MEERSTEMMIGHEID IN BEELD

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "MEERSTEMMIGHEID IN BEELD"

Transcriptie

1 MEERSTEMMIGHEID IN BEELD Zeven meesterwerken uit het atelier van Petrus Alamire Seven Masterpieces POLYPHONY IN THE PICTURE from the Workshop of Petrus Alamire DAVID J. BURN

2

3 MEERSTEMMIGHEID IN BEELD Zeven meesterwerken uit het atelier van Petrus Alamire DAVID J. BURN (RED./ED.), IGNACE BOSSUYT, STRATTON BULL, FABRICE FITCH, HONEY MECONI & EMILY THELEN POLYPHONY Seven Masterpieces from the Workshop of Petrus Alamire IN THE PICTURE

4 Dirk Snellings in memoriam

5 inhoud contents 7 Voorwoorden / Forewords Herman Vanden Berghe, Philip Heylen 9 Inleiding / Introduction David j. Burn & Bart Demuyt 16 Matthaeus Pipelare (c c. 1515), Memorare mater Christi Ignace Bossuyt Brussel, Koninklijke Bibliotheek van België / Brussels, Royal Library of Belgium, Ms Pierre de la Rue (c ), Missa de septem doloribus beate Marie Virginis emily thelen Brussel, Koninklijke Bibliotheek van België / Brussels, Royal Library of Belgium, Ms Pierre de la Rue (c ), Missa Alleluia Honey Meconi Mechelen, Stadsarchief / Mechelen, City Archive, Ms. s.s. 110 Pierre de la Rue (c ), Missa Ista est speciosa Stratton Bull Brussel, Koninklijke Bibliotheek van België / Brussels, Royal Library of Belgium, Ms Alexander Agricola (c ), Missa In myne zyn Fabrice Fitch Brussel, Koninklijke Bibliotheek van België / Brussels, Royal Library of Belgium, Ms Anon., Proch dolor David J. Burn Brussel, Koninklijke Bibliotheek van België / Brussels, Royal Library of Belgium, Ms Antoine de Févin (c c. 1512), Missa pro fidelibus defunctis Honey Meconi Brussel, Koninklijke Bibliotheek van België / Brussels, Royal Library of Belgium, Ms. IV Occo Codex 245 Teksten en vertalingen Texts and translations 250 Verklarende woordenlijst van muzikale termen Glossary of musical terms 252 illustratieverantwoording list of illustrations 253 Beknopte bibliografie Select bibliography 254 Over de auteurs About the contributors

6

7 voorwoorden forewords 7 Dit kunstboek dragen we op aan de veel te vroeg gestorven musicoloog en musicus Dirk Snellings ( ). Dankzij Dirk kende de polyfonie uit de Lage Landen een wereldwijde verspreiding. Met zijn uitmuntende ensemble Capilla Flamenca bracht hij op zowat alle concertpodia in de wereld de schitterende polyfone kleinoden en de majestueuze composities van een uitzonderlijk niveau, die onder andere werden opgetekend in de boeken van Alamires atelier, tot bij heel veel concertluisteraars en via opnames tot bij luisteraars thuis. De doorgedreven drang van Dirk Snellings om zijn uitvoeringen te onderbouwen met wetenschappelijk onderzoek dient voor ons een voorbeeld te zijn van hoe we kunnen omgaan met de herinterpretatie van muzikaal werelderfgoed dat eeuwen geleden tot stand kwam. Het project Petrus Alamire, Meerstemmigheid in beeld is uitzonderlijk door het samengaan van wetenschap en valorisatie, het samenwerken van instituten en de ondersteuning door fondsen die vanuit overheden en vanuit de privésector werden aangereikt. Mag ook dat een voorbeeld zijn van hoe we in en vanuit Vlaanderen het muzikale erfgoed dat we rijk zijn kunnen en moeten uitdragen zonder daarbij de middelen van vandaag te schuwen. Integendeel, door het gebruik van hoogtechnologische apparatuur kunnen we u, de lezer, de kenner, verrassen met de rijkdom van het vakmanschap van eeuwen geleden. Onze dank gaat uit naar alle partners die dit project mee mogelijk hebben gemaakt. Ook alle medewerkers die hebben bijgedragen tot het strategisch basisonderzoek en het proces van valorisatie van dat onderzoek, wil ik van harte danken voor de onuitputtelijke inzet. Prof. dr. Herman baron Vanden Berghe Voorzitter Alamire Foundation, Internationaal centrum voor de studie van de muziek in de Lage Landen KU Leuven We dedicate this book to the prematurely departed musicologist and musician Dirk Snellings ( ). Thanks to Dirk, the polyphony of the Low Countries has received worldwide recognition. On virtually every concert stage in the world, with his exceptional ensemble Capilla Flamenca, he performed magnificent polyphonic treasures and majestic compositions of exceptional quality, which were among others written in the books of Alamires workshop, to a great many concert listeners and via recordings to listeners at home. Dirk s tremendous drive to support his works with scientific research should be an example to us all for how to reinterpret a musical heritage that was created centuries ago. The project Petrus Alamire: Polyphony in the Picture is remarkable for blending research and valorization, for its institutional collaborations, and for the financial support that it has received from the authorities and the private sector. May this also serve as an example of how we in and beyond Flanders can and must publicize the musical heritage with which we are blessed, without thereby shying away from the means of the modern age. On the contrary, by using high-technology equipment, we can surprise you the reader or connoisseur with the richness of the great craft of centuries ago. We extend a warm thank you to all our partners who have helped to make this project possible. I would also like to thank from the bottom of my heart all who contributed to the strategic basic research and the process of valorizing this research for their tireless dedication. Prof. Herman baron Vanden Berghe Chairman Alamire Foundation, International Centre for the Study of Music in the Low Countries University of Leuven

8 Herakleitos leerde ons dat je nooit twee keer in dezelfde rivier kunt stappen. Het is een mooie metafoor voor het verglijden van de tijd die ons als zand door de vingers glipt. Polyfonie is een overwinning op die tijd. Door haar meerstemmigheid wordt de ervaring van het nu immers veelvuldig opgerekt in de ruimte. Simon Vestdijk heeft het ooit zo mooi verwoord in zijn De glanzende kiemcel: meerstemmige muziek is het moment pellen als ware het een ui. Deze formule omvat het mysterie van deze wondermooie muziek. En mysteries zijn mensenwerk. Muziek is verstand en emotie. Muziek maakt iets los dat vastzat en brengt in beweging wat tot stilstand kwam. Dat in Antwerpen sinds jaar en dag de polyfonie zindert is een understatement. De meerstemmige muziek die we vandaag in beeld brengen, kwam deels tot stand in deze stad en is daarenboven vijfhonderd jaar geleden meermaals gezongen in onze prachtige gotische Onze- Lieve-Vrouwekerk, nu een kathedraal. De unieke manuscripten die meester- kalligraaf Petrus Alamire samen met zijn workshop creëerde, behoren tot de mooiste verluchte manuscripten van de late middeleeuwen en de vroege renaissance. Ze zijn niet alleen van kunsthistorisch belang, maar hebben ook een uitzonderlijke muziekhistorische waarde. De koorboeken bieden immers een uniek overzicht van de muziekproductie en rijkdom in de Lage Landen en Noord-Frankrijk. De meeste van deze verluchte handschriften zijn nu verspreid in Europa, maar enkele bleven in ons land. Dankzij onze samenwerking met de Koninklijke Bibliotheek van België in Brussel en het Stadsarchief Mechelen is het mogelijk zeven topmanuscripten uit het Alamire-corpus voor u in dit boek te ontsluiten. We doen dat niet enkel met beelden. Door u met woorden tussen de muzikale lijnen te leiden krijgt u toegang tot zeven meerstemmige verhalen die verweven zitten in een uitmuntende partituur. Richard Powers schreef in zijn boek The Gold Bug Variations dat muziek van de polyfonisten hetzelfde effect heeft als een schare engelen die onverwacht op bezoek komt. En, zo merkt hij op, het is aan de kwaliteit van de zangers zelf om uit te maken of die engelen u komen troosten dan wel wurgen. Laten we er in deze harde tijden samen troostende engelen van maken. Philip Heylen Voorzitter amuz (Festival van Vlaanderen Antwerpen) Schepen van Cultuur, Economie, Stads- en Buurtonderhoud, Patrimonium en Erediensten, Stad Antwerpen Heraclitus taught us that you can never step into the same river twice. This is a nice metaphor for time, which slips through our fingers like sand. Polyphony is a victory over time. Through its harmony the experience of the now is stretched in space. As Simon Vestdijk once put it in his De glanzende kiemcel: harmonious music is like peeling the moment as if it were an onion. This formula encapsulates the mystery of this wondrously beautiful music. And mysteries are the work of people. Music is about sensitivity and emotion. Music loosens something that was fixed and brings into movement something that has come to rest. To say that polyphony has long resonated in Antwerp is an understatement. The harmonious music which we are putting in the spotlight here was partly created in this city, and, moreover, five hundred years ago was often sung in our wonderful Gothic church of Our Lady, now a cathedral. The unique manuscripts that master calligrapher Petrus Alamire created together with his workshop are among the best illuminated manuscripts of the late Middle Ages and early Renaissance. They are not only of art-historical importance, but also have particular music-historical value, for the choirbooks offer a unique overview of musical production and wealth in the Low Countries and northern France. The majority of these illuminated manuscripts are now spread throughout Europe, but a few have remained in our country. Thanks to our collaboration with the Royal Library in Brussels and the Mechelen City Archives, it has been possible to present seven outstanding manuscripts from the Alamire corpus in this book. We do not do this with pictures alone. By guiding you with words between the lines of music, you will gain access to seven polyphonic tales that are woven into these exceptional sources. Richard Powers wrote in his book The Gold Bug Variations that the music of the polyphonists has the same effect as an unexpected visit from a host of angels. And, as he remarks, it is the quality of the singers themselves that determines whether these angels bring you comfort or come to throttle you. In these hard times, let us together make comforting angels of them. Philip Heylen President amuz (Flanders Festival Antwerp) Alderman for Culture, Economy, Municipal and District Maintenance, Heritage, and Worship, City of Antwerp Meerstemmigheid in beeld Polyphony in the picture 8

