de Vliegende Hollander

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "de Vliegende Hollander"

Transcriptie

1 de Vliegende Hollander Maandblad voor de Koninklijke Luchtmacht 65 e jaargang - nummer 11 - november 2009 MOBILE AIR OPERATIONS TEAM Cruciaal bij luchtmobiel optreden EERBETOON GESNEUVELDEN MEIDAGEN 1940 VIJF DECENNIA GELEIDE WAPENS 313 KIJKT VOORUIT NAAR EIGEN TIGER MEET

2 COLOFON UITGAVE Commando Luchtstrijdkrachten Bureau Luchtmachtcommunicatie HOOFDREDACTEUR Luitenant-kolonel Willem Bogaard EINDREDACTEUR Arno Marchand 4 REDACTEUR / ARTDIRECTOR June Smit REDACTEUR Ingmar Kooman VORMGEVING EN LITHOGRAFIE OBT bv, Den Haag Foto: archief MAOT DRUK en OPLAGE OBT bv, Den Haag ex. REDACTIE Telefoon Fax INTERNET 10 Je kunt niet vliegen zonder grondpersoneel BEZOEKADRES Luchtmachttoren, Luchtmachtplein ZB Breda POSTADRES Postbus 8762, 4820 BB Breda OMSLAGFOTO Militairen van het Mobile Air Operations Team ondersteunen de inzet van helikopters in het veld, in zowel het binnen- als buitenland. Foto: Arnoud Schoor, AVDD ADRESWIJZIGINGEN Actief dienende militairen, reservisten en burgermedewerkers van de Koninklijke Luchtmacht wordt verzocht de adres wijziging te laten muteren in PeopleSoft. Postactieven, reservisten, veteranen, betalende abonnees en alle overige lezers wordt verzocht de adresdrager met vermelding van het juiste adres op te sturen naar het retouradres: Staf Commando Luchtstrijdkrachten CLSK/Kabinet/Bureau Postactieven Abonnementenadministratie Vliegende Hollander Postbus 8762, 4820 BB Breda Telefoon of BOT-militairen en burgermedewerkers die hun contract met Defensie voortijdig beëindigen en BBT-militairen die de dienst verlaten, hebben geen recht op een gratis abonnement horend bij de status van postactieve. Een abonnement op de Vliegende Hollander kost 17,02 per jaar (buitenland 21,55) en kan worden aangevraagd bij: Abonnementenland Postbus 20, 1910 AA Uitgeest Telefoon: (10 ct per min.) Fax: Opzegtermijn bedraagt zes weken. Aanhaling uit en overname van (delen van artikelen in dit blad is toegestaan, met toestemming van de redactie en mits de bron wordt vermeld. ISSN Foto: Frank van Biemen De oefening van dit jaar was een evolutie; écht interessant 4 MAOT Voertuigen, netlading, mortieren, bambibuckets, wat kan er eigenlijk niet onder een transportheli? De MAOT zorgt ervoor dat alles veilig verloopt. 7 Eerste ervaringen met NH90 Een selecte club vloog en werkte afgelopen maanden al dagelijks met een NH90 op De Kooy. Zij delen hun ervaringen. 10 Nieuw gedenkteken Soesterberg De 75 gesneuvelden uit de meidagen van 1940 kregen begin oktober een eigen monument, dat werd onthuld op voormalige vliegbasis Soesterberg. 14 Vijftig jaar geleide wapens Op 1 november vielen de geleide wapens precies vijftig jaar onder de KLu. Twee 18 Foto: Joris van Boven (oud-)gw ers vertellen over herinneringen aan de Duitse sites. 18 Tiger Meet Het 313 Squadron reisde naar België om krachten te meten en te bundelen met Europese tijgersquadrons. Een voorproef van de meet van volgend jaar op Volkel. 20 Woelige werkzaamheden In een serie over functies rond de Lynx vertellen heliredders over hun werk, onder andere over omgaan met drenkelingen en ongelukken op zee. 22 Combined Endeavor Tijdens een grootschalige internationale verbindingsoefening koppelen zo n 1200 militairen uit 39 landen hun systemen aan elkaar. 2

3 Een MAOT er staat soms bijna neus aan neus met de transportheli Column 14 Tijdens verjaardagen kwam de crew op visite 24 Market Garden September 1944 werd een nachtmerrie voor de geallieerde bevrijders van Nederland. De operatie van 65 jaar geleden wordt nog steeds volop herdacht. Vaste rubrieken 12 Een dag op stap met Hoewel het AOCS NM geen actieve brandweer heeft, leunt adjudant John Naber niet achterover. Brandveiligheid is voor het Hoofd Brandweer een dagtaak. 27 Leeswijzer 28 Journaal 34 Mensen en Mutaties Foto: Collectie NIMH Foto: Leonie Voets-Van Helmond, AVDD Fokker 50 en Geleide Wapens Enkele maanden geleden heeft de Commandant der Strijdkrachten het personeel van de krijgsmacht ingelicht over de bezuinigingen bij Defensie. Hij maakte voor het CLSK twee maatregelen bekend: het afstoten van de Fokker 50 s en het onder één commando brengen van de Groep Geleide Wapens en het Commando Luchtdoelartillerie. Waar het commando onder moest gaan vallen was toen nog niet duidelijk. Dat wilde de generaal van Uhm eerst nog verder bestuderen. Op 23 september heeft de CDS zijn besluit toegelicht en het personeel van de GGW en het CoLua gezamenlijk toegesproken op luchtmachtbasis de Peel. Tijdens zijn rede maakte hij bekend dat de Groep Geleide Wapens bij het Commando Landstrijdkrachten wordt ondergebracht. Ik was bij de toespraak aanwezig en heb kunnen zien dat veel luchtmachtmilitairen verrast waren door het besluit van de CDS. Er waren immers ook argumenten om de eenheid bij het CLSK onder te brengen. Nadat de CDS was uitgesproken heb ik het personeel toegesproken. Ik sprak mijn waardering uit voor de goede onderlinge sfeer die ondanks de onzekerheid over de toekomst niet tot discussie heeft geleid. Een goede eenheid is een belangrijke basis om samen verder te bouwen aan de nieuwe organisatie. Ik heb begrip voor de teleurstelling maar er is geen reden om bij de pakken neer te zitten. We zijn een militaire organisatie en loyaliteit staat hoog in ons vaandel. Wat nu rest, is zorgen dat de nieuwe, geïntegreerde eenheid net zo goed of zo mogelijk nog beter draait als de beide eenheden in het verleden afzonderlijk. Ik zal zelf de ontwikkelingen tijdens het integratieproces goed volgen en bewaken dat dit met zorg voor het personeel gebeurt. Hoe de eenheid er uiteindelijk uit gaat zien, is nu nog niet bekend. Een studie moet uitwijzen hoe de nieuwe organisatie wordt ingericht. Een aantal zaken is al wel duidelijk. De eenheid wordt groen/blauw van samenstelling en de wijze waarop het Defensie Helikopter Commando is vormgegeven, zal ook bij deze samenvoeging maatgevend zijn. Er zal afwisselend een luchtmachter en een landmachter commandant van de eenheid zijn. Ik twijfel er niet aan, dat de operationele samenwerking goed zal verlopen; de afgelopen vijftig jaar heeft het personeel van de geleide wapens heel veel uitdagingen opgenomen en tot een uitstekend einde gebracht. Ik ben trots op de eenheid en blijf dat ook. Verder ben ik ervan overtuigd dat de nieuwe eenheid zich na de integratie in vier woorden laat omschrijven: Eén team, één taak. Wilt u reageren op de column? Dat kan via De toespraak van CDS, C-LSK en C-LAS zijn op de intranetsite van COLUa onder de volgende link te vinden: colua/nieuwsberichten_colua.aspx 3

4 REPORTAGE Mobile Air Operations Team: schakel tussen grond en lucht Tekst: Ingmar Kooman Orde in de chaos Het Mobile Air Operations Team, kortweg MAOT, is een relatief onbekend onderdeel van het Defensie Helikopter Commando. Toch zijn de MAOT ers van cruciaal belang in het luchtmobiel optreden van de Nederlandse krijgsmacht. Voertuigen, mortieren, netladingen en bambi buckets, alles gaat snel en op een veilige manier mee onder de helikopter. Een Chinook stijgt op met een dubbele slingload. Twee beladers/verkenners blijven in de stofwolk achter. Foto: Maartje Roos, AVDD De kortstondige storm die opsteekt wanneer een Chinook laag overvliegt, laat maar weinig mensen onberoerd al is het maar dat je moeite moet doen om op je benen te blijven staan. Des te imposanter is het wanneer de tweerotorige krachtpatser behangen met een grote netlading en een voertuig vlak over de boomtoppen scheert. Slechts een enkeling waagt zich in de buurt wanneer de helikolos zijn vracht neerzet. Maar juist daar, in het midden van de lokale rotorwervelwind, doen de beladers/ verkenners van het Mobile Air Operations Team (MAOT) hun werk. Deze luchtmachtspecialisten op het gebied van belading zijn een vitale schakel voor het veilig transporteren van personen en goederen door de helikoptervloot van het Defensie Helikopter Commando (DHC). Polsdik Flexibiliteit en snelheid, dat zijn de kernwoorden van het moderne luchtmobiel optreden. Transporthelikopters verplaatsen niet alleen troepen, maar brengen ook hun materieel snel naar de plaats van inzet. Die lading kan in de heli, maar grote of extra lading kan ook onder het toestel worden gehangen: 4

5 REPORTAGE Functies MAOT Idealiter bestaat een MAOT-groep uit vier personen, elk met eigen taken en verantwoordelijkheden. Een MAOT-groep valt uiteen in twee duo s: een team dat direct onder de helikopter werkt en een die toezicht houdt op de landingszone. In de praktijk opereren collega s van de Luchtmobiele Brigade en de luchtmacht op de externe landingzones gezamenlijk, vaak aangestuurd door de routiniers van de blauwe MAOT. Sergeant-majoor Hulscher: Ons werk omvat meer dan zo nu en dan een lading onder een kist haken. Foto: Dave de Vaal, AVDD het zogenoemde slingloaden. Pallets met losse ladingen, terreinwagens en zware stukken geschut, bijna niets zo gek of de Chinook of de Cougar kan het aan een polsdikke strop meenemen. Toch zijn we het stadium van ladinkje eronder hangen inmiddels wel gepasseerd, vertelt sergeant-majoor Paul Hulscher. Hij is MAOT er van het eerste uur en commandant van de zestienkoppige eenheid. Voor ijslandingen moet de ijsvloer wel dik genoeg zijn. Daarom nemen de MAOT ers steekproeven met een ijsboor. Foto: archief MAOT We ondersteunen de transportheli s, zijn adviseur op het gebied van landingszones en leveren onze expertise bij grote troepenverplaatsingen. Daarbij is er een onderscheid tussen de groene en de blauwe MAOT. In vijandelijk gebied verrichten de luchtmobiele verkenners van de landmacht de MAOTtaken. Hulscher: Die groene MAOT regelt alles aan de ontvangende kant, wij luchtmachters staan aan de verzendende kant en zorgen ervoor dat zowel de infanterie als de ladingen in één keer naar hen toe kan. Gespreid bedje Is de functie van belader/verkenner voor de KL vooral een neventaak, de blauwe MAOT heeft het uitgebouwd tot een waar specialisme. Op vliegbasis Gilze-Rijen werken we immers dagelijks met die kisten, verklaart Hulscher. Bovenop het prepareren van de externe lading dragen de luchtmachters namelijk ook de verantwoordelijkheid voor het verkennen en inrichten van landingssites. De MAOT bepaalt de invliegroute van de heli s, de landingsplaatsen, de aanvoerroutes en stuurt de grondeenheden aan. Eigenlijk richt de MAOT een tijdelijk vliegveldje in, schetst kapitein Robert-Jan Elout, die op de DHC-staf verantwoordelijk is voor de inzet van de MAOT. Of het nu in een stad, in een bos of in een operatiegebied is, ze zorgen ervoor dat de heli s in een gespreid bedje terechtkomen. De MAOT fungeert als schakel tussen de eenheden op de grond en die in de lucht. Die afstemming is van cruciaal belang, legt Hulscher uit. Een landingszone kan een grote chaos zijn. Er zijn zoveel factoren waar je rekening mee moet houden. Meerdere heli s, elk met een eigen landingslocatie, aparte zones om ladingen af te werpen of op te pikken, grondtroepen en logistieke eenheden. Als er iets mis gaat, een fout bevestigde lading of een kist met problemen, gooit dat je hele planning om. Dan moet je snel en veilig improviseren. Hoe complex ook, vanwege hun routine kunnen de MAOT ers goed op alle incidenten Korporaal 1 Dave: Als MAOT er moet je wel kaas hebben gegeten van het landmachtvak. Foto: Dave de Vaal, AVDD inspelen, geeft de sergeant-majoor aan. Juist door die dagelijkse samenwerking kennen wij de aircrews en hun werkwijze en zij die van ons. Het is allemaal heel vertrouwd. Zodra de Tijdens de civiel-militaire overstromingsoefening Floodex eind september in Noord-Holland richt de MAOT een tijdelijke landingszone in waar politieen traumahelikopters brandstof kunnen innemen en evacués kunnen afleveren. Foto: archief MAOT kisten aankomen, klimmen wij in de comms en leiden we ze naar de landingszone. Als ze horen dat er een Mike op de grond is, weten ze: het is in de hand. Rugzakje Eigenlijk kun je zeggen dat we overal zijn waar transporthelikopters ondersteuning leveren, in alle omstandigheden, zegt Elout. Die situaties lopen uiteen van een civiele inzet bij het blussen van de duinbranden in Schoorl met de speciale bambi bucket, tot ijslandingen in de arctische omgeving van Noord- Noorwegen of grootschalige air assaults in de hitte en het stof van Afghanistan (zie kader). Een MAOT er moet dus aardig wat in zijn rugzakje hebben zitten, stelt Hulscher. Bij verkenningen van landingszones maken we niet alleen gebruik van kaartstudies en luchtfoto s, we gaan ook ter plekke kijken of het terrein daadwerkelijk geschikt is. Opleidingen voor koud- en warm weer zijn dan ook essentieel, want het kan weleens voorkomen dat je jezelf een tijdje moet zien te redden in the middle of nowhere. Inderdaad, bij de MAOT moet je wel een avontuurlijke insteek hebben. 5

