Natuurlijk. In deze nieuwsbrief Nummer 3, januari 2011

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Natuurlijk. In deze nieuwsbrief Nummer 3, januari 2011"

Transcriptie

1 Z O O Natuurlijk Een overzicht van de inspanningen en plannen van de in-situ conservatieprojecten van de Koninklijke Maatschappij voor Dierkunde van Antwerpen vzw In deze nieuwsbrief Nummer 3, januari 2011 BioBrasil stopt een jaartje met het verzamelen van onderzoeksgegevens. Meer over onze activiteiten en nieuwe partners op Pagina 1 Project Grands Singes richt zich op bescherming van mensapen in niet beschermde wouden in Kameroen, samen met internationale sponsors en de lokale gemeenschappen. Pagina 2 Het Dja Conservation Project, een gezamenlijk conservatieproject van PGS, London Zoo en Bristol Zoo, wordt tijdens de EAZA campagne in 2011 in de schijnwerpers gezet. Pagina 3 Monniksgieren in het kweekprogramma hebben moeite met het vinden van geschikte partners. Het CRC onderzoekt waarom, en hoopt zo bij te dragen aan toename van het aantal jonge vogels voor herintroducties. Pagina 4 De Vulture Conservation Foundation werkt samen met de KMDA aan herintroducties van Europese gieren. Lees er meer over op Pagina 5 Z O O Natuurlijk De KMDA & Conservatie Natuurbehoud zit verweven in de missie van elke moderne dierentuin, zo ook voor de KMDA. Het Centre for Research and Conservation (CRC), het onderzoeksinstituut van de KMDA, levert met de conservatieprojecten in Kameroen, Brazilië een bijdrage aan de bescherming van bedreigde dieren en hun natuurlijke omgeving. Door middel van toegepast onderzoek ondersteunen de KMDA wetenschappers de dagelijkse werking in de ZOO en Planckendael. Daarnaast draagt het CRC op een wetenschappelijk verantwoorde manier bij tot het beheer van de dierencollecties en kweekprogramma s in onze parken. In deze derde nieuwsbrief vindt u weer een kort overzicht van onze overzeese activiteiten en inspanningen. Dit jaar vragen wij speciaal aandacht voor de herintroducties en bescherming van monniksgieren in Zuid-Frankrijk. Het ZOO Natuurlijk fonds ondersteunde in het afgelopen jaar de Vulture Conservation Foundation in haar acties om het gebruik van vergif (waar veel gieren slachtoffer van worden) terug te dringen. Goudkopleeuwapen in cabruca (Kristel De Vleeschouwer) BioBrasil Ecologie van leeuwapen in gedegradeerde habitats Project BioBrasil bestudeert sinds 2003 de ecologie en het gedrag van goudkopleeuwapen in gedegradeerde bossen. Goudkopleeuwapen zijn kleine primaten die leven in de bomen van het Atlantische kustregenwoud van Zuid-Bahia. De soort wordt bedreigd door de verdwijning en versnippering (fragmentatie)van hun leefgebied, en hun overlevingskansen hangen af van acties om de oppervlakte beschermd woud te vergroten en verdere fragmentatie tegen te gaan. Project BioBrasil richt zich erop om de reactie van goudkopleeuwapen op fragmentatie en verstoring van hun leefgebied te bestuderen. Gedurende 8 jaar verzamelde het onderzoeksteam van Project BioBrasil gegevens bij verschillende groepen leeuwapen in het UNA Biologisch reservaat in Bahia. Dit leverde zeer veel nuttige informatie op over de levenswijze en noden van goudkopleeuwapen in gedegradeerde gebieden. Tijdens een projectevaluatie in juni 2010 beoordeelde de onderzoeksgroep van het CRC de verwezenlijkingen van het project en de toekomstige rol van de KMDA inzake conservatie van goudkopleeuwapen en hun habitat. Hierbij werd gesteld dat een gedetailleerde analyse van de huidige gegevensset momenteel prioritair is. Daarom werd beslist om de veldactiviteiten tijdelijk stop te zetten zodat de projectcoordinator Kristel De Vleeschouwer zich voltijds kan wijden aan het analyseren van de gegevens en het formuleren van nieuwe doelstellingen en onderzoeksvragen voor het project in de toekomst. Eind juli 2010 werden de studiegroepen van Piedade gevangen, de voorlopig laatste biologische gegevens verzameld, en de radiozenders verwijderd. Aangezien de groepen goed gewend zijn aan onze Nieuwsbrief ZOO Natuurlijk - januari

2 aanwezigheid vormt het geen probleem om ze over een jaar, indien nodig, terug te vangen en de observaties te hervatten. In 2011 volgt er een nieuwe evaluatieronde om te beslissen of bijkomende gegevensinzameling in het huidige studiegebied nodig is, en wat de belangrijkste onderzoeksvragen en conservatieacties zijn voor de toekomst. Op deze manier hopen we in 2012 te kunnen doorgaan met een hernieuwd project dat nog sterker inspeelt op de onderzoeks- en conservatienoden van goudkopleeuwapen en hun leefgebied. Om de analyse van gegevens en stalen zo voorspoedig mogelijk te laten verlopen en hun interpretering te bevorderen, werden een aantal bijkomende samenwerkingsverbanden uitgebouwd. Analyse van meststalen Lilian Catenacci, onderzoekster binnen het Project BioBrasil werd in 2010 aangesteld als Professor in Care and Management of Wild Animals aan de Federale Universiteit van Piaui (UFPi). Dit gaf aanleiding tot een nieuw samenwerkingsverband tussen het CRC en UFPi. Binnen die samenwerking betaalt het CRC een beurs aan een bachelor student van UFPi om de over de jaren heen verzamelde meststalen te analyseren op de aanwezigheid van parasieten, om op die manier een beeld te vormen van de gezondheidstoestand van de dieren. Daarnaast werden ook een aantal onderzoeksmaterialen (kompas, radiozenders en - ontvangers, GPS, vallen etc.) uitgeleend ter illustratie tijdens de lessen rond wetenschappelijke methodologie waarvoor Lilian verantwoordelijk is. De laatste keer naar het veldstation (Kristel De Vleeschouwer) Modelering van landschapsveranderingen en populatieoverleving Becky Raboy, onderzoekster verbonden aan het Smithsonian Instituut in Washington DC, verkreeg een van de nieuwe KMDA Research Fellowships, onderzoeksbeurzen op korte termijn voor jonge veelbelovende onderzoekers. Becky verrichte gedurende jaren veldonderzoek op goudkopleeuwapen en is momenteel actief in het uitwerken van verschillende computermodellen. Dit gaat van geografische modellen die landschapsanalyses uitvoeren en veranderingen daarin simuleren, over die de overleving van populaties onder verschillende scenario s van verstoring testen, tot modellen die de invloed van ziektes en epidemieën simuleren. De bedoeling van deze onderzoeksbeurs is om een analyse uit te voeren van de leefbaarheid van de goudkopleeuwapen-populaties en het testen van de invloed van toekomstige scenario s van veranderingen in het landschap. Dit soort analyses en modellen zijn belangrijk voor het evalueren van het belang van verschillende woudfragmenten in de bescherming van goudkopleeuwapen en het bepalen van belangrijke zones voor bescherming, het bouwen van corridors of het uitvoeren van herbebossingsprojecten. Predatie en predatiegerelateerd gedrag bij goudkopleeuwapen in gedegradeerd woud en cacaoplantages (cabruca) Leonardo de Oliveira promoveerde recent aan de Universiteit van Maryland op een doctoraat over het gebruik van cacaoplantages (cabruca) door goudkopleeuwapen. Uit dat onderzoek bleek dat hoewel goudkopleeuwapen kunnen overleven en reproduceren in cabruca, het risico op predatie groter is dan in onaangetaste wouden. De gegevens van BioBrasil doen vermoeden dat predatie in gedegradeerde gebieden ook een belangrijke factor is die de overleving van leeuwapen beïnvloedt. In cabruca lijken de diertjes zich aan te passen door meer samen op te trekken met een andere soort, de Wied s marmoset. In een nieuwe samenwerking met de Federale Universiteit van Rio de Janeiro zal studente Juliana Monteiro de Almeida Rocha onderzoek verrichten naar de gedragsstrategieën die goudkopleeuwapen gebruiken om predatie te vermijden, en daarbij gegevens uit cabruca en gedegradeerd woud vergelijken. Specifiek zal ze kijken naar de mate waarin marmosets en goudkopleeuwapen samen optrekken, evenals het gebruik van verschillende woudhoogtes in beide habitats. Dergelijk onderzoek kan ons informatie leveren om een beter beheer van cabrucaplantages te formuleren, of aangepaste corridors te ontwikkelen. Kristel De Vleeschouwer - BioBrasil Projet Grands Singes Ook in het 'Jaar van de Biodiversiteit' werkte Projet Grands Singes (PGS) verder aan de natuurbehoudsmissie van de KMDA. Het belangrijkste doel van PGS is om door middel van wetenschappelijk onderzoek chimpansees en gorilla's te beschermen in niet-beschermde gebieden in Kameroen. Deze kapconcessies, bufferzones en gemeenschapsbossen rond het Dja reservaat worden nog veelvuldig gebruikt voor de (soms illegale) jacht en landbouw, en de populaties mensapen die hier nog voorkomen staan steeds verder onder druk. Naast onderzoek en natuurbehoud is het werk van PGS van groot socio-economisch belang voor de lokale bevolking. Alle activiteiten en initiatieven in het onderzoeksgebied worden uitgevoerd met de volledige instemming en deelname van de mensen die wonen, werken, overleven, en hun geld verdienen in de wouden rond het Dja reservaat. De belangrijkste strategie van PGS is het tweesnijdend zwaard van wetenschappelijk toerisme. Onze onderzoekssite wordt gedurende het hele jaar door gebruikt door zowel Kameroenese als internationale studenten, onderzoekers en vrijwilligers die naar PGS komen om mensapen en hun habitat te bestuderen. Het bijzondere van PGS is dat dit wetenschappelijk toerisme de lokale bevolking enerzijds werkgelegenheid biedt, en hen anderzijds helpt de waarde te leren kennen van levende dieren en ongeschonden natuurlijke bossen. Afgelopen jaar waren liefst 57 dorpelingen regelmatig betrokken bij het werk van PGS, waarvan 45 een min of meer permanente betaalde job hebben. Daarnaast worden er regelmatig dagloners ingehuurd onder alle leden van de gemeenschap, bijvoorbeeld voor het weer open hakken van de bospaden (de z.g. transecten voor onderzoek), of dragers die de bagage en onderzoeksmaterialen tussen de dorpen en het veldstation dragen. Naast werkgelegenheid voorziet PGS ook in kleinschalige economische activiteiten als alternatief voor de illegale stroperij. Daartoe werkt PGS nauw samen met de Belgische organisatie Ape Assistance (APAS) die bestaat uit oud-medewerkers en studenten van PGS. Met financiële steun van de Arcus Foundation en de Efico Foundation, werken 2 Nieuwsbrief ZOO Natuurlijk - januari 2011

