COMPETENTIEPROFIEL VAN DE SPD. ILS Nijmegen

HET COMPETENTIEPROFIEL VAN DE SPD. ILS Nijmegen HET COMPETENTIEPROFIEL VAN DE SPD ILS Nijmegen Mei 2009 Voorwoord: Dit voorstel voor een competentieprofiel van de spd is ontworpen op verzoek van de directies van ILS- HAN en ILS-RU door de productgroep

Nadere informatie

Jouw praktische weg naar het hbo. Onderdeel van AOC Oost

Jouw praktische weg naar het hbo. Onderdeel van AOC Oost Jouw praktische weg naar het hbo Onderdeel van AOC Oost 2014 2015 2Informatie Het Groene Lyceum 2014-2015 Lekker praktisch bezig zijn maar wel op een hoog niveau. Is dat ook voor jou de leukste route naar

Nadere informatie

De LOB-scan voor mbo

De LOB-scan voor mbo 35 BIJLAGE 3 De LOB-scan voor mbo De LOB-scan Doel van de LOB-scan is om zicht te krijgen op hoe Loopbaanontwikkeling en -begeleiding (LOB) in jullie onderwijsinstelling er op dit moment voor staat. De

Nadere informatie

Loopbaanoriëntatie en begeleiding voor decanen en mentoren

Loopbaanoriëntatie en begeleiding voor decanen en mentoren Loopbaanoriëntatie en begeleiding voor decanen en mentoren Loopbaanoriëntatie staat in het voortgezet onderwijs volop in de belangstelling. De VO raad ziet loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB) als

Nadere informatie

Op zoek naar nieuwe standaarden voor examinering van Competentie Gericht Onderwijs. Confrontatie tussen twee visies

Op zoek naar nieuwe standaarden voor examinering van Competentie Gericht Onderwijs. Confrontatie tussen twee visies Op zoek naar nieuwe standaarden voor examinering van Competentie Gericht Onderwijs. Confrontatie tussen twee visies Inleiding Binnen de inspectie wordt gewerkt aan de afstemming en toekomstige integratie

Nadere informatie

Nieuw vmbo op. het Haarlem College. op het Haarlem College kan het. Podium & Presentatie Mavo en Mavo + Informatie voor de leerlingen van groep 8

Nieuw vmbo op. het Haarlem College. op het Haarlem College kan het. Podium & Presentatie Mavo en Mavo + Informatie voor de leerlingen van groep 8 Nieuw vmbo op het Haarlem College op het Haarlem College kan het Media & Vormgeving Zorg & Welzijn Techniek & Energie Ondernemen & Commercie Podium & Presentatie Mavo en Mavo + Sport & Veiligheid Gemengde

Nadere informatie

Competentiemeter docent beroepsonderwijs

Competentiemeter docent beroepsonderwijs Competentiemeter docent beroepsonderwijs De beschrijving van de competenties in deze competentiemeter is gebaseerd op: - de bekwaamheidseisen uit de Algemene Maatregel van Bestuur als uitwerking van de

Nadere informatie

Concept: De basis van de praktijkroute. FC Extra

Concept: De basis van de praktijkroute. FC Extra Concept: De basis van de praktijkroute FC Extra Verdiepin g Training van vaardigheden Verdieping: Algemene thema s Verbreding en verdieping op: Kennis Toepassen van kennis Onderzoek Verdieping: Vakinhoudelijk

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN HET VMBO TL MAVO 6 4. SECTOREN 7. 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9

INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN HET VMBO TL MAVO 6 4. SECTOREN 7. 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9 Naam : klas : 2 INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN HET VMBO TL MAVO 6 4. SECTOREN 7 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9 7. MOGELIJKHEDEN NA HET VMBO 10 8. INFORMATIE

Nadere informatie

Dit jaar moet je een keuze gaan maken voor de vakken, waarin je volgend jaar examen in gaat doen.