9 De vijftiende en zestiende eeuw in Vlaanderen, met hun ongekende artistieke en culturele leven, worden zelfs tot vandaag de dag erkend als een Gouden Tijdperk. Toen de economische welvaart sterk toenam, werden de grote steden Brugge en Gent verfraaid met de architecturale hoogstandjes waarvoor ze nog steeds beroemd zijn. De burgers van die steden investeerden hun steeds groter wordende vermogen in elegante handelswaar, zoals schilderijen uit de ateliers van Jan van Eyck, Jeroen Bosch, Rogier van der Weyden en Hans Memling, en verluchte getijdenboeken uit de ateliers van Gerard Horenbout en Simon Bening. In dit uitzonderlijk klimaat bloeide de muziek als nooit tevoren. De sterk stijgende vraag naar verfijnde muziek in zowel stedelijke als kerkelijke context had een solide financiële basis. De Lage Landen werden het belangrijkste centrum voor muzikale opleiding van Europa. Vanaf het einde van het pauselijk schisma na het Concilie van Konstanz ( ) tot aan het einde van de zestiende eeuw domineerden musici uit de Lage Landen het muzikale leven op het continent. Deze musici waren zeer gegeerd, in eerste instantie als uitvoerende kunstenaars, die aangetrokken werden via een internationaal netwerk. Vandaag worden deze Franco-Vlaamse polyfonisten zo worden ze doorgaans genoemd gewaardeerd om de composities die ze nalieten. Het woord polyfonie verwijst naar het overheersende compositieprincipe waarbij onafhankelijke muzikale lijnen tot een sluitend geheel werden gecombineerd. Net zoals de Vlaamse primitieven in de beeldende kunsten, leidden en definieerden deze musici de belangrijkste muzikale ontwikkelingen van deze periode. De creaties van de polyfonisten blijven bewaard in vele documenten muziekmanuscripten en, vanaf het begin van de zestiende eeuw, drukken uit heel Europa. De negeneninleiding introduction 9 The fifteenth and sixteenth centuries in Flanders, with their unprecedented artistic and cultural life, are even today recognized as a Golden Age. As economic prosperity boomed, the great cities of Bruges and Ghent were adorned with the architectural jewels for which they are still famous, and the citizenry of those places invested their ever-greater disposable wealth in elegant commodities, such as paintings from the workshops of Jan van Eyck, Hieronymus Bosch, Rogier van der Weyden, and Hans Memling, and illuminated books of hours from the workshops of Gerard Horenbout and Simon Bening. Music too flourished as never before in this extraordinary climate. The soaring demand for sophisticated music in both urban and ecclesiastical contexts was met with solid financial underpinning, and the Low Countries became Europe s most important musical training ground. From the resolution of the Papal Schism after the Council of Constance ( ), up to the end of the sixteenth century, musicians from the Low Countries dominated continental musical life. In the first instance as performers, these musicians were prestigious assets, sought out by an international recruitment network. Now appreciated for the traces they left behind in the form of compositions, and sometimes known as the Franco-Flemish polyphonists referring to the compositional principle they commonly employed of combining independent musical lines into a whole they guide and define mainstream musical developments in the period, in a manner akin to the Flemish primitives in the visual arts. Many documents music manuscripts, and, from the beginning of the sixteenth century, prints from

10 veertig volledige muziekboeken, samen met fragmenten van ongeveer twaalf andere manuscripten, als geheel bekend als het Netherlands Court Complex, de handschriften van het Habsburgs-Bourgondische hof, of kortweg de Alamire - manuscripten behoren zonder meer tot de meest indrukwekkende en belangrijke muziekmanuscripten uit die tijd. Dit corpus werd tussen het begin van de zestiende eeuw en het jaar 1530 geproduceerd onder toezicht van Petrus Imhoff, alias Alamire (c ), en een oudere collega of voorganger bekend als Scribent B aan de Habsburgs- Bourgondische hoven van Filips de Schone en Margareta van Oostenrijk in Brussel en Mechelen. Samen omvatten deze manuscripten de grootste overgebleven consistente groep muziekbronnen uit de eerste helft van de zestiende eeuw. Toen ze geproduceerd werden, speelden ze een belangrijke rol bij de verspreiding van de muziek uit de Lage Landen. Ons hedendaags begrip van muziek uit die periode wordt grotendeels bepaald door dit corpus. Petrus Alamire, afkomstig uit Neurenberg, wordt vanaf 1490 genoemd in documenten uit de Lage Landen en stond vanaf 1503 in contact met het Habsburgse hof. Zijn loopbaan was onwaarschijnlijk veelzijdig. Hij was niet alleen werkzaam als kopiist, maar ook als muzikant, componist, verkoper van instrumenten, diplomaat, en zelfs als spion. Onder zijn leiding produceerde een schare van scribenten en kunstenaars de boeken die nu aan hem toegeschreven worden. Hoe men in dit atelier of scriptorium te werk ging, is niet duidelijk. Zes volledige manuscripten (en twee frag menten van een ander manuscript) gekopieerd door, of onder toezicht van, een afzonderlijk scribent, Scribent B, worden doorgaans ingedeeld bij de Alamire-bronnen. De precieze relatie tussen Alamire en Scribent B is evenwel onduidelijk. throughout Europe preserve the polyphonists creations. But among the most impressive and important are the forty-nine complete music books, along with fragments of around twelve more, known collectively as the Netherlands court complex, the Habsburg- Burgundian court manuscripts, or, simply, the Alamire manuscripts. This collection was produced between the turn of the sixteenth century and the 1530s under the supervision of Petrus Imhoff alias Alamire (c ) and an older colleague or predecessor known as Scribe B in the orbit of the Habsburg-Burgundian court of Philip the Fair and Margaret of Austria, in Brussels and Mechelen. Together these manuscripts comprise the largest surviving consistent musical source-group from the first half of the sixteenth century. They played a major role in disseminating Low Countries music when they were produced, and are central to our modern-day understanding of music in the period. Petrus Alamire, originally from Nuremberg, is documentable in the Low Countries from the 1490s, and was in contact with the Habsburg court from His bewilderingly multifaceted career included work not only as a copyist, but also as a musician, composer, instrument-seller, diplomat, and even as a spy. Under his supervision a small army of scribes and artists produced the books with which he is now credited though the exact working method of this workshop or scriptorium is not clear. Six complete manuscripts (and two fragments of another) copied by, or under the supervision, of a separate scribe, Scribe B, are typically grouped with the Alamire sources, but it should be noted that the exact relationship between Alamire and Scribe B is un- Meerstemmigheid in beeld Polyphony in the picture 10