3 we bijvoorbeeld samen met zes dorpen aan de rand van het Dja Reservaat aan de introductie van bijenteelt, duurzame cacaoen oliepalmplantages, en agro-bosbouw. Daarnaast kon PGS in 2010 met een subsidie van de Amerikaanse Fish and Wildlife Service (USFWS) lokale Community Wildlife Management Committees (CWMCs) opstarten, waarbij de dorpelingen zelf zorg dragen voor een verantwoord wildbeheer in de gemeenschapsbossen rond de dorpen. Bijenteelt in de dorpen (Foto: Anne de Graaf / EFICO) Ook helpt PGS met financiële steun (in 2010 een totaal van CFA, ongeveer 1600) voor kleinschalige economische projecten in de dorpen. Afgelopen jaar realiseerde de gemeenschap onder meer het herstel en onderhoud van de wegen tussen de dorpen, waaronder zeven bruggen. Verder konden chemicaliën voor de behandeling van de cacaoplantages aangekocht worden, werden er vergaderingen voor de gemeenschap georganiseerd, en ontvingen de vrouwen aardnoten om te kweken en daarna te verkopen. Tenslotte werd de bouw en het beheer van een dorpswinkel gesteund, alsook de algemene werking van de CWMC s. Conservatieonderzoek Uiteraard blijft wetenschappelijk onderzoek de kerntaak van PGS. In 2010 werkten we verder aan een studie over de beschikbaarheid van hulpbronnen voor gorilla's en chimpansees. Dit soort langetermijnstudies stelt ons bovendien in staat om een goed beeld te vormen van de groepsgrootte, de sociale samenstelling, het gebruik van boomnesten, etc., gegevens die kunnen bijdragen aan een efficiënte bescherming van beide soorten. In 2010 voerden we een uitgebreide inventarisatie uit van mensapen binnen ons onderzoeksgebied. Zowel op de vaste transecten als op tijdelijk nieuw geopende transecten werd beoordeeld hoeveel chimpanzees en gorilla s er het gebied voorkomen, en in hoeverre ze het gebied mijden als gevolg van menselijke activiteiten. Samen met de Pan African Sanctuary Alliance (PASA) en het Max Planck Instituut voor Evolutionaire Antropologie (MPI) uit Leipzig, Duitsland werkt PGS aan een grootschalige inventarisatie van mensapen in heel Kameroen. Onze Belgische doctoraatsstudent Charles- Albert Petre begon zijn praktisch werk in Kameroen in juli 2009 met een KMDA onderzoeksbeurs. Vanaf juli 2011 zal hij zijn doctoraat voortzetten met financiële steun van de Federale Overheid. In zijn project in samenwerking met de Universiteit van Luik en het KBIN, onderzoekt Charles-Albert de rol van de gorilla's bij de regeneratie van gekapte wouden. Hij onderzoekt in detail welke rol gorilla s spelen bij de verspreiding van zaden van o.a. de Gambeya lacourtiana. De vruchten van deze boomsoort vormen een belangrijke voedselbron voor gorilla s, en de boom zelf is van groot belang voor de houtkapbedrijven. In zijn onderzoek kijkt hij specifiek welk effect de passage van de zaden door maag en darmen heeft op hun kieming en het succes en groei van de zaailingen. Onderzoeksassistente Victoria Spetschinsky kijkt intussen naar de rol die gorilla's spelen in de bosverjonging, o.a. aan de hand van botanische inventarisaties in verschillende bostypen. Uiteindelijk moet dit onderzoek leiden tot aanbevelingen waarmee houtkapbedrijven hun operationele plannen aan kunnen passen ten behoeve van het behoud van de gorilla's en dus van de bossen waar zowel zij zelf als gorilla s van afhankelijk zijn. De Britse vrijwilligster Olivia Haggis verzamelde in 2010 meststalen van gorilla s en chimpansees op een aantal plekken met verschillende niveaus van menselijke activiteit (houtkap en jacht). Aan de hand van de hoeveelheid parasieten en stresshormonen in mest proberen we inzicht te krijgen in de directe effecten van menselijke druk op gezondheid van mensapen. Aan de zuidkant van het Dja reservaat ontdekte het PGS team onlangs dat de chimpansees werktuigen gebruiken om noten te kraken. Voor de Dja chimpansees werd gedrag werd nog nooit eerder gedocumenteerd in de literatuur. We gaan ervan uit dat het een veelvoorkomend gebruik is omdat er harde noten in overvloed zijn in dit deel van het reservaat. In 2011 zal PGS gedetailleerde observaties uitvoeren naar werktuiggebruik van Dja chimps. Nikki Tagg - PGS Educatie = Bescherming (Foto: Anne de Graaf / EFICO) Het Dja Conservation Project Tijdens de lancering van de nieuwe conservatiecampagne van de Europese Dierentuinvereniging EAZA in September 2010, werd het Dja Conservation Project verkozen als een van de 3 projecten die in het campagnejaar 2011 in zonnetje gezet zullen worden. Het Dja Conservation Project is een samenwerking van het Projet Grands Singes van de KMDA met de Zoological Society of Londen (London Zoo) en Bristol Zoological Gardens. Met dit project willen we samen een een bijdrage leveren aan het duurzaam beheer van de natuurlijke hulpbronnen en biodiversiteit in Kameroen, onder andere door het uitvoeren van studies naar de aantallen mensapen rond het Dja reservaat, educatie over natuurbehoud, en het aanmoedigen van duurzame jachtpraktijken. Samen met de 35 dorpsgemeenschappen rond het Dja reservaat willen we proberen zoveel mogelijk schadelijke activiteiten in het bos - in het bijzonder de jacht op apen en andere wilde dieren - te beperken. De meer dan 300 EAZA dierentuinen zullen tijdens de APE-Campaign heel het jaar 2011 aandacht vragen voor en geld inzamelen ten behoeve van de bescherming van chimpansees, bonobo s, gorilla s orangoetans en gibbons. De campagne richt zich op de drie belangrijkste factoren die het voortbestaan van mensapen in de natuur bedreigen: het verlies van geschikte leefgebieden, de illegale jacht en handel in apen, en de steeds grotere rol die besmettelijke ziektes spelen in het voortbestaan van mensapen. De eerste fase van het door de KMDA opgezette Dja Conservation Project zal worden gefinancierd met gelden die de EAZA dierentuinen tijdens de APE campagne zullen genereren. Meer info op Nieuwsbrief ZOO Natuurlijk - januari

