Structuurvisie Kantoren november 2010

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Structuurvisie Kantoren 2010-2020. november 2010"

Transcriptie

1 Structuurvisie Kantoren november 2010

2 Inhoudsopgave 1. Inleiding Beleidskaders nieuwe structuurvisie kantoren Beleidsproces Constateringen voor de toekomstige kantorenmarkt Ontwikkeling van de Groningse kantorenmarkt Kenmerken van de Groningse kantorenmarkt Trends en ontwikkelingen op de kantorenmarkt Prognose toekomstige vraag naar en aanbod van kantoormeters Constateringen Beleidslijnen tot Beleidslijn 1: Temporiseer en verklein het aanbod Beleidslijn 2: Besteed aandacht aan bestaande locaties Beleidslijn 3: Vergroot de vraag naar en marktpotentie van het aanbod Besluit Bijlage 1 Concept publicatie besluit Bijlage 2 Ontwikkeling kantorenmarkt- en beleid Bijlage 3 Toekomstbeeld kantoren

3 1. Inleiding Het huidige kantorenbeleid is vastgelegd in de nota Ruimte voor Kantoren (1999) en de twee aanscherpingen Herijking kantorenvestigingsbeleid tot 2010 (2002) en Knelpunten Kantorenmarkt (2007). Een groeiende kantorenmarkt is in het huidige beleid het uitgangspunt voor de ontwikkelmogelijkheden voor nieuwe kantoren (planvoorraad). Daarnaast is er relatief weinig aandacht voor verouderde kantorenlocaties. De ontwikkelingen en trends in de kantorenmarkt wijzen erop dat de groei uit de kantorenmarkt is. De prognoses tonen aan dat de toekomstige planvoorraad de vraag sterk zal overtreffen. De kantorenmarkt in Groningen is bovendien een typische verplaatsingsmarkt. Een aantrekkende economie zal het overaanbod niet oplossen. Zonder beleidswijzigingen zal structureel overaanbod dan ook leiden tot een lagere marktwaarde van kantoren, tragere ontwikkeling van nieuwe kantoren en verpaupering van bestaande kantoren. Kortom, er zijn redenen genoeg om het kantorenbeleid te herzien. Het nieuwe kantorenbeleid dat wij voorstellen is kortweg een vermindering van het kantooraanbod en aandacht voor kwalitatief aanbod. Het beleid beschrijft de argumenten en interventies waarmee de gemeente wil bijdragen aan een vestigingsklimaat waar het aanbod van kantoren beter is afgestemd op de vraag. 1.2 Beleidskaders nieuwe structuurvisie kantoren Stad op Scherp en G-kracht vormen de belangrijkste beleidskaders voor de nieuwe structuurvisie kantoren: Structuurvisie Stad op Scherp (2009) bevat de ruimtelijke contouren voor het ontwikkelen van beleid met 2020 als horizon. Hierin zijn zes dynamo s benoemd, oftewel de toplocaties waar gewerkt wordt en die belangrijk zijn voor de economie van de stad en brede regio. Dit zijn de binnenstad, UMCG/Bodenterrein, Stationsgebied, Europapark, Martiniziekenhuis e.o. en Zernike. Het hoofddoel van het economisch programma G-kracht (2009) is het leveren van een bijdrage aan het bereiken van arbeidsplaatsen eind Dit gebeurt door een strategie die bestaat uit drie deelprogramma s: het stimuleren van de kenniseconomie met Groningen Piekt, het aantrekken van bezoekers, toeristen en talenten via Gastvrij Groningen en zorgen voor een goed vestigingsklimaat voor het bestaande bedrijfsleven via Bedrijvig Groningen. 1.3 Beleidsproces Buck Consultants International (BCI) heeft in opdracht van de gemeente de kantorenmarkt van Groningen geanalyseerd. Desk research, schouwen en interviews met Groningse stakeholders vormen de basis voor deze analyse. In maart 2010 is een workshop georganiseerd. Daar zijn enerzijds de tussentijdse bevindingen gepresenteerd en anderzijds de belangrijkste vraagstukken over de kantorenmarkt in Groningen geformuleerd. Tijdens een plenaire bijeenkomst met betrokkenen, geïnteresseerden en raadsleden in september 2010 hebben we de mogelijke antwoorden op deze vraagstukken gepresenteerd als ontwikkelrichtingen van het nieuwe kantorenbeleid. De feedback en discussie die volgden, hebben de beleidslijnen verder gescherpt. Deze nota is daarvan het eindresultaat. 3

4 2. Constateringen voor de toekomstige kantorenmarkt We beginnen deze paragraaf met een beknopte beschrijving van de ontwikkelingen en kenmerken van de Groningse kantorenmarkt. Dan volgt een prognose van de toekomstige vraag naar kantoormeters in relatie tot de mogelijke planontwikkeling van nieuwe kantoren. 2.1 Ontwikkeling van de Groningse kantorenmarkt Op basis van de beschrijving van de Groningse kantorenmarkt in de afgelopen tien jaar (zie bijlage 1), kunnen we constateren dat de kantorenmarkt zich hier tot 2009 positief heeft ontwikkeld: De vraag is gegroeid naar gemiddeld m2 vvo per jaar; de voorraad is gegroeid met gemiddeld m2 vvo per jaar; de leegstand is vergeleken met landelijke cijfers beperkt gebleven; de huurprijs voor eersteklas kantoren is sinds 2008 naar hetzelfde niveau gegroeid als Zwolle, de hoogste in de regio; met 5 m2 kantoor per inwoner bevestigt Groningen haar positie als belangrijke vestigingsplaats voor kantoren in het Noorden. 2.2 Kenmerken van de Groningse kantorenmarkt Voor een meer uitgebreide beschrijving van die zaken die de Groningse kantoormarkt typeren, verwijzen we naar bijlage 1. We beperken ons hier tot de hoofdlijnen: De helft van de vraag naar kantoormeters komt voort uit de niet-commerciële dienstverlening (d.w.z. overheid en semi-overheid); een kwart van de vraag naar kantoormeters is voor rekening voor het klein segment. Deze verhouding is jarenlang stabiel. Dit zijn transacties kleiner dan 500 m2; circa driekwart van de afname van kantoormeters bestaat uit transacties van minder dan m2. Uit interviews blijkt dat een transactie van m2 naar Groningse maatstaven een grote transactie is; een kwart van de vraag bestaat uit de vraag naar nieuwbouw; vooral het centrum en het Zuiden van de stad kampen met leegstand. Het centrum kent veel dynamiek. Daar wordt het aanbod grotendeels ook weer opgenomen. In het Zuiden gebeurt dit in mindere mate. Kantorenconcentraties in het Zuiden (Martini Trade Park, Corpus den Hoorn-Zuid) hebben het grootste aandeel in de leegstand. Vooral in de grotere gebouwen is leegstand; het Noorden en Oosten van de stad kennen weinig dynamiek: weinig transacties, maar ook weinig aanbod; de vraag komt voor een groot gedeelte voor rekening van het zittende bedrijfsleven. Met andere woorden, de meeste transacties zijn een gevolg van verplaatsingen binnen Groningen. Er is weinig trek meer vanuit andere delen van het land naar de stad. Kantoorgebruikers laten verouderde panden achter; tot 2009 bleef de vraag redelijk in verhouding tot het aanbod. Het leegstandspercentage valt met 8% mee vergeleken met het landelijk gemiddelde van 12%. Echter, na 2009 zien we net als in andere vergelijkbare steden minder dynamiek door het economisch tij. 4

5 2.3 Trends en ontwikkelingen op de kantorenmarkt We volstaan hier met een korte samenvatting van de relevante trends en ontwikkelingen in de kantorenmarkt. Uitgebreidere informatie vindt u in bijlage 2. De Groningse kantorenmarkt kan met een stabiel overheidsaandeel leunen op een redelijk sterke positie als Noordelijke kantorenstad. Als kantorenstad biedt Groningen een redelijk veelzijdig aanbod aan locaties en type gebouwen. Hier zijn minder leegstandproblemen vergeleken met het landelijk beeld. Hier beperken de zorgen van de potentiële negatieve impact van langdurig leegstand zich tot het Martini Trade Park en Corpus den Hoorn-Zuid. Positieve ontwikkelingen voor de Groningse kantorenmarkt zijn de concentratie van Noord- Nederlandse kantoorgebruikers in Groningen en de verwachte groei van de nieuwe doelgroepen: (groene) energie, healthy ageing en de creatieve sector. Daarnaast heeft Groningen in de basis een aantal sterktes die ervoor zorgen dat de stad een aantrekkelijk vestigingsklimaat heeft. Het gaat dan om een aantrekkelijk werk- en leefklimaat, de aanwezigheid van veel hoogopgeleide werknemers en topvoorzieningen als de RuG, UMCG, Hanzehogeschool en een Gascluster. Het toekomstig economisch profiel van de stad wordt verder versterkt door de licht stijgende beroepsbevolking en de infrastructurele investeringen. Daar staat tegenover dat de stad relatief ver gelegen is van andere economische centra als de Randstad. Dat is ook een belangrijke reden dat we veel concurrentie vanuit Zwolle ervaren. Verder moeten we ons realiseren dat de kantorenmarkt in het algemeen geen groeimarkt meer is. De groei van de dienstensector is een afzwakkende megatrend; de overheid is fors aan het krimpen. Verder zal de trend naar minder ruimtegebruik per werknemer veel impact hebben. We kunnen stellen dat de vraag naar kantoormeters van onze huidige doelgroepen niet meer zal groeien. Tenslotte is het de verwachting dat de economische recessie de komende 2-3 jaar nog merkbaar is op de kantorenmarkt. 2.4 Prognose toekomstige vraag naar en aanbod van kantoormeters Voor de komende tien jaar prognosticeert onderzoeksbureau BCI de opname van kantoormeters op gemiddeld m2 vvo per jaar, waarvan m2 vvo nieuwbouw (25%). Voor de komende tien jaar is er dus sprake van een totale nieuwbouwvraag van m2 vvo. De mogelijke planontwikkeling voor kantoren kan geschat worden op basis van de restcapaciteit die binnen bestemmingsplannen bestaat om kantoorruimte te ontwikkelen. Als we niet de nodige nuanceringen maken in deze plannen, dan stuiten we op een onrealistisch tienvoud aan mogelijke planontwikkeling ten opzichte van de geprognosticeerde vraag. Een meer realistisch beeld is een mogelijke planontwikkeling van circa m2 vvo. Dat is een vijfvoud aan mogelijke planontwikkeling ten opzichte van de geschatte vraag. Totaal nieuwbouwvraag in 10 jaar Circa m2 vvo Mogelijke planontwikkeling nieuwbouw Circa m2 vvo 5