Dit jaar moet je een keuze gaan maken voor de vakken, waarin je volgend jaar examen in gaat doen. 2 Inleiding Aan de leerlingen van de 3 e klas HTL, Dit jaar moet je een keuze gaan maken voor de vakken, waarin je volgend jaar examen in gaat doen. Om tot een weloverwogen keuze te komen, is het goed

Nadere informatie

DECANOLOGICA LEERJAAR 2 VMBO

DECANOLOGICA LEERJAAR 2 VMBO DECANOLOGICA LEERJAAR 2 VMBO 2014-2015 1 Inhoudsopgave 1 Het onderwijs verandert blz 3 2 Kiezen in VMBO-2 blz 4 3 De opleidingen binnen het Minkema College blz 5 Basis- en kaderberoepsgerichte leerweg

Nadere informatie

MEI BASIS KERN, KEUZEPROGRAMMA VMBO SECTOR TECHNIEK. Praktijkopdracht 3.2. De Terraslantaarn

MEI BASIS KERN, KEUZEPROGRAMMA VMBO SECTOR TECHNIEK. Praktijkopdracht 3.2. De Terraslantaarn MEI BASIS KERN, KEUZEPROGRAMMA VMBO SECTOR TECHNIEK Praktijkopdracht 3.2 De Terraslantaarn MEI BASIS KERN, KEUZEPROGRAMMA VMBO SECTOR TECHNIEK Praktijkopdracht 3.2 De Terraslantaarn MEI Praktijkopdracht

Nadere informatie

Middelbaar beroepsonderwijs (zie verder uitleg na dit schema) Beroeps Opleidende Leerweg (zie verder uitleg na dit schema)

Middelbaar beroepsonderwijs (zie verder uitleg na dit schema) Beroeps Opleidende Leerweg (zie verder uitleg na dit schema) Lijst met afkortingen voor de bloemist-winkelier m.b.t. het onderwijs Gebruikte term Toelichting MBO BOL BBL deelnemer BPV protocol Beroeps Praktijk Vorming (afgekort BPV) BPV verlener BPV-begeleider BPV-deelnemer

Nadere informatie

De Verticale Ondernemerskolom Twente: Project 301

De Verticale Ondernemerskolom Twente: Project 301 De Verticale Ondernemerskolom Twente: Project 301 ROC van Twente - Hengelo In januari 2004 is de afdeling Handel van het toenmalige ROC Oost- Nederland, School voor Economie en ICT, locatie Hengelo - nu

Nadere informatie

Mbo, toets je taal! Taalvaardigheid Nederlands beoordelen in competentiegericht onderwijs

Mbo, toets je taal! Taalvaardigheid Nederlands beoordelen in competentiegericht onderwijs . Competentieleren Hajer, M. & T. Meestringa (2004). Handboek taalgericht vakonderwijs. Bussum: Coutinho. Ministerie van OC&W (2004). Van A tot Z betrokken. Aanvalsplan Laaggeletterdheid 2006-2010 (http://taalinmbo.kennisnet.nl/bronnen/aanvalsplan).

Nadere informatie

Leerwerktaak Bouwen aan grammatica

Leerwerktaak Bouwen aan grammatica Leerwerktaak Bouwen aan grammatica Titel Bouwen aan grammatica! Onderwijstype Niveau Competenties(s) Beroepstaak VO MBO 1 propedeusefase 2 hoofdfase 3 eindfase (lio) 1 interpersoonlijk 2 pedagogisch 3

Nadere informatie

Handboek. beroepsgericht leren. Een handreiking voor het ontwerpen en ontwikkelen van beroepsopleidingen

Handboek. beroepsgericht leren. Een handreiking voor het ontwerpen en ontwikkelen van beroepsopleidingen Handboek beroepsgericht leren Een handreiking voor het ontwerpen en ontwikkelen van beroepsopleidingen Colofon Handboek beroepsgericht leren Een handreiking voor het ontwerpen en ontwikkelen van beroepsopleidingen

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO OPLEIDINGSNIVEAU. Installeren (Eerste monteur elektrotechnische installaties)

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO OPLEIDINGSNIVEAU. Installeren (Eerste monteur elektrotechnische installaties) ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO OPLEIDINGSNIVEAU ROC Tilburg te Tilburg Installeren (Eerste monteur elektrotechnische installaties) Juli 2014 3280511/7 BRIN: 25LZ Onderzoeksnummer: 276480 Onderzoek

Nadere informatie

Programma sessie. Vraag. theorie naar. praktijk. Van wie heeft u geleerd na te denken over de keuzes in uw loopbaan? VMBO Congres 31 januari 2013.