4 Monniksgieren een blind date met een geurtje? Foto: G. Berger De monniksgier speelt een grote rol binnen de KMDA. We coördineren niet alleen het Europese kweekprogramma van de soort, maar onze wetenschappers doen uitgebreid genetisch- en gedragsonderzoek aan monniksgieren. Bovendien is het een van de soorten waar de KMDA echt een bijdrage levert aan het terug uitzetten van dieren in hun natuurlijke biotoop. De monniksgier is een enorme vogel, de grootste in Europa. De wilde populatie is sterk afgenomen in Zuid Europa, maar gelukkig is er in Spanje steeds een beperkte kernpopulatie blijven bestaan. In 1988 startte de Black Vulture Conservation Foundation (BVCF) met het terug uitzetten van deze soort in Mallorca. Op dat ogenblik waren er nog maar 16 vogels aanwezig op het eiland. Nu zijn er meer dan 120 vogels, met een stijgend aantal broedparen elk jaar. In 1992 startte het BVCF met het uitzetten van monniksgieren in Frankrijk, eerst in de Causse de la Jonte en de Tarn, daarna in de Drôme Provencal (Baronnies) (2004) en recent in de Gorges du Verdon (2005). In de toekomst wil men ook dieren uitzetten in de Balkan regio tot in Griekenland. Foto: S. Henriquet Voor de herintroducties zijn jonge monniksgieren uit de dierentuinen zeer belangrijk. Zij kunnen met de leeftijd van drie maanden weggenomen worden uit het ouderlijk nest en verhuisd worden naar een nieuwe nestplaats in het uitzetgebied. Op deze jonge leeftijd zijn ze oud genoeg om zelfstandig te eten en drinken maar kunnen nog niet vliegen, dat lukt pas op 4 maanden. Zij zullen dus noodgedwongen 1 maand op het nest in de nieuwe omgeving blijven. Dit zorgt ervoor dat ze zich inprenten op deze nieuwe plek en het nieuwe nest gaan zien als hun geboorteplek. Als ze dan met 4 maanden de vrije natuur invliegen is de kans groot dat ze op hun nieuwe geboorteplek blijven. Later kunnen oudere dieren uit Spaanse opvangcentra worden losgelaten omdat, eens er een kleine vaste populatie is, ze minder de neiging hebben te gaan rondzwerven. Monniksgieren leven lang, ze kunnen geslachtsrijp zijn vanaf 5-6 jaar oud en wanneer een paar is gevormd blijft het meestal bijeen tot de dood hen scheidt. Deze vogels leggen slechts 1 ei per seizoen en het jong blijft bij de ouders tot 8 maanden. In de natuur is het broedsucces erg succesvol. Bijna driekwart van de gelegde eieren ontwikkelt zich tot volwassen vogels. In zoo s zijn de kweekresultaten echter zeer laag met slechts 1 jong op 4 eieren. De meeste eieren die in zoo s gelegd worden zijn niet bevrucht en een groot aantal eieren breekt tijdens het uitbroeden. Dat is jammer, ook gezien de moeite die in heel Europa in het kweekprogramma wordt gestoken. In 1987 werd een Europees kweekprogramma opgestart voor deze soort dat vanaf 1998 vanuit Planckendael wordt gecoördineerd. Het CRC onderzoekt al enkele jaren waarom sommige paren wel en andere weer niet jonge monniksgieren maken. In 2005 en 2006 hebben we samen met Marleen Huyghe, coördinator van het EEP kweekprogramma een vragenlijst opgezet onder de Europese dierentuinen om te zien of de manier waarop monniksgieren gehouden worden een invloed heeft op het kweeksucces. Dat bleek niet het geval, maar op grond van de resultaten werd vermoed dat de paarbinding in een koppel (dwz of het al dan niet klikt tussen beide partners) heel belangrijk is voor broedsucces. Drie studenten observeerden vervolgens verschillende succesvolle paren op zoek naar gedragingen die wijzen op een goede verstandhouding. Tot zover laten de resultaten zien dat dieren die elkaar graag zien ook succesvolle ouders zijn: ze groeten elkaar meer, ze zijn minder agressief, ze paren meer en vroeger in het broedseizoen, en beide partners broeden even vaak als er een ei is gelegd in het nest. We willen deze gedragingen nu gebruiken om te voorspellen of een nieuw gevormd paar een goede paarband heeft en of ze succesvolle ouders zullen zijn. Dit observatieprotocol staat inmiddels ter beschikking van alle tuinen die monniksgieren houden zodat ook zij de kwaliteit van de paarbinding in hun koppels kunnen evalueren. In tegenstelling tot wat de praktijk is in de meeste zoo s maken veel dieren in de natuur een bewuste keuze voor hun toekomstige partner. Om gedwongen (en dus niet succesvolle) huwelijken te vermijden zijn Foto: G. Berger 4 Nieuwsbrief ZOO Natuurlijk - December 2010 / Januari 2011

5 Vulture Awareness Day 2010 In 2010 deed Planckendael mee aan de EAZA Carnivore campagne, waar onder andere aandacht gevraagd werd voor de gevaren die gieren en andere aaseters lopen door het gebruik van gif. In verschillende EU landen wordt meer en meer gif gebruikt om roofdieren zoals wolven en vossen te bestrijden, ondanks dat ze verboden zijn door tal van Europese wetten. Deze vergiftigde prooien treffen ook de gieren die uiterst gevoelig zijn voor deze gifstoffen, en deze praktijk vormt een rechtstreeks gevaar voor de succesvolle uitzetprojecten en andere natuurbehoudsinitiatieven die lopen in Zuid Europa. Om deze problematiek toe te lichten organiseerde Planckendael dit jaar een gierenpicknick op 4 en 5 September 2010, de International Vulture Awareness Day, ten voordele van het anti-gif programma dat de Vulture Conservation Foundation runt. Dat weekend liepen er verschillende acties zoals grimeren, een kleurwedstrijd ten voordele van de gieren, het tekenen van een petitie tegen het gebruik van gif. De zoo gidsen in Planckendael en CRC onderzoekers gaven uitleg over de verschillende projecten voor gieren. Voor de anti gifcampagne werd meer dan 5000 Euro verzamelt, waarvan 2000 Euro door het ZOO Natuurlijk Fonds is bijgedragen. Met dit geld zal de Vulture Conservation Foundation in het kader van het European Antidote Programme meldpunten oprichten in de gebieden waar het gifgebruik kritiek is. we in Planckendael gestart met een huwelijksbureau voor monniksgieren uit Europese dierentuinen. In de grote datingvolière zetten we enkele jonge en oudere singles bijeen en hopen dat er zich spontane koppels zullen vormen en dat we zo de kans op succesvolle voortplanting kunnen vergroten. De dating-voliere in Planckendael (Foto: Katja Wolfram) Maar het CRC gaat nog verder: vorig jaar startte Katja Wolfram een doctoraatsstudie om te kijken op grond waarvan gieren hun partner kiezen. We gaan in deze studie uit van een gangbare theorie in de biologie dat dieren een partner kiezen op grond van verschillen in hun DNA. We weten bijvoorbeeld dat mensen (en nog een aantal andere diersoorten) een voorkeur hebben voor een partner met een immuunsysteem dat anders is dan hun eigen immuunsysteem. Op die manier krijgen hun kinderen een immuniteit tegen ziektes die zo groot mogelijk is (een combinatie van die van beide ouders dus). Die kleine verschillen tussen dieren zijn af te lezen in een stukje van hun DNA dat we het Major Histocompatibility Complex of MHC noemen, en dit soort onderzoek kunnen wij zelf in ons labo in de Zoo doen. Monniksgieren kunnen uiteraard niet elkaars DNA aflezen, maar wetenschappers vermoeden dat dieren kunnen ruiken of hun potentiële partner een genetisch goede of minder goede keuze is; bij mensen en muizen is dat bijvoorbeeld al vastgesteld. Kortom, bij de monniksgieren in het Europese kweekprogramma én bij dieren uit de natuur willen we dus onderzoeken of de partners van succesvolle paartjes inderdaad DNA hebben dat meer van elkaar verschilt, en of paartjes die elkaar niet zo leuk vinden juist meer vergelijkbaar DNA hebben. Op die manier zouden we in de toekomst op grond van onderzoek van het DNA uit bloed of veren kunnen voorspellen welke dieren een grotere kans hebben om succesvol te broeden en welke niet. Tegelijkertijd kunnen we aan de hand van die bloed- en veerstalen de geslachten van alle monniksgieren in het EEP programma controleren. Man en vrouw monniksgier zijn uiterlijk niet van elkaar te onderscheiden maar aan de hand van DNA kan dit wel. Sommige dieren werden al heel lang geleden gesekst toen deze technieken nog niet Verliefde monniksgieren in de ZOO (Foto: Katja Wolfram) gangbaar waren en we vreesden dat deze resultaten niet altijd correct waren. Katja heeft dit jaar al enkele foutief gesekste monniksgieren kunnen bovenhalen, en dat is natuurlijk al heel belangrijk is voor het kweekprogramma! Marleen Huyghe - KMDA/VCF Vulture Conservation De Vulture Conservation Foundation zet zich in voor het herstel en het behoud van de vier Europese gierensoorten in hun oorspronkelijk leefgebied: de monniksgier, de lammergier, de Egyptische aasgier en de vale gier. De stichting is vorig jaar ontstaan uit de samensmelting van het vroegere Black Vulture Conservation Foundation (BVCF) en de Foundation for the Conservation of the Bearded Vulture (FCBV), en wil nauw samenwerken met de kweekprogramma s om dit doel te bereiken, onder andere door het uitzetten van jonge dieren uit Europese dierentuinen. De figuur hiernaast geeft de programma activiteiten weer en de gebieden waar wordt gewerkt. Nieuwsbrief ZOO Natuurlijk - december 2010 / januari