6 2.5 Constateringen Op basis van de voorgaande paragrafen kunnen we het volgende constateren over de toekomst van onze kantorenmarkt: 1. De stad kent een ruim toekomstig aanbod ten opzichte van de vraag. 2. Een aantrekkende markt zal dit overaanbod niet oplossen omdat: - onze huidige doelgroepen niet meer groeien; - de nieuwe doelgroepen het inzakken van de vraag maar deels kunnen opvangen; - er een algemene trend is naar minder ruimtegebruik per werknemer. 3. De stad kenmerkt zich door een verplaatsingsmarkt. De verwachting is dat dit ook zo zal blijven. Gevolg is dat nieuwbouw snel leidt tot leegstand elders in de stad. In dat kader merken we het volgende op: - aandacht voor bestaande locaties wordt belangrijk om deze niet verder in een negatieve spiraal te laten afglijden. Vooral grotere gebouwen zijn gevoelig voor leegstand. - aandacht voor de schaalgrootte binnen het nieuw aanbod is belangrijk. Pakweg driekwart van de transacties zijn immers <2.500 m2. Europapark is de nieuwbouwlocatie voor kantoren, maar laat nu alleen kantoorontwikkeling toe die groter zijn dan m2. Zonder beleidswijzigingen leidt dit tot toenemende leegstand, een negatief financieel resultaat van ontwikkellocaties, dalend aanbod in kwalitatief opzicht en negatieve beeldvorming over onze vestigingslocatie(s) en daarmee ook van het totale vestigingsklimaat van Groningen. 6

7 3. Beleidslijnen tot 2020 In deze paragraaf geven we aan welke maatregelen we tot 2020 willen nemen om de kantorenmarkt weer meer in balans te krijgen. Kort gezegd is het noodzakelijk om keuzes te maken in het toekomstig aanbod van kantoorruimte en om die randvoorwaarden te bieden waarmee vraaggestuurd kwalitatief aanbod ontstaat. Overigens is duidelijk dat het belang en de verantwoordelijkheid daarvoor zowel bij de gemeente als bij de marktpartijen liggen (beleggers, ontwikkelaars, makelaars en gebruikers). We kunnen de voorgestelde maatregelen indelen in drie beleidslijnen, die we hieronder achtereenvolgens zullen toelichten: 1. temporiseer en verkleinen het aanbod; 2. besteed aandacht aan bestaande locaties; 3. vergroot de vraag naar en marktpotentie van het aanbod. 3.1 Beleidslijn 1: Temporiseer en verklein het aanbod 1) Maatregel: Tot 2020 voegen wij geen nieuw kantoorareaal toe bovenop de huidige planvoorraad. Dit betekent het volgende: We houden vast aan de gedachte dat kantoorontwikkelingen thuis horen op OVknooppunten, het stedelijk netwerk en in of nabij de binnenstad. We beperken daarbinnen de mogelijkheden voor nieuwe kantoorontwikkeling tot de kantorenclusters. Voor nieuwe kantoorontwikkeling gaan we uit van een kleinere schaalgrootte dan we in het verleden gewend zijn. Eerder maakten wij altijd onderscheid in groter of kleiner dan 2.500m2. Europapark is de nieuwbouwlocatie voor kantoren. De schaalgrootte gaan we aftoppen omdat de meeste vraag in de categorie < 2.500m2 valt. Met het Europapark komt dan ook de categorie tot m2 in beeld. Het beleid op kantoren in het klein segment binnen woonwijken en bedrijventerreinen blijven wij handhaven. In het beleid van wijkeconomie en bedrijventerreinen maken we kantoor aan huis en kantoren <500m2 bvo in herzieningen van bestemmingsplannen mogelijk. 2) Maatregel: Ruimte voor nieuwbouw blijft belangrijk maar wordt wel ingeperkt. Nieuwbouw geeft een impuls aan de stedelijke vernieuwing. Daarnaast kunnen wensen op het gebied van kwaliteit en duurzaamheid vervuld worden via nieuwbouw. Maar nieuwbouw verhoogt ook de druk op leegstand van bestaande locaties (de Groningse kantorenmarkt is immers een verplaatsingsmarkt). Daarom willen we de ruimte voor nieuwbouw gaan inperken. Daarbij merken we het volgende op: Europapark blijft dé nieuwbouwlocatie voor kantoren. Mogelijkheden om de ontwikkeling van dit gebied te bespoedigen worden beschreven in paragraaf 3.3. Voor de planvoorraad in de omgeving van het Europapark en Kempkensberg zullen we alternatieve invullingen vinden of ontlokken. De kansen en mogelijkheden voor de ontwikkeling van het stationsgebied zullen zichtbaar worden door de infrastructurele ingrepen (uitbreiding spoorwegennet, tram). Kantoorontwikkeling in het stationsgebied is de komende periode niet aan de orde. Of het stationsgebied ruimte gaat bieden voor toevoeging van nieuwe functies, waaronder kantoren, hangt af van de vraag of het emplacement kan worden verplaatst. 7

8 3) Maatregel: Daar waar mogelijk, vinden we onttrekkingen van kantoormeters uit het bestaand aanbod gewenst. Als het om leegstand gaat, maken we een verschil in aandacht voor individuele op zichzelf staande kantoorpanden en kantoorgebieden. Transformatie van kantoorpanden in woonwijken en de binnenstad zijn kansrijk. Zie ook het kader. Langdurig leegstand kan een stimulans zijn voor eigenaren om tot transformatie te komen. Deze initiatieven gebeuren autonoom en deze zullen we individueel beoordelen. Langdurig leegstand is niet houdbaar voor twee kantoorkernen: Martini Trade Park en bedrijvenpark Corpus den Hoorn-Zuid. Deze locaties hebben het grootste aandeel in de leegstand van Groningen. De impact van leegstand in kantoorgebieden zijn groter en de transformatiemogelijkheden zijn kansarm. Hier willen we de negatieve omgevingseffecten van leegstand voorkomen door deze gebieden kwalitatief te versterken als kantorenconcentratie. Zie ook beleidslijn 2. Kansrijke transformaties Bureau Stec (2007) stelt dat kantoren in de binnenstedelijke centrumlocatie en in woonwijken kansrijke locaties zijn voor transformatie. Juist vanwege het multifunctioneel karakter en de levendigheid is de binnenstad populair voor kantoorgebruikers, vooral voor het klein segment. De dynamiek van de kantorenmarkt is af te lezen uit de hoge opname- en aanbodcijfers. Initiatieven voor transformatie zullen per individueel geval beoordeeld worden. Onttrekkingen van kantoren uit woonwijken zijn ook kansrijker. In vergelijking tot de binnenstad functioneren zij in mindere mate als incubator of als hotspot voor kantoren. 4) Maatregel: Regionale regie op kantorenlocaties. Aanpak van leegstand op de kantorenmarkt staat hoog op de landelijke politieke agenda. Het Rijk dringt daarbij aan op regionale afstemming van het kantorenaanbod. Met het oog op de beleidsvoornemens van de stad die erop gericht zijn het kantooraanbod in te perken, streven we ernaar om in RGA-verband (Regiovisie Groningen-Assen) en Noordelijk verband te komen tot een vorm van regionale regie op kantorenlocaties. Dit in navolging van de bestaande afstemming op het gebied van bedrijventerreinen. Beleid voor grondprijzen is vastgelegd in het grondprijsbeleid. In het grondprijsbeleid zullen we de ontwikkelingen van de kantorenmarkt meenemen. 5) Maatregel: Geen kantoorvestigingen >500 m2 bvo toestaan op hoogwaardige bedrijventerreinen. Groningen maakt in haar werklocaties onderscheid tussen winkellocaties, bedrijventerreinen en kantorenlocaties. Op hoogwaardige bedrijventerreinen zien we steeds meer bedrijven zich huisvesten in kantoorachtige verschijningsvormen. Het dreigend kantooroveraanbod onderstreept het belang van scherpe handhaving van de planologische onmogelijkheden van kantoorvestiging op hoogwaardige bedrijventerreinen. Solitaire kantoren < 500 m2 bvo op bedrijventerreinen vormen hierop de uitzondering. In deze context is de invulling van Westpoort risicovol. De rand langs de A7 kan namelijk in de latente wens van kantoorgebruikers voorzien in een zichtlocatie aan de snelweg. Snelweglocaties zijn echter bijzonder gevoelig voor leegstand en zijn kansarm voor andere invullingen 1. 1 Bureau STEC,

9 Wat betekent dit concreet? We gaan geen planologische medewerking verlenen aan kantoorontwikkeling op verspreide locaties in de stad. Kantoorontwikkeling op de Enceha-locatie halen we uit de planvoorraad halen. In het verleden hebben we voor dit terrein medewerking verleend aan een bestemmingsplanwijziging richting kantoorontwikkeling. Het bestemmingsplan is echter nietig verklaard door de Raad van State. We gaan hierover in gesprek met de grondeigenaren. We gaan andere gepaste invulling vinden dan wel aanmoedigen voor locatie De Meeuwen en Kavel Q. Transformatie van individuele kantoorpanden voltrekken zich redelijk autonoom en deze zullen we individueel beoordelen. We gaan informeren over regelingen die transformatie stimuleren. Behoud en versterking van onze kantoorkernen Martini Trade Park en Corpus den Hoorn- Zuid (zie 3.2). Landelijke politieke ontwikkelingen over de aanpak van leegstand blijven volgen. Agenderen en regionale afstemming zoeken op kantorenontwikkelingen bij Provincie en Regio Groningen-Assen. Scherpe handhaving van planologische randvoorwaarden op bedrijventerreinen. Vooral Westpoort verdient aandacht. 3.2 Beleidslijn 2: Besteed aandacht aan bestaande locaties Onderzoeksbureau STEC (2007) stelt dat het Martini Trade Park en Corpus den Hoorn behouden moeten blijven in het kantorenbestand. Het zijn stadsrandlocaties uit de jaren 80 en 90 die goed bereikbaar zijn vanaf de A7 en A28. Beide gebieden hebben een redelijk goede concurrentiekracht, maar staan tegelijkertijd onder druk door nieuwbouwontwikkelingen als het Europapark. Deze locaties zijn gevoelig voor de gevolgen van de verplaatsingsmarkt waar Groningen zich door kenmerkt. Deze gebieden zijn grootschalig en monofunctioneel, waardoor transformatie naar andere functies minder vanzelfsprekend is dan solitaire kantorenlocaties in de binnenstad of woonwijken. 6) Maatregel: Verleng de levensduur van het Martini Trade Park en Corpus den Hoorn door revitalisering. De kansen liggen in initiatieven die het imago en profiel versterken, voorzieningen creëren, parkmanagement uitbreiden, de totale (parkeer)bereikbaarheid verbeteren en deels herprofilering verzorgen. Wat betekent dit concreet? Martini Trade Park en Corpus den Hoorn-Zuid kennen een versnipperd eigendom. De rol van de gemeente is daarom in eerste instantie een coördinerende rol waarbij we kennisoverdracht en samenwerking tussen marktpartijen en grondeigenaren stimuleren en faciliteren. Revitaliseren is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van gebruikers, eigenaren en gemeente. De gemeente zal marktinitiatieven in revitalisering versterken en stimuleren door ook te investeren in de openbare ruimte. Het beloont en versterkt het initiatief van de marktpartijen om gezamenlijk de levensduur van de bestaande kantorenvoorraad te verlengen. In beide gebieden lopen al initiatieven: o De visie voor bedrijvenpark Corpus den Hoorn-Zuid is bijna afgerond. Hierin hebben de bedrijventerreinvereniging en individuele bedrijven geparticipeerd. Deze visie bevat concrete maatregelen om het gebied in functioneel en ruimtelijk opzicht te verbeteren. o Een kopgroep van eigenaren en gebruikers op het Martini Trade Park is bezig met de overige eigenaren te mobiliseren om gezamenlijk te investeren in een herstructurering van het parkeerterrein. De rol van de gemeente strekt zich momenteel uit tot het stimuleren van deze samenwerking en het onderzoeken van de haalbaarheid als eigenaar van de ondergrondse garage. Mocht dit initiatief van de 9