Programma sessie. Vraag. theorie naar. praktijk. Van wie heeft u geleerd na te denken over de keuzes in uw loopbaan? VMBO Congres 31 januari 2013. Loopbaan Oriëntatie en Begeleiding op het VMBO Ahmed Mahamed Jan Lauwrens Haisma Programma sessie van theorie naar praktijk en in gesprek daarover Vraag Van wie heeft u geleerd na te denken over de keuzes

Nadere informatie

voor het middelbaar beroepsonderwijs

voor het middelbaar beroepsonderwijs voor het middelbaar beroepsonderwijs Peer Support betekent systematische en structurele begeleiding van een jongerejaars student door een ouderejaars. Peer Support is een internationaal erkend programma

Nadere informatie

presentatie Hans Meinders 10 jaar VMBO 9 november 2009 Twents Carmel College

presentatie Hans Meinders 10 jaar VMBO 9 november 2009 Twents Carmel College Commerciele Technologie, een intersectoraal programma op het Twents Carmel College presentatie Hans Meinders 10 jaar VMBO 9 november 2009 Twents Carmel College Een voorbeeld, ComTech op het Twents Carmelcollege

Nadere informatie

Rapport Docent i360. Angela Rondhuis

Rapport Docent i360. Angela Rondhuis Rapport Docent i360 Naam Angela Rondhuis Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Sterkte/zwakte-analyse 3. Feedback open vragen 4. Overzicht competenties 5. Persoonlijk ontwikkelingsplan Inleiding Voor u ligt het

Nadere informatie

Vormgeving van SLB in de praktijk

Vormgeving van SLB in de praktijk Vormgeving van SLB in de praktijk Inhoudsopgave Inleiding...2 Het eerste leerjaar...2 Voorbeeld Programmering Studieloopbaanbegeleiding (SLB) niveau 3-4...3 POP en Portfolio...8 Vervolg...10 Eisma-Edumedia

Nadere informatie

Studiegids. Praktijkroutes Praktijkgestuurd leren binnen bedrijven. Maatwerk Geef je eigen opleiding vorm

Studiegids. Praktijkroutes Praktijkgestuurd leren binnen bedrijven. Maatwerk Geef je eigen opleiding vorm Studiegids Praktijkroutes Praktijkgestuurd leren binnen bedrijven Maatwerk Geef je eigen opleiding vorm Persoonlijke + Meer dan alleen beroepsgericht Studiegids Praktijkroutes 2015-2016 Friesland College

Nadere informatie

Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij

Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij De publicatie van Fianne Konings, Culturele instellingen en een doorlopende

Nadere informatie

Studiegids opleiding. Vormgeven communicatie & ruimte. Fase 1 - Cohort 2015. Kwalificatiedossier Ruimtelijke Vormgeving 2015

Studiegids opleiding. Vormgeven communicatie & ruimte. Fase 1 - Cohort 2015. Kwalificatiedossier Ruimtelijke Vormgeving 2015 1 Studiegids opleiding Vormgeven communicatie & ruimte Fase 1 - Cohort 2015 Kwalificatiedossier Ruimtelijke Vormgeving 2015 2 Leeswijzer 3 Wettelijke onderdelen onderwijs 4 Het beroepsgerichte deel 4 Nederlands

Nadere informatie

Projectmatig werken. Eisma-Edumedia bv, Leeuwarden

Projectmatig werken. Eisma-Edumedia bv, Leeuwarden Projectmatig werken Inleiding...2 Het maken van projecthandleidingen...3 Format Projecthandleiding...4 Procesverslag...5 Problemen bij samenwerking...7 Eisma-Edumedia bv, Leeuwarden 1 Inleiding In deze

Nadere informatie

Basistraject Schoolopleider Informatiebrochure

Basistraject Schoolopleider Informatiebrochure Basistraject Schoolopleider Informatiebrochure Opzet basistraject schoolopleiders De schoolopleider heeft een spilfunctie tussen basisschool en opleiding en heeft een coördinerende, begeleidende taak t.a.v.