Natuurlijk. In deze nieuwsbrief Nummer 2, December 2009

Natuurlijk. In deze nieuwsbrief Nummer 2, December 2009 Z O O Natuurlijk Een overzicht van de inspanningen en plannen van de in-situ conservatieprojecten van de Koninklijke Maatschappij voor Dierkunde van Antwerpen vzw In deze nieuwsbrief Nummer 2, December

Nadere informatie

Rondleidingen Planckendael

Rondleidingen Planckendael Rondleidingen Planckendael Boeiend en speels Hieronder vind je een handig overzicht van al onze rondleidingen, per doelgroep en leeftijdscategorie. Zowel en jeugd als, families en andere kunnen reserveren

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Apenheul Geschiedenis Apenheul ging voor het eerst open in 1971. Het eerste en enige park ter wereld waar apen vrij in het bos leefden en vrij tussen de bezoekers konden lopen. Het begon met wolapen, slingerapen

Nadere informatie

nederlandse naam Franse naam manchot du Cap Engelse naam African penguin wetenschappelijke naam Spheniscus demersus Klasse vogels Verspreidingsgebied

nederlandse naam Franse naam manchot du Cap Engelse naam African penguin wetenschappelijke naam Spheniscus demersus Klasse vogels Verspreidingsgebied nederlandse naam Klasse vogels Franse naam manchot du Cap Engelse naam African penguin Orde Familie grootte 60-70 cm wetenschappelijke naam Spheniscus demersus In ZOO en Planckendael vind je vier verschillende

Nadere informatie

Als de natuur en de dieren u dierbaar zijn

Als de natuur en de dieren u dierbaar zijn ZOO KMDA legatenbrochure NL_nov2014_Opmaak 1 3/11/14 10:25 Page 1 Als de natuur en de dieren u dierbaar zijn Koninklijke Maatschappij voor Dierkunde van Antwerpen vzw ZOO Antwerpen I Planckendael I Serpentarium

Nadere informatie

ontbossing fragmentatie vlees van bos-dieren handel ebola manier om dieren te vangen illegaal dier dat thuis gehouden wordt

ontbossing fragmentatie vlees van bos-dieren handel ebola manier om dieren te vangen illegaal dier dat thuis gehouden wordt Vul de apenstrip in De tekeningen hieronder zijn stripverhalen over mensapen, getekend door schoolkinderen. De kinderen maken zich zorgen over het lot van de mensapen in het wild. En zij tekenen verhalen

Nadere informatie

Rondleidingen ZOO Antwerpen

Rondleidingen ZOO Antwerpen Rondleidingen ZOO Antwerpen boeiend en speels vernieuwd! Hieronder vind je een handig overzicht van al onze rondleidingen, per doelgroep en leeftijdscategorie. Zowel en als, families en andere kunnen reserveren

Nadere informatie

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak?

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? publiekssamenvatting 2014 Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) Sommige rechten zijn voorbehouden / Some rights

Nadere informatie

Samenvatting. Bossen en bedreigde boomsoorten in Vietnam

Samenvatting. Bossen en bedreigde boomsoorten in Vietnam Bossen en bedreigde boomsoorten in Vietnam Er zijn veel verschillende bostypen in Vietnam, omdat het land een tropisch klimaat heeft en topografisch zeer gevariëerd is. Er zijn tropische regenbossen, mangrovebossen,

Nadere informatie

Jaarverslag 2007 It Eibertshiem.!

Jaarverslag 2007 It Eibertshiem.! Jaarverslag 2007 It Eibertshiem.! Voorwoord. In het jaarverslag van Vogelbescherming begint het voorwoord met het prominente nieuws van enkele rosse grutto s welke non-stop van Alaska naar Nieuw-Zeeland

Nadere informatie

Meten is Weten Dierentuin en Wetenschap. Lisette de Ruigh Voorzitter NWWO / Manager Operations WILDLANDS

Meten is Weten Dierentuin en Wetenschap. Lisette de Ruigh Voorzitter NWWO / Manager Operations WILDLANDS 1 Meten is Weten Dierentuin en Wetenschap Lisette de Ruigh Voorzitter NWWO / Manager Operations WILDLANDS Waarom wetenschappelijk onderzoek bij NVD tuinen? Vanuit eigen kernwaarden leden Met respect voor

Nadere informatie

Eerste foto van uitgestorven gewaande aap uit Congo-Brazzaville

Eerste foto van uitgestorven gewaande aap uit Congo-Brazzaville Eerste foto van uitgestorven gewaande aap uit Congo-Brazzaville 15 april 2015 Vlaamse bioloog vindt uitgestorven aap in Congolese moeraswouden Samenvatting: Voor het eerst in de geschiedenis zijn primatologen

Nadere informatie

INHOUD. Inleiding Mensapen Haaien Wolven Walvissen Vleermuizen Kwallen Panda s...

INHOUD. Inleiding Mensapen Haaien Wolven Walvissen Vleermuizen Kwallen Panda s... INHOUD Inleiding...6 1 Mensapen...8 2 Haaien... 10 3 Wolven... 12 4 Walvissen... 14 5 Vleermuizen... 16 6 Kwallen... 18 7 Panda s... 20 8 Olifanten... 22 9 Uilen... 24 10 Dolfijnen... 26 11 Spinnen...

Nadere informatie

DE ORANG OETAN. Bosmens

DE ORANG OETAN. Bosmens DE ORANG OETAN Bosmens Sommige mensen hebben last van hoogtevrees. Dit langharige bosmens heeft het omgekeerde. Hoog in de bomen van het tropische regenwoud zoekt hij naar rijp fruit om te eten. Hij komt

Nadere informatie

FACTSHEET. Hoe denken Nederlanders over natuur van het boerenland, in de stad en natuurgebieden?

FACTSHEET. Hoe denken Nederlanders over natuur van het boerenland, in de stad en natuurgebieden? Onderzoeksresultaten Motivaction: FACTSHEET Hoe denken Nederlanders over natuur van het boerenland, in de stad en natuurgebieden? september 2015 Onderzoeksinstituut Motivaction heeft in opdracht van Vogelbescherming

Nadere informatie

OVER CHIMPANSEES LENGTE

OVER CHIMPANSEES LENGTE OVER CHIMPANSEES Wil je graag iets weten over chimpansees? Hier vind je van alles over hun! Handig voor als je bijvoorbeeld iets over ze wilt vertellen op school, een spreekbeurt wilt houden of een werkstuk

Nadere informatie

Kraaiachtigen een bedreiging voor weidevogels? Attie F. Bos Pim Vugteveen

Kraaiachtigen een bedreiging voor weidevogels? Attie F. Bos Pim Vugteveen Rijksuniversiteit Groningen Wetenschapswinkel Biologie Rapport 67 Kraaiachtigen een bedreiging voor weidevogels? Een literatuuronderzoek naar de rol van kraaiachtigen als predator en de invloed daarvan

Nadere informatie

Een bruisend onderzoeksdomein met internationale uitstraling

Een bruisend onderzoeksdomein met internationale uitstraling Ichtyologie aan het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika (KMMA) Een bruisend onderzoeksdomein met internationale uitstraling Dimitri Geelhand, Tobias Musschoot, Gert Boden en Jos Snoeks De studie van Afrikaanse