10 grond komen, dan zou een herinrichting van de Leonard Springerlaan in aansluiting op de nieuwe parkeerfaciliteit een logische vervolgstap kunnen zijn. 3.3 Beleidslijn 3: Vergroot de vraag naar en marktpotentie van het aanbod 7) Maatregel: Blijf gebruik maken van de bestaande structuren om bedrijfsleven te behouden en aan te trekken. Het gemeentelijke economisch beleid is gericht op het behouden en faciliteren van het zittend bedrijfsleven. Het accountmanagement team van EZ onderhoudt contacten en relaties met individuele bedrijven. Door deze contacten krijgen wij ook potentiële nieuwe vestigers in beeld. Het zittend bedrijfsleven kent de ontwikkelingen binnen zijn eigen sector en weet wat nodig is om ketens of clusters in de stad en regio te verstevigen. Daarnaast bestaat voor de acquisitie van nieuw bedrijfsleven van buiten de stad en regio de samenwerkingsstructuur met de N.V. NOM. De belangrijke bestaande doelgroepen in de kantorenmarkt zijn de niet-commerciële sector (overheid en semi-overheid) en het klein segment. Voor het behoud van de overheidsinstellingen in de stad blijven de lobbyactiviteiten op politiek-bestuurlijk niveau van belang. In de stimulering van het klein segment is nu winst te behalen in de kwalitatieve vestigingsaspecten 2, zoals via collectieve en flexibele voorzieningen. Wat betekent dit concreet? Het aantrekken van nieuwe bedrijven van buiten de stad en regio vindt plaats via contact met het zittend bedrijfsleven en in samenwerking met de N.V. NOM. Op het moment actualiseren wij samen het profiel en onderscheidend vermogen van de stad Groningen. Flankerend beleid op gebieden als wonen, onderwijs, kennisinstellingen, arbeidsmarkt, sociale voorzieningen, detailhandel, toerisme, verkeer en parkeren, veiligheid etc. blijft belangrijk voor een aantrekkelijk leefklimaat voor werkgevers en werknemers. Om het zittende bedrijfsleven te behouden en te stimuleren: - hebben wij blijvend aandacht voor lobbyactiviteiten om overheidsinstellingen in de stad te houden; - blijven wij accountmanagement inzetten in de commerciële sector; - onderzoeken we hoe we het klein segment verder kunnen stimuleren (gericht op kwalitatieve vestigingsaspecten). We maken een uitvoeringsplan hiervoor. 8) Maatregel: Aandacht voor kwaliteit in aanbod door vraaggestuurde randvoorwaarden Europapark is de locatie voor nieuwbouw kantoren. Dit kan op twee deelgebieden: het kantorenkwadrant en het Helperpark. Het is noodzakelijk dat we het aanbod hier passend en interessant maken voor de toekomstige vraag en wensen uit de markt. Een voorspoedige ontwikkeling van het Europapark is belangrijk vanwege de positieve effecten van nieuwe stedelijke (her)ontwikkeling en financiële gemeentelijke motieven. De kans hierop wordt vergroot door in eerste instantie de schaalgrootte aan te passen. Aftoppen van het volume is daarbij nodig. Immers, Europapark biedt ruimte voor kantoorontwikkeling vanaf m2 terwijl daar relatief weinig transacties in zullen gaan plaatsvinden. Gebiedsgerichte en vraaggerichte aanpakken helpen bij het bepalen van de randvoorwaarden. Het maken en uitwerken van een gebiedsconcept is een voorbeeld van zo n aanpak. Zie kader op de volgende pagina. Eind 2010 is het gebiedsconcept voor het Helperpark klaar. Dit gebiedsconcept geeft aanknopingspunten voor zowel het Helperpark als het kantorenkwadrant om interessante en passende randvoorwaarden te bieden. Zo is een gebiedsgerichte parkeeraanpak een kans voor het Europapark. Parkeren is steeds meer een bepalende factor in het maatwerk (diversiteit) binnen de kantorensector. 2 In de afgelopen jaren hebben we het klein segment (<500 m2) meer huisvestingsmogelijkheden gegeven. In de evaluatie van het beleid, stelt onderzoeksbureau BCI dat er voldoende variatie in het aanbod is geweest om partijen te huisvesten. Zij verwacht geen mismatch meer tussen vraag en aanbod van het klein segment. 10

11 Hetzij in de vorm van voldoende, nabijgelegen gebouwde parkeerplekken voor zakelijke doeleinden (personeel en bezoek), hetzij in de directe kostprijs ( het mag niet te veel kosten ). De vraag wisselt per doelgroep. Soms moeten we op directe wijze de parkeerbehoefte op korte afstand bedienen, soms is dubbelgebruik en dus een goedkopere kostprijs de maat. Slimme programmering van functies leidt tot kosteneffectiviteit. Wat betekent dit concreet? We gaan Europapark samen en in dialoog met geïnteresseerde marktpartijen verder ontwikkelen en we gaan de randvoorwaarden op het Europapark herzien. We geven hiermee een vervolg aan het gebiedsconcept Helperpark. De aanpassingen in de randvoorwaarden die tot de mogelijkheden behoren zijn: a. randvoorwaarden in de korrelgrootte van gebouwen; b. randvoorwaarden in van mix van functies; c. randvoorwaarden in overgangen tussen deelgebieden; d. de inrichting van de openbare ruimte; e. tussentijdse investeringen en tijdelijke functies in het gebied; f. uitvoering geven aan gebiedsgericht parkeren. Bij gebiedsontwikkeling zijn gebiedsgerichte en vraaggestuurde aanpakken nodig. We houden de ontwikkeling van de andere dynamo s in de gaten. De inzet van gebiedsgerichte en vraaggestuurde aanpakken, zoals een gebiedsconcept, bepalen we per dynamo. Gebiedsconcept: Een tool voor een andere blik op gebiedsontwikkeling. Europapark is niet de eerste dynamo waar een gebiedsgerichte en vraaggerichte ontwikkelstrategie wordt gebruikt. Zo beschrijft het gebiedsconcept The City Hub de ontwikkelstrategie voor het stationsgebied en wordt er momenteel vanuit het Akkoord van Groningen een marketingvisie voor Zernike ontwikkeld. Het UMCG/Bodenterrein zal naar verwachting vanzelf meeliften op de golf van impulsen vanuit het onderwijs en de kenniseconomie, de groei van medische bedrijvigheid en zorg. Voor het Martiniziekenhuis en omgeving gaat hetzelfde op en wordt versterkt door de aanstaande visie op bedrijvenpark Corpus den Hoorn-Zuid waar het ziekenhuis deel van uitmaakt. Ondanks de goede kansen die we voor deze gebieden zien, is alertheid op zijn plaats. Positieve ervaringen met gebiedsconcepten kunnen aanleiding zijn om voor deze locaties ook een gebiedsconcept te ontwikkelen. Het gebruik maken van gebiedsconcepten is een moderne wijze van gebiedsontwikkeling. Anders dan de traditionele planontwikkeling volgens een blauwdruk (ook wel eindbeeldplanologie genoemd), wordt gewerkt volgens een gebiedsconcept die de groei, fasering en identiteit van het plangebied beschrijft. Deze gebiedsconcepten worden met nadruk op de eindgebruiker ontwikkeld. Een gebiedsconcept is een middel om de ontwikkeling van een nieuw gebied vraaggericht te benaderen. Het is een andere werkwijze dan we gewend zijn. Wat er te winnen valt is: a) De randvoorwaarden zijn robuust en de kwaliteit van de omgeving die we stellen blijft overeind. We kunnen beter inspelen op de steeds sneller veranderende wensen van gebruikers. b) Ook tijdelijke functies krijgen dan een kans. Deze kunnen het imago en profiel van het gebied versterken en zijn goed voor het financieel resultaat. c) Gebiedsgericht parkeren is een kwaliteit en slimme combinaties van functies leiden tot kosteneffectiviteit d) Op deze manier verlagen we het risicoprofiel van een plangebied. Beperkte afboekingen zijn in sommige gevallen nodig, maar het overkomt onoverbrugbare tekorten op de lange termijn. e) Eindbeeldplanologie is in dit kader niet wenselijk en financieel moeilijk houdbaar. Het gaat juist om een flexibel ontwikkelproces dat maximaal kan inspelen op zich aandienende initiatieven onder de randvoorwaarde voor blijvende hoge omgevingskwaliteit, passend bij de verschillende doelgroepen en (toekomstige) gebruikers. Besluit De raad besluit: I. de Structuurvisie kantoren vast te stellen; II. gelijktijdig de nota Ruimte voor kantoren (1999) en haar aanscherpingen Herijking kantorenvestigingsbeleid tot 2010 (2002) en Knelpunten Kantorenmarkt (2007)in te trekken; III. dit besluit bekend te maken door plaatsing in het gemeenteblad en publicatie in de gezinsbode en in werking te laten treden op de dag na bekendmaking. 11

12 Bijlagen 1. Concept publicatie besluit 2. Ontwikkeling kantorenmarkt en -beleid 3. Toekomstbeeld kantorenmarkt Buck Consultants International - Kantorenstrategie Groningen 2010/2020, juli 2010 Bijlage 1 Concept publicatie besluit Groninger Gezinsbode - Verplichte Mededelingen ROEZ Plaatsing: donderdag..januari 2011 (Balkje: Bekendmaking) CONCEPT Nota structuurvisie kantoren De raad van de gemeente Groningen maakt bekend: dat hij in zijn vergadering van 26 januari 2011, besluitnummer..., besloten heeft de Nota Structuurvisie Kantoren , vast te stellen. ( hier volgen een paar inhoudelijke zinnen over de nota enz.) Deze nieuwe structuurvisie kantoren legt vast wat de inzet van de gemeente is in het aantrekkelijk houden van Groningen als kantorenstad. Dit is een vestigingsklimaat waar het aanbod van kantoren is afgestemd op de vraag. Het beleid van de gemeente is een verschuiving naar vermindering van het kantooraanbod en aandacht voor kwalitatief aanbod. De maatregelen hebben betrekking op de beleidslijnen: 1. temporiseren en verkleinen van het aanbod 2. aandacht besteden aan huidige locaties 3. vergroten van de vraag naar en marktpotentie van het aanbod Dit besluit is bekendgemaakt door plaatsing in het Gemeenteblad met het nummer en treedt in werking op de dag na die van de bekendmaking. Dit raadsbesluit ligt vanaf vandaag voor een ieder ter inzage en is kosteloos verkrijgbaar bij het Gemeentelijk Informatie Centrum (GIC), Kreupelstraat 1 (De Prefectenhof) te Groningen: open op maandag van uur, dinsdag tot en met vrijdag van uur, op donderdag ook van uur. Groningen,. januari