11 inleiding introduction 11 Scribent B wiens echte identiteit onzeker blijft was actief tussen c. 1503/4 en c. 1507/8, toen Alamire nog steeds in Antwerpen woonde (maar in opdracht van het hof werkte). Zijn boeken verschillen qua repertoire van die van Alamire. De Alamire-boeken staan bekend om hun visuele schoon - heid. Ze werden met miniaturen verlucht in dezelfde ateliers als de zogenaamde Gent-Brugse getijdenboeken die worden beschouwd als het summum van verluchte boek productie uit die tijd. Het waren prestigieuze geschenken voor koningen, pausen en vorsten, of ze werden besteld voor zichzelf als waardevol persoonlijk bezit. Net omdat ze zo n prachtige miniaturen bevatten zijn ze ook al zijn ze soms hartverscheurend verminkt bewaard gebleven. Duizenden meer alledaagse manuscripten werden vernietigd wanneer ze niet langer gebruikt werden. Veel van de boeken dragen de sporen van hun bestemmelingen door heraldische en andere gepersonaliseerde verwijzingen, maar exacte data en omstandigheden van de productie zijn niet altijd eenvoudig te reconstrueren. In totaal bevatten de handschriften meer dan zeshonderd werken van ongeveer zeventig toonaangevende componisten uit die tijd. De belangrijkste componist van het Habsburgse hof, Pierre de la Rue, is het best vertegenwoordigd, gevolgd door de internationaal meest vermaarde componist uit die tijd, Josquin des Prez. Het repertoire bestaat vooral uit geestelijke muziek: composities voor het ordinarium van de mis (doorgaans samengebracht tot een vijfdelige cyclus), gevolgd door andere liturgische werken, en motetten (niet-liturgische religieuze composities). Profane muziek liederen in het Frans en het Nederlands komt ook voor, maar veel minder frequent. Een volledig overzicht van de Alamire-bronnen, met beschrijvingen van elk manuscript en contextuele informaclear. Scribe B whose real identity remains uncertain was active between c. 1503/4 c.1507/8, when Alamire was still resident in Antwerp (though working for the court on commission), and the Scribe B books are repertorially distinct from those of Alamire. Decorated in the same miniaturist workshops as the exquisite Ghent-Bruges books of hours that represent the pinnacle of illuminated book production at the time, the Alamire books are famous for their visual beauty. Many were intended as prestigious gifts for kings, popes, and princes, or as treasured personal possessions. Indeed, it is largely thanks to their luxuriousness that they survive sometimes heartbreakingly mutilated while countless thousands of more worka-day manuscripts were destroyed when they were no longer useful. Many of the books bear traces of their intended recipients through heraldry and other personalizing indications, though exact dates and circumstances of production are not always easy to reconstruct. Together the manuscripts contain more than six hundred pieces by around seventy leading composers of the time. The Habsburg court s in-house compositional star Pierre de la Rue is best represented, followed by the most internationally renowned composer of the time, Josquin des Prez. The repertory is dominated by sacred music: above all by settings of the texts of the mass ordinary (usually arranged in a cycle setting all five standard ordinary items), followed by other liturgical items, and motets (non-liturgically specific sacred works). Secular music songs in French and Dutch occurs too, though much less frequently. A full overview of the Alamire sources, with descrip-

12 tie, is verzameld in Herbert Kellman (red.), The Treasury of Petrus Alamire (Gent: Ludion, 1999). Elke bron zal binnenkort ook volledig online beschikbaar zijn via de Integrated Database of Early Music van de Alamire Foundation (www.alamirefoundation.org). Dit boek wil de reeds beschikbare informatie niet herhalen, het heeft een ander bijkomend doel. Visueel spreken de manuscripten onmiddellijk tot de verbeelding van eenieder die ze te zien krijgt, de Alamire-boeken zijn hierom beroemd, maar het blijft een uitdaging door te dringen tot de muziek zelf. Zonder specifieke opleiding is luisteren naar zestiende-eeuwse muziek te ver gelijken met het horen van poëzie in een onbekende taal: sommigen vinden haar ronduit ontoegankelijk, het product van een cultuur die hen vreemd is; anderen worden gecharmeerd meegevoerd op de klanken van de muziek aangetrokken door een zekere vreemdheid zonder de onderliggende structuren of betekenis te begrijpen. Dit boek wil tegemoet komen aan twee soorten luisteraars: als aanknopingspunt voor hen die deze muziek veeleer ontoegankelijk vinden, en als leidraad voor een dieper inzicht voor hen die behoefte hebben om door te dringen tot de essentie. Het boek focust op de zeven Habsburgs-Bourgondische manuscripten van het Netherlands court complex die nog steeds (of opnieuw) in België bewaard zijn (zes van Alamire en één van Scribent B). Uit elk handschrift wordt telkens één compositie geselecteerd. Samen met een groot aantal kwalitatief hoogstaande foto s (genomen door het state-of-the-art Alamire Digital Lab) probeert elk hoofdstuk een muzikaal meesterwerk te ontgrendelen door de luisteraar te begeleiden bij de luisterervaring van het werk. De hoofdstukken proberen de structuur, de elementen van de muzikale grammatica, de aspecten die de componisten wilden overbrengen tions of each manuscript and contextual information, is available in Herbert Kellman (ed.), The Treasury of Petrus Alamire (Ghent: Ludion, 1999). Complete images of each of the sources will also soon be available online at the Integrated Database of Early Music, developed by the Alamire Foundation (www.alamirefoundation.org). The present book does not intend to repeat that information, but rather to serve a different, and complementary purpose. While the visual aspects of the manuscripts immediately speak to the imagination of any who see them, and have long guaranteed the Alamire books fame, coming to terms with the music the books contain can be much more challenging. Without specialist training, the experience of sixteenth-century music might be compared to listening to poetry in a language that you do not speak: some will find it simply inaccessible, the product of a culture too different to connect with; others may be charmed and mystified by the sonic surface perhaps even drawn to its very strangeness without understanding its underlying structures or meaning. The present book aims to help both kinds of listener: to provide points of access for those wrestling to find a way into the music at all, and a glimpse under the surface for those longing for insight more penetrating that superficial appreciation alone. The book focusses on the seven Habsburg- Burgundian manuscripts from the complex still (or once again) in Belgium (six Alamire and one Scribe B), and from them selects seven works from the repertory that they contain one from each book. Combined with numerous high-quality images (taken by the state-ofthe-art Alamire Digital Lab) each chapter attempts to Meerstemmigheid in beeld Polyphony in the picture 12

13 inleiding introduction 13 naar de luisteraar en de onderliggende betekenis van de werken te onthullen. Muziektechnische termen zijn tot een minimum beperkt, maar ze kunnen en moeten niet geheel vermeden worden. Net zoals taalkundige grammatica is muziek een technische discipline. Kennis van een aantal basisbegrippen en -concepten draagt niet alleen bij tot een efficiënte bespreking van de muziek, maar biedt ook een waardevol inzicht in hoe muziek werkt. Aan het einde van het boek is een verklarende woordenlijst met de belangrijkste termen toegevoegd. Naar specifieke muzikale toonhoogten wordt verwezen met behulp van een standaardsysteem (waarbij c de middelste C op een piano aangeeft, c en C de octaven daaronder en c het octaaf daarboven). In dit boek zijn de meeste van de besproken composities religieuze muziek die fungeerde binnen de christelijke liturgie. In de zestiende eeuw was de vertrouwdheid met deze ritus vanzelfsprekend, maar voor veel moderne lezers is dat niet meer zo. Daarom werden minder courante termen eveneens opgenomen in de verklarende woordenlijst. Elk hoofdstuk is gekoppeld aan een referentieopname van het besproken werk. Zes van de zeven opnamen zijn gemaakt door onze collega en vriend Dirk Snellings, aan wie dit boek is opgedragen. Dirk was oprichter en artistiek leider van het internationaal bekroonde ensemble Capilla Flamenca. Hoewel Dirk te vroeg van ons is heengegaan, leeft zijn nalatenschap verder in zijn opnamen. Enkel het zevende en laatste werk toepasselijk een Requiem is niet afkomstig uit de Capilla Flamenca-catalogus. Alle opnamen zijn verkrijgbaar op cd of beschikbaar via online bronnen zoals YouTube en Spotify. Dirk illustreerde en deelde op inspirerende wijze de visie van de Alamire Foundation. Zijn onvermoeibare inzet om unlock a musical masterpiece by guiding the reader through the listening experience of the work. The chapters attempt to reveal the form-giving elements, the elements of musical grammar, the aspects of the pieces that the composers would have expected to communicate to an audience, and the ways in which the works were endowed with significance. Music-technical terms have been kept to a minimum, but they cannot and should not be avoided entirely. Like linguistic grammar, music is a technical discipline, and familiarity with some basic terms and concepts not only allows efficient discussion, but also imparts valuable knowledge about the ways in which music works. A glossary of the most important terms has been appended to the end of the book. Musical pitches are referred to using a standard system (with c indicating middle-c on the piano, c and C the octaves below that, and c the octave above). The majority of the music discussed is religious music, with a function and a frame in Christian ritual. Knowledge of these rituals was self-evident in the sixteenth century, but may be less so to modern readers. Potentially unfamiliar terms in this respect too have also been included in the glossary. Each chapter is tied to a reference recording of the work under discussion. Six of the seven recordings were made by our friend and colleague Dirk Snellings, founder and director of the internationally award-winning ensemble Capilla Flamenca, to whose memory this book is dedicated. Though Dirk was taken at a tragically early age, his legacy lives on in his recordings. Only the seventh and closing work appropriately a Requiem is not taken from the Capilla Flamenca catalogue. All the