Nadere informatie

Openbare raadpleging in het kader van de "fitness check" van de EU-natuurwetgeving (vogel- en habitatrichtlijn)

Openbare raadpleging in het kader van de fitness check van de EU-natuurwetgeving (vogel- en habitatrichtlijn) Openbare raadpleging in het kader van de "fitness check" van de EU-natuurwetgeving (vogel- en habitatrichtlijn) Over u Uw naam of de naam van uw organisatie: Geen censuur op natuur! Mogen wij uw bijdrage

Nadere informatie

BELGISCHE DIERPROEFNEMERS SCHENDEN EU-WETGEVING IN HET BUITENLAND

BELGISCHE DIERPROEFNEMERS SCHENDEN EU-WETGEVING IN HET BUITENLAND BELGISCHE DIERPROEFNEMERS SCHENDEN EU-WETGEVING IN HET BUITENLAND Rapport van de Anti Dierproeven Coalitie KU LEUVEN - ONDERZOEKERS OMZEILEN DE WETGEVING MET EXPERIMENTEN OP BAVIANEN IN KENIA Rond 1990

Nadere informatie

De vragenlijst van de openbare raadpleging

De vragenlijst van de openbare raadpleging SAMENVATTING De vragenlijst van de openbare raadpleging Tussen april en juli 2015 heeft de Europese Commissie een openbare raadpleging gehouden over de vogel- en de habitatrichtlijn. Deze raadpleging maakte

Nadere informatie

Kijken! Kijken! Niet kopen!

Kijken! Kijken! Niet kopen! Kijken! Kijken! Niet kopen! 1. Aanzetten 1.a Kijken! Kijken! Niet kopen! Jij gaat aan de slag met het dossier Kijken! Kijken! Niet kopen!. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je

Nadere informatie

Red de Jamaica Iguan

Red de Jamaica Iguan Red de Jamaica Iguan Door Evert Henningheim In het vrijwel ondoordringbare droogbos van Jamaica leeft een bijzondere leguaansoort. Het voortbestaan van deze Jamaicaanse leguaan wordt ernstig bedreigd.

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE. Begeleidend Document. bij het Voorstel voor een

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE. Begeleidend Document. bij het Voorstel voor een COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 17.10.2008 SEC(2008) 2616 WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE Begeleidend Document bij het Voorstel voor een VERORDENING VAN HET EUROPEES PARLEMENT

Nadere informatie

infprg03dt practicumopdracht 4

infprg03dt practicumopdracht 4 infprg03dt practicumopdracht 4 W. Oele 31 augustus 2008 1 Evolutie Het volgende citaat komt letterlijk van Wikipedia: Met evolutietheorie (soms ook wel evolutieleer genoemd) wordt de wetenschappelijke

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2012 tijdvak 2 biologie CSE GL en TL Deze bijlage bevat informatie. GT-0191-a-12-2-b Lepelaars - informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 38 tot en

Nadere informatie

De missie van Eye Care Foundation is het toegankelijk maken van primaire oogzorg voor kansarme mensen in ontwikkelingslanden.

De missie van Eye Care Foundation is het toegankelijk maken van primaire oogzorg voor kansarme mensen in ontwikkelingslanden. Strategisch plan 2011-2015 Missie & Visie Eye Care Foundation handelt vanuit de overtuiging dat elk mens recht heeft op gezichtsvermogen. Het verlies aan gezichtvermogen kan voor blinden en slechtzienden

Nadere informatie

Zondag 26 juni Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR

Zondag 26 juni Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Zondag 26 juni 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR 51ste Kampioenschap van België voor vinkenzang - Aalter Zanggebroeders uit het woud met uw talen duizendvoud

Nadere informatie

Nationaal Park Hoge Kempen

Nationaal Park Hoge Kempen !! Nationaal Park Hoge Kempen Wat is een vogel? Wat is het verschil tussen roofvogels en uilen? Zijn er grote verschillen tussen roofvogels? Hoe kan ik roofvogels herkennen? Wat is de grootste roofvogel?

Nadere informatie

Onderzoeksgroep Neurodegeneratieve Hersenziekten Departement voor Moleculaire Genetica, VIB. Laboratorium voor Neurogenetica, Instituut Born-Bunge

Onderzoeksgroep Neurodegeneratieve Hersenziekten Departement voor Moleculaire Genetica, VIB. Laboratorium voor Neurogenetica, Instituut Born-Bunge Onderzoeksgroep Neurodegeneratieve Hersenziekten Departement voor Moleculaire Genetica, VIB Laboratorium voor Neurogenetica, Instituut Born-Bunge Universiteit Antwerpen CDE TOESTEMMING TOT DEELNAME AAN

Nadere informatie

Evaluatie van de wetenschappelijke missie van de KMDA , zoals uitgevoerd door het CRC

Evaluatie van de wetenschappelijke missie van de KMDA , zoals uitgevoerd door het CRC Evaluatie van de wetenschappelijke missie van de KMDA 2012-2016, zoals uitgevoerd door het CRC Managementsamenvatting In opdracht van: Departement Economie, Wetenschap en Innovatie van de Vlaamse overheid

Nadere informatie

Stand van zaken van de Smart City -dynamiek in België: een kwantitatieve barometer

Stand van zaken van de Smart City -dynamiek in België: een kwantitatieve barometer Stand van zaken van de Smart City -dynamiek in België: een kwantitatieve barometer AUTEURS Jonathan Desdemoustier, onderzoeker-doctorandus, Smart City Institute, HEC-Liège, Universiteit van Luik (België)

Nadere informatie

Veenweiden steeds belangrijker voor Zwarte sterns in Zuid-Holland. Verslag van monitoring van aantallen en broedsucces in 2013

Veenweiden steeds belangrijker voor Zwarte sterns in Zuid-Holland. Verslag van monitoring van aantallen en broedsucces in 2013 Veenweiden steeds belangrijker voor Zwarte sterns in Zuid-Holland Verslag van monitoring van aantallen en broedsucces in 2013 Veenweiden steeds belangrijker voor Zwarte sterns in Zuid-Holland Verslag

Nadere informatie

Oprechte bezorgdheid over het voortbestaan van vele kangoeroe- en wallaby soorten

Oprechte bezorgdheid over het voortbestaan van vele kangoeroe- en wallaby soorten Oprechte bezorgdheid over het voortbestaan van vele kangoeroe- en wallaby soorten Kangoeroes werden door de Britse wereldreiziger James Cook in 1770 ontdekt. Drie jaar later bracht hij de eerste levende

Nadere informatie

Belgisch Biodiversiteits Platforum

Belgisch Biodiversiteits Platforum Belgisch Biodiversiteits Platforum Sonia Vanderhoeven Etienne Branquart [HET HARMONIA INFORMATIESYSTEEM EN HET ISEIA PROTOCOL] Verklarend document voor het Life + Project AlterIAS Oktober 2010 Algemene

Nadere informatie

Karakterisatie van stammen van de aardappelziekte in Wallonië (2014)

Karakterisatie van stammen van de aardappelziekte in Wallonië (2014) Karakterisatie van stammen van de aardappelziekte in Wallonië (2014) V. César (CRA-W) Samenvatting Het Waals onderzoekscentrum voor de landbouw onderzoekt sinds 1999 de populaties van de aardappelplaag.

Nadere informatie

Ooievaars zonder grenzen! De ooievaars van Planckendael bekeken door een Europese bril

Ooievaars zonder grenzen! De ooievaars van Planckendael bekeken door een Europese bril Ooievaars zonder grenzen! De ooievaars van Planckendael bekeken door een Europese bril ANKONA ontmoetingsdag 14 februari 2015 Conservatiebiologen in de ZOO Lange-termijn behoud van genetisch en demografisch

Nadere informatie

Beverwijkerstraatweg 44 - Castricum

Beverwijkerstraatweg 44 - Castricum Quick scan flora en fauna Beverwijkerstraatweg 44 - Castricum Gemeente Castricum 0 INHOUD 1. Aanleiding... 2 2. Gebiedsomschrijving en beoogde ingrepen... 3 3. Wettelijk kader... 4 4. Voorkomen van beschermde

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Dijksma (Economische Zaken) (ontvangen 26 maart 2014)

Antwoord van staatssecretaris Dijksma (Economische Zaken) (ontvangen 26 maart 2014) AH 1534 2014Z02723 van staatssecretaris Dijksma (Economische Zaken) (ontvangen 26 maart 2014) 1 Kent u het bericht over de jonge giraf die in een Deense dierentuin is gedood om inteelt te voorkomen? 1

Nadere informatie

Vetmoleculen en de hersenen

Vetmoleculen en de hersenen Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Speciale 'hersen-vet' injectie heeft positief effect in ZvH muis

Nadere informatie

Apen. Inhoud. Orang-oetan. Gibbons. 1. Orang-oetan. 2. Gibbons 3. Handen en voeten 4. Bavianen 5. Zuid-Amerikaanse apen 6. Chimpansees 7.