6 REPORTAGE Ook met ruim 14 ton helikoptergeweld boven je moet je het hoofd koel zien te houden. Zeker wanneer je je bij het prepareren van een slingload, zoals hier op Tarinkowt, tussen Chinook en lading moet begeven. Foto: archief MAOT Rock n roll-taal Is het werk in Nederland heel praktisch, in Afghanistan gebruikt een MAOT er zijn expertise vooral als coördinator. De teamleden worden steeds individueel uitgezonden en moeten ter plekke zogeheten heli handling teams aansturen. Alle helikopters die op Tarin Kowt binnenkomen, daar ben je de man van, zegt sergeant 1 Rob van Mierlo. Je hebt hoofdzakelijk een rol in de aansturing van het geheel. Jij bent verantwoordelijk voor het correct en snel aanbieden van de lading. Dat betekent dat je vooraf een plan opstelt: wat gaat er mee, en wanneer moet het waar zijn? De klant regelt dat de lading daadwerkelijk klaargemaakt en aangehaakt wordt. Jij doet alle voorbereidingen op de grond en controleert dat de anderen hun werk goed doen. De loadmaster hoeft zich dan alleen te concentreren op wat er in de lucht gebeurt. Een flinke verantwoordelijkheid, maakt collega korporaal 1 Dave duidelijk. Daar moet je op de grond echt je mannetje staan: krachtdadig optreden. Lopen ze op slippers en in korte broek over de landingsite? Praten de buitenlandse aircrews over de comms in niet in het geijkte jargon, maar in hun rock n roll-taal? Dan spreek je ze aan, ongeacht hun rang. Jij moet die mannen vertellen hoe het hoort, vanwege de veiligheid. De teugels vanaf het begin strak houden, dat is de enige manier waarop je veilig kunt werken, onderstreept ook Van Mierlo. Toch maakte ik het op mijn laatste werkdag nog mee dat er over de hele lengte van de load area pallets, vrachtwagens, auto s en drie pelotons van het Afghaanse leger verspreid stonden. Die complete chaos moet je dan zo zien te sturen dat je weer snel orde schept. Rigger/Marshaller (R/M) Maakt de ladingen gereed voor extern of intern transport door de lucht. Prepareert de vracht met behulp van kabels, netten en duct tape en haakt deze in aan de sling van de heli. Ook leidt deze persoon het inkomende toestel naar de landingslocatie. Deze taak wordt doorgaans uitgevoerd door infanteristen. Landing Point Commander (LPC) Draagt verantwoordelijkheid voor een enkele landingslocatie en ziet Met netten, touwen en duct tape maakt de MAOT van iedere lading, dus ook deze MB, een net pakketje. Foto: Maartje Roos, AVDD toe op het werk van de R/M. Verkent en richt landingszones in die overdag gebruikt worden. Bevindt zich bij handmatige aan- en afhaakprocedures altijd onder de helikopter, samen met een Heli Handling Instructor. Heli Handling Instructor (HHI) Verkent en richt landingszones in die overdag en bij nacht gebruikt kunnen worden. Stelt een vrachtbeladingstabel op voor de heli s. Adviseert de commandant van de grondeenheid op het gebied van luchtmobiel optreden. Stuurt de afzonderlijke LPC s aan en heeft de supervisie over een gecombineerde landingslocatie. Heli Handling Instructor Specialist Is bevoegd om alle HHI-werkzaamheden bij nacht te doen. Voert ook het commando over bijzondere landingszones, zoals een zogeheten Forward Arming and Refueling Point, waar veel toestellen in formatie op een zeer beperkte ruimte landen voor brandstof en munitie. 6

7 MATERIEEL Eerste ervaringen met NH90 Nieuwe heli ruikt lekker Het liep de afgelopen maanden storm op Maritiem Vliegkamp De Kooy. Na jaren praten, filosoferen en plannen stond er van juli tot en met oktober een NH90 op het kamp. Pers en andere nieuwsgierigen, iedereen wilde een glimp opvangen van de ultramoderne helikopter. Over het geleende Italiaanse toestel werd vervolgens druk gespeculeerd. Het transitieteam NH90 spreekt echter uit eigen ervaring: We worden ontzettend blij van de eerste ervaringen, zegt kapitein ter zee Rik Janssen, hoofd van het transitieteam. Binnen de beperkingen (de bruikleen NH90 vliegt voor de huidige praktijkopleiding zonder operationele systemen, red.) zijn deze echt fantastisch. We vliegen er ontzettend veel mee. Het transitietraject kost tijd, maar we weten nu al dat we over een paar jaar een kist hebben die vele malen capabeler en beter inzetbaar is dan de Lynx en de AB-412. Het transitieteam van de NH90: (v.l.n.r.) luitenant ter zee tweede klasse oudste categorie Willem Baanen, kapitein luitenant ter zee Ruud Petterson, luitenant-kolonel Rob Gouders en kapitein ter zee Rik Janssen. Een exemplaar van de NH90 stond de afgelopen maanden daadwerkelijk voor langere periode op Maritiem Vliegkamp De Kooy. Tijdens de praktijkopleidingen voor de kernbemanning die op de Italiaanse bruikleen plaatsvonden, werd voorzichtig aan het toestel geroken. En dat rook niet verkeerd. Anders opereren Ruud Petterson, vanuit DMO betrokken bij de introductie van de helikopter, benadrukt wel dat het tijd kost voordat alle mogelijkheden van de opvolger van de Lynx en AB-412 volledig ingezet kunnen worden. Je kunt niet meteen alle capaciteiten van het vliegtuig benutten. Het eerste jaar beginnen we dan ook alleen met de overname van de maritieme waltaken van de Lynx. Daarna gaan we door met het opleiden van boordbemanningen. Een drenkeling uit zee oppikken met een NH90 is heel anders dan met een AB-412 of een Lynx, gaat luitenant-kolonel Rob Gouders van het transitieteam verder. De belangrijkste reden is de veel krachtigere Tekst: June Smit, Foto s: Simone van Es De Italiaanse NH90 die van juli tot en met oktober op Maritiem Vliegkamp De Kooy stond, wordt na de overdracht een Nederlandse kist. Foto: AVDD 7

8 MATERIEEL downwash van de NH90. Daarmee maken we ons eerst vertrouwd, voordat we vanaf boord een tactisch ingewikkeld scenario uitvoeren. We beginnen daarom met een kernbemanning van instructeurs en evaluators van de opleidingsprogramma s. Daarna kunnen we pas doorgaan met het opleiden van personeel. Bij alles wat we doen gaat bovendien de meetlat van de Militaire Luchtvaart Autoriteit langs. Al die stapjes kosten tijd. Volle gang Toch is het transitietraject al in volle gang. Op dit moment zit een kleine veertig man - uiteenlopend van monteurs, onderwijsplanners, instructeurs en vliegende bemanning - in een opleidingstraject, bestaande uit de fabrieksopleiding bij Augusta in Italië en de praktijkopleiding op de lease NH90 op De Kooy. Dit laatste gebeurt onder leiding van Italiaanse monteurs en een Italiaanse vliegende bemanning. Een deel van de club die nu in opleiding zit, schrijft de opleidingen voor nieuw op te leiden bemanning en onderhoudspersoneel. Een ander deel begint in maart als de eerste eigen NH90 operationeel is - met het evaluatietraject om te komen tot operating manuals. Vanaf midden volgend jaar worden instructeurs opgeleid, die een jaar later de eigenlijke bemanning en het technisch personeel voor de NH90 gaan opleiden. Echte werk Begin 2012 begint het echte werk, zegt Janssen, Dan neemt de NH90 de SAR- en waltaken van de Lynx over. Tot midden 2012 houden we de Lynx vliegend, die dan nog vanaf de schepen opereert. Naarmate we meer op de NH90 gaan vliegen, doen we minder op de Lynx en dat moet ook, want vlieguren van de Lynx zitten erop. Hoewel de komst van de NH90 er volgens hem nu rooskleurig ziet, is de transitie een complexe operatie. De transitie moet worden uitgevoerd met het huidige personeelsbestand, zegt Jansen. Dat betekent operaties uitvoeren, het team van de NH90 uitbreiden en opleidingen volgen. Het is een behoorlijke uitdaging waar we dagelijks mee bezig zijn. Zij werken al met de NH90 Onderwijsontwikkelaar Henri Zuiderduin: Nieuwe vakken en les methodes Met vier collega s schrijft Zuiderduin het onderwijsprogramma voor de NH90-grondschool die techneuten geheel doorlopen en vliegende bemanningen in modules. De NH90 is een heel ander toestel dan de Lynx. Ik vind het persoonlijk gemakkelijker. Het grootste verschil voor onderhoudsmonteurs zit hem in het materiaal van de kist. Bij de NH90 is dat composiet, in plaats van aluminium. De corrosie waar je bij een Lynx dus steeds naar op zoek bent, heb je bij kunststof niet. Een ander verschil is de fly-by-wire besturing van de NH90, waarbij je vliegt met joysticks. Hierbij werkt alles digitaal en hoef je daarvoor dus geen lagers te smeren en te controleren op speling. Ook werkt de NH90 met databustechnologie, waardoor er in plaats van één wel twintig signalen over één draadje gaan. Doordat alles vierdubbel is uitgevoerd, vlieg je nog steeds veilig wanneer iets kapot mocht gaan. Omdat het een nieuw toestel is, krijgt de grondopleiding ook nieuwe vakken. Zo gaan we veel doen met computer aided instruction, oftewel lesgeven aan de hand van computers. Cursisten hebben hiervoor drie beeldschermen, met bijvoorbeeld op de één een opdracht en op de andere twee de uitvoering. Ook nieuw is het light training device, waarbij je eveneens op drie schermen de gehele cockpit van een NH90 ziet. Vlieger Rob Duran: De tijd nemen voor manoeuvres Duran krijgt als één van de vier vliegers op dit moment zijn praktijkopleiding op de NH90. Als voormalig vlieger op de AB-412 en de Lynx vindt hij de NH90 toch even wennen. Door de afmetingen en gewicht van de NH90 is het vliegen ermee heel anders dan ik gewend ben. Je kunt niet net zoals bij de Lynx snelle reducties veranderingen van vliegsnelheid en lage manoeuvres uitvoeren, want je krijgt nog een deel van de kist achter je aan. Je moet echt tijd nemen voor de landing, de take-off en manoeuvres dicht bij de grond. Daarnaast is de NH90 ontworpen voor het vliegen op de autopilot. Het 8