14 het muzikale erfgoed van de Lage Landen uit te dragen, combineerde hij met musicologisch onderzoek en praktijk op het hoogste niveau. Dit boek wil tevens, op een andere manier, de kennis over muziek en muziek als een klinkende realiteit samenbrengen. De Alamire-manuscripten zijn opgezet als visuele, auditieve en intellectuele multimedia-ervaringen. We wensen iedereen die ingaat op onze uitnodiging om deze unieke culturele artefacten te bekijken, erover te lezen en ernaar te luisteren, een verrijkende ervaring toe. David J. Burn Hoofddocent Musicologie KU Leuven recordings are easily available commercially or through online resources such as YouTube and Spotify. In working tirelessly to promote the musical heritage of the Low Countries through a combination of musical scholarship and practice at the highest level, Dirk inspiringly exemplified and shared the vision of the Alamire Foundation. This book too aims, in a different way, to bring together knowledge about music and music as a sounding reality. The Alamire manuscripts were conceived as visual, aural, and intellectual multimedia experiences. We hope that all those who take up the invitation to look at, read about, and listen to these unique cultural artefacts will come away enriched. Bart Demuyt Directeur Alamire Foundation, Internationaal centrum voor de studie van de muziek in de Lage Landen KU Leuven David J. Burn Associate Professor of Musicology University of Leuven Bart Demuyt Director Alamire Foundation, International Centre for the Study of Music in the Low Countries University of Leuven Meerstemmigheid in beeld Polyphony in the picture 14

15 inleiding introduction 15

16 Meerstemmigheid in beeld Polyphony in the picture 16

17 MATTHAEUS PIPELARE C C memorare mater christi IGNACE BOSSUYT BRUSSEL, KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK VAN BELGIË, MS BRUSSELS, ROYAL LIBRARY OF BELGIUM, MS referentieopname / reference recording Pierre de la Rue: Missa Alleluia. Music at the Burgundy Court, Capilla Flamenca, dir. Dirk Snellings (Eufoda 1232, 1996) 17 Historische context De muzikale productie van de Zuid-Nederlandse componist Matthaeus Pipelare is beperkt in omvang, maar ze getuigt van hoge kwaliteit. Memorare mater Christi behoort tot zijn eerder bescheiden bijdrage tot het genre van het motet, dat vooral enkele composities bevat ter ere van Maria: behalve Memorare mater Christi een Salve regina, een Magnificat en een Ave Maria. Verder is een tiental missen bewaard en een achttal liederen op Franse en Nederlandse teksten. Elk van zijn composities is doorgaans slechts bekend uit één enkele bron, vooral Alamirehandschriften. De datering van zijn werken is onzeker en de kennis van zijn biografie is schaars. Hij werd vermoedelijk geboren omstreeks 1450 en overleed c Hij is derhalve een tijdgenoot van Josquin des Prez en Pierre de la Rue, twee van de boegbeelden uit de zogenaamde derde generatie polyfonisten (over Pierre de la Rue, zie elders in dit boek). Alvorens Pipelare enkele jaren verbonden was als kapelmeester aan de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap in s-hertogenbosch ( ), was hij wellicht in Gent en Antwerpen, maar verdere gegevens ontbreken. De Broederschap in s-hertogenbosch bestelde vanaf het einde van de vijftiende eeuw handschriften bij Alamire, mogelijk toen Pipelare er kapelmeester was, maar alleen drie manuscripten uit de latere productie van Alamire voor de Broederschap (uit de jaren ) bleven bewaard (waar geen werk van Pipelare in voorkomt). Het motet Memorare mater Christi is opgenomen in het manuscript van de Koninklijke Bibliotheek in Brussel. Het werd vermoedelijk tussen c en 1516 gekopieerd voor Charles de Clerc, heer van Bouvekercke, die bestuurlijke functies uitoefende aan de Habsburgs- Historical context The musical oeuvre of the south-netherlandish composer Matthaeus Pipelare is limited in size, but of high quality. Memorare mater Christi is part of his rather modest contribution to the genre of the motet, a contribution mainly consisting of compositions honouring the Virgin Mary: with the exception of Memorare mater Christi there is a Salve regina, a Magnificat, and an Ave Maria. In addition, ten of his masses have been preserved and eight songs with French and Dutch texts. Each of his compositions is usually known from only a single source, most often one of the Alamire manuscripts. The dating of his works is uncertain and we have scarcely any knowledge of his biography. He was probably born around 1450 and died around He was therefore a contemporary of Josquin des Prez and Pierre de la Rue, two of the figureheads of the so-called third generation of polyphonists (for information on Pierre de la Rue, see elsewhere in this book). Before Pipelare became chapel-master of the Illustrious Brotherhood of Our Blessed Lady in s-hertogenbosch ( ), he perhaps spent time in Ghent and Antwerp, but any further information is lacking. At the end of the fifteenth century, the Brotherhood in s-hertogenbosch commissioned manuscripts from Alamire, possibly at the time when Pipelare was chapel-master there. Three Alamire manuscripts for the Brotherhood have also been preserved, but these date from the last phase of Alamire s production, the years , and feature no works by Pipelare. The motet Memorare mater Christi is included in manuscript of the Royal Library in Brussels. The manuscript was probably between c and 1516, copied

18 Bourgondische hoven in de Nederlanden. Opmerkelijk is dat de composities in het manuscript alle thematisch verbonden zijn met de verering van de Zeven Smarten van Maria, een cultus die erg populair was in de Nederlanden. Omstreeks 1490 stichtte Jan van Coudenberghe, decaan van Sint-Salvator en secretaris van Filips de Schone, met hulp van deze laatste een broederschap ter ere van Maria van Zeven Smarten in Brugge, Abbenbroek en Reimerswaal. Ook in andere steden, zoals Brussel, kende deze cultus een sterke bloei. Gezien de inhoud van het handschrift onderhield Charles de Clerc hoogstwaarschijnlijk contacten met een van deze religieuze genootschappen. Voor een speciaal officie ter ere van Maria van Zeven Smarten componeerde de hofzanger Petrus du Wez gregoriaanse gezangen, op teksten samengesteld door de Mechelse priester Petrus Verhoeven (ook bekend onder zijn Latijnse naam de Manso). Ms bevat naast de gregoriaanse gezangen twee missen De septem doloribus, een van Pierre de la Rue en een anonieme, het beroemde Stabat mater van Josquin des Prez en het motet Memorare mater Christi van Pipelare (over de Missa de septem doloribus van Pierre de la Rue, zie elders in dit boek). Deze werken hebben een prachtig schilderkunstig pendant in een werk van Adriaan Isenbrandt uit c. 1530, dat besteld was door de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Brugge, waar het nog altijd te bewonderen is. Het stelt Maria voor op een troon, omringd door zeven scènes met voorstellingen van haar zeven smarten. Bij het begin van het motet van Pipelare zien we een verluchte initiaal met Maria die doorboord is met zeven zwaarden. Boven de muziek is de naam van de componist genoteerd onder de vorm van de eerste vier letters ( Pipe ) gevolgd door een notenbalk met for Charles de Clerc, lord of Bouvekercke, who carried out municipal duties at the Burgundian-Habsburg courts in the Netherlands. It is striking that the compositions in the manuscript are all thematically linked to the worship of the Seven Sorrows of Mary, a cult that was extremely popular in the Netherlands. In around 1490 in Bruges, Abbenbroek, and Reimerswaal, a brotherhood was founded by Jan van Coudenberghe, dean of Sint-Salvator and secretary to Philip the Fair, dedicated to Mary of the Seven Sorrows, with Philip s support. This cult also flourished in other cities, such as Brussels. Given the content of the manuscript, Charles de Clerc probably maintained contacts with one of these religious societies. Court singer Petrus du Wez composed Gregorian chants for a special mass in honour of Mary of the Seven Sorrows, based on texts compiled by the Mechelen priest Petrus Verhoeven (also known by his Latin name de Manso). Ms also contains two masses De septem doloribus, one by Pierre de la Rue and one anonymous, the famous Stabat mater by Josquin des Prez and the motet Memorare mater Christi by Pipelare (for information on Pierre de la Rue s Missa de septem doloribus, see elsewhere in this book). These works are given a wonderful pictorial accompaniment in a painting by Adriaan Isenbrandt from c that was intended for the Onze-Lieve-Vrouw church in Bruges, and where it can still be admired today. Isenbrandt s painting places Mary on a throne, surrounded by seven scenes depicting her seven sorrows. At the start of Pipelare s motet, an illustrated initial with Mary pierced by seven swords is inserted. Above the music, the name of the composer is written with the first four letters ( Pipe ) followed by a musical stave with the notes Meerstemmigheid in beeld Polyphony in the picture 18