Apen. Inhoud. Orang-oetan. Gibbons. 1. Orang-oetan. 2. Gibbons 3. Handen en voeten 4. Bavianen 5. Zuid-Amerikaanse apen 6. Chimpansees 7. Apen Inhoud 1. Orang-oetan 2. Gibbons 3. Handen en voeten 4. Bavianen 5. Zuid-Amerikaanse apen 6. Chimpansees 7. Apengeluiden Orang-oetan Orang-oetans zijn zeldzame maar ook schuwe apen die alleen voorkomen

Nadere informatie

Vrij vertrouwd. Redelijk vertrouwd

Vrij vertrouwd. Redelijk vertrouwd Deel 1 Algemene vragen 1. Hoe belangrijk is natuurbescherming voor u? Niet belangrijk Niet erg belangrijk Belangrijk Heel belangrijk Er is een duidelijke maatschappelijke vraag is naar natuurbescherming.

Nadere informatie

De stad als leefgebied

De stad als leefgebied Ecologie Vossen die de wijken afspeuren opzoek naar openstaande kippenhokken, wilde eenden die samen met meerkoeten, waterhoenders, nijlganzen, futen en zwanen de sloten en meertjes op fleuren en muizen,

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting Algemene gegevens. 2 Categorie van het project. weefselconstructie, bloedvaten, nierfalen

Niet-technische samenvatting Algemene gegevens. 2 Categorie van het project. weefselconstructie, bloedvaten, nierfalen Niet-technische samenvatting 2015310 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project De invloed van nierfalen op weefselconstructie van bloedvaten 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal 5)

Nadere informatie

Richtlijnen Dierplaagbeheersing laatst bijgewerkt: 14-4-2009

Richtlijnen Dierplaagbeheersing laatst bijgewerkt: 14-4-2009 Kip (Gallus gallus domesticus) Ontwikkelingssnelheid Afhankelijk van menselijk voeren Afhankelijk van zwerfvuil Risico om ziek te worden Schadelijk gedrag Samenvattend werkprotocol voor beheerder Bij Kippenoverlast

Nadere informatie

PowerPoint 2: Paar bekende voorbeelden van symbolen; kruis pictogram geweld OM teken- peace- Live strong armband- red ribbon- toilet pictogrammen

PowerPoint 2: Paar bekende voorbeelden van symbolen; kruis pictogram geweld OM teken- peace- Live strong armband- red ribbon- toilet pictogrammen PowerPoint 1: De stad Haarlem heeft een vriendschapsband met de stad Mutare in Zimbabwe. Net als bij de vriendschap tussen mensen onderling houdt een vriendschap tussen twee steden in dat je leuke dingen

Nadere informatie

Kennisdocument 5: DE CAPACITEIT VAN EEN ORGANISATIE

Kennisdocument 5: DE CAPACITEIT VAN EEN ORGANISATIE Kennisdocument 5: DE CAPACITEIT VAN EEN ORGANISATIE Inhoud Het stappenplan: voor de capaciteitsanalyse van PI en PE 4 Uitvoering organisatieanalyse 5 Het opbouwen van de capaciteiten van een organisatie

Nadere informatie

Wat zijn dit voor tijden, dieren bijna een misdaad is, wantoestanden inhoudt.

Wat zijn dit voor tijden, dieren bijna een misdaad is, wantoestanden inhoudt. Wat zijn dit voor tijden, dieren bijna een misdaad is, wantoestanden inhoudt. waarin een gesprek over dieren omdat het een zwijgen over zoveel wantoestanden (naar Bertolt Brecht) Educatie:

Nadere informatie

KOMODOVARAAN. Door: Jade Boezer

KOMODOVARAAN. Door: Jade Boezer KOMODOVARAAN Door: Jade Boezer 1 Voorwoord Mijn werkstuk gaat over Komodovaranen. Ik doe het erover omdat ik een onderwerp zocht voor mijn werkstuk en nog niets over Komodovaranen wist. Toen ik aan het

Nadere informatie

ZIN EN ONZIN OVER KWEEKPROGRAMMA S IN DIERENTUINEN

ZIN EN ONZIN OVER KWEEKPROGRAMMA S IN DIERENTUINEN ZIN EN ONZIN OVER KWEEKPROGRAMMA S IN DIERENTUINEN Kristin Leus, Centre for Research and Conservation, Koninklijke Maatschappij voor Dierkunde van Antwerpen Inleiding Over kweekprogramma s voor dieren

Nadere informatie

RICHTLIJN 2009/147/EG VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD

RICHTLIJN 2009/147/EG VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD RICHTLIJN 2009/147/EG VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD van 30 november 2009 inzake het behoud van de vogelstand (gecodificeerde versie) HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE, Gelet

Nadere informatie

De beestige vragentocht

De beestige vragentocht De beestige vragentocht Wandel rustig door het park, observeer de dieren en lees de informatie op de borden. De dieren en vragen staan gegroepeerd per continent. Vaak is slechts één antwoord het goeie,

Nadere informatie

Progeria berooft kinderen over de hele wereld van het leven

Progeria berooft kinderen over de hele wereld van het leven OMSLAG (COVER) Focus op een geneesmiddel BINNENKANT LINKERPANEEL (INSIDE LEFT PANEL) Wat is Progeria? Progeria, ook gekend onder de naam Hutchinson-Gilford Progeria Syndroom (HGPS), is een zeldzame, fatale

Nadere informatie

Kort verslag kleurringen van Nijlganzen en Grote Canadese Ganzen

Kort verslag kleurringen van Nijlganzen en Grote Canadese Ganzen Kort verslag kleurringen van Nijlganzen en Grote Canadese Ganzen 2011-2015 Frank Majoor & Berend Voslamber Sinds 2011 worden op verschillende plekken in Nederland in opdracht van het Faunafonds Nijlganzen

Nadere informatie

Europese opinie over diergebruik en -handel Een enquête onder 2407 inwoners van zes Europese landen April 2014

Europese opinie over diergebruik en -handel Een enquête onder 2407 inwoners van zes Europese landen April 2014 Europese opinie over diergebruik en -handel Een enquête onder 2407 inwoners van zes Europese landen April 2014 1 Steekproefsamenstelling en methodologie Abacus Data heeft zojuist een enquête afgenomen

Nadere informatie

OPKOMST VAN DE HALSBANDPARKIET IN NEDERLAND EN UTRECHT André van Kleunen

OPKOMST VAN DE HALSBANDPARKIET IN NEDERLAND EN UTRECHT André van Kleunen OPKOMST VAN DE HALSBANDPARKIET IN NEDERLAND EN UTRECHT André van Kleunen De halsbandparkiet (Psittacula krameri) komt van oorsprong voor in Afrika, in een gordel ten zuiden van de Sahara en op het Indisch

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting

Niet-technische samenvatting Niet-technische samenvatting 2016403 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Geneesmiddelenontwikkeling voor malaria 1.2 Looptijd van het project 1-4-2016-1-4-2021 1.3 Trefwoorden (maximaal 5) malaria,

Nadere informatie

Oriëntatiejaar Life Sciences

Oriëntatiejaar Life Sciences Oriëntatiejaar Life Sciences Oriëntatiejaar Life Sciences Joan Wellink (studieadviseur) Voor wie is het oriëntatiejaar? Wat is het oriëntatiejaar? Wat heb je nodig? Hoe en wat studeer je? Wat kun je er

Nadere informatie

Het wettelijke statuut van de meeuw. Michiel Vandegehuchte

Het wettelijke statuut van de meeuw. Michiel Vandegehuchte Het wettelijke statuut van de meeuw Michiel Vandegehuchte Internationale wetgeving AEWA (Overeenkomst over Afrikaans- Euraziatische trekkende watervogels) Intergouvernementeel verdrag (76 verdragspartijen)

Nadere informatie

Creëren van een innovatief Europa Verslag van de Onafhankelijke Expertengroep inzake O&O en innovatie, aangesteld na de top van Hampton Court

Creëren van een innovatief Europa Verslag van de Onafhankelijke Expertengroep inzake O&O en innovatie, aangesteld na de top van Hampton Court Creëren van een innovatief Europa Verslag van de Onafhankelijke Expertengroep inzake O&O en innovatie, aangesteld na de top van Hampton Court SAMENVATTING Januari 2006 Het volledige verslag is beschikbaar