9 MATERIEEL handmatig sturen doe je alleen als dat tactisch of vliegtechnisch nodig is. Het wordt ook een uitdaging om de systemen en data te managen. Je kunt nu veel meer, zoals in de vluchtvoorbereiding. Daar kun je nu de communicatie en de het tactische plan van tevoren op een diskette laden. Voor bijvoorbeeld de Apache is dat niets nieuws, maar voor de Lynx wel. We moeten nog experimenteren en evalueren wat het beste gaat. We hebben er nu pas aan geroken. Uiteindelijk denk ik dat er geen vlootverband meer weg wil zonder NH90, want met alle systemen en mogelijkheden ben je een heel waardevol middel. evalueren hoe de heli optimaal vanaf een schip kan worden ingezet. Als we weten hoe we alle systemen kunnen inzetten, starten we direct met het schrijven van de opleidingen voor tacco s, vliegers en sensoroperators. Technisch officier Peter Toet: Je houdt nog steeds het doe-werk Tacco Bart Hoogendoorn: Je kunt je werk veel beter doen Hoogendoorn is een van de tacco s die zijn opleiding krijgt op de NH90. Hij verheugt zich over de hoeveelheid informatie die de missiesystemen van de NH90 geven. Het verschil tussen de Lynx en NH90 is niet alleen de veel langere opleidingsduur, maar vooral dat de helikopter drie generaties verder is. Alles is digitaal en geïntegreerd waardoor je heel veel uit handen genomen wordt. Door de maritieme datalink, verbeterde FLIR (Forward Looking Infra Red, red.), groter radarbereik en ESM-systeem (Electronic Support Measures, een systeem voor elektronische oorlogsvoering, om onder meer geleide luchtdoelraketten te of vijandelijke radar te misleiden, red.) krijg je veel meer informatie, waardoor je veel beter je werk kunt doen. Dat maakt het ook veel interessanter, omdat je veel meer mogelijkheden hebt. Voor de tacco zal het een andere manier van werken zijn. Je ziet door de techniek en sensoren veel meer dan je op de Lynx gewend bent. De machine is zodanig anders dat we eerst moeten Toet volgde als senior technisch officier NH90 de B2-variant van de fabrieksopleiding. De nieuwe technologie van de NH90 boeit hem enorm. Als techneut wil je weten hoe alles werkt. De fabrieksopleiding in Italië was voor de hoeveelheid systemen aanvankelijk dan ook te kort en te theoretisch. In ons vakgebied moet je iets in praktijk zien, dat haal je niet uit een stukje tekst. Pas bij de on the jobtraining, waarbij we terplekke een Italiaanse NH90 uit elkaar mochten halen en weer in elkaar zetten, konden we alles uitproberen. De Lynx is veel meer een mechanisch vliegtuig, waardoor het onderhoud door slechtere bereikbaarheid van bepaalde onderdelen moeilijk uit te voeren is. Bij de NH90 is daar veel beter over nagedacht, maar de hoeveelheid handelingen blijft. Ik vind de NH90 een heel interessante kist voor onderhoud. Als je het heel basaal bekijkt, hebben we nog steeds een rotor, een motor en sensoren. Er moet nog steeds vet tussen de lagers en de filters moeten geïnspecteerd worden. In die zin houd je het doe-werk. De te controleren onderdelen zijn gemakkelijk bereikbaar, waardoor het over het algemeen geen moeilijke inspecties zijn. Het wordt ingewikkelder door de hoeveelheid inspecties naarmate het toestel meer uren heeft gevlogen. Voor basemaintenance of faseonderhoud gaat het echter naar vliegbasis Gilze-Rijen. Tot 600-uursinspecties blijven we hier op De Kooy doen, waar we als poot Gereedstelling en Onderhoud onder het 860 Squadron gaan vallen. De NH90 is bedoeld als wapensysteem van een fregat, dat het toestel onder andere gebruikt om een beeld van zijn omgeving op te bouwen. De sensoren van de NH90 zijn vele malen verbeterd ten opzichte van de Lynx en de AB-412, waardoor het afstandbereik voor het opsporen van onderzeeboten bijvoorbeeld vijf maal zo groot is. Ook kan de radar 360 graden rond kijken, in plaats van 180 graden zoals bij Lynx. Bovendien kan de nieuwe FLIR niet alleen worden gebruikt voor zicht in het donker, maar ook om s nachts taken uit te voeren. Verder maakt de NH90 naast spraakverbinding ook gebruik van een maritieme datalink, Link 11. Ook heeft de nieuwe helikopter zonder extra tanks een vliegbereik van vier uur, anderhalf uur langer dan van de types die het vervangt. 9

10 REPORTAGE Monument gesneuvelden meidagen 1940 Eindelijk thuis Tekst: June Smit Foto s: Frank van Biemen, AVDD Oud-waarnemer/boordschutter van de Fokker C.V eerste luitenant bd Hellendoorn (l.) onthult samen met luitenant-generaal Jac Janssen het monument door er een parachute vanaf te trekken. Het Britse valscherm is gebruikt tijdens de Slag om Arnhem in Een monument met 75 namen van omgekomen personeel tijdens de meidagen 1940 werd donderdag 8 oktober onthuld op de voormalige vliegbasis Soesterberg. Het gedenkteken maakt deel uit van een reeks monumenten, waarmee de luchtmacht tegemoetkomt aan een wens van nabestaanden en oud-collega s. Een restje frustratie, een laatste greintje Hellendoorn leest één voor één de 75 namen op van de boosheid, maar vooral heel veel vreugde. tijdens de meidagen van 1940 gesneuvelde collega s. De onthulling op 8 oktober van het monument voor de gesneuvelden in de meidagen van 1940, is omgeven door emotie. Het gedenkteken is namelijk het resultaat van een lange discussie rond de wijze waarop omgekomen medewerkers van het Wapen der Militaire Luchtvaart het beste herdacht kunnen worden. Tot voor kort voldeed namelijk het monument voor gevallenen op de voormalige vliegbasis Soesterberg Soesterberg aan deze behoefte. Ruim twee jaar geleden ontstond echter de wens om verschillende groepen gesneuvelden specifiek te benoemen, zodat nabestaanden een aparte gedenkplaats krijgen om hun omgekomen geliefden of naasten te herdenken. De wijze waarop de Nederlandse samenleving concreet invulling geeft aan herdenkingen heeft de laatste decennia andere accenten gekregen, zegt Commandant Luchtstrijdkrachten luitenant-generaal Jac Janssen in zijn speech tijdens de onthullingsceremonie. Een andere ontwikkeling die een aantal jaren geleden inzette, is de wens om slachtoffers van bijvoorbeeld vredesoperaties te eren door oprichting van afzonderlijke gedenktekens met daarop hun namen. Overwinning De wens resulteert in 2007 aanvankelijk in plannen voor een reeks monumenten waarmee omgekomen luchtvarenden verbonden aan de militaire luchtvaart vanaf 1913 worden herdacht. Op verzoek van Mei-vliegers eerste luitenant bd Hans Hellendoorn en commodore bd John Vermeulen wordt dit aangevuld met een gedenkteken voor de slachtoffers van de roerige dagen die voor Nederland het begin van WOII inluidden. De veteranen dringen erop aan dat hierop ook het omgekomen 10

11 REPORTAGE grondpersoneel een eervolle plaats krijgt. Het resultaat is het monument gesneuvelden meidagen 1940, met daarop de namen van 75 personen die tijdens de strijd in de lucht of tijdens krijgshandelingen op de grond omkwamen. Tevreden blikt Vermeulen terug. Het voelt als een overwinning dat het monument er is, zegt Het herdachte personeel maakt in de meidagen van 1940 nog deel uit van de landstrijdkrachten. Daarom was naast de luitenantgeneraals Freek Meulman (P-CDS, r.) en Jac Janssen (C-LSK, l.) ook de Commandant Landstrijdkrachten Rob Bertholee aanwezig. hij. Grondpersoneel is net zo belangrijk als vliegers. Je kunt niet vliegen zonder hen. Mei-vlieger Henk Sitter woont de onthulling ook bij. Hij is blij met het monument. Ik heb het kantje boord overleefd, maar 75 mannen redden het niet. Ik vind dat zij tot nu toe genegeerd zijn, terwijl ze de volle aandacht verdienen. Dit monument is dus zeker op zijn plaats. Inspiratiebron De meningen zijn dus verdeeld of het monument op tijd is. Commandant Luchtstrijdkrachten luitenant-generaal Jac Janssen is vooral blij dat het monument er nu staat. Het is vaak zo dat waardering later komt en dat voelt altijd te laat. Nu de laatste overlevenden van mei 1940 nog in leven zijn, zit er bijna zeventig jaar later ook echt druk achter. Ik ben in ieder geval blij dat ik dit verzoek kan inlossen. Hij is trots dat Hellendoorn en Vermeulen aandrongen dat niet alleen vliegers, maar ook het grondpersoneel moet worden herdacht. Het motto één team één taak dat wij nu bezigen, droegen zij toen al uit en dat is een inspiratiebron voor de hedendaagse uitzendingen. Ik vind het geweldig en onwaarschijnlijk wat ze toen hebben bereikt met zo weinig middelen. Kameraadschap Tijdens de onthullingceremonie die werd bijgewoond Meidagen 1940 Duitse troepen en vliegtuigen vallen op 10 mei 1940 Nederland binnen. Hoewel ons land met gebalde vuist terugslaat, capituleert het na vier dagen als de overmacht te groot blijkt. In die korte periode wordt de Duitse Wehrmacht een grote slag toegebracht. Luchtdoelartillerie en 125 vliegtuigen van het Wapen der Militaire Luchtvaart maken maar liefst 350 vijandige vliegtuigen onschadelijk. Hiervoor ontvangt het de hoogste militaire onderscheiding, de Militaire Willemsorde. door een twintigtal oud-collega s uit de meidagen en tientallen nabestaanden, blikt Hellendoorn terug op de inval van Duitse troepen in Nederland. Die verraderlijke overval riep bij onze mensen zoveel boosheid en verontwaardiging op, dat er geen moment is geaarzeld om die indringer met alle middelen te bestrijden. Er zijn toen bijzondere staaltjes van grote kameraadschap en opofferingsgezindheid getoond. Hij is blij met het monument zodat dit deel van de geschiedenis onder de aandacht komt, en alle gesneuvelde maten uit mei 1940 herdacht worden. De meeste gesneuvelden waarvan de namen met ere op dit monument zijn vermeld, hebben een eigen rustplaats gevonden. Dit monument symboliseert de gedachte dat de dappere kerels bovendien ook thuisgekomen zijn op de bakermat van de Nederlandse Militaire Luchtvaart op Soesterberg. Behalve strijdmakkers uit die tijd, woonden ook nabestaanden van de omgekomen vliegers en grondpersoneel de bijeenkomst bij. Oud-waarnemer/boordschutter van de Fokker C.X commodore bd Herman John Vermeulen (r.) was naast Hellendoorn een van de voortrekkers van het monument. Uiterst links Henk Sitter, midden achterin Guus Kiel, beiden Mei-vliegers op de Fokker D.XXI. 11