Nadere informatie

Algemeen vormend onderwijs, beroepsonderwijs en scholing in Nederland

Algemeen vormend onderwijs, beroepsonderwijs en scholing in Nederland Algemeen vormend onderwijs, beroepsonderwijs en scholing in Nederland 2e fase wetenschappelijk onderwijs post hoger beroepsonderwijs beroepsgerichte volwasseneneducatie OU wetenschappelijk onderwijs hoger

Nadere informatie

PVA Jaar 2. Stefan Timmer S1001410 Klas: CE 2b

PVA Jaar 2. Stefan Timmer S1001410 Klas: CE 2b PVA Jaar 2 Stefan Timmer S1001410 Klas: CE 2b Inhoudsopgave blz. Voorblad - Inhoudsopgave 2 Plan van aanpak tweede jaar 3-4 Bijlage 1: Algemene domeincompetenties 5-6 (wat heb ik geleerd) Bijlage 2: Belangrijkste

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN 2 HTL 6 4. SECTOREN 7. 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9

INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN 2 HTL 6 4. SECTOREN 7. 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9 Naam : klas : 2 INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN 2 HTL 6 4. SECTOREN 7 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9 7. MOGELIJKHEDEN NA HET VMBO 10 8. INFORMATIE VERKRIJGEN

Nadere informatie

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015!

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Voorstel voor onderzoekspresentaties Mbo Onderzoeksdag Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Indienen van een voorstel kan tot en met 15 mei 2015 via e-mailadres: info@mboonderzoeksdag.nl

Nadere informatie

Vertaaldocument huidig format naar verbeterd format kwalificatiedossier Applicatieontwikkelaar ECABO 2007-2008

Vertaaldocument huidig format naar verbeterd format kwalificatiedossier Applicatieontwikkelaar ECABO 2007-2008 Vertaaldocument huidig format naar verbeterd format kwalificatiedossier Applicatieontwikkelaar ECABO 2007-2008 Vertaaldocument AO, juni 2007 Pagina 1 van 10 Vertaaldocument AO, juni 2007 Pagina 2 van 10

Nadere informatie

Bovenbouw: op weg naar jouw toekomst!

Bovenbouw: op weg naar jouw toekomst! Bovenbouw: op weg naar jouw toekomst! Weet jij al welke afdeling je in de bovenbouw van het vmbo gaat kiezen? Vanaf klas 1 ben je al bezig om je talenten te ontwikkelen en kom je er geleidelijk achter

Nadere informatie

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Inleiding Servicedocument Keuzedelen Duits in de beroepscontext

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Inleiding Servicedocument Keuzedelen Duits in de beroepscontext Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf Inleiding Servicedocument Keuzedelen Duits in de beroepscontext 1 Inleiding Dit onderwijsmodel is ontwikkeld op basis van de strategische doelstellingen van het

Nadere informatie

Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen

Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen Ronde 5 Bert de Vos APS, Utrecht Contact: b.devos@aps.nl Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen 1. Over de drempels met taal Het rapport Over de drempels met taal is al ruim een jaar oud.

Nadere informatie

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Helder &Wijzer Mijn opdrachten In een kort, blended programma In het kort Voor wie docenten/trainers die blended opdrachten willen leren ontwerpen en ontwikkelen

Nadere informatie

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013 Effectief feedback geven en ontvangen Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, nderwijsinspectie 2013 Inleiding Deze handleiding is geschreven ter ondersteuning van het gebruik van het

Nadere informatie

Samenvatting rapportage onderzoek vmbo

Samenvatting rapportage onderzoek vmbo Samenvatting rapportage onderzoek vmbo Utrecht, april 2006 In opdracht van Adviesgroep vmbo Drs. Vincent van Grinsven Drs. J. Krom Henk Westerik Postbus 681 3500 AR Utrecht telefoon: 030 263 1080 fax:

Nadere informatie

KPB Activerende didactiek

KPB Activerende didactiek 2014-2015 Cursuscode Cohort 2012: LGWKAD40P2 Cohort 2013: LGWKAD01P2 Cohort 2014: LGWKAD01P2 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Werken aan competenties 3 Praktijkopdracht activerende didactiek 3 Bijlage 1: Beoordelingsformulier

Nadere informatie

Artikelnummer

Artikelnummer Artikelnummer 00658009 catalogus techniek 011/01 Het Platform Metaal & Metalektro maakt met 00 vmbo-scholen met een afdeling metaal en metalektro sinds 008 deel uit van het Consortium eroepsonderwijs met

Nadere informatie

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs Tijdschrift voor Didactiek der β-wetenschappen 22 (2005) nr. 1 & 2 53 Oratie, uitgesproken op 11 maart 2005, bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Professionalisering in het bijzonder in het onderwijs

Nadere informatie

LEERCOACH IN DE NETWERKSCHOOL. Verantwoordelijkheden

LEERCOACH IN DE NETWERKSCHOOL. Verantwoordelijkheden Leercoaches begeleiden studenten in hun leertraject, studievoortgang en ieontwikkeling binnen de Netwerkschool ROC Nijmegen. Deze notitie uit 2013 beschrijft de verantwoordelijkheden, bevoegdheden en kerntaken

Nadere informatie

ICTM-44 Internetmarketing Analytics

ICTM-44 Internetmarketing Analytics ICTM-44 Internetmarketing Analytics Studiewijzer Faculteit voor IT & Design Blok KB44 Minor Periode 4-2016-2017, april 2017 1 Blok: KB44 Internetmarketing Analytics Course Blackboard: minor KB44 Internet

Nadere informatie

Rapport Docent i360. Test Kandidaat

Rapport Docent i360. Test Kandidaat Rapport Docent i360 Naam Test Kandidaat Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Sterkte/zwakte-analyse 3. Feedback open vragen 4. Overzicht competenties 5. Persoonlijk ontwikkelingsplan Inleiding Voor u ligt het

Nadere informatie

Werkgroep portfolio & coaching. portfolio handleiding

Werkgroep portfolio & coaching. portfolio handleiding portfolio handleiding Werkgroep portfolio & coaching 1 De plaats van portfolio in het leren op het VMBO. In enkele notities en werkdocumenten is het kader voor het nieuwe onderwijs geschetst. Dit komt

Nadere informatie

Dit jaar moet je een keuze gaan maken voor de vakken, waarin je volgend jaar examen in gaat doen.

Dit jaar moet je een keuze gaan maken voor de vakken, waarin je volgend jaar examen in gaat doen. 2 Inleiding Aan de leerlingen van de VMBO derde klas TL, Dit jaar moet je een keuze gaan maken voor de vakken, waarin je volgend jaar examen in gaat doen. Om tot een weloverwogen keuze te komen, is het

Nadere informatie

9. Gezamenlijk ontwerpen

9. Gezamenlijk ontwerpen 9. Gezamenlijk ontwerpen Wat is het? Gezamenlijk ontwerpen betekent samen aan een nieuw product werken, meestal op een projectmatige manier. Het productgerichte geeft richting aan het proces van kennis

Nadere informatie

Organisatie keuzevakken

Organisatie keuzevakken Organisatie keuzevakken Vrijwel alle pilotscholen zijn gestart met het profielvak. Aan het eind van het derde leerjaar/begin van het vierde leerjaar bieden veel pilotscholen keuzevakken aan. Ook hier worden

Nadere informatie

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK Iedereen heeft er de mond van vol: Het beste uit de leerling halen Recht doen aan verschillen van leerlingen Naast kennis en vaardigheden, aandacht voor het

Nadere informatie

Op weg naar de (academische) opleidingsschool

Op weg naar de (academische) opleidingsschool Discussienota Nationalgeographic.nl Adviescommissie ADEF OidS Mei 2014 1 Inhoudsopgave Inleiding 1. Uitgangspunten Samen Opleiden 2. Ambities van (academische) opleidingsscholen 3. Concept Samen Opleiden