19 memorare mater christi 19

20 Meerstemmigheid in beeld Polyphony in the picture 20

21 de noten la en re, een voor die tijd typische spielerei (die ook voorkomt bij de naam van Pierre de la Rue met de noot la). Daarnaast staat geschreven: pie memorie ( zaliger gedachtenis ), gevolgd door een kruisje. Pipelare was dus al overleden toen het motet werd gekopieerd. la and re, a play on words typical of the time (and which also occurs for the name of Pierre de la Rue, with the note la ). The following is written in addition: pie memorie ( of blessed memory ), followed by a cross. Pipelare was thus already dead when the motet was copied. memorare mater christi 21 Kenmerken en structuur Wat vooral opvalt aan Memorare mater Christi is de bezetting met het symbolische aantal van zeven stemmen (vgl. ook Proch dolor, besproken elders in dit boek). Die zijn echter niet alleen aangegeven met de gebruikelijke benaming van de stemmen, maar ook als primus dolor, secundus dolor, tertius dolor enzovoort. ( eerste, tweede, derde smart enzovoort). Het getal zeven is ook later vaak symbolisch verbonden met smart en verdriet. Zo componeerde Orlandus Lassus in zijn laatste levensjaar 1594 een bundel zevenstemmige Italiaanse madrigali spirituali (geestelijke madrigalen), getiteld Lagrime di San Pietro, reflecties van de boetvaardige Petrus na zijn verloochening van Christus, op teksten van de Italiaanse dichter Luigi Tansillo. Bekend zijn tevens de van melancholie doordrongen Lachrimae or Seven Tears, zeven instrumentale tranen van verdriet van de Engelse componist John Dowland, uitgegeven in Opmerkelijk in het motet van Pipelare is ook het gebruik van een diepere symboliek, namelijk de ontlening van een profane cantus firmus uit het Spaanse meerstemmige lied Nunca fué pena mayor ( Nooit was er een groter lijden ) van de Brugse componist Johannes de Wreede, de zoon van de organist van de Sint-Donaaskerk. Vermoedelijk omstreeks 1460 vestigde de Wreede zich in Spanje, waar hij bekendstond onder de naam Juan de Urrede of Urreda. Hij was aanvankelijk in dienst van Garcia Alvarez de Toledo, Features and structure What is remarkable above all about Memorare mater Christi is its scoring: it is, symbolically, for seven voices (compare also Proch dolor, discussed elsewhere in this book). These voices are indicated not merely with the usual voice-names, but also as primus dolor, secundus dolor, tertius dolor, etc. ( first, second, third sorrow, etc.). The number seven was often symbolically linked to pain and sorrow in later times as well. For example, Orlandus Lassus in 1594 (the last year of his life) composed a collection of seven-voice Italian madrigali spirituali ( spiritual madrigals ), entitled Lagrime di San Pietro, reflections of the penitent Peter after his renouncement of Christ, based on texts by the Italian poet Luigi Tansillo. Also well-known are the melancholic Lachrimae or Seven Tears, seven instrumental tears of sorrow by the English composer John Dowland, published in Remarkable too in Pipelare s motet is the use of a deeper symbolism, through the borrowing of a secular cantus firmus from the Spanish polyphonic song Nunca fué pena mayor ( Never was there a greater suffering ) by the Bruges-born composer Johannes de Wreede, son of the organist of the Sint-Donaas church. Probably around 1460 de Wreede settled in Spain, where he became known under the name Juan de Urrede or Urreda. He was initially in the service of Garcia Alvarez de Toledo, first duke of

22 Meerstemmigheid in beeld Polyphony in the picture 22

23 memorare mater christi 23

24 eerste hertog van Alva en een neef van koning Ferdinand, en nadien zanger en kapelmeester aan het koninklijk hof. Vanaf het jaar 1482 is er niets meer over hem bekend. Hoewel er slechts zeven composities op zijn naam staan, was hij een internationale beroemdheid. Vooral het liefdeslied Nunca fué pena mayor, vermoedelijk op tekst van de hertog van Alva zelf, was erg populair. Het komt voor in minstens vijftien bronnen, onder meer als eerste lied in het Cancionero de Palacio, een omvangrijk handschrift dat nu wordt bewaard in Madrid en dat het wereldlijke polyfone repertoire omvat van het hof van Ferdinand of van de hertog van Alva. Het lied verscheen in 1501 in Venetië, in de eerste uitgave met profane polyfone liederen, Odhecaton, van Ottaviano dei Petrucci. Het werd ook geregeld geciteerd in Spaanse toneelwerken. Twee componisten kozen het als basis voor een mis: Pierre de la Rue en de Spanjaard Francisco de Peñalosa. De tekst handelt over het verdriet om een onbeantwoorde liefde (zie de Teksten en Vertalingen). Pipelare koos deze tekst en de melodie uit het lied van de Wreede als symbolische referentie aan de smart van Maria. Met eenzelfde symbolische intentie integreerde Josquin des Prez in zijn Stabat mater, de klacht van Maria bij het kruis van haar zoon, een cantus firmus uit een wereldlijk lied, namelijk uit het Franse chanson Comme femme desconfortée ( Zoals de ontroostbare vrouw ) van Gilles Binchois (c ), een tijdgenoot van Guillaume du Fay uit de eerste generatie van polyfonisten. In het werk van Pipelare in het Alamire-handschrift is het eerste vers van Nunca fué in rode letters genoteerd in de eerste tenorpartij, in de Latijnse vertaling Numquam fuit pena maior. De tekst Memorare mater Christi parafraseert een hymne over de zeven smarten van Maria. Die zijn (zoals Alba and a cousin of King Ferdinand, and later he was a singer and chapel-master at the royal court. From 1482 onwards nothing more is known about him. Although only seven compositions survive under his name, he enjoyed international fame. In particular, the love song Nunca fué pena mayor, probably based on a text by the duke of Alba himself, was very popular. It appears in at least fifteen sources, including as the first song in the Cancionero de Palacio, a large manuscript now kept in Madrid that contains the secular polyphonic repertoire of the court of Ferdinand or of the duke of Alba. The song was published in 1501 in Venice in the first printed publication of secular polyphonic songs, Ottaviano dei Petrucci s Odhecaton. It was also regularly cited in Spanish theatrical works. Two composers chose it as a basis for a mass: Pierre de la Rue and the Spaniard Francisco de Peñalosa. The text deals with sorrow over unrequited love (see Texts and Translations). Pipelare chose this text and the melody from the song by de Wreede as a symbolic reference to the sorrow of Mary. With the same symbolic intention, Josquin des Prez, in his Stabat mater, the complaint of Mary at the cross of her son, integrated a cantus firmus from a secular song, the French chanson Comme femme desconfortée ( Like the inconsolable woman ) by Gilles Binchois (c ), a contemporary of Guillaume du Fay from the first generation of polyphonists. In Pipelare s work in the Alamire manuscript, the first verse of Nunca fué is written in red letters in the first tenor part, in the Latin translation Numquam fuit pena maior. The text Memorare mater Christi paraphrases a hymn about the seven sorrows of Mary, which are (as depicted Meerstemmigheid in beeld Polyphony in the picture 24

25 memorare mater christi 25 afgebeeld op het paneel van Isenbrandt): de profetie van Simeon, de vlucht naar Egypte, Christus verloren in de tempel, het dragen van het kruis, de kruisiging, de kruisafname en de graflegging (zie de Teksten en Vertalingen). De eerste smart, de profetie van Simeon, die aan de basis ligt van de cultus, gaat terug op het kindsheidevangelie van Lucas. In hoofdstuk 2 beschrijft hij de opdracht in de tempel, met de naamgeving en de besnijdenis van het kind Jezus. In de tempel was toen de vrome, bejaarde man Simeon aanwezig, aan wie voorspeld was dat hij niet zou sterven alvorens hij de Messias had gezien. Toen hij het kind in de armen sloot, loofde hij God met de woorden: Nu, Heer, laat uw dienaar gaan in vrede, het bekende Canticum Simeonis Nunc dimittis. Daarna sprak hij tot Maria: Deze jongen zal velen in Israël ten val brengen of laten opstaan. Hij zal een omstreden teken zijn ook door uw ziel zal een zwaard gaan en zo zal onthuld worden wat er in veler harten omgaat. De tekst van de hymne bestaat uit tien vierregelige strofen met verzen van acht lettergrepen, met als rijmschema aabb. De beschrijving van de zeven smarten wordt gekoppeld aan een gebed van de gelovigen tot Maria, opdat zij hen in het lijden en de dood zou bijstaan. Pipelare splitst de tekst in twee delen. Het tweede deel begint met strofe zeven, Iam te, matrem gloriosam. De cantus firmus, geplaatst in een binnenstem (tenor 1), onderscheidt zich ritmisch van de andere partijen door de voordracht in extreem brede notenwaarden, die het melancholische en plechtige karakter onderstrepen. Josquin past hetzelfde ritmische procedé toe in zijn Stabat mater. De zes andere, vrij gecomponeerde stemmen contrapunteren met de cantus firmus in snellere noten. De soms erg lang aangehouden tonen in de cantus firmus beper- on the panel by Isenbrandt): the prophecy of Simeon, the flight to Egypt, Christ lost in the temple, the carrying of the cross, the crucifixion, the descent from the cross, and the entombment (see Texts and Translations). The first sorrow, the prophecy of Simeon which lies at the basis of the devotion refers back to the childhood gospel of Luke. In chapter 2, he describes the presentation of Jesus in the temple, with the naming and circumcision of the child Jesus. In the temple, the pious old man Simeon was present, to whom it was prophesied that he would not die before he had seen the Messiah. When he embraced the child, he praised God with the words: Lord, now let your servant depart in peace, the well-known Canticum Simeonis Nunc dimittis. Then he spoke to Mary: This child is appointed for the fall and rise of many in Israel, and as a sign to be opposed and a sword will pierce even your own soul so that the thoughts of many hearts may be revealed. The text of the hymn is made up of ten four-line stanzas with verses of eight syllables, with the rhyme scheme aabb. The description of the seven sorrows is coupled with a prayer of the faithful to Mary, that she may assist them in suffering and in death. Pipelare splits the text into two parts. The second part begins with stanza seven, Iam te, matrem gloriosam. The cantus firmus, placed in an inner voice (tenor 1), rhythmically stands out from the other parts through its delivery in extremely long notes that emphasize its melancholic and solemn character. Josquin applies the same rhythmic process in his Stabat mater. The six other freely composed voices work in counterpoint with the cantus firmus in faster notes. The sometimes long-held notes in the cantus firmus restrict the composer in his