13 Bijlage 2 Ontwikkeling kantorenmarkt- en beleid In deze bijlage blikken we terug op de kantorenmarkt van Groningen. Eerst beschrijven we de ontwikkeling van het huidig beleid. Daarna laten we de kenmerken zien van de Groningse kantorenmarkt door een cijfermatige beschouwing. Terugblik ontwikkeling kantorenbeleid Bij het opstellen van de nota Ruimte voor Kantoren in 1999 is er een explosieve groei van de kantorenmarkt. De verwachting was dat deze groei door zou zetten. De verwachte groei naar nieuwe kantoorruimte werd geschat op m2 bvo per jaar. Ook was er sprake van een te lage frictieleegstand voor een goed functionerende kantorenmarkt. De aandacht in dit beleid is gericht op groeimogelijkheden en er is relatief weinig aandacht voor oudere kantoorsituaties. Samengevat houdt het beleid prioriteit voor het Europapark in met beperkte mogelijkheden voor kleinschalige ontwikkeling op verspreide locaties. We stellen dat we vaart zetten achter de uitvoering van concrete plannen en dat kantoorontwikkeling zoveel mogelijk op aangewezen kantorenlocaties en bij OV-knooppunten moeten plaatsvinden. In 2002 wordt krapte in kleinschalige locaties geconstateerd en op middellang termijn een tekort aan kleinschalige incidentele locaties voor koop/zelfbouw voorspeld (<3000m2 bvo). Het beleid uit 1999 werd aangescherpt door meer mogelijkheden te bieden voor zelfstandige kantoorgebouwen in de categorie tot 2.500m2 bvo via een groter aanbod aan locaties voor zelfbouw/koop en huur. Hierin is bewust gekozen voor een maximum tot 2.500m2 bvo, vanwege de gehanteerde ondergrens voor kantoorgebouwen op het Europapark. Er worden dus extra mogelijkheden geboden voor andere doelgroepen dan die van het Europapark. Voor de lange termijn waken we dat we niet te veel grootschalige locaties op de markt brengen. Daarnaast maken we de nuancering dat nieuwe initiatieven voor kantoorontwikkeling behalve bij OVknooppunten ook op of nabij het stedelijk netwerk en binnenstad kunnen plaats vinden. In 2007 blikken we terug op een periode waarin de kantorenmarkt een periode had van grote vraag gevolgd door een sterke neergang in de jaren daarna. De belangrijkste oorzaak van de daling in de vraag is de economische laagconjunctuur en het uiteenspatten van de ICT zeepbel in Door de grote schaarste rond de eeuwwisseling werd de productie van kantoren opgevoerd, die vervolgens leeg bleven staan vanwege de teruggelopen vraag in de jaren daarna. Wanneer de vraag naar kantoren weer aantrekt, profiteert vooral het nieuwe aanbod daarvan. Oude en verouderde panden die leegstaan zijn steeds moeilijker te verhuren. We constateren dat de vraag naar kantoorruimte vooral een vervangingsvraag lijkt. In de bijsturingsnotitie Knelpunten Kantorenmarkt (2007) wordt het kantorenbeleid aangescherpt met acties die leegstand aanpakken, kantoorontwikkelingen aanpassen en kantoorlocaties herijken. Denk daarbij aan de positionering van Groningen als kantorenstad, de ontwikkeling van een masterplan voor revitalisering van Corpus den Hoorn en de bespreking van de problematiek met eigenaren en gebruikers van het Martini Trade Park. 13

14 De kenmerken van de Groningse kantorenmarkt In 2009 is in navolging van de rest van Nederland ten gevolge van de economisch recessie ook de dynamiek weggeëbd uit de Groningse kantorenmarkt. Analyse van de cijfers levert ons informatie over de kenmerken van de Groningse kantorenmarkt. De Nederlandse kantorenmarkt 2009 Het aantal kantoorbanen is in 2009 gedaald als gevolg van de economische recessie was voor de Nederlandse kantorenmarkt een moeilijk jaar met een groeiend aanbod van 12,2% en een dalende opname van 35% ten opzichte van De huurprijzen zijn gedaald met 2,7% en de totale voorraad in gebruik is gedaald met 1%. De verwachtingen voor de kantorenmarkt voor 2010 zijn niet hooggespannen en het aanbod zal verder toenemen. Vooral gebouwen en locaties van mindere kwaliteit krijgen het zwaar te verduren. Opname en aanbod (x m 2 v.v.o.) Index kantoorbanen (2002=100) Aanbod Opname Nederland Groningse kantorenmarkt De Groningse kantoorgebruiker De gemiddelde jaarlijkse vraag is gemiddeld m2 vvo geweest. Hiervan is circa een kwart toe te bedelen aan transacties kleiner dan 500m2 vvo. Het klein segment is een belangrijke doelgroep. Verder kan pakweg gezegd worden dat transacties < 2.500m2 circa driekwart van de totale opname in m2 voor hun rekening nemen. Uit interviews blijkt dat een transactie van 2000m2 voor Groningse begrippen een grote transactie is. Daarnaast is de Groningse vraag afhankelijk van de niet-commerciële dienstverlening. Deze afhankelijkheid is nog sterker geworden. Tien jaar geleden nam deze sector 41% van de opname voor haar rekening, nu is dit bijna de helft. Ter vergelijking, in Nederland ligt dit niveau op een derde. Opname naar sector 2008 Groningen Industrie, Handel en Transport Nederland (van 2000 tot en met medio 2009) 13% ICT 18% 34% 47% DTZ Zadelhoff % 3% 23% Banken Zakelijke Dienstverlening Overheid en overigen Nonprofit Industrie, handel en transport 28% ICT 14% 6% 14

15 In Groningen bestaat de vraag naar kantoren voor een groot gedeelte uit een vervangingsvraag. Dit blijkt onder meer uit het feit dat de opname in 2008 zeer hoog was terwijl het aanbod tegelijkertijd toch toenam. De meeste transacties zijn een gevolg van verplaatsingen binnen Groningen waarbij de kantoorgebruikers oude of verouderde kantoren of kantorenlocaties met leegstand achterlaten. Tegelijkertijd is er weinig trek (meer) uit andere delen van het land naar Groningen. Een andere beschrijving van de kantorenmarkt is een opdeling in vrije markt en kopersmarkt. De vrije markt is de huur- en/of koopmarkt waarin projectontwikkelaars en beleggers kantoorruimte aanbieden voor nog onbekende gebruikers. De huurprijzen van eersteklas kantoorruimte in Groningen behoren tot de hoogste in de regio. Met 155,- m2/jaar is Groningen in de afgelopen jaren tot op het niveau van Zwolle gestegen. Leeuwarden en Assen blijven achter met 140,- m2/jaar. De kopersmarkt wordt ook Huurprijsontwikkeling eerste klas kantoorruimte wel de markt voor zelfbouw genoemd (gebouwen worden gerealiseerd op rekening van de gebruiker). Groningen is voor een groot gedeelte een kopersmarkt. Dit treffen we vooral aan in de kleine oppervlaktes. 110 De afname van nieuwbouw 100 kent een meerjarig gemiddelde van circa 23% Groningen Assen Leeuwarden Zwolle van de totale jaarlijkse afname. Kantorenstad Groningen De kantorenvoorraad is in de periode tot 2009 gegroeid met gemiddeld m2 vvo per jaar (12.800m2 bvo per jaar). Groningen is een kantorenstad van gemiddeld formaat. Het landelijk gemiddelde ligt op 2,8m2 vvo. kantoor per inwoner. Met m2 vvo kantorenvoorraad in 2009 heeft Groningen zo n 5m2 vvo kantoorruimte per inwoner. Dat is hoger dan Assen (4,0), maar lager dan andere provinciale steden als Leeuwarden (5,8), Zwolle (6,6), Arnhem (7,0) en Den Bosch (6,3). Randstadsteden als Amsterdam (8,8), Rotterdam (6,8) en Den Haag (7,7) zitten aan de bovenkant van de range. 15

16 De Groningse kantoormeters het aanbod Het totale aanbod aan het begin van 2009 is m2 vvo. Het deel fysieke leegstand groter dan 500m2 hierin bedraagt Aanbod kantoorruimte naar grootteklasse, Groningen m2 vvo 3 in m. Dat is 8% v.v.o. van de voorraad. Het landelijke leegstandspercentage lag op % voor deze categorie. Eén van de oorzaken dat Groningen een relatief laag leegstandspercentage heeft, is dat er niet of nauwelijks op risico wordt gebouwd. De 0 groei in aanbod ligt vooral in de categorie groter dan < 500 m m m2 5000m2 vvo m m2 > m2 Bron: DTZ Zadelhoff, 2009 Een aanbod dat 1,5 keer de jaarlijkse vraag bedraagt wordt als een gezonde markt gezien met voldoende schuifmogelijkheden. Het aanbod bedraagt in 2009 twee keer de jaarlijkse vraag. Deze verhouding is flink verbeterd ten opzichte van 2005 en 2006 waarin deze ratio op 3,5 en 4 lag. De meeste dynamiek vinden wij in het centrum. Daar zijn zowel de opname- als aanbodcijfers hoog. Ook het Zuiden en Westen van Groningen kennen jaren met goede opnamecijfers. Echter, in de afgelopen jaren zien we in het Zuiden en Westen dat de kantoorkernen Martini Trade Park en Corpus den Hoorn-Zuid een groot aandeel hebben in leegstaande kantoormeters. Het zijn vooral de grotere panden die gevoelig zijn voor leegstand. Het Oosten en het Noorden kennen de laagste dynamiek. Daar is weinig aanbod en door de jaren heen vinden daar het minst de transacties plaats. Aanbod 52,500 Opname 54,600 39,600 38,500 71,200 39,800 35,600 44,400 Aanbod/opname Aanbod (>500 m²) 39,500 Aanbod/opname verhouding kantoorruimte (in m² vvo), Groningen , , , , , ,800 52,200 83,200 84, , ,600 96,700 Opname (>500 m²) 35,100 28,600 29,700 59,400 30,800 24,000 32,900 Aanbod/opname (>500 m²) ,000 62, ,900 52, Het aanbod tot 500m2 is circa m2 en gebouwen die niet leegstaan maar wel al te huur wordt aangeboden is circa m2. 16