12 INTERVIEW Een dag op stap met Brandveiligheid zit tussen de oren Binnen de Koninklijke Luchtmacht zijn veel verschillende banen te vinden. De één meer voor de hand liggend, de ander vrijwel onbekend. Waar houdt bijvoorbeeld een hoofd brandveiligheid zich zoal mee bezig? De Vliegende Hollander keek op het Air Operations Control Station Nieuw Milligen een dagje mee over de schouder van adjudant John Naber. Naber: Brandbestrijding is niet mijn hoofdtaak, ik wil de mensen een stukje veiligheidsbewustzijn bijbrengen. Jullie zien allemaal pyromanen in ons! De gespeelde verontwaardiging van adjudant John Naber doet zijn cursisten grinniken. Een gasbrander, een bus brandbare stof en een weerloze oefenpop die keer op keer in brand gaat: tja, je kunt ze niet helemaal ongelijk geven. Het Hoofd Brandweer van het AOCS NM gooit nog wat olie op het waakvlammetje van vooroordelen. Sommigen mogen in de tijd van de baas vliegen, wij mogen in de tijd van de baas fikkie steken, lacht hij. Wat voor de meeste militairen slechts een klein onderdeel is van hun Militaire Basis Vaardigheden (MBV), is voor Naber en zijn collega, sergeant-majoor Brian de Graaf, dagelijkse kost. Desondanks geeft het duo van het 970 Squadron elke cursus brandveiligheid weer vol gas. Siamese tweeling Dat ervaren de cursisten bij de demonstratie van de brandoefencontainer. Vliegensvlug betast De Graaf de buitendeur, bedoeld om de locatie van de brandhaard te bepalen. Naber heeft zijn collega ondertussen in de kraag vast, klaar om hem weg te trekken bij onraad. De Graaf opent de deur. Eerst op een kiertje en na een paar seconden wat verder. Ik ga naar binnen! roept de adjudant. Ze wisselen van positie en Naber verdwijnt in de rokerige ruimte, op de voet gevolgd door zijn buddy. In een mum van tijd hebben ze de hele procedure afgehandeld. Een complex en voor de buitenstaander ietwat komisch geheel, maar de Siamese-tweeling-aanpak is wel degelijk belangrijk, benadrukt Naber even later. Degene die aan het blussen slaat, is zo gefixeerd op het vuur, die ziet alleen nog maar de vlammen. En let vervolgens niet meer op de eigen veiligheid. Daar heb je dan die tweede man voor. Verschrikt Vurig enthousiasme en humor werken aanstekelijk bij de cursisten, daar is Naber van overtuigd. Je moet ze warm houden. Anders verlies je hun aandacht. Vandaar dat hij tijdens het oefenen met de branddeken met alle liefde ook nog even wat toevoegt aan het scenario. Als je in de fik staat, blijf je natuurlijk niet liggen. Dan ga je rennen! Hij pakt de brandende oefenpop op sleurt het slachtoffer dwars door de groep toekijkende luchtmachters. Een majoor holt er ietwat verschrikt achteraan met zijn blusdeken. Doe dan wat! roept Naber, die vrolijk doorsleept, tot grote hilariteit van de andere cursisten. Met een plof duikt de officier bovenop het smeulende slachtoffer. Blusdeken eerst, dat wel. Je eigen veiligheid staat altijd voorop, knikt de adjudant instemmend. Bescherm altijd jezelf en de bovenkant van je slachtoffer. Je moet snel handelen, maar je moet Vlam in de pan, een brandende matras, of kortsluiting in een televisie, reële brandsituaties die nagebootst kunnen worden in de brandoefencontainer. Scenario s die Naber en De Graaf maar al te goed kennen uit hun nevenfunctie bij de vrijwillige brandweer. 12

13 INTERVIEW Hoofd Brandweer John Naber Tekst: Ingmar Kooman Foto s: Wim Salis, AVDD De brandweerrode brandoefencontainer is het troetelkindje van Naber en De Graaf (rechts) ook blijven nadenken. Dus niet die brandblusser op een brandend slachtoffer zetten, want dat is in één keer -80 Celsius op je lichaam. Dat is evenmin prettig. Maar je kunt het ze nog zo vaak zeggen; als mensen eenmaal vuur zien, willen ze eerst die brandslang of die blusser gebruiken. We streven in onze trainingen vooral naar bewustwording: waarom doe je iets op deze of op die manier? Uiteindelijk zit brandveiligheid tussen de oren. Hoekjes Hoe spectaculair de brandoefeningen er ook uit zien, het duo van Bureau Brandveiligheid hoeft in de praktijk zelden uit te rukken op het AOCS NM. Hoofd Brandweer is wat dat betreft een beetje een misleidende functiebenaming, geeft Naber aan. In tegenstelling tot de actieve vliegbases hebben wij geen fulltime brandweer op het veld. Onze dagelijkse taak is brandpreventie, in de breedste zin van het woord. Buiten de MBVsessies trainen ze ook de bedrijfshulpverleners en de collega s van de wacht. Maar het grootste deel van hun werkweek zijn ze toch wel bezig met controles en het gevraagd en ongevraagd verstrekken van advies op hun expertisegebied, legt de adjudant uit. We komen in elk gebouw, in alle hoekjes. Blusapparatuur, brandalarminstallaties, vluchtwegen, de inrichting, maar ook de regelgeving: alles inspecteren we met het oog op brandveiligheid. Een militair complex is wat dat betreft een bijzondere uitdaging, want militaire veiligheid en brandveiligheid hebben elk hun eigen belangen, vertelt Naber. Vanuit het oogpunt van beveiliging wil je zoveel mogelijk afsluiten en dichtgooien, maar wij van de brandweer willen juist het liefst alles toegankelijk hebben. Filosofie Die afweging is terug te zien in het ondergrondse bunkercomplex Dutch Mil. Dikke compartimentswanden en -deuren, brandsluizen en een vernuftig systeem van brandmelders en blusapparatuur garanderen dat de daar werkzame luchtverkeersleiders continue oog kunnen houden op het vliegverkeer. In totaal hebben we hier achttien verschillende blusinstallaties. Er zijn niet veel gebouwen in Nederland waar je dat ziet, meldt Naber met enige trots. De toekomst van brandveiligheid is te zien bij BandBox, in de nieuwe bunker van de luchtgevechtsleiding. Bij de bouw is gewerkt vanuit een totaal andere fi losofi e. Personeel en apparatuur zijn in belangrijke mate van elkaar gescheiden. De servers staan in een andere ruimte, zodat de werkplekken niet meer zijn dan een fi kse verzameling bureau s, stoelen en TFT-monitors. Vanuit brandveiligheidsoogpunt ideaal, verklaart Naber. Hier ís simpelweg niets aanwezig waardoor een grote brand kan ontstaan. De strenge regelgeving, brandveiligheidsinstallaties en trainingen betalen zich dubbeldik uit, vindt Naber. We zijn hier zo preventief bezig met brandveiligheid, dat er nauwelijks nog iets gebeurt. En zolang wij ons voorbereidende en preventieve werk goed blijven doen, dan kunnen de collega s het af met een simpele brandblusser of met een maatje 43. Nabers enthousiasme werkt aanstekelijk op zijn cursisten. Naber: Het maakt niet uit waar je verbrandt, alles doet evenveel pijn. Maar probeer met een blusdeken het hoofd als eerste te beschermen. 13

14 ACHTERGROND Werken bij de GGW? Je bent hartstikke gek of je liegt dat je barst Tekst: June Smit, Foto s: Collectie de Vliegende Hollander Vijftig jaar Geleide Wapens KLu Ze hadden elkaar nog nooit gezien, maar delen al jaren een gezamenlijke passie: geleide wapens. Kolonel bd Rinus Nederlof schreef er ooit het historische naslagwerk Blazing skies over en sergeant-majoor Frans Schepers was mede-auteur van het boek Het 500 Squadron in vogelvlucht en werkte onlangs mee aan het jubileumboek 50 jaar GGW. Ze blikken terug op een bijzondere tijd, waarin zowel geleide wapens als mensen dagelijks in Duitsland op scherp stonden. Kolonel bd Rinus Nederlof en sergeant-majoor Frans Schepers Een verplaatsing van een HAWK of in dit geval een PATRIOTbatterij, gebeurde tijdens alle weertypen en omstandigheden. Ook sneeuw houdt de geleide wapenmannen niet tegen. 14

15 ACHTERGROND Daar gebeurt enorm goed werk, daar wil ik deel van uitmaken, vertelt Rinus Nederlof over zijn motivatie om als vaandrig te solliciteren op een functie in Duitsland. De operationele instelling, waarbij je altijd klaar moet zijn om wapens in te zetten, sprak me het meest aan bij de geleide wapens. Je was echt nodig. Sergeant-majoor Frans Schepers beaamt dat: Voor mij geldt hetzelfde. Ik ging aanvankelijk na mijn dienstplicht naar Duitsland omdat ik graag bij Intel wilde en Duitsland daarvoor een handige achtergrond was. Toen ik daar echter als vuurleider terecht kwam, was de sfeer zo goed dat ik geen moment twijfelde om terug te gaan. Vooral het 24 uur per dag, 365 dagen per week paraat staan met je eigen crew sprak me aan. Dat ging altijd door, of het nou je trouwdag was of kerst of oud en nieuw. Siedlung Mijn echtgenote en ik woonde in een dienstwoning in een Nederlandse woonwijk tegenover de ingang van het kamp, vertelt Schepers. Die was neergezet in de tijd dat de geleide wapens naar Duitsland gingen. Er waren mensen die altijd bij elkaar in huis zaten. Wij hadden daar geen behoefte aan, maar ik heb er ook nooit problemen mee gehad dat we tussen collega s woonden. Aan de andere kant had je op een gegeven moment zo n hechte band, dat tijdens verjaardagen de crew op visite kwam in plaats van familie. De grens tussen privé en dienst vervaagde in die Siedlung, zegt Nederlof. Omdat de scholen, dokters, winkels, sportclubs en hobbyclubs ook allemaal in de Siedlung of op de kazerne waren, was alles overgoten met een militair sausje. Daar was niet iedereen blij mee. Ik zat overigens bij een Duitse huisbaas aangezien de woonwijk vol was. De twaalfhonderd dienstwoningen die verspreid over de locaties in Duitsland waren, bleken namelijk al snel te weinig voor de vijfduizend geplaatsten. Er is dan ook fors bijgebouwd. onderscheppen, vult Nederlof aan. Tijdens de weekend- en avonddiensten was het vaak rustiger en hielden we sportcompetities of culinaire festijnen. Op gezette tijden deden we de drill om zo snel mogelijk op status te staan om raket af te vuren. Blazing skies was een oefening, battle stations was real. Dat laatste heb ik nog nooit meegemaakt. Ik wel, gaat Nederlof verder. Bij de inval van de Warschaupactlanden in Tsjechoslowakije in 1968 hebben wij op battle stations gestaan. Men was bang dat het op een conflict met de NAVO zou uitlopen en wij stonden in de voorste linie. Voor sommigen was dat even slikken, die waren zenuwachtig dat er echt iets ging gebeuren. Ik werd er als squadroncommandant niet echt opgewonden van, maar het was natuurlijk wel spannend. Dat was ook later zo, bij onze inzet in Turkije en Israel. Onverwachts Een grote verandering was de overgang van de NIKE naar de HAWK, herinnert Schepers zich. Het eerste is een statisch systeem dat op één plek staat, terwijl je de HAWK kunt verplaatsen. We waren tijdens zo n move altijd met twee batteries en we probeerden altijd als eerste gereed te zijn. Ze maakten er een competitie van, zegt Nederlof, die als Hoofd Operational Readyness Evaluation (ORE) de operationele status van squadrons evalueerde. Het was stekkers eruit, kabels oprollen, poten indraaien, antennes afbreken, aankoppelen Het 40 mm Bofors 40L70 luchtverdedigingsysteem was gekoppeld aan flycatcher en bedoeld voor het onderscheppen van luchtdoelen en grond-luchtraketten op korte afstand. Het stond een korte periode bij de NIKE-squadrons in Duitsland. Daarna deden ze dienst op de vliegbases in Nederland. Het de-cannen van een HAWK-wapen bij het 503 Squadron op 5GGW. Even slikken We werkten in dag-, avond en nachtdiensten, roulerend per week, vertelt Schepers. Daarbij stond je op een bepaalde status, variërend van vijf minuten, drie, zes of twaalf uur, afhankelijk van het roulatieschema dat hiervoor was gemaakt. Binnen die tijd moest men klaar zijn om luchtdoelen te De Stingers waren ingedeeld bij het 650 squadron en werden ingezet als squadron op move ging. Dit infraroodgeleide wapen kon vijandelijke vliegtuigen op korte afstand vernietigen. 15