26 Meerstemmigheid in beeld Polyphony in the picture 26

27 memorare mater christi 27

28 ken de componist in zijn keuze van akkoorden, met als gevolg een relatief eenvormig harmonisch patroon dat veel samenklanken herhaalt. Ook dit draagt weer bij tot het droevige karakter van het stuk. Bovendien resulteert dit alles in een beperkte melodische ontplooiing, met veel toonherhalingen, als een soort declamatie van de poëtische tekst. De melodie verloopt verder overwegend in soepel-vloeiende lijnen, zonder grote sprongen, meestal syllabisch (één toon per lettergreep), met af en toe een melismatisch accent (een langere sliert noten op één lettergreep). Op ritmisch vlak vermijdt Pipelare extreme contrasten. Wat harmonie betreft komen strikte homofonie en homoritmie slechts enkele keren voor. Bij homoritmie declameren alle stemmen in hetzelfde ritme. De gelijktijdige voordracht van de tekst in alle stemmen levert een optimale tekstverstaanbaarheid op. Homofonie is een algemene term voor een iets afgezwakte vorm van homoritmie, waarbij een of enkele stemmen ritmisch afwijken van de andere. Doorgaans is het motet contrapuntisch geconcipieerd, waarbij de stemmen onafhankelijk verlopen en op verschillende tijdstippen de tekstfragmenten inzetten. Op verschillende plaatsen refereren de stemmen melodisch aan elkaar door toepassing van het imitatieprincipe, zoals bij de inzet op het woord Memorare. Al deze compositietechnieken vrij contrapunt, imitatief contrapunt, homofonie, homoritmie past Pipelare op vaardige wijze toe, zodat een boeiend en gevarieerd geheel ontstaat. Hij koos bovendien bewust voor een doorgecomponeerde structuur, niet voor een strofi- choice of chords, with, as a result, a relatively uniform harmonic pattern featuring many repeated chords. This too contributes to the sorrowful character of the piece. It results, in addition, in restricted melodic development, with many repeated notes, creating a sort of declamation of the poetic text. The melody proceeds predominantly in flexibly flowing lines, with no large leaps, mostly syllabic (one note per syllable), with an occasional melismatic accent (a longer string of notes to one syllable). Rhythmically, Pipelare avoids extreme contrasts. Harmonically, strict homophony and homorhythm only occur a few times. In homorhythm all voices recite in the same rhythm. The simultaneous delivery of the text in all voices results in optimum text-audibility. Homophony is a general term for a relaxed form of homorhythm, whereby one or more voices rhythmically differ from the others. Usually the motet is conceived in counterpoint, whereby the voices run independently and insert the text fragments at different points in time. In a number of places, the voices melodically refer to one other through application of the principle of imitation, as at the start of the word Memorare. All these composing techniques free counterpoint, imitative counterpoint, homophony, and homorhythm are skilfully applied by Pipelare, in such a way that an engaging and varied whole is created. In addition, he consciously opted for a through-composed structure, and not for a strophic composition in which each stanza or group of stanzas is sung to the same music. In view of how the text is constructed, this would Meerstemmigheid in beeld Polyphony in the picture 28

Teksten van de liederen die gospelkoor Inspiration tijdens deze Openluchtdienst zingt.

Teksten van de liederen die gospelkoor Inspiration tijdens deze Openluchtdienst zingt. Don t you worry There s an eternity behind us And many days are yet to come, This world will turn around without us Yes all the work will still be done. Look at ever thing God has made See the birds above

Nadere informatie

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM Read Online and Download Ebook ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM DOWNLOAD EBOOK : ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK STAFLEU

Nadere informatie

LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN

LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN LM2GS4PWIR3FKEP-58-WWET11-PDF File Size 6,444 KB 117 Pages 27 Aug, 2016 TABLE OF CONTENT

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 2.1: My family Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: brother, sister, cousin, mother, father, aunt, uncle, grandmother,

Nadere informatie

NMOZTMKUDLVDKECVLKBVESBKHWIDKPDF-WWUS Page File Size 9,952 KB 29 May, 2016

NMOZTMKUDLVDKECVLKBVESBKHWIDKPDF-WWUS Page File Size 9,952 KB 29 May, 2016 NAVIJVEN MINILAMPJES OM ZELF TE MAKEN KERSTFIGUREN UIT DE LAPPENMAND VOOR DE KINDERSSALOON EN COWBOYS VAN LOLLYSTOKJES KAMERBREED BOEKENREK VOOR EEN SMAL BUDGETGEBAKKEN KOEKFIGUURTJES HANGEN WE IN DE KERSTBOOM

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Woordkennis 1 Bestuderen Hoe leer je 2000 woorden? Als je een nieuwe taal wilt spreken en schrijven, heb je vooral veel nieuwe woorden nodig. Je

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

B1 Woordkennis: Spelling

B1 Woordkennis: Spelling B1 Woordkennis: Spelling Bestuderen Inleiding Op B1 niveau gaan we wat meer aandacht schenken aan spelling. Je mag niet meer zoveel fouten maken als op A1 en A2 niveau. We bespreken een aantal belangrijke

Nadere informatie

THE WORK HET WERK HARALD BERKHOUT

THE WORK HET WERK HARALD BERKHOUT THE WORK During the twenty years of its existence Studio Berkhout has evolved into the number one studio specialized in still life fashion photography. All skills needed for photography and styling, including

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Introductie in flowcharts

Introductie in flowcharts Introductie in flowcharts Flow Charts Een flow chart kan gebruikt worden om: Processen definieren en analyseren. Een beeld vormen van een proces voor analyse, discussie of communicatie. Het definieren,

Nadere informatie

HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM

HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM READ ONLINE AND DOWNLOAD EBOOK : HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN Click button to download this ebook READ ONLINE AND DOWNLOAD

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Duurzaam projectmanagement - De nieuwe realiteit van de projectmanager (Dutch Edition)

Duurzaam projectmanagement - De nieuwe realiteit van de projectmanager (Dutch Edition) Duurzaam projectmanagement - De nieuwe realiteit van de projectmanager (Dutch Edition) Ron Schipper Click here if your download doesn"t start automatically Duurzaam projectmanagement - De nieuwe realiteit

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Pattern Cronelia s Seashell blanket

Pattern Cronelia s Seashell blanket Pattern Cronelia s Seashell blanket I got the inspiration for his blanket from a postcard I once bought. Pagina 1 Cygnet Yarns has lovely colours in their range that reminded me of those shells. For this

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Travel Survey Questionnaires

Travel Survey Questionnaires Travel Survey Questionnaires Prot of Rotterdam and TU Delft, 16 June, 2009 Introduction To improve the accessibility to the Rotterdam Port and the efficiency of the public transport systems at the Rotterdam

Nadere informatie

SUPPORT A NOBLE PROJECT

SUPPORT A NOBLE PROJECT Ecumenical Patriarchate Orthodox Metropolis of Belgium Exarchate of The Netherlands and Luxemburg SUPPORT A NOBLE PROJECT it s a unique opportunity AN ORTHODOX CHURCH FOR AMSTERDAM The Orthodox Metropolis

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme Amsterdam Masterclass 22 June 2017

Ius Commune Training Programme Amsterdam Masterclass 22 June 2017 www.iuscommune.eu INVITATION Ius Commune Masterclass 22 June 2017 Amsterdam Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to participate in the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers,

Nadere informatie

LES 10. Naar onze buurt verhuisd. Sabbat Doe Lees Johannes 1 en Hebreeën 2.

LES 10. Naar onze buurt verhuisd. Sabbat Doe Lees Johannes 1 en Hebreeën 2. LES Naar onze buurt verhuisd Ben je ooit verhuisd naar eenn nieuw huis? Vroeg je je af of je in de nieuwe buurt zou passen? Misschien is er een nieuw persoon in jouw buurt komen wonen. Wat heb je gedaan

Nadere informatie

Image by creative duo Teun Anders and Monique van Laake

Image by creative duo Teun Anders and Monique van Laake 2 The ceramic sculptures of Lisa Pappon for BULL & STEIN together with images designed by Royal Delft make the apple of the Royal Blue Collection a true piece of art. The Royal Blue Collection displays

Nadere informatie

Huisstijlrichtlijnen Museum Ons Lieve Heer op Solder. Studio Berry Slok grafisch ontwerpers bno

Huisstijlrichtlijnen Museum Ons Lieve Heer op Solder. Studio Berry Slok grafisch ontwerpers bno Huisstijlrichtlijnen Museum Studio Berry Slok grafisch ontwerpers bno februari 2007 Garamond Univers Garamond Garamond Italic Garamond Semibold Garamond Semibold Italic Garamond Bold Garamond Bold Italic

Nadere informatie

VOORZETSELS. EXERCISE 1 Bestudeer de bovenstaande voorzetsels en zinnen goed!