Nadere informatie

7.4: Naar het Natuurwetenschappelijk museum

7.4: Naar het Natuurwetenschappelijk museum 7.4: Naar het Natuurwetenschappelijk museum De zender de ontvanger de boodschap Kies uit: geschreven, gesproken, de brief, de telefoon, luistert, leest, de luisteraar, de lezer BOODSCHAP BOODSCHAP Ik deel

Nadere informatie

Achtergrondinformatie voor groep 3/4. Even voorstellen. Hier wonen ze. Echte natuur. Zo herken je hem

Achtergrondinformatie voor groep 3/4. Even voorstellen. Hier wonen ze. Echte natuur. Zo herken je hem Overname en dupliceren van dit materiaal is alleen toegestaan voor educatieve en niet-commerciële doeleinden en alleen als het materiaal is voorzien van een bronvermelding. Vogelbescherming Nederland,

Nadere informatie

Hoe kan je iemand overtuigen? Hierbij de vragen die het meeste voorkomen en antwoorden die je daarop kan geven:

Hoe kan je iemand overtuigen? Hierbij de vragen die het meeste voorkomen en antwoorden die je daarop kan geven: Stichting Monkey Business De filosofie van Monkey Business is Feel good, Do good. De stichting strijdt voor de orangoetan met leuke acties en evenementen. Ieder jaar zijn er knallende SAVE ME feesten met

Nadere informatie

PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU

PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU Commissie sociale zaken en milieu 19 september 2003 APP 3590/1-16 AMENDEMENTEN 1-16 Ontwerpverslag (APP 3590) Joaquim Miranda en Gado Boureïma (Niger) over duurzaam

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22747 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22747 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22747 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Yirga Abay, Gidey Title: Ecology and conservation of spotted hyena (Crocuta crocuta

Nadere informatie

Persdossier ikgeeflevenaanmijnplaneet.indeklas.be 28 september 2010

Persdossier ikgeeflevenaanmijnplaneet.indeklas.be 28 september 2010 Persdossier ikgeeflevenaanmijnplaneet.indeklas.be 28 september 2010 Persbericht Wat vind je in de virtuele edukit? Een dynamische website Activiteiten in detail De algemene campagne ikgeeflevenaanmijnplaneet.be

Nadere informatie

'H &RPPLVVLH WUHHGW RS WHJHQ WLHQ OLGVWDWHQ GLH GH ULFKWOLMQHQ RYHU GH YRJHOVWDQG HQ KDELWDWV QLHW WHQ XLWYRHUKHEEHQJHOHJG

'H &RPPLVVLH WUHHGW RS WHJHQ WLHQ OLGVWDWHQ GLH GH ULFKWOLMQHQ RYHU GH YRJHOVWDQG HQ KDELWDWV QLHW WHQ XLWYRHUKHEEHQJHOHJG ,3 Brussel, 16 juli 2002 'H &RPPLVVLH WUHHGW RS WHJHQ WLHQ OLGVWDWHQ GLH GH ULFKWOLMQHQ RYHU GH YRJHOVWDQG HQ KDELWDWV QLHW WHQ XLWYRHUKHEEHQJHOHJG 'H(XURSHVH &RPPLVVLH KHHIW EHVORWHQ WRW )LQODQG HHQ WZHHGH

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

Resultaten. Toelichting abundatiekaart en aantalsschatting Zwarte Specht Veluwe. Henk Sierdsema, Sovon Vogelonderzoek Nederland.

Resultaten. Toelichting abundatiekaart en aantalsschatting Zwarte Specht Veluwe. Henk Sierdsema, Sovon Vogelonderzoek Nederland. Toelichting abundatiekaart en aantalsschatting Zwarte Specht Veluwe Henk Sierdsema, Sovon Vogelonderzoek Nederland Juni 2015 Inleiding Door de provincie Gelderland is verzocht om een update te maken van

Nadere informatie

Nieuwsbrief Vogelwerkgroep IVN Oisterwijk

Nieuwsbrief Vogelwerkgroep IVN Oisterwijk 2 e jaargang Editie steenuil Nieuwsbrief Vogelwerkgroep IVN Oisterwijk Inhoud: Broedresultaten Steenuil 2012 Foto: André Eijkenaar Contact en informatie: Gebiedscoördinator: Anita van Dooren jmvandooren@home.nl

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. DNA-onderzoek en gentherapie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. DNA-onderzoek en gentherapie Afsluitende les Leerlingenhandleiding DNA-onderzoek en gentherapie Inleiding In de afsluitende les DNA-onderzoek en gentherapie zul je aan de hand van een aantal vragen een persoonlijke en kritische blik

Nadere informatie

MAATSCHAPPELIJKE ORGANISATIES IN BELGIË EERSTE RESULTATEN

MAATSCHAPPELIJKE ORGANISATIES IN BELGIË EERSTE RESULTATEN MAATSCHAPPELIJKE ORGANISATIES IN BELGIË EERSTE RESULTATEN Frederik Heylen Jan Beyers Te gebruiken referentie: HEYLEN F. & BEYERS J. (2016). MAATSCHAPPELIJKE ORGANISATIES IN BELGIË: EERSTE RESULTATEN. UNIVERSITEIT

Nadere informatie

Betreft: Effectbeoordeling vogels, herbestemming Groen Ruige Ruimte te Dussen (P10-0181)

Betreft: Effectbeoordeling vogels, herbestemming Groen Ruige Ruimte te Dussen (P10-0181) Gemeente Werkendam t.a.v. C.A.A.M. de Jong Postbus 16 4250 DA Werkendam Betreft: Effectbeoordeling vogels, herbestemming Groen Ruige Ruimte te Dussen (P10-0181) Gemert, 5 augustus 2010 Geachte heer/mevrouw

Nadere informatie

Spreekbeurt over Burgers Zoo

Spreekbeurt over Burgers Zoo Spreekbeurt over Burgers Zoo 9-12 jaar Wil je een spreekbeurt houden of een werkstuk maken over Burgers Zoo? Hartstikke leuk! Met deze tekst kom je meer te weten over Burgers Zoo. Hopelijk helpt het je

Nadere informatie

PVH Symposium 2011. Dieren houden en behouden. Samenwerken aan behoud, het moet! van Agenderen naar Doen!! Ferdinand van Merriënboer

PVH Symposium 2011. Dieren houden en behouden. Samenwerken aan behoud, het moet! van Agenderen naar Doen!! Ferdinand van Merriënboer PVH Symposium 2011 Dieren houden en behouden. Samenwerken aan behoud, het moet! van Agenderen naar Doen!! Ferdinand van Merriënboer Inleiding Dieren houden en behouden Samenwerken aan behoud, het moet!

Nadere informatie

betreffende een actieplan voor het behoud van de honingbij en van de wilde bij in Vlaanderen

betreffende een actieplan voor het behoud van de honingbij en van de wilde bij in Vlaanderen stuk ingediend op 1211 (2010-2011) Nr. 1 28 juni 2011 (2010-2011) Voorstel van resolutie van de heer Karlos Callens, de dames Gwenny De Vroe en Mercedes Van Volcem en de heren Dirk Van Mechelen en Sas

Nadere informatie

Samen zeepaardjes redden

Samen zeepaardjes redden Samen zeepaardjes redden Foto: Ben Stiefelhagen / Seahorses of the World 2008 Test de beta versie van iseahorse 1 Waarom zeepaardjes? Zeepaardjes zijn het vlaggenschip voor een breed scala aan kwesties

Nadere informatie

Stamboeken voor bedreigde diersoorten door particuliere kwekers

Stamboeken voor bedreigde diersoorten door particuliere kwekers Stamboeken voor bedreigde diersoorten door particuliere kwekers Gezonde, genetisch diverse populatie behouden = Wegen naar Rome Genetische diversiteit geeft flexibiliteit aan een populatie Gebrek aan genetische

Nadere informatie

LESPAKKET GEDRAG. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET GEDRAG. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET GEDRAG VMBO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK GEDRAG Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen hier

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20266 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20266 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20266 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Tumenta, Pricelia Nyaekon Title: A lion population under threat : understanding

Nadere informatie

WESTELIJKE LAAGLANDGORILLA

WESTELIJKE LAAGLANDGORILLA WESTELIJKE LAAGLANDGORILLA Toen onderzoekers meer dan 100 jaar geleden voor het eerst een gorilla zagen, schrokken ze zich een ongeluk. Dat is ook niet zo gek! Een gorilla kan er gevaarlijk uitzien. Vooral

Nadere informatie

Samenwerken aan behouden

Samenwerken aan behouden The Frégate Island giant tenebrionid beetle Polposipus herculeanus Amanda Ferguson & Paul Pearce-Kelly Zoological Society Spiny Hill Turtle Heosemys spinosa (Gray, 1831) STUDBOOK KEEPER Patrícia Vilarinho

Nadere informatie

Vul het schema in. Gebruik hierbij: + (voordeel), (nadeel), 0 (geen voor- en geen nadeel).