16 ACHTERGROND en rijden. Het verkenningsteam dat vooruit ging, gaf vervolgens aan waar je moest staan en dan gebeurde alles weer in omgekeerde volgorde. ORE viel op de meest onverwachtse momenten binnen, zowel overdag als s nachts, daar deed iedereen het voor in zijn broek. Dat viel ook wel weer mee, haakt Schepers in. Als je je werk gewoon kende, hoefde je niet bang te zijn. Vooral het feit dat de moves vaak s nachts en ook bij slecht weer plaatsvonden, werd volgens Schepers door veel luchtmachtcollega s op de velden in Nederland niet begrepen. Die zeiden: of je bent hartstikke gek, of je liegt dat je barst. Dan zeg je toch gewoon: ik doe het niet. Nederlof herkent de reactie: In het begin werkte je als Battery Commandant 72 uur per week. Daar waren dan wel slaap/ waakdiensten bij en er bestond nog geen overwerkvergoeding. Toch was het mooi in die begintijd. Offer brengen Een van de hoogtepunten in hun carrière waren voor zowel Nederlof als Schepers het afvuren van raketten. Dat was altijd heel spannend, want je wist nooit zeker of hij weg zou gaan of niet, vertelt Schepers, Als de raket weg was, viel de spanning van je af. Daarnaast werkte je bij een tactical firing wel eens met een systeem van een ander land, dat we daarom eerst grondig checkten. Nederlof herkent de spanning: Ik vind persoonlijk de twee seconden nadat je het commando tot vuren geeft het spannends. Als een raket niet weg gaat is dat het meest vervelende voor de lanceercrew, die moeten de raket om de pluggen weer los te maken. Dat is riskant omdat de raket dan alsnog kan afgaan. Sommige raketten gedragen zich als voetzoekers. Schepers herinnert zich een oud gebruik bij de NIKE en de HAWK. Mensen die op werkbezoek kwamen, noemden wij candytrippers, die een offer moesten brengen. We deden dan hun jas of als er een generaal kwam hun pet in de staart van de raket en boden die na de firing aan. Als je als stafvertegenwoordiger meereisde, moest je ook erg op je pet letten, zegt Nederlof. Het is mij gelukkig nooit gebeurd. Belastingvrij Het gevoel dat uit die tijd is blijven hangen, is het pionieren, zegt Nederlof. Alles was nieuw, veel moest nog worden uitgevonden of verbeterd. Omdat ik niet alleen bij de invoering van de HAWK, maar ook bij de improved HAWK en later ook bij de PATRIOT was betrokken, bleef dat gevoel. Ik vond het leuk om steeds iets nieuws aan te pakken, want daar kon ik creativiteit in kwijt. Bij mij was dat anders, want overal waar ik kwam was het pionierswerk al gedaan, zegt Schepers over zijn tijd in Duitsland. We kwamen in een gespreid bedje en moesten voornamelijk status leveren. Een van de voordelen van werken in Duitsland was dat veel dingen belastingvrij waren, zegt Nederlof. Bovendien Het eerste expeditionaire optreden van de KLu sinds Nieuw Guinea betrof de PATRIOT die tijdens de Eerste Golfoorlog naar Diyarbarkir in Turkije werd uitgezonden en naar Jeruzalem in Israël. De PATRIOTS werden hiervoor vervoerd via lucht en via de zee. Eerste detachement 1991 Turkije. Tijdens de Tweede Golfoorlog werden PATRIOT-eenheden uitgezonden naar Diyarbarkir en Batman in Turkije. Diensttijd Nederlof en Schepers Frans Schepers, sergeant-majoor: 1980 Duitsland Borgholzhausen 120 Squadron NIKE, 1983 Duitsland Schöpingen 220 Squadron NIKE, 1987 Duitsland Borstel 500 Squadron HAWK, 1994 Nederland GGW 801 Squadron HAWK en van 2004 tot heden Nederland 802 Squadron PATRIOT. Rinus Nederlof, kolonel bd: 1963 opleiding HAWK in de VS, BCO 326 Squadron, OREteam, 1970 commandant 327 Squadron, 1975 hoofd instructie improved HAWK, 1986 idem PATRIOT, 1988 commandant 3GGW, 1991 Hoofd Afd. Geleide Wapens Luchtmachtstaf. Plaatsingen buiten de GGW: Luchtmachtstafschool en SHAPE. Een launch, in dit geval van een HAWK, was altijd een spannend moment. Soms gebeurde het namelijk dat de raket niet wegging. 16

17 ACHTERGROND kreeg je een buitenlandtoelage en kon je bonnen kopen voor de benzine. Dat waren leuke dingen. Aan de andere kant reed je voor een familiebezoek in Nederland zo duizend kilometer weg, maar op een gegeven moment gingen je collega s je familie vervangen. Rivaliteit De val van de muur in 1989 betekende een grote verandering voor de geleide wapens KLu. Het kwam niet als een verrassing, maar was wel een complete verandering, zegt Schepers. Vroeger kwam met honderd procent zekerheid de vijand uit het Oostblok, waardoor we vooral bij de NIKE 24 uur met elkaar op de site paraat waren. In Nederland gingen we van dertig minuten naar twaalf uur paraatheid en verdwenen de avond-, nacht- en weekenddiensten, waardoor ook de crewbinding minder werd. Daarnaast werkten we in Duitsland met twee HAWK-units samen, het DUAD-systeem (DUal Air Defense, red.), terwijl in Nederland één Patriot en twee HAWKunits samengevoegd, wat TRIAD (TRIple Air Defense, red.) wordt genoemd. Dat gaf in het begin nog wel eens wat gezonde rivaliteit tussen de systemen. We gingen van paraatheid om te schieten naar paraatheid om uit te rukken, vult Nederlof aan. Met de eerste uitzending naar Turkije begon ook het expeditionaire optreden van de KLu. Het werd een totaal andere situatie. Voor sommige mensen met Duitse echtgenotes betekende de verhuizing een weekendhuwelijk, hetgeen sommigen tot op de dag van vandaag volhouden, gaat Schepers verder. Wij waren toch al van plan om naar Nederland te gaan als onze oudste vier was, en waren vrij snel weer gewend in Nederland. Schrikken Vijftig jaar na de invoering van geleide wapens bij de KLu, kwam onlangs het nieuws dat de grond-luchtwapens binnen afzienbare tijd onder het commando van de KL gaan vallen. We waren met stomheid geslagen, zowel KL als KLu op het veld, zegt Schepers. Ik heb er een dubbele gedachte bij. In Amerika zijn de geleide wapens altijd bij de KL geweest, maar je gooit nu vijftig jaar historie weg. Ik had liever gezien dat ze bij de KLu waren gebleven. Ik wist het niet, hoor het nu, zegt Nederlof. Het doet me niet veel, want ik ben al twaalf jaar de dienst uit, antwoordt hij op de vraag wat hij ervan vindt. Het argument dat destijds gold, namelijk dat de KLu verantwoordelijk is voor de totale luchtverdediging, geldt nog steeds, lijkt mij. Later: Je hebt me wel laten schrikken hoor, tuurlijk doet het me wat na zoveel jaar. Maar ik schreef destijds al in mijn boek dat de discussie KLu versus KL nog steeds voortduurt en dat blijkt. Ik heb wel eens gekscherend gezegd: de HAWK en Frans gaan samen met pensioen, maar ik ben daarna gevraagd om te blijven en ben er nog steeds, zegt Schepers. En ik doe het nog met veel plezier. NIKE-raketten op de launching aerea. De NIKE was ontwikkeld voor het onderscheppen van vliegtuigen op grote en middelbare hoogte. Anders dan de NIKE, was de HAWK een verplaatsbaar systeem. Hier werd veelvuldig mee geoefend door de squadrons. Vijftig jaar geleide wapens KLu Omdat na de Tweede Wereldoorlog een eventuele aanval met zekerheid vanuit het Oostblok zou komen, richtte de NAVO een verdedigingslinie op om de luchtverdediging te garanderen. Deze geleide wapengordel liep van de Oostzee tot Zwitserland en werd ingedeeld in vakken, waar NAVO-landen plaats in namen. Nederland nam deel met de lange afstandsraketten Nike Ajax, later de Nike Hercules, de HAWK en de PATRIOT. Deze werden verdeeld over vijf vakken, die op 1 november 1959 werden ingevuld met 1 Groep Geleide Wapens (1GGW) te Handorf. Achtereenvolgens werden opgericht 2GGW op 8 april 1963 (Schöppingen), 3GGW op 15 augustus 1963 (Blomberg), Groep Techniek en Materieel Geleide Wapens 1 februari 1964 (Hesepe), 4GGW op 1 oktober 1964 (Hessisch Oldendorf) en 5GGW op 1 september 1966 (Stolzenau). Er kwamen legeringskampen voorzien van alle behoeften, waaronder scholen en winkels. In de Golfoorlog van 1991 vond het eerste expeditionaire optreden van de KLu plaats, toen PATRIOT-eenheden de basis Diyarbakir in Turkije en Jeruzalem gingen beschermen tegen Irakese scud-aanvallen. Na vele reorganisaties bleven alleen 3GGW en 5GGW over, die in werden samengevoegd op toenmalige Vliegbasis De Peel. Hiermee werd een bijzondere periode afgesloten. Op dit moment telt de KLu nog 4 PATRIOT-systemen, verdeeld over twee squadrons met in totaal 500 man. Een van de vele Siedlungs in Duistland, waar het luchtmachtpersoneel woonde en vlakbij werkte. Deze is in Blomberg. 17

18 REPORTAGE Sociaal evenement evolueert in waardevolle internationale oefening Aan de Tiger Meet deden nu Franse Rafales (hier in tijgerkleuren), Hongaarse en Tsjechische Gripens en Zwitserse Hornets mee. Die zie je niet zo vaak, volgens Hendriksma commandant 313 Squadron. Foto: Joris van Boven Tiger Meet komt naar Het begin van de NATO Tiger Association (NTA) en de Tiger Meet komt voort uit een verzoek van de Franse minister van Defensie in Hij wil de onderlinge band tussen Europese NAVO-eenheden versterkt zien. Het Amerikaanse 79th Tactical Fighter Squadron neemt het initiatief door het No.74 Squadron van de RAF en EC 1/12 van de Franse luchtmacht uit te nodigen op RAF Woodbridge in Engeland. Overeenkomst is dat alle eenheden een tijger als embleem hebben, en zo ontstaat op 19 juli 1961 de eerste NATO Tiger Meet (NTM). Tijdens de tweede ontmoeting worden de doelen van de NTM vastgelegd: verbeteren van solidariteit tussen de NAVO-leden, het ontwikkelen en behoud van teamgeest en kameraadschap tussen de deelnemende leden, en de uitwisseling van ervaringen in lijn met de militaire doelen van de NAVO. Al snel voegen andere squadrons zich bij het verband, mits ze voldoen aan de verbindende factor; het squadronembleem moet een tijger of andere katachtige zijn. Op dit moment zijn er negentien officiële tijgerleden. Ieder jaar organiseert één van hen de NTM. Dit jaar is de beurt aan het 31 Smaldeel dat sinds 1961 lid is van de NTA. Op thuisbasis Kleine Brogel verzamelen zestien tijgersquadrons uit elf landen plus de NAVO, die strijden om de Silver Tiger Award; de prijs voor de eenheid die het best scoort op zowel operationeel als sociaal vlak. Tekst met medewerking van Martin Scharenborg en Ramon Wenink/Global Aviation Review Press Ontstaan in de jaren zestig als een uitwisselingsevenement tussen een Frans, Brits en Amerikaans squadron, is de NATO Tiger Meet (NTM) een begrip dat al bijna vijftig jaar staat. Maar daar waar echte tijgers solitair leven, zoeken de squadrons met een tijgerembleem elkaar juist op. Ieder jaar komen ze op de thuisbasis van één van de eenheden bij elkaar. Behalve de onderlinge kennisuitwisseling staat de Tiger Meet bovenal bekend als een sociaal evenement. Dat aspect maakt nog steeds deel uit van de bijeenkomst, maar tegenwoordig staat een waardevolle oefening met stip op de eerste plaats. Tekst: Arno Marchand Bij zijn aantreden als Commandant 313 Squadron is luitenant-kolonel Martin Hendriksma redelijk onbekend met het tijgergebeuren. Binnen het squadron stond de tigerspirit al langere tijd op een laag pitje, erkent hij. Niet door onwil of desinteresse, maar vooral door de vele andere verplichtingen. Daarnaast werd er naar de Tiger Meet niet gekeken als een oefening met een hoge trainingswaarde. Maar toen we dit jaar tóch weer een keer zijn gaan kijken, waren we verrast. Écht interessant. Je vliegt er comao s (Combined Air Operations, red.) met een groot aantal vliegtuigen, veel verschillende types, én in geschikt luchtruim. Je ziet dat niet bij veel oefeningen, alleen bijvoorbeeld Frisian Flag. Maar nu, bij de NTM op Kleine Brogel, hadden we liefst zestig toestellen. Dan rijst de vraag, waarom kan dit hier wel, en is er bij andere oefeningen gebrek aan deelnemers? Het voordeel is de bindende tijgerfactor. Het lijkt misschien een soort verplichting, maar het resultaat is een zeer waardevolle oefening. Daarnaast is het niet alleen een programma voor fast jets, maar ook voor slow movers en helikopters. Bovendien is de Tiger Meet niet meer een feestje voor drinkebroeders zoals het wel ooit bekend 18