VOORZETSELS. EXERCISE 1 Bestudeer de bovenstaande voorzetsels en zinnen goed! ENGLISH, WE WILL DO BETTER! LESSON EIGHT VOORZETSELS at three o'clock = om drie uur around three o'clock = rond drie uur by three o'clock = tegen drie uur before Saturday = voor zaterdag for a week = voor

Nadere informatie

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT Ready for customization according to your companies wishes? The Royal Blue Collection a Custom Made collection. This is the perfect combination of

Nadere informatie

Op het potje Potty training

Op het potje Potty training Op het potje Potty training Wat is zindelijkheid? Je kind is zindelijk als het: - niet meer in zijn broek plast. - overdag droog is. - zelf op het potje of het toilet gaat zitten wanneer het moet plassen.

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Fans talking about Martin

Fans talking about Martin Fans about Martin Wat vind jij van Martin Garrix? 1 read Fans talking about Martin Martin Garrix is a world famous DJ from Holland. Yesterday we interviewed two of Martin s fans. This is what they said.

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF ==> Download: VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF - Are you searching for Van Het Vagevuur In De Hel Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

3 I always love to do the shopping. A Yes I do! B No! I hate supermarkets. C Sometimes. When my mother lets me buy chocolate.

3 I always love to do the shopping. A Yes I do! B No! I hate supermarkets. C Sometimes. When my mother lets me buy chocolate. 1 Test yourself read a Lees de vragen van de test. Waar gaat deze test over? Flash info 1 In the morning I always make my bed. A Yes. B No. C Sometimes, when I feel like it. 2 When I see an old lady with

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur (NL for English see bellow) Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challenge Voor Volvo Design Challenge bundelden we onze

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Duurzaam projectmanagement - De nieuwe realiteit van de projectmanager (Dutch Edition)

Duurzaam projectmanagement - De nieuwe realiteit van de projectmanager (Dutch Edition) Duurzaam projectmanagement - De nieuwe realiteit van de projectmanager (Dutch Edition) Ron Schipper Click here if your download doesn"t start automatically Duurzaam projectmanagement - De nieuwe realiteit

Nadere informatie

Grammatica overzicht Theme 5+6

Grammatica overzicht Theme 5+6 Past simple vs. Present perfect simple Past simple: Ww + ed OF 2 e rijtje van onregelmatige ww. I walked I went Ontkenningen past simple: Did not + hele ww He did not walk. Present perfect: Have/has +

Nadere informatie

Toetsonderdeel R T1 T2 I Totaal aantal items Totaal aantal punten. Totaal percentage (%)

Toetsonderdeel R T1 T2 I Totaal aantal items Totaal aantal punten. Totaal percentage (%) Toetsonderdeel R T1 T2 I Totaal aantal items Totaal aantal punten A Vocabulary 2 6 8 8 B Vocabulary 2 4 2 8 8 C Grammar 2 5 1 8 8 D Grammar 1 8 1 10 10 E Grammar 3 7 10 10 F Grammar 1 7 8 8 G Grammar 7

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

2010 Integrated reporting

2010 Integrated reporting 2010 Integrated reporting Source: Discussion Paper, IIRC, September 2011 1 20/80 2 Source: The International framework, IIRC, December 2013 3 Integrated reporting in eight questions Organizational

Nadere informatie

AN URBAN PLAYGROUND AFSTUDEERPROJECT

AN URBAN PLAYGROUND AFSTUDEERPROJECT AN URBAN PLAYGROUND 2005 Het vraagstuk van de openbare ruimte in naoorlogse stadsuitbreidingen, in dit geval Van Eesteren s Amsterdam West, is speels benaderd door het opknippen van een traditioneel stadsplein

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 7 februari 2011

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 7 februari 2011 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 7 februari 2011 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Growing old is becoming lonely? Jana D hoedt

Growing old is becoming lonely? Jana D hoedt Growing old is becoming lonely? Jana D hoedt Introduction Loneliness is a personal, subjective experience. A person experiences this feeling when his social relationships do not match his wishes. It is

Nadere informatie

Geert Mul (Nederlandse tekst onderaan de pagina)

Geert Mul (Nederlandse tekst onderaan de pagina) NATUREALLY Commissioned work for the hospital of Enschede (MST) 2016 Transparent print and coloured backlight. 450 x 800 cm, Geert Mul 2016 (Nederlandse tekst onderaan de pagina) The work of art called

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Online Resource 1. Title: Implementing the flipped classroom: An exploration of study behaviour and student performance

Online Resource 1. Title: Implementing the flipped classroom: An exploration of study behaviour and student performance Online Resource 1 Title: Implementing the flipped classroom: An exploration of study behaviour and student performance Journal: Higher Education Authors: Anja J. Boevé, Rob R. Meijer, Roel J. Bosker, Jorien

Nadere informatie

PERSMAP. Petrus Alamire Meerstemmigheid in beeld

PERSMAP. Petrus Alamire Meerstemmigheid in beeld PERSMAP Petrus Alamire Meerstemmigheid in beeld Festival Laus Polyphoniae 19-30 augustus 2015 Tentoonstelling Kathedraal Antwerpen 19 augustus - 22 november 2015 Internationale conferentie New Perspectives

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

Usage guidelines. About Google Book Search

Usage guidelines. About Google Book Search This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world s books discoverable online. It has

Nadere informatie

Free time! Better skills. Free time with Brenda and Brian. Worksheet

Free time! Better skills. Free time with Brenda and Brian. Worksheet 1 Free time! read a Stel je hebt een dag vrij van school. Schrijf op wat je dan gaat doen. b Lees de tekst en schrijf op welke dingen Brian en Brenda voorstellen om te doen op een vrije dag. Free time

Nadere informatie

Grammar Book 1KGT. Name: Class:

Grammar Book 1KGT. Name: Class: Grammar Book 1KGT Name: Class: Persoonlijke voornaamwoorden (1)... 2 Persoonlijke voornaamwoorden (2)... 2 Bezittelijke voornaamwoorden... 2 Het werkwoord zijn (be)... 2 Het werkwoord kunnen (can)... 2

Nadere informatie

BOOK REVIEW: Chinese Tattoo Art (Edition Reuss)

BOOK REVIEW: Chinese Tattoo Art (Edition Reuss) Zalu.be BOOK REVIEW: Chinese Tattoo Art (Edition Reuss) 1 / 7 Zalu.be Tekst in Engels, Frans, Chinees en Duits. Dit is het meest omvangrijke verzamelwerk over de kunst van het tatoeëren in China en Taiwan.

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

International Leiden Leadership Programme

International Leiden Leadership Programme International Leiden Leadership Programme Information Evening 1 November 2016 Universiteit Leiden.. LLP Programme team Menno Mennes Lucille Brakefield Janna van Helden Ratna Lachmansingh Programme Bij

Nadere informatie

Handleiding Nederlands leren. in de bibliotheek NT2 SCHOOL NT2. Natuurlijk Nederlands leren en inburgeren

Handleiding Nederlands leren. in de bibliotheek NT2 SCHOOL NT2. Natuurlijk Nederlands leren en inburgeren Handleiding Nederlands leren in de bibliotheek NT SCHOOL NT Natuurlijk Nederlands leren en inburgeren Nederlands leren in de bibliotheek In Bibliotheek Zuid-Kennemerland kun je Nederlands leren met boeken

Nadere informatie

WEGWIJZER VOOR METHODEN BIJ PROJECTMANAGEMENT (PROJECT MANAGEMENT) (DUTCH EDITION) BY EDWIN BAARDMAN, GERARD BAKKER, JAN VAN BEIJNHEM, FR

WEGWIJZER VOOR METHODEN BIJ PROJECTMANAGEMENT (PROJECT MANAGEMENT) (DUTCH EDITION) BY EDWIN BAARDMAN, GERARD BAKKER, JAN VAN BEIJNHEM, FR Read Online and Download Ebook WEGWIJZER VOOR METHODEN BIJ PROJECTMANAGEMENT (PROJECT MANAGEMENT) (DUTCH EDITION) BY EDWIN BAARDMAN, GERARD BAKKER, JAN VAN BEIJNHEM, FR DOWNLOAD EBOOK : WEGWIJZER VOOR

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF ==> Download: TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF - Are you searching for Taal Actief Groep 8 Spelling 2 Books? Now, you will be happy

Nadere informatie

Davide's Crown Caps Forum

Davide's Crown Caps Forum pagina 1 van 6 Davide's Crown Caps Forum A Forum for Crown Cap Collectors Zoeken Uitgebreid zoeken Zoeken Forumindex Crown Caps Unknown Caps Lettergrootte veranderen vriend Afdrukweergave Gebruikerspaneel

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

Martin Garrix and his fans

Martin Garrix and his fans Fans about Martin Wat vind jij van Martin Garrix? 1 read Martin Garrix and his fans Martin Garrix is more than a young star and producer. He s also a super nice guy! If there are fans who want his autograph,