Vul het schema in. Gebruik hierbij: + (voordeel), (nadeel), 0 (geen voor- en geen nadeel). 1. Samenleven Afb. 1 Ossenpikker op de kop van een buffel. In de basisstoffen heb je geleerd dat de verschillende populaties in een ecosysteem op veel manieren met elkaar te maken hebben. Ze leven immers

Nadere informatie

WOLF. Huilend roofdier

WOLF. Huilend roofdier WOLF Huilend roofdier Wolven hebben vaak een hele slechte naam. Denk maar eens aan de wolf in het verhaal van Roodkapje, die haar oma heeft opgegeten. Of Midas de wolf, die tevergeefs op de drie biggetjes

Nadere informatie

Verslag Docentenstage Tenerife 2011

Verslag Docentenstage Tenerife 2011 Verslag Docentenstage Tenerife 2011 Miranda van Bergen Lotte Verkoelen 27-06-2011 Helmond Docentenstage Tenerife Wij zijn Miranda van Bergen en Lotte Verkoelen, twee docenten van De Groene Campus. We zijn

Nadere informatie

Mitochondriën en oxidatieve stress

Mitochondriën en oxidatieve stress Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Ons richten op oxidatieve stress bij de ziekte van Huntington Celschade

Nadere informatie

Steenuil en ontheffingsaanvragen van de Flora- en faunawet. Martijn van Opijnen (Dienst Regelingen) Wouter van Heusden (Dienst Landelijk Gebied)

Steenuil en ontheffingsaanvragen van de Flora- en faunawet. Martijn van Opijnen (Dienst Regelingen) Wouter van Heusden (Dienst Landelijk Gebied) Steenuil en ontheffingsaanvragen van de Flora- en faunawet Martijn van Opijnen (Dienst Regelingen) Wouter van Heusden (Dienst Landelijk Gebied) 5 november 2011 Wat doen DR en DLG Dienst Regelingen is namens

Nadere informatie

Vleermuizen, vleermuizen, vleermuizen. In samenwerking met. Vleermuizen, vleermuizen, vleermuizen. Code: NME-MdCG

Vleermuizen, vleermuizen, vleermuizen. In samenwerking met. Vleermuizen, vleermuizen, vleermuizen. Code: NME-MdCG In samenwerking met Vleermuizen, vleermuizen, vleermuizen Overzicht (eventueel) ochtendprogramma vleermuizen 1. aankomst, welkomstwoord (invulling NMC) 2. korte inleiding onderwerp (invulling NMC) 3. introductie

Nadere informatie

Speuren in het papieren en erfelijk verleden van de visserij

Speuren in het papieren en erfelijk verleden van de visserij Speuren in het papieren en erfelijk verleden van de visserij Volckaert Filip, Cuveliers Els, Schaerlaekens Dirk, Maes Gregory Laboratorium voor Diversiteit en Systematiek van Dieren Katholieke Universiteit

Nadere informatie

Nieuwsbrief Roofvogelwerkgroep Fruitstreek. Februari 2014

Nieuwsbrief Roofvogelwerkgroep Fruitstreek. Februari 2014 Nieuwsbrief Roofvogelwerkgroep Fruitstreek Februari 2014 Het is begonnen. Misschien iets vroeger dan anders, maar de laatste zonnige dagen levert al baltsgedrag op van buizerds. Het is dan ook deze soort

Nadere informatie

Stichting Emda. Beknopt Jaarverslag 2013. Network for European Monitoring and Development Assistance EMDA. Voorwoord

Stichting Emda. Beknopt Jaarverslag 2013. Network for European Monitoring and Development Assistance EMDA. Voorwoord Stichting Emda Beknopt Jaarverslag 2013 Voorwoord Vanaf 2014 is er voor Organisaties met een ANBI-status, zoals Stichting Emda, een publicatieplicht via de website. De Stichting meent met de publicatie

Nadere informatie

Monitoring Natuurverbinding Hoorneboeg & Zwaluwenberg

Monitoring Natuurverbinding Hoorneboeg & Zwaluwenberg Monitoring Natuurverbinding Hoorneboeg & Zwaluwenberg Versie: december 2016 Uitwerpsel van de boommarter die voornamelijk uit lijsterbessen bestaan Inhoud 1. Inleiding 2. BBC interview 3. Natuurbrug Hoorneboeg

Nadere informatie

Honden aan de lijn, ook die niets doen. in samenwerking met de gemeenten Boortmeerbeek, Haacht en Keerbergen

Honden aan de lijn, ook die niets doen. in samenwerking met de gemeenten Boortmeerbeek, Haacht en Keerbergen Honden aan de lijn, ook die niets doen in samenwerking met de gemeenten Boortmeerbeek, Haacht en Keerbergen Je kent het wel, dat uitgelaten gevoel als je met de hond op stap gaat. Lekker lopen door het

Nadere informatie

Toets: Menselijk ingrijpen in een ecosysteem

Toets: Menselijk ingrijpen in een ecosysteem Toets: Menselijk ingrijpen in een ecosysteem Lees de onderstaande tekst, die bewerkt is naar een artikel van de DN redactie van het Algemeen Dagblad van 21 oktober 2004. Beantwoord daarna de vragen. De

Nadere informatie

MINISTERIE VAN SOCIALE ZAKEN, VOLKSGEZONDHEID EN LEEFMILIEU

MINISTERIE VAN SOCIALE ZAKEN, VOLKSGEZONDHEID EN LEEFMILIEU MINISTERIE VAN SOCIALE ZAKEN, VOLKSGEZONDHEID EN LEEFMILIEU Europese Unie LIFE. - Communautair Financieel instrument voor het Leefmilieu Programma LIFE Natuur 1999 1. Context. In het kader van de verordening

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 30 oktober 2003 (03.11) (OR. it) 11051/4/03 REV 4 CORDROGUE 66

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 30 oktober 2003 (03.11) (OR. it) 11051/4/03 REV 4 CORDROGUE 66 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 30 oktober 2003 (03.11) (OR. it) 11051/4/03 REV 4 CORDROGUE 66 NOTA van: aan: Betreft: het Italiaanse voorzitterschap de horizontale Groep drugs Ontwerp-resolutie van

Nadere informatie

1,5 miljoen Fout. Dit is het aantal dierproeven dat in 1978 werd gedaan. In 2008 is het aantal dierproeven gehalveerd naar 580.000.

1,5 miljoen Fout. Dit is het aantal dierproeven dat in 1978 werd gedaan. In 2008 is het aantal dierproeven gehalveerd naar 580.000. Quiz over dierproeven Hier kun je alle vragen en antwoorden van de quiz nalezen. Stel de vragen ook eens aan je klasgenoten na afloop van een spreekbeurt of presentatie over dierproeven. Hoe ga je te werk?

Nadere informatie

Wat zijn apen? Is een aap mijn oom? Oud en nieuw. Kennismaking met de bende. Groot en klein. Sociaal leven. De koning van de slingeraars

Wat zijn apen? Is een aap mijn oom? Oud en nieuw. Kennismaking met de bende. Groot en klein. Sociaal leven. De koning van de slingeraars ALLEMAAL APEN INH UD 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36 Wat zijn apen? Is een aap mijn oom? Oud en nieuw Kennismaking met de bende Groot en klein Sociaal leven De koning van de slingeraars

Nadere informatie

Projectplan steenuil. Fabrieksterrein Beckers, Meijel

Projectplan steenuil. Fabrieksterrein Beckers, Meijel Projectplan steenuil Fabrieksterrein Beckers, Meijel Arnhem, 17 maart 2015 P a g i n a 2 Colofon Titel Subtitel : Projectplan steenuil : Fabrieksterrein Beckers, Meijel Projectnummer : 14.077a Datum :

Nadere informatie

Schooljaar 2015-2016. Wetenschap op Stap

Schooljaar 2015-2016. Wetenschap op Stap Schooljaar 2015-2016 Wetenschap op Stap Inhoudstafel Over VIB 7 Schoolproject Wetenschap op Stap 10 Wetenschapper in de klas 14 Test jouw brein 20 OVER VIB Vlaams Instituut voor Biotechnologie De wetenschappers

Nadere informatie