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

Ministerie OCW Aan mevr. M. van Bijsterveld-Vliegenthart, Staatssecretaris Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Ministerie OCW Aan mevr. M. van Bijsterveld-Vliegenthart, Staatssecretaris Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Ministerie OCW Aan mevr. M. van Bijsterveld-Vliegenthart, Staatssecretaris Postbus 16375 2500 BJ Den Haag OOG voor het MBO staat voor Onafhankelijke Onderwijsgroep voor het MBO ; Een groep onderwijskundig

Nadere informatie

Beoordelingskader minor Innovatief Beroepsonderwijs

Beoordelingskader minor Innovatief Beroepsonderwijs Beoordelingskader minor Innovatief Beroepsonderwijs Versie 1 voor het studiejaar 2007-2008, januari 2008. Bij dit beoordelingskader hoort een drietal beoordelingsformulieren: Formulier A. Eindbeoordeling

Nadere informatie

WIE HOUDT UW SCHOOL EEN SPIEGEL VOOR?

WIE HOUDT UW SCHOOL EEN SPIEGEL VOOR? WIE HOUDT UW SCHOOL EEN SPIEGEL VOOR? EYE OPENER AANPAK VERGROOT KWALITEITSBEWUST WERKEN IN TEAMS ALIE KAMPHUIS, MARLOES VAN BUSSEL EN IDA BONTIUS WWW.CINOP.NL 2 WIE HOUDT UW SCHOOL EEN SPIEGEL VOOR? EYE

Nadere informatie

Rekenen in technische opleidingen. 17 mei 2011 Monica Wijers, Freudenthal Instituut m.wijers@uu.nl

Rekenen in technische opleidingen. 17 mei 2011 Monica Wijers, Freudenthal Instituut m.wijers@uu.nl Rekenen in technische opleidingen 17 mei 2011 Monica Wijers, Freudenthal Instituut m.wijers@uu.nl programma Kader(s) Rekenen in 2F en 3F Relatie beroepspraktijk Examinering Rekenmethodes Uw eigen vragen

Nadere informatie

A. Opbrengsten B. Onderwijsleerproces nl. C. Zorg en begeleiding nl. D. Kwaliteitszorg E. Wet- en regelgeving

A. Opbrengsten B. Onderwijsleerproces nl. C. Zorg en begeleiding nl. D. Kwaliteitszorg E. Wet- en regelgeving DEELPROJECT PUBERBREIN LOCATIE CHRISTOFFEL ACTIVITEIT NAAM DEELPROJECT DE MUSICAL KWALITEITSASPECT TOEZICHTKADER A. Opbrengsten B. Onderwijsleerproces nl. C. Zorg en begeleiding nl. D. Kwaliteitszorg E.

Nadere informatie

Gevraagd: Bekwame praktijkopleiders!

Gevraagd: Bekwame praktijkopleiders! Gevraagd: Bekwame praktijkopleiders! Leerbedrijven geven leerlingen de kans om ervaring op te doen in het beroep waarvoor zij opgeleid worden. Zij vervullen daarmee een belangrijke en onmisbare rol voor

Nadere informatie

Bijlage 3: Format beschrijving opdrachten onderzoekend leren

Bijlage 3: Format beschrijving opdrachten onderzoekend leren Bijlage 3: Format beschrijving opdrachten onderzoekend leren Dit format is bedoeld voor docenten die onderzoekend-lerenopdrachten gaan maken voor het gebruik in hun eigen groep en/of voor gebruik door

Nadere informatie

Leerwerktaak Hoor je wat ik zeg?!