17 Bijlage 3 Toekomstbeeld kantoren Verschillende trends en ontwikkelingen hebben impact op de toekomstige vraag naar kantoorruimte. De trends en ontwikkelingen die op Groningen van toepassing zijn, staan in de tabel hieronder weergegeven. De eerste kolom geeft de trends in kernwoorden weer. In de tweede kolom wordt de impact op de vraag naar kantoormeters van iedere trend aangegeven. Landelijk, algemeen Impact op vraag Economische recessie - Afnemende tertiairsering - Flexibilisering, minder ruimtegebruik per werknemer - Meer focus op kwaliteit en duurzaamheid 0/+ Krimpende overheid - Verkantorisering secundaire sector -/0 Regio Groningen Veel concurrentie Zwolle - Regionale concentratie in Groningen + Duitse markt speelt nauwelijks rol 0 Afnemende groei bestaande doelgroepen - Nieuwe doelgroepen: o (Groene) Energie + o Healty Ageing + o Onderzoeksinstellingen rondom RuG 0/+ o Creatieve sector 0/+ Lichte groei beroepsbevolking + Bereikbaarheid van de stad, investeringen in de infrastructuur + Legenda [ -, 0, + ] = [ negatief, neutraal, positief] Hieronder volgt een korte beschrijving van iedere trend. Economische recessie Hoewel Groningen minder conjunctuurgevoelig is met veel werkgelegenheid in de nietcommerciële sector, gaat de economische recessie niet geheel aan Groningen voorbij. De effecten hiervan op de vraag naar kantoormeters is negatief. Er is meer vraag naar goedkope locaties, maar per saldo minder vraag naar kantoormeters. Afnemende tertiairsering De ontwikkeling van het aantal kantoorbanen en daarmee de groeiende behoefte aan kantoorruimte in de afgelopen 20 jaar komt grotendeels voor rekening van de werkgelegenheidsgroei in de kantoorhoudende dienstverlening. Tussen 1990 en 2005 nam de werkgelegenheid in de dienstensector sterk toe met groeicijfers van gemiddeld rond 4,0 procent per jaar. Daarna zien we een afnemende trend hierin. Verkantorisering secundaire sector en de krimpende overheid Verder was de groei van kantoorbanen toe te bedelen aan kantoorfuncties in de industrie en openbaar bestuur. Deze beide trends nemen af, waarmee ook de behoefte aan meer kantoorruimte afneemt. Bedrijventerreinen zijn ingericht voor bedrijven uit de secundaire sector. Dit zijn de productiebedrijven, maar denk ook aan de sector transport en logistiek. Binnen productiebedrijven worden processen steeds schoner en bureauwerk krijgt een groter aandeel. We zien daarom dat bedrijven zich in kantoorachtige verschijningsvormen huisvesten op bedrijventerreinen. 17

18 Flexibilisering, minder ruimtegebruik per werknemer Door flexibilisering (denk aan het nieuwe werken) neemt de benodigde kantooroppervlakte per werknemer af. Inmiddels zijn delingsgraden van 80% (4 werkplekken voor 5 personen), zeker in het commerciële segment van de markt, gebruikelijk. Tot 2008 groeide het aantal m² per werkplek, terwijl het aantal m² per persoon daalde, dit als gevolg van het delen van werkplekken. Sinds 2009 daalt ook het aantal m² per werkplek Meer focus op kwaliteit en duurzaamheid In de komende jaren is de vervangingsvraag in de kantorenmarkt veruit het belangrijkste. Hierbij staat kwaliteit, duurzaamheid én flexibiliteit bovenaan het verlanglijstje van kantoorgebruikers. Vooral de vraag naar duurzame kantoren kan een impuls geven aan de kantorenmarkt. Echter, door de expliciete vraag naar kwalitatief hoogstaande en duurzame kantoren kunnen veel oudere, leegstaande kantoren moeilijk verhuurd worden. Wanneer de economie weer aantrekt, zal ook de vraag naar nieuwe kantoren weer aantrekken, waarschijnlijk pas zichtbaar in Structurele leegstand blijft echter een probleem door onverhuurbare panden, het transformeren of herbestemmen van onbruikbare kantoren is daarom in de komende jaren een belangrijk thema. Zwolle is een belangrijke concurrent Zwolle is een belangrijke concurrent voor het aantrekken van regio- en landsdeelkantoren als de poort van het Noorden. Deze beweging tekent zich pas af vanaf ongeveer De groei van de kantorenvoorraad in Groningen is tussen 2001 en % geweest, landelijk was deze 13%. De groei in Zwolle was beduidend groter met 18%. Groningen verliest dus terrein aan Zwolle. De afstand tot de Randstad geldt als belangrijkste voordeel voor Zwolle. Zwolle lijkt een interessante vestigingsplaats voor met name bedrijven die Noord-Nederland als verzorgingsgebied hebben en die daarvoor veel moeten reizen (denk hierbij aan de zakelijke dienstverleners). Andere kantoorgebruikers, die niet veel hoeven te reizen of die in Groningen willen zitten omdat daar unieke vestigingsplaatsfactoren zijn (denk hierbij aan de universiteit), kiezen eerder voor Groningen. Regionale concentratie Groningen is vanouds het centrum in Noord-Nederland voor kantoorontwikkeling. De belangrijkste ontwikkelingslocaties van de regio zijn in de stad Groningen. De stad is bij uitstek de vestigingsplaats voor regiokantoren vanuit andere Noord-Nederlandse steden (bijvoorbeeld de KvK van Leeuwarden naar Groningen). De Duitse markt De Duitse markt speelt (nog) nauwelijks een rol op de Groningse kantorenmarkt. Hamburg ligt op dezelfde afstand als Rotterdam, maar er komen weinig Duitse kantoorgebruikers naar de stad. De Duitse markt wordt vooralsnog gezien als een markt waarbij nauwelijks logische aansluiting kan worden gevonden. Duitse bedrijven zullen vooral voor Groningen gaan kiezen binnen de thema s Healthy Ageing, (Groene) Energie, ICT. Bestaande doelgroepen De bestaande doelgroepen van onze stad zullen minder vraag hebben naar kantoormeters. De RGD (Rijksgebouwendienst) heeft vier kernlocaties in Nederland: Den Haag, Zwolle, Eindhoven en Utrecht. Daarnaast zijn er vier satelliet vestigingen, waarvan Groningen er één is. De RGD heeft fors in Groningen geïnvesteerd en heeft zich onlangs voor 30 jaar gecommitteerd aan de stad op de locatie Kempkensberg. Een aantal non-profitorganisaties zullen in Groningen concentratie laten zien binnen Noord-Nederland. De overheid heeft echter aangekondigd flink te zullen krimpen in aantal werknemers en efficiënter met de ruimte om te zullen gaan: van 31 m² gemiddeld naar 27 m² gemiddeld per werknemer. Bezuinigingen als gevolg van de crisis dragen hieraan bij. Er zullen landelijk naar verwachting 1,5 miljoen m² van de 7,5 miljoen m² kantoorruimte bij de rijksoverheid verdwijnen. Deels zullen deze terugkomen bij uitvoeringsorganisaties. De toekomstige vraag zal vooral vanuit de commerciële sector moeten komen. Onderzoeksbureau BCI stelt daarnaast dat de lokale en regionale zakelijke dienstverleners voor Groningen zullen blijven kiezen. Maar een groeimarkt is het niet. In de biomedische en ict sector heeft Groningen een redelijke positie. Beschikbaarheid van arbeid was 18

19 een doorslaggevende factor om voor Groningen te kiezen. We zien nu alleen wel dat de arbeid elders ook beschikbaar komt. Nieuwe doelgroepen In het economisch beleid zijn twee kansrijke sectoren geformuleerd voor onze stad. Dit zijn Healthy ageing en (Groene) Energie. In de (Groene) Energie sector wordt een veelvoud aan miljarden geïnvesteerd. Echter, de groei van deze sector heeft relatief weinig impact op de kantorenmarkt. De reden is de aard van de werkzaamheden binnen de energiesector. Een eerste voorzichtige inschatting is deze sector in komende tien jaar met circa 500 tot 1000 kantoorfuncties zal groeien. Healthy ageing is het thema dat ook wel gezond ouder worden wordt genoemd. Het is het thema waar het UMCG haar wetenschappelijk onderzoek, patiëntenzorg en opleidingen op inricht. Het UMCG is een grote kantoorontwikkelaar en werkgever van de stad. Momenteel huren externe bedrijven op en rond het UMCG-terrein m2 aan laboratorium en kantoorruimte. Kansen voor de Groningse economie liggen in de kennisvalorisatie en de verdere clustervorming van kennisinstellingen en bedrijven. De ontwikkeling van het Boden-terrein geeft fysieke ruimte voor deze groeipotentie. Daarnaast ziet onderzoeksbureau BCI kansen om bedrijven aan te trekken die zich specifiek hier willen vestigen vanwege de topfaculteiten van de RuG. Een aantal daarvan toonaangevend. Groningen is daarnaast de creatieve stad van het Noorden. Deze doelgroep bestaat grotendeels uit zelfstandigen die verspreid door de stad vanuit zelfstandige eenheden werkzaam zijn. De binnenstad is een hotspot voor deze doelgroep. De creatieve sector hecht aan bereikbare, veilige en levendige gebieden met een hoog voorzieningenniveau in een mooie omgeving met groen en water. Woon-werk combinaties hebben sterk de voorkeur. Het Paleis als broedplaats voor de creatieve industrie kan een katalyserende werking hebben voor de ontwikkeling van het Ebbingekwartier. Dit gebied kan in de toekomst de creatieve stadzone worden. Er zal dan aandacht geschonken moeten worden aan de openbare ruimte en architectuur in dit gebied. Doorgroeiende creatieve bedrijven kunnen in de toekomst een belangrijke doelgroep worden voor kleinschalige kantoorlocaties in een gemengde centrumlocatie. Infrastructuur Onderzoeksbureau BCI stelt dat als alle toekomstige infrastructurele ingrepen van en naar Groningen doorgaan - zowel intern als extern, zowel met de auto als met openbaar vervoer deze voldoende mogelijkheden voor de stad zullen bieden om zich te verzekeren van een goede bereikbaarheid. Denk daarbij aan de infrastructurele plannen als de uitbreiding van het aantal treinen naar Leeuwarden en Assen, een directe treinverbinding met Heerenveen en Veendam, aanleg van tramverbindingen in de stad. Met deze plannen zullen alle kantorenclusters een tramof treinverbinding krijgen. Ook met de auto wordt de stad beter bereikbaar met de aanpak van de Zuidelijke Ringweg. Beroepbevolking Groningen zal in de toekomst nog een lichte groei in de beroepsbevolking laten zien. 19

KANTOREN NOORD-NEDERLAND Drenthe, Friesland en Groningen

KANTOREN NOORD-NEDERLAND Drenthe, Friesland en Groningen Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

kantorenmarkt zuid-nederland Noord-Brabant en Limburg

kantorenmarkt zuid-nederland Noord-Brabant en Limburg Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Kantorenvisie Netwerkstad Twente. Aanbevelingen en beleidsafspraken Februari 2012

Kantorenvisie Netwerkstad Twente. Aanbevelingen en beleidsafspraken Februari 2012 Kantorenvisie Netwerkstad Twente Aanbevelingen en beleidsafspraken Februari 2012 1 Inleiding: Het doel van deze Kantorenvisie Netwerkstad is een beter beeld krijgen van het functioneren van de Kantorenmarkt

Nadere informatie

Kantorenmarkt Amsterdam

Kantorenmarkt Amsterdam Kantorenmarkt Amsterdam 2014 Kantorenmarkt Amsterdam De gemeente Amsterdam telt circa 810.000 inwoners en 554.730 banen, verdeeld over 112.800 vestigingen (bron: Lisa). De kantorenvoorraad heeft een omvang

Nadere informatie

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt Analyse Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt DO Research 1 Structureel aanbod op de kantorenmarkt Het aanbod van kantoorruimte in Nederland loopt nog altijd op. In totaal wordt momenteel

Nadere informatie

kantorenmarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland

kantorenmarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Bijlage 4 (bij Kantorenstrategie Eindhoven, 2012 2020) Onderbouwing berekening nieuwbouwbehoefte aan kantoren in Eindhoven

Bijlage 4 (bij Kantorenstrategie Eindhoven, 2012 2020) Onderbouwing berekening nieuwbouwbehoefte aan kantoren in Eindhoven Bijlage 4 (bij Kantorenstrategie Eindhoven, 2012 2020) Onderbouwing berekening nieuwbouwbehoefte aan kantoren in Eindhoven Uit: Bijlagenboek bij STEC rapportage Naar een sterke Eindhovense kantorenmarkt