Nadere informatie

(Big) Data in het sociaal domein

(Big) Data in het sociaal domein (Big) Data in het sociaal domein Congres Sociaal: sturen op gemeentelijke ambities 03-11-2016 Even voorstellen Laudy Konings Lkonings@deloitte.nl 06 1100 3917 Romain Dohmen rdohmen@deloitte.nl 06 2078

Nadere informatie

Handleiding Installatie ADS

Handleiding Installatie ADS Handleiding Installatie ADS Versie: 1.0 Versiedatum: 19-03-2014 Inleiding Deze handleiding helpt u met de installatie van Advantage Database Server. Zorg ervoor dat u bij de aanvang van de installatie

Nadere informatie

Joop Polder. Artipico Art Gallery

Joop Polder. Artipico Art Gallery Artipico Art Gallery was born in 1939 in The Hague, in The Netherlands. He graduated from several academies of visual arts in Europe and has successfully worked as an artist for many years. gets his inspiration

Nadere informatie

WEGWIJZER VOOR METHODEN BIJ PROJECTMANAGEMENT (PROJECT MANAGEMENT) (DUTCH EDITION) BY EDWIN BAARDMAN, GERARD BAKKER, JAN VAN BEIJNHEM, FR

WEGWIJZER VOOR METHODEN BIJ PROJECTMANAGEMENT (PROJECT MANAGEMENT) (DUTCH EDITION) BY EDWIN BAARDMAN, GERARD BAKKER, JAN VAN BEIJNHEM, FR Read Online and Download Ebook WEGWIJZER VOOR METHODEN BIJ PROJECTMANAGEMENT (PROJECT MANAGEMENT) (DUTCH EDITION) BY EDWIN BAARDMAN, GERARD BAKKER, JAN VAN BEIJNHEM, FR DOWNLOAD EBOOK : WEGWIJZER VOOR

Nadere informatie

L.Net s88sd16-n aansluitingen en programmering.

L.Net s88sd16-n aansluitingen en programmering. De L.Net s88sd16-n wordt via één van de L.Net aansluitingen aangesloten op de LocoNet aansluiting van de centrale, bij een Intellibox of Twin-Center is dat de LocoNet-T aansluiting. L.Net s88sd16-n aansluitingen

Nadere informatie

The upside down Louisa tutorial by Dorothée: Noortjeprullemie.blogspot.be Written for Compagnie M.: m.com

The upside down Louisa tutorial by Dorothée: Noortjeprullemie.blogspot.be Written for Compagnie M.:  m.com The upside down Louisa tutorial by Dorothée: Noortjeprullemie.blogspot.be Written for Compagnie M.: www.compagnie- m.com Dorothée heeft een unieke Compagnie M. hack gemaakt: de Louisa op zijn kop. Als

Nadere informatie

BiSL - Een Framework voor business informatiemanagement - 2de herziene druk (Dutch Edition)

BiSL - Een Framework voor business informatiemanagement - 2de herziene druk (Dutch Edition) BiSL - Een Framework voor business informatiemanagement - 2de herziene druk (Dutch Edition) Remko van der Pols & Ralph Donatz & Frank van Outvorst Click here if your download doesn"t start automatically

Nadere informatie

> hele werkwoord > werkwoord +s, als het onderwerp he, she of it is. bevestigend vragend ontkennend

> hele werkwoord > werkwoord +s, als het onderwerp he, she of it is. bevestigend vragend ontkennend PRESENT SIMPLE TENSE ( onvoltooid tegenwoordige tijd ) Hoe? > hele werkwoord > werkwoord +s, als het onderwerp he, she of it is!! als een werkwoord eindigt op een s-klank ( s,ch x) werkw. + es!! als een

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking and Role Play Card One 1 March 30 April 2007 *4070675311* No Additional

Nadere informatie

Handleiding Nederlands leren. in de bibliotheek NT2 SCHOOL NT2. Natuurlijk Nederlands leren en inburgeren

Handleiding Nederlands leren. in de bibliotheek NT2 SCHOOL NT2. Natuurlijk Nederlands leren en inburgeren Handleiding Nederlands leren in de bibliotheek NT SCHOOL NT Natuurlijk Nederlands leren en inburgeren NEDERLANDS LEREN IN DE OBA In de OBA kun je Nederlands leren met boeken en op de computer. Op de 5de

Nadere informatie

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 QUICK GUIDE B Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 Version 0.14 (July 2015) Per May 2014 OB10 has

Nadere informatie

Beste ouder / verzorger, Welkom bij Mijnschoolinfo, het communicatie platform voor basisonderwijs.

Beste ouder / verzorger, Welkom bij Mijnschoolinfo, het communicatie platform voor basisonderwijs. Handleiding Registratie Mijnschoolinfo en App Nederlandstalig pagina 1-7 Registration Procedure Mijnschoolinfo and App English version see page : 8-16 Beste ouder / verzorger, Welkom bij Mijnschoolinfo,

Nadere informatie

LESBRIEF onderbouw. MUZIEK OP MAAT, hart voor muziek! Lego House. Ed Sheeran

LESBRIEF onderbouw. MUZIEK OP MAAT, hart voor muziek! Lego House. Ed Sheeran LESBRIEF onderbouw MUZIEK OP MAAT, hart voor muziek! Lego House Ed Sheeran Inleiding Lego House is één van de recente hits van singer-songwriter Ed Sheeran. In deze lesbrief ga je met dit nummer aan de

Nadere informatie

DE VOLTOOID TEGENWOORDIGE TOEKOMENDE TIJD

DE VOLTOOID TEGENWOORDIGE TOEKOMENDE TIJD 1 Grammatica les 11 THE FUTURE PERFECT TENSE DE VOLTOOID TEGENWOORDIGE TOEKOMENDE TIJD 11.1 FUTURE PERFECT The Future Perfect oftewel de Voltooid Tegenwoordig Toekomende Tijd bestaat uit "will" of "shall"

Nadere informatie

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015 LDA Topic Modeling Informa5ekunde als hulpwetenschap 9 maart 2015 LDA Voor de pauze: Wat is LDA? Wat kan je er mee? Hoe werkt het (Gibbs sampling)? Na de pauze Achterliggende concepten à Dirichlet distribu5e

Nadere informatie

MEERSTEMMIGHEID IN BEELD POLYPHONY. Zeven meesterwerken uit het atelier van Petrus Alamire

MEERSTEMMIGHEID IN BEELD POLYPHONY. Zeven meesterwerken uit het atelier van Petrus Alamire MEERSTEMMIGHEID IN BEELD Zeven meesterwerken uit het atelier van Petrus Alamire IGNACE BOSSUYT, STRATTON BULL, DAVID J. BURN (RED.), FABRICE FITCH, HONEY MECONI & EMILY THELEN POLYPHONY Seven Masterpieces

Nadere informatie

ZWEEDS LEREN - PARALLELLE TEKST EENVOUDIG LEZEN EENVOUDIG LUISTEREN: DE MEEST FANTASTISCHE ZWEEDSE AUDIOCURSUS 1 (DUTCH EDITION) FROM

ZWEEDS LEREN - PARALLELLE TEKST EENVOUDIG LEZEN EENVOUDIG LUISTEREN: DE MEEST FANTASTISCHE ZWEEDSE AUDIOCURSUS 1 (DUTCH EDITION) FROM Read Online and Download Ebook ZWEEDS LEREN - PARALLELLE TEKST EENVOUDIG LEZEN EENVOUDIG LUISTEREN: DE MEEST FANTASTISCHE ZWEEDSE AUDIOCURSUS 1 (DUTCH EDITION) FROM DOWNLOAD EBOOK : ZWEEDS LEREN - PARALLELLE

Nadere informatie

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten.

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. The Effect of Difference in Peer and Parent Social Influences on Adolescent Alcohol Use. Nadine

Nadere informatie

Concrete en Pantopicon winnen internationale designprijs

Concrete en Pantopicon winnen internationale designprijs Concrete en Pantopicon winnen internationale designprijs Na het winnen van een Henry Van De Velde Label, valt MIOS (Museum In Onze Straat) opnieuw in de prijzen. Ontwerpbureau Concrete, all-round creative

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

Werken met de binnen het Eye-project ontwikkelde toolbox

Werken met de binnen het Eye-project ontwikkelde toolbox Werken met de binnen het Eye-project ontwikkelde toolbox Objectief leren observeren en reflecteren: Het Eye-project Korte toelichting Eye Ontstaan en doel toolbox Observeren Reflecteren Ervaringen EYE

Nadere informatie

WWW.EMINENT-ONLINE.COM

WWW.EMINENT-ONLINE.COM WWW.EMINENT-OINE.COM HNDLEIDING USERS MNUL EM1016 HNDLEIDING EM1016 USB NR SERIEEL CONVERTER INHOUDSOPGVE: PGIN 1.0 Introductie.... 2 1.1 Functies en kenmerken.... 2 1.2 Inhoud van de verpakking.... 2

Nadere informatie