19 REPORTAGE stond. In tegendeel. Hier ontmoet je je toekomstige partners. Flag-niveau De NTM in België was de eerste tweeweekse editie. Een oefening op dit formaat neerzetten, is een evolutie, vindt Hendriksma. Alle deelnemers waren volledig onder de indruk. Het was goed en veel, van scenario s tot huisvesting; waanzinnig. Petje af voor de Belgen. Het komt bijna niet voor dat je je twee weken zo kan focussen op je operaties. Dat is knap gedaan, want ook de Belgische personele capaciteit en financiën zijn beperkt. Het organiserende 31 Smaldeel werkte dan ook volledig samen met de lokale 10 Tactische Wing van vliegbasis Kleine Volkel Brogel. En met buurlanden. Het vlieggebied betrof namelijk de cross border-area, een combinatie van de oefengebieden ten noorden van Nederland en de Schleswigarea in Noord-Duitsland. Hij vervolgt: Die grootte heb je voor een oefening als deze ook echt nodig. Ik kan ook een volmondig ja geven op de vraag of de NTM valt te vergelijken met het niveau een flag-oefening. Het zou zonde zijn om een dergelijke trainingswaarde alleen voor de tijgereenheden te reserveren. Dat zag je nu al door de aanwezigheid van opposing forces die geen tijger-eenheid zijn. Het 313 Squadron nam voor het laatst in 2003 deel aan een Tiger Meet. Dan komt er vanuit de NTA wel druk om te participeren, en eventueel te hosten, gaat de commandant 313 verder. Juist ook vanwege het hoge Nederlandse kennisniveau en de beschikbaarheid van airspace. Wij hebben inmiddels goedkeuring ontvangen vanuit Breda om in 2010 de Tiger Meet op Volkel te houden. Het is ook mijn insteek om andere eenheden te laten profiteren. Je stopt veel effort in de organisatie en dan wil je ook het maximale eruit halen. Trots Gele afdrukken van tijgerpoten voor het squadrongebouw, een mini-tijgermotor en een tijger squadronvlag aan de kapstok in het kantoor van de commandant; de tigerspirit verkeerde bij het 313 Squadron misschien even in een winterslaap, maar het squadron lijkt klaar om weer op jacht te gaan. Hendriksma: Wij kunnen ons als squadron niet voor de organisatie van een Tiger Meet vrijmaken, en net als het 31 Smaldeel lukt het 313 zeker niet alleen. Behalve vliegbasis Volkel hebben we dus zeker ondersteuning van andere partijen nodig. We zorgen ervoor dat zij op hun beurt dan weer meeprofiteren van deze oefening. Gelukkig kregen we veel positieve reacties van iedereen die er dit jaar bij was, maar ook die er niet bij waren. Het brengt een zekere trots met zich mee om aan een groot evenement als dit mee te werken. Je ziet dat ook bij de Luchtmachtdagen. We weten waarvoor we het doen, want van de Belgen kregen we een heel goed voorbeeld. Formatie van de in tijgerkleuren beschilderde toestellen. NTM viel voor 313 samen met een oefening in het Franse Cazeaux, en Hill Air Force Base in Amerika. Het squadron had derhalve niet alle gewenste vliegtuigen op tijd beschikbaar, waaronder de eigen tigertail. Foto: Gert Kromhout De KLu heeft sinds 1991 een tijgersquadron als 313 de opleidingstaak afstoot en een operationele eenheid wordt. De jonge adelaar op de startbaan maakt als embleem plaats voor een tijgerkop. Foto: Gert Kromhout Bij de NTM zijn tradities zoals de vlaggenceremonie belangrijk. Daarbij worden de vlaggen van de aanwezige squadrons gehesen en de bijbehorende volkslieden gespeeld. Acht- tot negenhonderd man personeel staat dan in de houding, en het geheel wordt afgesloten met de NAVO-hymne. Foto: John Simons Volgens Hendriksma moet je normaliter bij zo n grote oefening even aan elkaar wennen, terwijl je nu een gedeelde cultuur ervaart. Uitwisseling van ervaringen hoort daarbij, zoals het meevliegen in elkaars toestellen. Hier een Franse vlieger achter in een F-16 van 313. Foto: Kees van der Mark 19

20 MINISERIE Tijdens een Search and Rescue-melding rukt de Lynx uit met aan boord een boordwerktuigkundige, heliredder, arts, vlieger en tacco of waarnemer. De redder gaat ter plaatse als eerste naar beneden, in het water of aan boord van een schip. Tekst: June Smit Foto s: René Ketting, AVDD Soms klopt het hart me Heliredder: rechterhand van de arts Functie: Heliredder Aantal: 7 Eenheid: 860 Squadron Niet bang zijn voor wat avontuur, is voor een redder niet genoeg. Als rechterhand van de arts moet een heliredder namelijk ook een medische achtergrond hebben, zodat hij indien nodig kan assisteren. Nu de Lynx onder het Defensie Helikopter Commando (DHC) valt, maakt ook het maritiem opereren al meer dan een jaar deel uit van het CLSK. Niet alleen de werkzaamheden maar ook de functies zijn daarbij anders dan de KLu gewend was. In deze serie komen deze functies rond de Lynx aan bod. Deze maand vertellen heliredders of kikkers, zoals ze op Maritiem Vliegkamp De Kooy worden genoemd, over hun werkzaamheden en omgaan met ongelukken op zee. Het is bij ons hollen of stilstaan, vertelt heliredder marinier der eerste klasse Evert Sijm. Als de pieper gaat, heb je maximale actie. Bij het 860 Squadron komen dan de heliredder en de dienstdoende arts samen. Dat kan een vliegerarts zijn, maar ook een reguliere marinearts. Die laatste hebben meestal weinig ervaring met vliegen en hijsen en zijn soms best zenuwachtig. Wij vangen de dokter dan ook niet alleen op, maar kleden hem met vliegondergoed, dompelpak en helm en stellen hem indien nodig gerust. Als rechterhand van de arts, overleggen we ondertussen wat nodig is voor deze specifieke melding. Zo hebben we onder meer de beschikking over een brandwondenkoffer, een zuurstofkoffer, een defibrillator en een triagekoffer, waarbij je bij een ongeluk met meerdere slachtoffers naar ernst kunt indelen. Te water raken Het assisteren van de arts is één van onze hoofdtaken, legt matroos 1 Dennis Kradolfer uit. De andere twee zijn het transporteren van patiënten en het redden van drenkelingen. Als we geen melding hebben, voeren we neventaken uit zoals administratie of het inspecteren van reddings- en overlevingsmiddelen. Bij een Search and Rescue (SAR)-opdracht probeert de kikker aan boord van een schip de rust te herstellen, waarna hij met de arts naar de patiënt toegaat om hem 20

Toespraak van de minister van Defensie ter gelegenheid van de besloten uitreiking van de Dapperheidonderscheidingen op 7 oktober 2009 te Breda.

Toespraak van de minister van Defensie ter gelegenheid van de besloten uitreiking van de Dapperheidonderscheidingen op 7 oktober 2009 te Breda. Toespraak van de minister van Defensie ter gelegenheid van de besloten uitreiking van de Dapperheidonderscheidingen op 7 oktober 2009 te Breda. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Ridders Militaire Willems-Orde

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

BOTSCHAFT DER BUNDESREPUBLIK DEUTSCHLAND - VERTEIDIGUNGSATTACHÉ- Oberstleutnant i.g. Joachim Schmidt

BOTSCHAFT DER BUNDESREPUBLIK DEUTSCHLAND - VERTEIDIGUNGSATTACHÉ- Oberstleutnant i.g. Joachim Schmidt BOTSCHAFT DER BUNDESREPUBLIK DEUTSCHLAND - VERTEIDIGUNGSATTACHÉ- Oberstleutnant i.g. Joachim Schmidt Den Haag, 20. März 2013 Tel.: 0031 70-342.06.18 Fax: 0031 70-365.32.48 Toespraak ter gelegenheid van

Nadere informatie

ISAF III Deployment Task Force

ISAF III Deployment Task Force ISAF III Deployment Task Force C-DTF Kolonel Henk Morsink 1 Deployment Task Force Mission Statement Taken Eenheden en Middelen Planning Voorbereiding 2 Mission Statement Schep als Deployment Task Force

Nadere informatie

werken bij DEFENSIE MARINE Denk je aan de Marine, dan denk je aan schepen. Logisch, want die hebben we bij de Marine in alle soorten en maten. Van mijnenjagers tot onderzeeboten. Toch is de Marine meer

Nadere informatie

Nederlands uitgezonden personeel, Een bezoek aan een missiegebied is. grilliger dan pakweg een werkbezoek. aan een oefenende eenheid op de

Nederlands uitgezonden personeel, Een bezoek aan een missiegebied is. grilliger dan pakweg een werkbezoek. aan een oefenende eenheid op de Toespraak uitgesproken door de Minister van Defensie, E. van Middelkoop, bij gelegenheid van zijn Kerstbezoek aan Afghanistan, 24 december 2008 te Kaboel. Nederlands uitgezonden personeel, Een bezoek aan

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

Stop met vergelijken. Je bent uniek

Stop met vergelijken. Je bent uniek Stop met vergelijken. Je bent uniek Deze week schrijft Tineke Franssen, een van de wandelcoaches van Het Coach Bureau, het artikel. Vlak voor de zomer rondt zij het wandelcoachtraject af met Hanneke (43).

Nadere informatie

Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie. Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur

Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie. Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur Wat gaan we doen? De opvolging van de F-16 De kandidaten De JSF Is de JSF de beste keuze? Conclusies Ik

Nadere informatie

Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken

Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken tekst: sgt. Derek de Vries Lees het volledige artikel in de FALCON Grizzly, this is Mike ready to copy nine-liner This is grizzly, ready to

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem A Bridge too Far is een film over de meest tragische blunder van de Tweede Wereldoorlog en vertelt heel precies over een groot plan. Dat plan kostte meer Geallieerden

Nadere informatie

Suzanne Peters. Blijf bij me! liefdesroman

Suzanne Peters. Blijf bij me! liefdesroman Suzanne Peters Blijf bij me! liefdesroman Hoofdstuk 1 Katja belde aan bij het huis. Ze vond het toch wel erg spannend. Het was de tweede keer dat ze op visite ging bij de hondenfokker en deze keer zou

Nadere informatie

WILLEM LODEWIJK V NASSAUKAZERNE, MATERIEEL LOGISTIEK PELETON (320) LOKAAL FACILITAIRE DIENST

WILLEM LODEWIJK V NASSAUKAZERNE, MATERIEEL LOGISTIEK PELETON (320) LOKAAL FACILITAIRE DIENST DE KAZERNES VAN NEDERLAND 2012. Hier vind u een lijst van landmachtkazernes in Nederland. In de lijst vind u de eenheden die er gelegerd zijn en de plaats waar de kazerne staat. JOHANNES POSTKAZERNE, HAVELTE.

Nadere informatie

Micha kijkt Ruben aan. Hij trekt een gek gezicht. Micha houdt niet van puzzelen, want de puzzels die oma maakt, zijn altijd heel erg moeilijk.

Micha kijkt Ruben aan. Hij trekt een gek gezicht. Micha houdt niet van puzzelen, want de puzzels die oma maakt, zijn altijd heel erg moeilijk. 1. Puzzelen Wie er het eerst is! Micha staat bij het schoolhek. Hij krijgt een harde klap op zijn schouder van Ruben, zijn grote broer. Oké. Micha is wel in voor een wedstrijdje. Hij begint meteen te rennen,

Nadere informatie

DORST IN DE OORLOGSJAREN.

DORST IN DE OORLOGSJAREN. DORST IN DE OORLOGSJAREN. De aanwezigheid van vliegveld Gilze-Rijen heeft voor de bewoners van Dorst de hele oorlog door steeds grote ongemakken en vele gevaren opgeleverd. Praktisch de hele oorlog waren

Nadere informatie

Toespraak bij de lancering van het Defensie Cyber Commando door de Minister van Defensie, J.A. Hennis-Plasschaert op 25 september 2014 te Den Haag.