Nadere informatie

Noord-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Noord-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Noord-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Noord-Nederland (*1. m²) 46.787 643 973 1.222 Drenthe Friesland Groningen Overig Nederland De drie noordelijke

Nadere informatie

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Oost-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Oost-Nederland (*1. m²) 43.8 4.136 2.481 Overig Nederland In de oostelijke provincies is ruim 13% van

Nadere informatie

Visie kantorenlocaties Nieuwegein

Visie kantorenlocaties Nieuwegein Postbus 1 3430 AA Bezoekadres Martinbaan 2 3439 NN www..nl Economische zaken Visie kantorenlocaties Nieuwegein Datum 20 december 2011 Auteur Gemeente Nieuwegein (Ec. Zaken) Versie vastgesteld door B&W

Nadere informatie

Bedrijfsruimtemarkt zuid-nederland Limburg en Noord-Brabant

Bedrijfsruimtemarkt zuid-nederland Limburg en Noord-Brabant Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 2011 viel de opname van bedrijfsruimte in 2012 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

Vastgoed waarde op Graveland Zuid Spaanse Polder Schiedam. 23 mei 2012 Desirée Uitzetter

Vastgoed waarde op Graveland Zuid Spaanse Polder Schiedam. 23 mei 2012 Desirée Uitzetter Vastgoed waarde op Graveland Zuid Spaanse Polder Schiedam 23 mei 2012 Desirée Uitzetter Even voorstellen.. Stec groep: adviesbureau Gebieden Gebouwen Grond Geld bedrijventerreinen!! Wat zien we landelijk

Nadere informatie

Leegstand vraagt om rigoureuze aanpak

Leegstand vraagt om rigoureuze aanpak Leegstand vraagt om rigoureuze aanpak Het fenomeen Leegstand van ongekende omvang Landelijk 15% en groeiend Van de ruim 15.000 kantoren in Nederland staan er bijna 900 volledig en 1.900 gedeeltelijk leeg.

Nadere informatie

Zuidwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Zuidwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Zuidwest-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Zuidwest-Nederland (*1. m²) 35.536 13.629 459 Overig Nederland In Zuidwest-Nederland ligt circa 29%

Nadere informatie

Zuid-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Zuid-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Zuid-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Zuid-Nederland (*1. m²) 42.2 2.15 5.518 Overig Nederland Het totale oppervlak aan kantoormeters in en

Nadere informatie

KENNISNEMEN VAN Onze gemeentelijke inzet ter stimulering van de economische ontwikkeling en herinvulling of transformatie van kantoorpanden.

KENNISNEMEN VAN Onze gemeentelijke inzet ter stimulering van de economische ontwikkeling en herinvulling of transformatie van kantoorpanden. RAADSINFORMATIEBRIEF Van : Burgemeester en Wethouders Reg.nr. : 4375297 Aan : Gemeenteraad Datum : 1 juli 2013 Wethouder P. van den Berg Wethouder G.J. van der Werff Programma : 10. Economie en wonen Portefeuillehouder

Nadere informatie

PEILING. TITEL Analyse en aanscherpen vraagstukken Visie werklocaties

PEILING. TITEL Analyse en aanscherpen vraagstukken Visie werklocaties PEILING Van : Burgemeester en Wethouders Reg.nr. : 3630196 Aan : gemeenteraad Datum : 25 november 2010 Portefeuillehouder : Wethouder G. Boeve TITEL Analyse en aanscherpen vraagstukken Visie werklocaties

Nadere informatie

juiste impulsen voor stationsgebied Steenwijk gemeente Steenwijkerland stec groep Peije Bruil en Guido van der Molen 14 september 2011

juiste impulsen voor stationsgebied Steenwijk gemeente Steenwijkerland stec groep Peije Bruil en Guido van der Molen 14 september 2011 juiste impulsen voor stationsgebied Steenwijk gemeente Steenwijkerland stec groep Peije Bruil en Guido van der Molen 14 september 2011 multifunctionele locaties vraag naar betere locaties welke locatietypen

Nadere informatie

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Noordwest- Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Noordwest- (*1. m²) 38.116 11.59 Overig In Noordwest- ligt circa 23% van de landelijke kantorenvoorraad.

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL. SESSIE Stad maken

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL. SESSIE Stad maken Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE Stad maken donderdag 19 maart 2015 Stad maken Duiding en context De traditionele rollen binnen het ontwikkeltraject veranderen. De corporaties,

Nadere informatie

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Huurprijs van bedrijfsruimte

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Huurprijs van bedrijfsruimte Maart 211 Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van Stand van zaken Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Huurprijs van 4. Vooruitzichten Colofon Samenstelling Drs I.L. de Kruif Bron gegevens NVM Data & Research,

Nadere informatie

Versterken van de topsectoren: Life Science and Health, Ruimtevaarttechnologie, Biobased Economie

Versterken van de topsectoren: Life Science and Health, Ruimtevaarttechnologie, Biobased Economie Economische Zaken Doel Stimuleren van de regionale economie. Versterken van de topsectoren: Life Science and Health, Ruimtevaarttechnologie, Biobased Economie en de Greenports Duin- en Bollenstreek, Boskoop

Nadere informatie

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van bedrijfsruimte

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van bedrijfsruimte Maart 212 Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van Stand van zaken Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van 4. Beleggingen in Colofon Samenstelling Drs. G. Raven Bron gegevens NVM Data & Research,

Nadere informatie

Kantorenmonitor Holland Rijnland

Kantorenmonitor Holland Rijnland Kantorenmonitor Holland Rijnland Inhoud Voorwoord 4 Inleiding 4 Kantorenvoorraad in Holland Rijnland 7 Bestaande kantorenvoorraad 7 Kantoren 8 Kantorenstand 9 Ontwikkelingen in 21, 211 en 212 12 Kantorenvoorraad

Nadere informatie

Midden-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Midden-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Midden-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Midden-Nederland (*1. m²) 42.674 95 6.46 Overig Nederland In de regio Midden-Nederland ligt circa 14%

Nadere informatie

BIJLAGE A KENGETALLEN In deze bijlage geven we in overzichtelijke tabellen de kengetallen weer die gebruikt zijn ter bepaling van de effecten van het kantoren- en bedrijventerreinenprogramma voor de regio

Nadere informatie

Leegstand Kantoren. Jobinside 5 november 2010. Sacha Klinkhamer Floor Schipper

Leegstand Kantoren. Jobinside 5 november 2010. Sacha Klinkhamer Floor Schipper Leegstand Kantoren Jobinside 5 november 2010 Sacha Klinkhamer Floor Schipper Presentatie Jobinside Inleiding door Sacha Klinkhamer (Infrastructuur & Milieu) Aanleiding, cijfers, probleemanalyse, oorzaken,

Nadere informatie

De Molenzoom. Kantoorlocaties in centrum van Houten. Kantoorvestiging in de gemeente Houten

De Molenzoom. Kantoorlocaties in centrum van Houten. Kantoorvestiging in de gemeente Houten De Molenzoom Kantoorlocaties in centrum van Houten Kantoorvestiging in de gemeente Houten Kwaliteiten Molenzoom Centrale ligging in Houten Zichtlocatie langs spoorlijn Nabij centrumvoorzieningen op het

Nadere informatie

VERZONDEN - 4.11.13 uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 1101231 31 oktober 2013

VERZONDEN - 4.11.13 uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 1101231 31 oktober 2013 gemeentebestuur,..,.. r^fw Postbus 15 PURMEREND JSj 1440 AA Purmerend V telefoon 0299-452452 telefax 0299-452124 Afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling Team Economie Aan de gemeenteraad van Purmerend VERZONDEN

Nadere informatie

BIJLAGE D KANTOREN-, HOTEL- EN WONINGMARKT WEERT

BIJLAGE D KANTOREN-, HOTEL- EN WONINGMARKT WEERT BIJLAGE D KANTOREN-, HOTEL- EN WONINGMARKT WEERT Kantorenmarkt Weert Tot 2020 zeer beperkte behoefte aan nieuwe kantoorruimte in Weert, er is al meer dan voldoende aanbod van kantoorruimte, toevoegen van

Nadere informatie

MARKTSCAN. 1. Gerichte markinformatie. 2. Markt op macroniveau

MARKTSCAN. 1. Gerichte markinformatie. 2. Markt op macroniveau MARKTSCAN 1. Gerichte markinformatie Het bieden van de flexibiliteit in het bestemmingsplan voor Eeneind West is geen doel op zich. Het moet de vertaling zijn van het gewenste ruimtegebruik van de bedrijven

Nadere informatie

Analyse vraaghuurprijzen kantoorruimte 2012-2014

Analyse vraaghuurprijzen kantoorruimte 2012-2014 Analyse vraaghuurprijzen kantoorruimte 2012-2014 Kantorenmarkt uit balans De situatie op de Nederlandse kantorenmarkt is zeer ongunstig. Het aanbod van kantoorruimte ligt structureel op een zeer hoog niveau

Nadere informatie

Bedrijfsruimtemarkt oost-nederland Overijssel en Gelderland

Bedrijfsruimtemarkt oost-nederland Overijssel en Gelderland Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 2011 viel de opname van bedrijfsruimte in 2012 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

Bedrijfsruimtemarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland

Bedrijfsruimtemarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 211 viel de opname van bedrijfsruimte in 212 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Managementsamenvatting 2011 Het Vastgoedrapport Groningen-Assen 2011 stelt zich ten doel om een belangrijke informatiebron te zijn voor de hele regionale vastgoedsector.

Nadere informatie

8Vastgoedmarkt. Vastgoedmarkt

8Vastgoedmarkt. Vastgoedmarkt 8Vastgoedmarkt Stedelijke ontwikkeling Vastgoedmarkt In het afgelopen jaar komt de opname aan Utrechte kantoorruimte uit op 88.000 m². Dit is aanzienlijk meer dan de 65.000 m² in het voorgaande jaar. Tegelijkertijd

Nadere informatie

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte Research Kantorenvisie Regio Amsterdam Januari 2010 40% minder opname kantoorruimte De negatieve economische ontwikkelingen in Nederland in 2009 hebben bijgedragen aan een terugval in de opname van kantoorruimte

Nadere informatie

Leegstand van kantoren, 1991-2013

Leegstand van kantoren, 1991-2013 Leegstand van kantoren, 1991-2013 Conclusie In Nederland is een overaanbod van kantoorvloeroppervlakte. Gemiddeld 16% van het kantoorvloeroppervlakte staat leeg in 2013. Dit percentage neemt nog steeds

Nadere informatie

provinsje fryslân provincie frys1n

provinsje fryslân provincie frys1n Voor Er provinsje fryslân provincie frys1n postbus 20120 8900 hm leeuwarden tweebaksmarkt 52 telefoon: (058) 292 59 25 telefax: (058) 292 51 25 Provinciale Staten van de Provincie Fryslan Postbus 20120

Nadere informatie

Aanbieden notitie A16 corridor en Rotterdam University Business District. De VVD, CDA en Leefbaar Rotterdam verzoeken het college daarom:

Aanbieden notitie A16 corridor en Rotterdam University Business District. De VVD, CDA en Leefbaar Rotterdam verzoeken het college daarom: Verzoek VVD, CDA en Leefbaar Rotterdam Aanbieden notitie A16 corridor en Rotterdam University Business District De A16 is voor de Metropoolregio en de Randstad een belangrijke verbinding met Antwerpen,

Nadere informatie

Drenthe, Friesland en Groningen. Landelijke marktontwikkelingen

Drenthe, Friesland en Groningen. Landelijke marktontwikkelingen Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 2011 viel de opname van bedrijfsruimte in 2012 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

Kwaliteitsverbetering aanloopstraten. Presentatie 31 mei 2012

Kwaliteitsverbetering aanloopstraten. Presentatie 31 mei 2012 Kwaliteitsverbetering aanloopstraten Presentatie 31 mei 2012 Vooraf Aanleiding: BRO rapportage 2009 Conceptplan Brusselsestraat e.o. 2010 Verandering economische situatie 2009-2012 Vraagstelling: Actuele

Nadere informatie

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2011 Beukenhorst, Hoofddorp. Lichte stijging opnameniveau 2010

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2011 Beukenhorst, Hoofddorp. Lichte stijging opnameniveau 2010 Research Kantorenvisie Regio Amsterdam Januari 2011 Beukenhorst, Hoofddorp Lichte stijging opnameniveau De totale opname van kantoorruimte in de regio Amsterdam in bedraagt 268.317 m², hetgeen een lichte

Nadere informatie

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 211 viel de opname van bedrijfsruimte in 212 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

Vastgoedmonitor Gemeente Groningen

Vastgoedmonitor Gemeente Groningen Vastgoedmonitor Gemeente Groningen 2014 Verantwoording Project Vastgoedmonitor gemeente Groningen 2014 Opdrachtgever Gemeente Groningen Projectleider Wim Bakker MSc Colofon E&E advies Laan Corpus den Hoorn

Nadere informatie

Bijlage 1 (bij: Kantorenstrategie Eindhoven, 2012 2020) Overzicht bestaande kantoorlocaties in Eindhoven

Bijlage 1 (bij: Kantorenstrategie Eindhoven, 2012 2020) Overzicht bestaande kantoorlocaties in Eindhoven Bijlage 1 (bij: Kantorenstrategie Eindhoven, 2012 2020) Overzicht bestaande kantoorlocaties in Eindhoven Uit: Bijlagenboek bij STEC rapportage Naar een sterke Eindhovense kantorenmarkt d.d. juni 2011 KANTOORLOCATIES

Nadere informatie

1 e Sessie: Samen de toekomst(visie) van de Plaspoelpolder maken

1 e Sessie: Samen de toekomst(visie) van de Plaspoelpolder maken 1 e Sessie: Samen de toekomst(visie) van de Plaspoelpolder maken Programma sessie 1 op 1 oktober 2015 15.30-15.40 inloop, koffie 15.40 15.50 welkomstwoord wethouders 15.50 16.10 presentatie achtergronden

Nadere informatie

Provincie als regisseur kantorenmarkt

Provincie als regisseur kantorenmarkt Provincie als regisseur kantorenmarkt Spielburg of scheidsrechter? Inhoud: een concurrerend vestigingsmilieu voor kantoren met een evenwichtige vraagaanbod situatie (kwantitatief en kwalitatief) Regels:

Nadere informatie

vraaggericht woningmarkt onderzoek Maastricht

vraaggericht woningmarkt onderzoek Maastricht vraaggericht woningmarkt onderzoek Maastricht Stec Groep aan Gemeente Maastricht Desiree Uitzetter 18 november 2014 U vroeg ons: Actuele inzichten voor herijking stedelijke programmering Nieuwe regionale

Nadere informatie

Leegstand van bedrijfsruimten in Noord-Holland

Leegstand van bedrijfsruimten in Noord-Holland Leegstand van bedrijfsruimten in Noord-Holland Inhoud Blz. 1 Inleiding 1 2 Leegstand bedrijfsruimten 3 3 Typering leegstand 6 Bijlage 1 Contactpersonen 9 Uitgevoerd in opdracht van: Provincie Noord-Holland

Nadere informatie

winkelruimte oost-nederland Overijssel en Gelderland

winkelruimte oost-nederland Overijssel en Gelderland Landelijke marktontwikkelingen Veel consumenten nemen een afwachtende houding aan. De economische vooruitzichten zijn immers niet goed en de dalende koopkracht zorgt ervoor dat klanten alleen maar langer

Nadere informatie

Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven

Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven 23 juni 2015 Managementsamenvatting Status: Managementsamenvatting Datum: 23 juni 2015 Een product van: Bureau Stedelijke Planning bv Silodam

Nadere informatie

Binnenstad in ontwikkeling. VCOD, 7 januari 2015 Gido ten Dolle, directeur sector Stadsontwikkeling

Binnenstad in ontwikkeling. VCOD, 7 januari 2015 Gido ten Dolle, directeur sector Stadsontwikkeling Binnenstad in ontwikkeling VCOD, 7 januari 2015 Gido ten Dolle, directeur sector Stadsontwikkeling Inhoud Nieuwe marktsituatie: Richting Kiezen Ambities en gebiedsopgaven Binnenstad en Schil Ondersteunen

Nadere informatie

1. MARKTANALYSE KANTORENMARKT PROVINCIE UTRECHT

1. MARKTANALYSE KANTORENMARKT PROVINCIE UTRECHT BIJLAGE A 1. MARKTANALYSE KANTORENMARKT PROVINCIE UTRECHT In deze bijlage worden de belangrijkste conclusies en resultaten uit de analyse van de kantorenmarkt van de provincie Utrecht gepresenteerd. 1.1

Nadere informatie

NEDERLANDSE KANTORENMARKT

NEDERLANDSE KANTORENMARKT Maart 216 Inhoud 1. Opname van kantoren 2. Aanbod van kantoren STAND VAN ZAKEN NEDERLANDSE KANTORENMARKT 3. Huurprijzen van kantoren 4. Beleggingen in kantoren Colofon Samenstelling Drs. R. L. Bak Bron

Nadere informatie

GEBIEDEN. 4 havo 3 Stedelijke gebieden 4-5

GEBIEDEN. 4 havo 3 Stedelijke gebieden 4-5 GEBIEDEN 4 havo 3 Stedelijke gebieden 4-5 Probleemwijken Groot aandeel sociale huurwoningen Slechte kwaliteit woonomgeving Afname aantal voorzieningen Toename asociaal gedrag Sociale en etnische spanningen

Nadere informatie

Kantorenleegstand. Hoe groot is het probleem? Amersfoort 18 mei 2011 Gregor Heemskerk

Kantorenleegstand. Hoe groot is het probleem? Amersfoort 18 mei 2011 Gregor Heemskerk Hoe groot is het probleem? Amersfoort 18 mei 2011 Gregor Heemskerk Agenda 1. Opening 2. Leegstand in Nederland 3. Leegstand in Amsterdam 4. Stellingen 5. Einde presentatie 2 CV Gregor Heemskerk Management

Nadere informatie

Werkconferentie Vastgoedmarkt Midden-Nederland. 21 juni 2012

Werkconferentie Vastgoedmarkt Midden-Nederland. 21 juni 2012 Werkconferentie Vastgoedmarkt Midden-Nederland 21 juni 2012 Luc Dietz dagvoorzitter Michaël Kortbeek Voorzitter KvK Midden-Nederland Het probleem Kantorenmarkt: leegstand, fors aanbod Bedrijventerreinen:

Nadere informatie

Raad d.d.: 8 september 2009 Budgethouder: Corsa registratienr. : 09.29710 2 de Budgethouder:

Raad d.d.: 8 september 2009 Budgethouder: Corsa registratienr. : 09.29710 2 de Budgethouder: Raadsvoorstel nr.: Portefeuillehouder: J.A. de Boer Raad d.d.: 8 september 2009 Budgethouder: Corsa registratienr. : 09.29710 2 de Budgethouder: Onderwerp: Financiële dekking: Financiële dekking revitalisering

Nadere informatie

stad cijfers Inleiding Kerncijfers Werkgelegenheid Toename aantal banen Tabel 1: Banen en vestigingen

stad cijfers Inleiding Kerncijfers Werkgelegenheid Toename aantal banen Tabel 1: Banen en vestigingen stad cijfers Inleiding Deze aflevering van Stadcijfers presenteert de nieuwste informatie over de ontwikkeling van het aantal banen en het aantal vestigingen in de gemeente Groningen. Deze belangrijke

Nadere informatie

KANTORENMARKT OOST-NEDERLAND overijssel en Gelderland

KANTORENMARKT OOST-NEDERLAND overijssel en Gelderland KANTORENMARKT OOST-NEDERLAND overijssel en Gelderland landelijke MarKtontWIKKelInGen de vraag naar kantoorruimte nam in 2011 licht toe. Het opnamevolume steeg 1,5% ten opzichte van 2010 tot een niveau

Nadere informatie

Leegstand van bedrijfsvastgoed in de Dordtse Binnenstad

Leegstand van bedrijfsvastgoed in de Dordtse Binnenstad Leegstand van bedrijfsvastgoed in de Dordtse Binnenstad In Nederland staat veel kantoor-, bedrijfs- en winkelruimte leeg. Leegstand van bedrijfsvastgoed lijkt structureel te worden en de verwachting is

Nadere informatie

Kantorenmarkt Rotterdam

Kantorenmarkt Rotterdam Kantorenmarkt Rotterdam 1 e halfjaar 2015 Kantorenmarkt Rotterdam De gemeente Rotterdam telt circa 625.000 inwoners en 314.120 banen, verdeeld over 25.220 vestigingen (bron: Lisa). De kantorenvoorraad

Nadere informatie

Aanpak kantoren leegstand in Barneveld

Aanpak kantoren leegstand in Barneveld Aanpak kantoren leegstand in Barneveld Aanleiding Bij de behandeling van de kadernota in mei 2011 heeft de gemeenteraad een motie aangenomen waarin het college wordt verzocht om beleid te ontwikkelen voor

Nadere informatie

Factsheets Nederland. Kantoren- en bedrijfsruimtemarkt. medio 2015. www.dtz.nl

Factsheets Nederland. Kantoren- en bedrijfsruimtemarkt. medio 2015. www.dtz.nl Factsheets Kantoren- en bedrijfsruimtemarkt medio 215 www.dtz.nl 1 Factsheet kantorenmarkt medio 215 Kantoorbanen 2.236.85 214 t.o.v. 213,9% Aanbod 8.36 m 2,6% Voorraad 49.533. m 2,1% Opname 497. m 2 1

Nadere informatie

Kwaliteitsimpuls kantoren

Kwaliteitsimpuls kantoren 10 maart 2014, Festival Leegstaand Vastgoed Kwaliteitsimpuls kantoren Sjef de Pont, hoofd afdeling Economische Zaken, sector Stadsontwikkeling Opzet workshop Situatie s-hertogenbosch Onze aanpak: Impuls

Nadere informatie

KANTORENMARKT ZUID-NEDERLAND Limburg en Noord-Brabant

KANTORENMARKT ZUID-NEDERLAND Limburg en Noord-Brabant KANTORENMARKT ZUID-NEDERLAND Limburg en Noord-Brabant LANDELIJKE MARKTONTWIKKELINGEN De vraag naar kantoorruimte nam in 2011 licht toe. Het opnamevolume steeg 1,5% ten opzichte van 2010 tot een niveau

Nadere informatie

Programma. 9.30-10.00 uur Inloop met koffie en thee.