Leerwerktaak Hoor je wat ik zeg?! Leerwerktaak Hoor je wat ik zeg?! Titel Hoor je wat ik zeg?! Onderwijstype Niveau Competenties(s) Beroepstaak VO MBO Alle 1 propedeusefase 2 hoofdfase 3 eindfase (lio) 1 interpersoonlijk 2 pedagogisch

Nadere informatie

Format OER voor 2011 competentiegerichte opleidingen in het nieuwe format

Format OER voor 2011 competentiegerichte opleidingen in het nieuwe format Format OER voor 2011 competentiegerichte opleidingen in het nieuwe format A. Basisgegevens Kwalificatie Naam Metaalbewerker Cohort 2011 Crebocode 94300 Versie van het 1-12-2010 Kwalificatiedossier Studie

Nadere informatie

De nieuwe Havo voorbereidend HBO Buiksloterweg 85 1031 CG Amsterdam T: 020 579 72 10 I: www.checkdenieuwehavo.nl

De nieuwe Havo voorbereidend HBO Buiksloterweg 85 1031 CG Amsterdam T: 020 579 72 10 I: www.checkdenieuwehavo.nl De nieuwe Havo voorbereidend HBO Buiksloterweg 85 1031 CG Amsterdam T: 020 579 72 10 I: www.checkdenieuwehavo.nl 1 De nieuwe Havo voorbereidend HBO Wat is De nieuwe Havo? De nieuwe Havo biedt Havo onderwijs

Nadere informatie

yuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzxcvbnm qwertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzxc

yuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzxcvbnm qwertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzxc qwertyuiopasdfghjklzcvbnmqwertyuiopasdfghjklzc vbnmqwertyuiopasdfghjklzcvbnmqwertyuiopasdfgh jklzcvbnmqwertyuiopasdfghjklzcvbnmqwertyuiop Concept eamenprofiel 3.0 C&M asdfghjklzcvbnmqwertyuiopasdfghjklzcvbnmqwert

Nadere informatie

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Competentieprofiel Instituut voor Interactieve Media Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Aangepast in maart 2009 Inleiding De opleiding Interactieve Media

Nadere informatie

3. Een norm voor valide examenproducten norm voor valide examenproducten cesuur exameninstrumentarium

3. Een norm voor valide examenproducten norm voor valide examenproducten cesuur exameninstrumentarium Dit document is een onderdeel uit het advies Drie routes naar een valide examenproduct van mei 2016. De uitwerking van het advies vindt plaats vanaf augustus 2016 door de hiervoor aangestelde kwartiermaker

Nadere informatie

Beoordelingsmodel Profielwerkstuk Lyceum Elst Deel 1: onderzoeksvoorstel (havo/vwo)

Beoordelingsmodel Profielwerkstuk Lyceum Elst Deel 1: onderzoeksvoorstel (havo/vwo) Beoordelingsmodel Profielwerkstuk Lyceum Elst 2016-2017. Deel 1: onderzoeksvoorstel (havo/vwo) Afspraken Om te worden beoordeeld, moet worden voldaan aan de volgende voorwaarden: 1) Het onderzoeksvoorstel

Nadere informatie

Voorwoord Bieden van zorg en ondersteuning op basis van een werkplanning

Voorwoord Bieden van zorg en ondersteuning op basis van een werkplanning Voorwoord Voor u ligt een proeve van bekwaamheid voor de opleiding Helpende Zorg & Welzijn, niveau 2, voor de kerntaak 1: Bieden van zorg en ondersteuning op basis van een werkplanning Deze proeve sluit

Nadere informatie

PTA vakcollege techniek BBL - Statenkwartier - cohort 13-14-15

PTA vakcollege techniek BBL - Statenkwartier - cohort 13-14-15 A. Inleiding Het vakcollege techniek kent een doorlopende leerlijn van VMBO naar MBO. Dat betekent dat de leerlingen van het vakcollege in het derde leerjaar het examen in het beroepsvoorbereidende vak

Nadere informatie

Ontwikkelingen in afstudeerrichtingen lerarenopleidingen HAN ILS. 13 april 2016

Ontwikkelingen in afstudeerrichtingen lerarenopleidingen HAN ILS. 13 april 2016 Ontwikkelingen in afstudeerrichtingen lerarenopleidingen HAN ILS 13 april 2016 Het komende uurtje... 14.15-14.35 uur Implementatie afstudeerrichtingen HAN ILS 14.35 14.45 uur Uitwisseling 14.45-15.05 uur

Nadere informatie