Toespraak bij de lancering van het Defensie Cyber Commando door de Minister van Defensie, J.A. Hennis-Plasschaert op 25 september 2014 te Den Haag. Toespraak bij de lancering van het Defensie Cyber Commando door de Minister van Defensie, J.A. Hennis-Plasschaert op 25 september 2014 te Den Haag. Let op: Alleen het gesproken woord geldt! De lancering

Nadere informatie

Onderwerp Vliegbaanregistratie 2014 T +31 (0) MDTN * ajp.hardenboi.o1~mindef.ni

Onderwerp Vliegbaanregistratie 2014 T +31 (0) MDTN * ajp.hardenboi.o1~mindef.ni > Retouradres Postbus 8762 4820 BB Breda Zie verzend lijst ~O.~J~ - A~5 Öc~ Ministerie van Defensie Staf Commando Luchtstrijdkrachten C4ISR Bureau Geluidhinder, Zonering en Rapportering Luchtmachtplein

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

Contactpersoon Lkol AJP Hardenbol Datum 7 februari 2014 Hoofd Bureau Geluidhinder,

Contactpersoon Lkol AJP Hardenbol Datum 7 februari 2014 Hoofd Bureau Geluidhinder, > Retouradres Postbus 8762 4820 BB Breda Zie verzend lijst Luchtstrijdkrachten C4ISR Bureau Geluidhinder, Zonering en Rapportering Luchtmachtplein 1, Breda MPC 92 A Postbus 8762 4820 BB Breda Nederland

Nadere informatie

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden zijn ouders hem, maar alle andere konijntjes noemden

Nadere informatie

Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht.

Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht. Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dank mw. Coorens, Dames en heren, We vieren vanavond

Nadere informatie

Koninklijke Luchtmacht

Koninklijke Luchtmacht Koninklijke Luchtmacht > Retouradres Postbus 8762, 4820 BB Breda Secretariaat COVM Postbus 90004 MPC 55A Keegsdijkje7 3509 AA Utrecht MPC 80 A Postbus 8762 4820 BB Breda Nederland www.luchtmacht.nl Ministerie

Nadere informatie

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl.

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Chatten Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Colofon Een uitgave van Eenvoudig Communiceren

Nadere informatie

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis.

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis. Weer naar school Kim en Pieter lopen het schoolplein op. Het is de eerste schooldag na de zomervakantie. Ik ben benieuwd wie onze mentor * is, zegt Pieter. Kim knikt. Ik hoop een man, zegt ze. Pieter kijkt

Nadere informatie

Winnaar van de verhalenwedstrijd De Octant oktober Olle van Damme (groep 6) Stickman. in het leger

Winnaar van de verhalenwedstrijd De Octant oktober Olle van Damme (groep 6) Stickman. in het leger Olle van Damme (groep 6) Stickman in het leger 1 2 Inhoud: Een verhaal over een jongen die naar huis en naar zijn ouders wil gaan, maar dan plotseling in een oorlog belandt. Samen met zijn vriend Luuk

Nadere informatie

Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer. Introductiefase: 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?"

Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer. Introductiefase: 2. Vraag: Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent? Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer "Welkom:..." Introductiefase: 1. "We gaan vandaag proberen te voorspellen." 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?" 3. Discussie:...

Nadere informatie

Taskforce Viper. Periode: maart 2006-december 2007 (5 rotaties) Operatiegebied Taskforce Viper.

Taskforce Viper. Periode: maart 2006-december 2007 (5 rotaties) Operatiegebied Taskforce Viper. Taskforce Viper Een peloton van Taskforce Viper nadert het dorp Surkh Murgab in de Chora-vallei, op slechts 15 kilometer van Kamp Holland in Uruzgan. Doel: het in kaart brengen van de tegenstand in het

Nadere informatie

Ik denk eigenlijk dat deze blessure niet slecht is geweest voor mijn carrière

Ik denk eigenlijk dat deze blessure niet slecht is geweest voor mijn carrière In de rubriek vertelt een (oud) prof-voetballer/voetbalster over zijn/haar voorste kruisband blessure. Vanaf het moment dat deze blessure werd opgelopen, de operatie, de revalidatie, de rentree en daarna.

Nadere informatie

hun familie, geachte aanwezigen,

hun familie, geachte aanwezigen, Toespraak van de minister van Defensie, J.S.J. Hillen, ter gelegenheid van de uitreiking van de eerste universitair erkende diploma s van de Nederlandse Defensie Academie op 26 maart 2012 te Den Helder.

Nadere informatie

Neus correctie 2012. Aanleiding. Intake gesprek. Stap 1: Wat gaan we doen

Neus correctie 2012. Aanleiding. Intake gesprek. Stap 1: Wat gaan we doen Neus correctie 2012 Aanleiding Al een tijdje heb ik last van mijn neus. Als kind van een jaar of 5 kreeg ik een schep tegen mijn neus, wat er waarschijnlijk voor heeft gezorgd dat mijn neus brak. Als kind

Nadere informatie

van de TFU, Welkom thuis! Eindhoven.

van de TFU, Welkom thuis! Eindhoven. Toespraak van de minister van Defensie, E. van Middelkoop, bij de terugkeer van de laatste Task Force Uruzgan, Vliegbasis Eindhoven, 8 augustus 2010. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Commandant van

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

Advies en ondersteuning in techniek, logistiek en opleiding. Sleutel woorden zijn betrouwbaar en toewijding

Advies en ondersteuning in techniek, logistiek en opleiding. Sleutel woorden zijn betrouwbaar en toewijding T.V.W. Consultancy Advies en ondersteuning in techniek, logistiek en opleiding. Sleutel woorden zijn betrouwbaar en toewijding Mijn naam is Tony van Wijchen. Na een militaire carrière binnen de Koninklijke

Nadere informatie

Vervoer gevaarlijke stoffen

Vervoer gevaarlijke stoffen Vervoer gevaarlijke stoffen binnen Defensie Edwin van de Ven Inhoud Defensie Uitzonderingspositie Defensie Voorbereidingen (Gereedstelling) We vertrekken. We doen ons werk. We gaan weer naar huis.. 2 Defensie

Nadere informatie

Eindverslag SLB module 12

Eindverslag SLB module 12 Eindverslag SLB module 12 Marthe Verwater HDT 3C 0901129 Inhoudsopgave: Eindreflectie.. Blz.3 Reflectieverslag les 1.. Blz.4 Reflectieverslag les 2.. Blz.6 Reflectieverslag les 3.. Blz.8 2 Eindreflectie

Nadere informatie

In de Hema. O, zegt Kiia. Dat heb ik niet gehoord. Nee, dat blijkt, lacht de vrouw.

In de Hema. O, zegt Kiia. Dat heb ik niet gehoord. Nee, dat blijkt, lacht de vrouw. In de Hema Wat vind je van deze?, vraagt Kiia. Ze kijkt aandachtig in de spiegel. Naar de geruite pet op haar hoofd. Mam?, vraagt Kiia weer. Hoe vind je hem? Ze stopt een pluk van haar blonde haar onder

Nadere informatie

Koninklijke Hoogheid, dames en heren,

Koninklijke Hoogheid, dames en heren, Toespraak minister Eimert van Middelkoop voor de opening van het symposium Strategische samenwerking met het bedrijfsleven Sourcing, een kwestie van keuzes maken, Koninklijke Militaire Academie, Breda,

Nadere informatie

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer -

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon Beste lezer, Ik hoop dat jouw doorzettingsvermogen

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Convenant over de uitvoering van Fire Bucket Operations

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Convenant over de uitvoering van Fire Bucket Operations STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 23255 18 augustus 2014 Convenant over de uitvoering van Fire Bucket Operations Partijen, De Minister van Defensie, handelend

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Vandaag is het precies 70 jaar geleden dat ons land werd bevrijd. Generaties Nederlanders zijn opgegroeid in een

Nadere informatie

Dames en heren, Toespraak van de Commandant der Strijdkrachten Generaal P van Uhm, ter gelegenheid van het symposium op 5 mei 2012 te Wageningen.

Dames en heren, Toespraak van de Commandant der Strijdkrachten Generaal P van Uhm, ter gelegenheid van het symposium op 5 mei 2012 te Wageningen. Toespraak van de Commandant der Strijdkrachten Generaal P van Uhm, ter gelegenheid van het symposium op 5 mei 2012 te Wageningen. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dames en heren, Ik sta hier vandaag

Nadere informatie

Om het thuisfront goed te informeren, heb ik regelmatig

Om het thuisfront goed te informeren, heb ik regelmatig door Gertjan van der Ree Mij is gevraagd een stukje te schrijven over de ervaringen van het A- pel, 1 ste bt, 11 AfdRA tijdens onze uitzending naar Afghanistan. Wij vielen onder BG5 en zijn vanaf dec.

Nadere informatie

Blusdeken. Opdracht 1. Opdracht 2. Hoofdstuk 6 - Oefening 5 - Extra luisteroefeningen

Blusdeken. Opdracht 1. Opdracht 2. Hoofdstuk 6 - Oefening 5 - Extra luisteroefeningen Hoofdstuk 6 - Oefening 5 - Extra luisteroefeningen U gaat kijken en luisteren naar drie verschillende teksten. Maak alle opdrachten achter elkaar. Zo oefent u met de lengte van het examen en traint u het

Nadere informatie

Graag tot ziens! Het Remind Team

Graag tot ziens! Het Remind Team In dit document kun je lezen wat Remind doet, waar Remind voor staat, wat er van je verwacht wordt als trainer, welke studenten bij Remind passen, en wat je aankomende vijf maanden kunt verwachten als

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier.

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van

Nadere informatie

15966_Oorlog in foto's III - D-Day BW.indd 53 16-09-14 10:17

15966_Oorlog in foto's III - D-Day BW.indd 53 16-09-14 10:17 Een foto van een van de twee drijvende wegen in de kunstmatige haven bij Arromanches. De kunstmatige havens waren eigenlijk een enorme legpuzzel die in het geheim was ontworpen en daarna verspreid over

Nadere informatie

werkt voor en met bewoners in wijken en buurten

werkt voor en met bewoners in wijken en buurten werkt voor en met bewoners in wijken en buurten Oma Geertje vertelt. 2 Welbions: we werken er allemaal. Wij zijn dé woningcorporatie van Hengelo en verhuren meer dan 13.000 woningen aan in totaal 25.000

Nadere informatie

Jos en zijn nieuwe vrienden

Jos en zijn nieuwe vrienden Jos en zijn nieuwe vrienden 1 Inleiding Dit boek is meer dan alleen verhaal. Het biedt de mogelijkheid om met kinderen in gesprek te gaan over sociale vaardigheden, terwijl zij zelf lekker aan het tekenen

Nadere informatie

Reservist bij de Koninklijke Marechaussee. De leukste baan! naast je werk of studie

Reservist bij de Koninklijke Marechaussee. De leukste baan! naast je werk of studie Reservist bij de Koninklijke Marechaussee De leukste baan! naast je werk of studie Operationeel Centrum Mobiel toezicht veiligheid Grensbewaking Schiphol Beveiliging Koninklijk Huis Als het erop aankomt

Nadere informatie

Minister IGK SG/PSG. CZSK Bestuursstaf

Minister IGK SG/PSG. CZSK Bestuursstaf BIJLAGE: ORGANOGRAMMEN Organogrammen vraag 98 Organogram Defensie Minister IGK SG/PSG ADD BSG DBO DCo DF&C DJZ CDS HDB HDFC HDBV HDP MIVD MLA CDC DMO CLSK CLAS Operationele Commando s CZSK Bestuursstaf

Nadere informatie

rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005

rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005 rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005 Provided by Fanart Central. http://www.fanart-central.net/stories/user/fightgirl91/21803/rijm Chapter 1 - rijm 2 1 - rijm Gepaard

Nadere informatie

Een bee. Commandant Defensie Helikopter Commando. Cdre Theo TEN HAAF. Carré 11-2009 pagina 6

Een bee. Commandant Defensie Helikopter Commando. Cdre Theo TEN HAAF. Carré 11-2009 pagina 6 Defensie Helikop Een bee van bin O PI N I E Op 4 juli 2008 is het Defensie Helikopter Commando (DHC) opgericht. Na een plechtige oprichtingsceremonie ging het DHC met een luchtdefilé van 22 helikopters

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

Sta mij toe om vanaf nu in het Nederlands te spreken, want mijn Friese woordenschat is helaas wat beperkt.

Sta mij toe om vanaf nu in het Nederlands te spreken, want mijn Friese woordenschat is helaas wat beperkt. Toespraak van Commandant der Strijdkrachten, Generaal T.A. Middendorp, ter gelegenheid van de Herinneringsmedaille Vredesoperaties aan het 22 e detachement Air Task Force en Air Point of Debarkation Mirage

Nadere informatie

Lucid Control. ChrisDeemian's handleiding naar het herinneren, veranderen en sturen van je dromen.

Lucid Control. ChrisDeemian's handleiding naar het herinneren, veranderen en sturen van je dromen. Lucid Control ChrisDeemian's handleiding naar het herinneren, veranderen en sturen van je dromen. Inhoud I. Disclaimer II. Inleiding III. Dromen Onthouden IV. Wakker Worden In Je Dromen V. Je Dromen Beheersen

Nadere informatie

Hoi! Leuk dat je toela/ng komt doen op Het Lyceum Ro7erdam bij de rich/ng Wetenschap. In deze toela/ng vertelt Leonardo da Vinci je een verhaal.

Hoi! Leuk dat je toela/ng komt doen op Het Lyceum Ro7erdam bij de rich/ng Wetenschap. In deze toela/ng vertelt Leonardo da Vinci je een verhaal. Hoi! Leuk dat je toela/ng komt doen op Het Lyceum Ro7erdam bij de rich/ng Wetenschap. In deze toela/ng vertelt Leonardo da Vinci je een verhaal. In het verhaal staan twee opdrachten. Gebruik al je fantasie

Nadere informatie

Hans van der Beek. over schrijven en alles

Hans van der Beek. over schrijven en alles Hans van der Beek over schrijven en alles Hijschrijftcolumns,boekenennogveelmeer, behoorttotde KunstenMedia redactievanhet Parool,isvadervantweejongensenisbezigte halveren.juist,afvallen.hansvanderbeekschrijft.

Nadere informatie

De rangonderscheidingstekens van de krijgsmacht

De rangonderscheidingstekens van de krijgsmacht De rangonderscheidingstekens van de krijgsmacht Inhoud De rangonderscheidingstekens van de krijgsmacht Deze brochure is een uitgave van: Ministerie van Defensie Directie Communicatie Vormgeving: Grafische

Nadere informatie

Spreektekst staatssecretaris Jack de Vries voor de werkconferentie van de Management Development training van het ministerie van Defensie.

Spreektekst staatssecretaris Jack de Vries voor de werkconferentie van de Management Development training van het ministerie van Defensie. Spreektekst staatssecretaris Jack de Vries voor de werkconferentie van de Management Development training van het ministerie van Defensie. Dames en heren, Ik ben nu ruim een jaar staatssecretaris van Defensie.

Nadere informatie

Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen!

Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen! Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen! Maar om nog eerlijker te zijn, gisteren zag ik er heel

Nadere informatie

Finale weekend club competitie

Finale weekend club competitie Finale weekend club competitie Ploegentijdrit Zaterdag stond als allereerst de ploegentijdrit op programma. Jawel hoor we moesten als eerste van start. We waren maar met 5 in plaats van 6 man. Start ging

Nadere informatie

Lekker ding. Maar Anita kijkt boos. Hersendoden zijn het!, zegt ze. Die Jeroen is de ergste. Ik kijk weer om en zie hem meteen zitten.

Lekker ding. Maar Anita kijkt boos. Hersendoden zijn het!, zegt ze. Die Jeroen is de ergste. Ik kijk weer om en zie hem meteen zitten. Lekker ding Pas op!, roept Anita. Achter je zitten de hersendoden! Ik kijk achterom. Achter ons zitten twee jongens en drie meisjes hun boterhammen te eten. Ze zijn gevaarlijk, zegt Anita. Ze schudt haar

Nadere informatie

Irma Steenbeek VERSTAG

Irma Steenbeek VERSTAG Irma Steenbeek VERSTAG Colofon Eindredactie Joost Pool Redactie Boris Goddijn Vormgeving Pien Vermazeren Fotografie Boris Goddijn Beeldbewerking Pien Vermazeren Copyright en disclaimer Het overnemen van

Nadere informatie

Ter Land, ter zee en op de fiets

Ter Land, ter zee en op de fiets Ter Land, ter zee en op de fiets Eerste druk, maart 2012 2012 Lucas Graver isbn: 978-90-484-2285-2 nur: 402 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

sarie, mijn vriend kaspar en ik

sarie, mijn vriend kaspar en ik sarie, mijn vriend kaspar en ik Leen Verheyen sarie, mijn vriend kaspar en ik is een theatertekst voor kinderen vanaf 4 jaar en ging in première op 12 september 2009 bij HETPALEIS in Antwerpen 1 ik: het

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet.

Nadere informatie

HDAB Aanvulling stand van zakenbrief Afghanistan: nazorg, counter insurgency opleiding en eigen vuur incident

HDAB Aanvulling stand van zakenbrief Afghanistan: nazorg, counter insurgency opleiding en eigen vuur incident Postbus 20701 2500 ES Den Haag Telefoon (070) 318 81 88 Fax (070) 318 78 88 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Afschrift aan de Voorzitter van de Eerste

Nadere informatie

1 Vinden de andere flamingo s mij een vreemde vogel? Dat moeten ze dan maar zelf weten. Misschien hebben ze wel gelijk. Het is ook raar, een flamingo die jaloers is op een mens. En ook nog op een paard.

Nadere informatie

Beoordelingsformulieren

Beoordelingsformulieren Beoordelingsformulieren In elke prestatie zitten zoals hierboven uiteengezet (p. 81) vijf elementen verpakt. Het Takenblad is daarop gebaseerd. Om elk van die vijf elementen grondig te kunnen beoordelen

Nadere informatie

- Waarschuwing- dit is een pittige les!

- Waarschuwing- dit is een pittige les! - Waarschuwing- dit is een pittige les! Herken je de volgende situatie: Je vraagt aan je partner (heb je deze niet denk dan even terug aan de tijd dat je deze wel had) of hij de vuilniszak wilt buiten

Nadere informatie

Regeerakkoord Gevolgen voor Defensie

Regeerakkoord Gevolgen voor Defensie Regeerakkoord 2011-2015 Gevolgen voor Defensie 8 april 2011 Wat ik u kan meedelen Niet Gevolgen voor u persoonlijk Gedetailleerde consequenties van de maatregelen Wel Genomen maatregelen Planning om tot

Nadere informatie

Het leger. Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leger. Je kunt vertellen wat het leger doet en waarom we een leger hebben.

Het leger. Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leger. Je kunt vertellen wat het leger doet en waarom we een leger hebben. Het leger Thema: Bestaat vrede? Samenleving Nederland De overheid Moeilijkheid; *** Tijd: *** Juf Yvonne Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leger. Je kunt vertellen wat het leger doet en waarom

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

Knabbel en Babbeltijd.

Knabbel en Babbeltijd. Knabbel en Babbeltijd. (zorg ervoor dat je deze papieren goed leest, uitprint en meeneemt naar de VBW) Het thema van deze VBW-week is Zeesterren. Het thema is de titel van de week (dus geen kreet of korte

Nadere informatie

PSO. Bekijk het VeVa-introductiefilmpje. Houd dit werkblad erbij en beantwoord na het kijken de vragen.

PSO. Bekijk het VeVa-introductiefilmpje. Houd dit werkblad erbij en beantwoord na het kijken de vragen. PSO Weet jij al welke richting je op wilt na het VMBO? Nu je een sector gaat kiezen, is het best slim om alvast rond te kijken welke opleidingen er zijn. En natuurlijk welke bij je past! Deze les maak

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Koninklijke Hoogheid,

Koninklijke Hoogheid, Toespraak van de minister van Defensie, J.S.J. Hillen, ter gelegenheid van de medailleuitreiking op Veteranendag op 30 juni 2012 te Den Haag. LET OP: gesproken woord telt! Koninklijke Hoogheid, excellenties,

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

IK VOND DAT EMIGREREN JUIST WEL STOER ACHTERBLIJVENDE ZUSSEN VERTELLEN. Achterblijvers. oewel de televisieprogramma s over

IK VOND DAT EMIGREREN JUIST WEL STOER ACHTERBLIJVENDE ZUSSEN VERTELLEN. Achterblijvers. oewel de televisieprogramma s over IK VOND DAT EMIGREREN JUIST WEL STOER ACHTERBLIJVENDE ZUSSEN VERTELLEN H oewel de televisieprogramma s over hebben juist de achterblijvers ook een verhaal. H hun familielid? Wat betekent het praktisch

Nadere informatie

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet.

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Bezoek op kantoor Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Ton en Toya hebben wat problemen thuis.

Nadere informatie

Herman gaat met zijn dochter Lies naar de dierentuin. Joppie de hond gaat ook mee. Ze gaan gelijk naar de apen, die dicht bij de ingang zijn.

Herman gaat met zijn dochter Lies naar de dierentuin. Joppie de hond gaat ook mee. Ze gaan gelijk naar de apen, die dicht bij de ingang zijn. Herman gaat met zijn dochter Lies naar de dierentuin. Joppie de hond gaat ook mee. Ze gaan gelijk naar de apen, die dicht bij de ingang zijn. De ondeugendste aap Snoei pakt de hoed van Herman af. Snoei

Nadere informatie

Koninklijke Hoogheden, Ridder. Militaire Willemsorde, Excellenties, gewonde Nederlandse Militairen, zorgverleners, dames en heren,

Koninklijke Hoogheden, Ridder. Militaire Willemsorde, Excellenties, gewonde Nederlandse Militairen, zorgverleners, dames en heren, Toespraak van de Commandant der Strijdkrachten, Generaal Middendorp, ter gelegenheid van de musical Soldaat van Oranje bij het Vliegkamp Valkenburg op 30 augustus 2012. Let op: Alleen gesproken woord geldt!

Nadere informatie

Interview Rob van Brakel

Interview Rob van Brakel Interview Rob van Brakel Atributes Consequences Values Hallo Rob van Brakel, mag ik jou een aantal vragen mogen stellen? Prima. Hoe oud ben je? 21 jaar Wat is je woonsituatie op het moment? Op het moment

Nadere informatie

Inhoud van deze lesbrief

Inhoud van deze lesbrief Lesbrief bij Krokodillen in het gras van Ingrid Bilardie de Boer Voor groep 7 en 8 Inhoud van deze lesbrief - Thema s in het boek - Lesopzet - Doel van de les - Uitwerking - Bijlage: opdrachtenblad Thema

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer Der Staten-Generaal Plein CR Den Haag

De Voorzitter van de Tweede Kamer Der Staten-Generaal Plein CR Den Haag Staatssecretaris van Defensie Postadres: MPC 58B Postbus 20701 2500 ES Den Haag Aan De Voorzitter van de Tweede Kamer Der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag De Voorzitter van de Eerste Kamer der

Nadere informatie

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen 1. Print deze tekst 2. Download het geluidsbestand en luister Je gaat een toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen maken. Dit is een leestoets. De toets heeft vijf delen. Deel A, B, C, D en E. Deze toets

Nadere informatie

ANALYSE ENQUETE 2016

ANALYSE ENQUETE 2016 ANALYSE ENQUETE 2016 Aantal ontvangen: Van de 120 zijn er 49 enquêtes terug gekomen. -Ceresstraat/ Het Talent: 14..C -Het 17 L -Ommel:0 -Ostade/ Horizon: 8 O - 10..H Onvoldoende wordt gegeven op de volgende

Nadere informatie

Conflicthantering en mediation

Conflicthantering en mediation Conflicthantering en mediation Casus 3 Personeel en Organisatie/ Humanresourcesmanagement bussum 2010 De setting: verzekeringsmaatschappij ZBA De verzekeringsmaatschappij ZBA (Zekerheid Boven Alles) sluit

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Dubbelspel. Alan Durant

Dubbelspel. Alan Durant Dubbelspel Dubbelspel maakt deel uit van de Schaduw-reeks van Lezen voor Iedereen/Uitgeverij Eenvoudig Communiceren. De Schaduw-reeks is een serie spannende verhalen voor jongeren. Lezen voor Iedereen/Uitgeverij

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige.

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Burn out Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Ik was al een tijd druk met mijn werk en mijn gezin. Het viel mij zwaar, maar ik moest dit van mezelf doen om aan de omgeving te laten zien

Nadere informatie

De Robot van groep 5. Robot van Nine, Alexander. Thoon, Fatiha,

De Robot van groep 5. Robot van Nine, Alexander. Thoon, Fatiha, De Robot van groep 5 De handvaardigheid les hebben de kinderen van waardeloos (waardevol) materiaal hun eigen robot ontworpen. De kinderen waren hier zeer trots op. Aan deze les is gelijk een taalles verbonden,

Nadere informatie

Daarna is het weer. Crash Wellington R1397, 25 juli 1941

Daarna is het weer. Crash Wellington R1397, 25 juli 1941 Daarna is het weer donker Crash Wellington R1397, 25 juli 1941 Serie: Ontmoeting Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Douwe Drijver en Alexander Tuinhout Redactie: Hans Groeneweg Vormgeving: Richard Bos 2015.

Nadere informatie