Programma. 9.30-10.00 uur Inloop met koffie en thee. Programma 9.30-10.00 uur Inloop met koffie en thee. 10.00-10.15 uur Welkom en introductie op de dag door Gerdo van Grootheest, Frank Strolenberg en Frans Pollux 10.15-10.45 uur Introductie Maastrichtse

Nadere informatie

Uitwerking Toekomstgerichte Werklocaties 2012-2014

Uitwerking Toekomstgerichte Werklocaties 2012-2014 Uitwerking Toekomstgerichte Werklocaties 2012-2014 1. Inleiding In de Economische Agenda Utrecht 2012-2018 zijn 8 economische speerpunten geformuleerd om te komen tot een toekomstgerichte Utrechtse Economie.

Nadere informatie

downloadbaar document, behorende bij bijlage I

downloadbaar document, behorende bij bijlage I Monitor Uitvoeringsstrategie Plabeka Voortgangsrapportage 2009-2010 downloadbaar document, behorende bij bijlage I Definities monitor B.V. en verschillen met andere bronnen Om een foute interpretatie van

Nadere informatie

Sprekende Cijfers '12. Kantorenmarkten Derde kwartaal. Vastgoedconsultants en Makelaars

Sprekende Cijfers '12. Kantorenmarkten Derde kwartaal. Vastgoedconsultants en Makelaars Vastgoedconsultants en Makelaars Derde kwartaal '12 In onderstaande analyse wordt nader ingegaan op de kantorenmarktontwikkelingen binnen de 24 Dynamis regio s in het derde kwartaal van. Deze rapportage

Nadere informatie

Werklandschap Meerpaal. Sport en werk centraal in Nederland. Bedrijfsvestiging in de gemeente Houten

Werklandschap Meerpaal. Sport en werk centraal in Nederland. Bedrijfsvestiging in de gemeente Houten Werklandschap Meerpaal Sport en werk centraal in Nederland Bedrijfsvestiging in de gemeente Houten Kwaliteiten Werklandschap Directe aansluiting op A27 Gebiedsoppervlak van 10 ha Flexibele kavelgrootte

Nadere informatie

Vastgoedmonitor Gemeente Groningen 2012

Vastgoedmonitor Gemeente Groningen 2012 Vastgoedmonitor Gemeente Groningen 2012 mei 2012 Verantwoording Project Vastgoedmonitor gemeente Groningen 2012 Opdrachtgever Gemeente Groningen Projectleider Wim Bakker MSc Projectmedewerker Cor Rentier

Nadere informatie

Presentatie Dynamis Utrecht 4 februari 2016 Paulus Jansen. Utrecht.nl

Presentatie Dynamis Utrecht 4 februari 2016 Paulus Jansen. Utrecht.nl Presentatie Dynamis Utrecht 4 februari 2016 Paulus Jansen Utrecht groeit Utrecht groeit door De Uithof Bron: CBS / PBL oktober 2013; grafiek: DUB Groei Leidsche Rijn Groei Stationsgebied Groei De Uithof

Nadere informatie

KANTORENMARKT NOORD- NEDERLAND Drenthe, Friesland en Groningen

KANTORENMARKT NOORD- NEDERLAND Drenthe, Friesland en Groningen KANTORENMARKT NOORD NEDERLAND Drenthe, Friesland en Groningen LANDELIJKE MARKTONTWIKKELINGEN De vraag naar kantoorruimte nam in 2011 licht toe. Het opnamevolume steeg 1,5% ten opzichte van 2010 tot een

Nadere informatie

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid,

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid, Transformatie van de woningvoorraad Een afname van het aantal huishoudens heeft gevolgen voor de woningvoorraad. Dit geldt ook vergrijzing. Vraag en aanbod sluiten niet meer op elkaar aan. Problemen van

Nadere informatie

Accommodatiebeleid Maatschappelijke Voorzieningen

Accommodatiebeleid Maatschappelijke Voorzieningen Maatschappelijke Voorzieningen Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling Hilversum 1 Inhoudsopgave Samenvatting 3 1 Inleiding 8 2 Huisvestingsstrategie en eigendomsstrategie 10 3 Cultuur 15 4 Sociale voorzieningen

Nadere informatie

leegstandsmonitor Stadsregio Arnhem Nijmegen Stec Groep Peter van Geffen en Guido van der Molen november 2013

leegstandsmonitor Stadsregio Arnhem Nijmegen Stec Groep Peter van Geffen en Guido van der Molen november 2013 leegstandsmonitor Stadsregio Arnhem Nijmegen Stec Groep Peter van Geffen en Guido van der Molen november 2013 leegstand kantorenmarkt Stadsregio Arnhem- Nijmegen Arnhem en Nijmegen domineren regionale

Nadere informatie

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg Bestuursafspraken CONCEPT versie 27 november 2015 1. Inleiding Het landelijk gebied van de regio Noord-Limburg is divers van karakter; bestaande uit beekdalen,

Nadere informatie

NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE

NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE Maart 214 Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van STAND VAN ZAKEN NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE 3. Prijzen van 4. Beleggingen in Colofon Samenstelling Drs. G.A. Raven Bron gegevens NVM Data & Research,

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid M201207 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1987-2010 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid In de periode 1987-2010 is het aantal bedrijven per saldo

Nadere informatie

Factsheet. Nieuwbouw kantoorruimte Nederland

Factsheet. Nieuwbouw kantoorruimte Nederland Factsheet Nieuwbouw kantoorruimte Nederland 2013 1 Nieuwbouw kantoren neemt verder af De bouw van nieuwe kantoren in Nederland is in 2013 sterk afgenomen. De matige economische ontwikkeling en vooruitzichten,

Nadere informatie

KANTORENNOTA BREDA 2020

KANTORENNOTA BREDA 2020 KANTORENNOTA BREDA 2020 Directie Ontwikkeling september 2011 INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 3 1.1 Doelstelling en aanleiding 3 1.2 Leeswijzer 5 2. HUIDIGE KANTORENMARKT IN BREDA 6 2.1 Schets lokale markt 6

Nadere informatie

Vastgoedmonitor Gemeente Groningen 2013

Vastgoedmonitor Gemeente Groningen 2013 Vastgoedmonitor Gemeente Groningen 2013 Mei 2013 Verantwoording Project Vastgoedmonitor gemeente Groningen 2013 Opdrachtgever Gemeente Groningen Projectleider Wim Bakker MSc Colofon E&E advies Laan Corpus

Nadere informatie

Drenthe, Friesland en Groningen. Landelijke marktontwikkelingen

Drenthe, Friesland en Groningen. Landelijke marktontwikkelingen Landelijke marktontwikkelingen Veel consumenten nemen een afwachtende houding aan. De economische vooruitzichten zijn immers niet goed en de dalende koopkracht zorgt ervoor dat klanten alleen maar langer

Nadere informatie

Plannen Economische Agenda 20113-2014

Plannen Economische Agenda 20113-2014 Plannen Economische Agenda 20113-2014 Aanvalsplan 1: Marketing regio Amersfoort: be good and tell it Wat is het doel: Gerichte marketingcampagnes starten op het gebied van ondernemen in Amersfoort en de

Nadere informatie

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van bedrijfsruimte

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van bedrijfsruimte September 212 Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van Stand van zaken Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van 4. Beleggingen in Colofon Samenstelling Drs. G. Raven Bron gegevens NVM Data & Research,

Nadere informatie

Ontwikkelstrategie Lammenschansdriehoek, Gemeente Leiden (februari 2013) Ontwikkelstrategie

Ontwikkelstrategie Lammenschansdriehoek, Gemeente Leiden (februari 2013) Ontwikkelstrategie (februari 2013) Ontwikkelstrategie Lammenschans, Leiden in opdracht van: Gemeente Leiden februari 2013, Amsterdam Kerkstraat 204 1017 GV Amsterdam Postbus 15550 1001 NB Amsterdam Soeters Van Eldonk architecten

Nadere informatie

Vastgoedsociëteit Haaglanden Presentatie transformatie kantoren wethouder Henk Kool 13 november 2013

Vastgoedsociëteit Haaglanden Presentatie transformatie kantoren wethouder Henk Kool 13 november 2013 Vastgoedsociëteit Haaglanden Presentatie transformatie kantoren wethouder Henk Kool 13 november 2013 Internationale stad van vrede en recht Thuisbasis regering 2e VN stad Eerste (cyber) security city van

Nadere informatie

ondernemers & huisvesting Leidschendam-Voorburg De resultaten CUSTOM PROPERTY SOLUTIONS

ondernemers & huisvesting Leidschendam-Voorburg De resultaten CUSTOM PROPERTY SOLUTIONS ondernemers & huisvesting Leidschendam-Voorburg De resultaten CUSTOM PROPERTY SOLUTIONS Samenvatting onderzoeken en bijeenkomst De gemeente Leidschendam-Voorburg scoort hoog op de gebieden van woonomgeving

Nadere informatie

NOTITIE COLLEGES BESLUITVORMING AFSPRAKEN KWALITEIT BEDRIJVENTERREINEN REGIO GRONINGEN-ASSEN

NOTITIE COLLEGES BESLUITVORMING AFSPRAKEN KWALITEIT BEDRIJVENTERREINEN REGIO GRONINGEN-ASSEN NOTITIE COLLEGES BESLUITVORMING AFSPRAKEN KWALITEIT BEDRIJVENTERREINEN REGIO GRONINGEN-ASSEN Notitie voor: Colleges van B&W van de deelnemers aan het regionaal programma Bedrijventerreinen van de Regio

Nadere informatie

De Nederlandse kantorenmarkt werd in 2012. Maart 2013. Inhoud 1. Opname van kantoren. 2. Aanbod van kantoren. 3. Huurprijzen van kantoren

De Nederlandse kantorenmarkt werd in 2012. Maart 2013. Inhoud 1. Opname van kantoren. 2. Aanbod van kantoren. 3. Huurprijzen van kantoren Maart 213 Inhoud 1. Opname van kantoren 2. Aanbod van kantoren Stand van zaken Nederlandse kantorenmarkt 3. Huurprijzen van kantoren 4. Beleggingen in kantoren Colofon Samenstelling Drs. R. L. Bak Bron

Nadere informatie

WIJKVISIE STADSKANAAL NOORD 2011-2020

WIJKVISIE STADSKANAAL NOORD 2011-2020 WIJKVISIE STADSKANAAL NOORD 2011-2020 Vastgesteld in de raadsvergadering van 18 juni 2012. Verkorte versie wijkvisie Stadskanaal Noord 2011-2020 1 Wijkvisie Stadskanaal Noord 2011-2020 In de wijkvisie

Nadere informatie

AAN de voorzitter van de commissie Ruimte. Geachte voorzitter, ter afhandeling van de motie 11M41

AAN de voorzitter van de commissie Ruimte. Geachte voorzitter, ter afhandeling van de motie 11M41 uw datum ons nummer onze datum verzonden inlichtingen bij sector/afdeling doorkiesnr. M. Evers RU/Stedelijke Ontwikkeling 0475-359 395 AAN de voorzitter van de commissie Ruimte bijlage(n) betreffende commissie-informatiebrief

Nadere informatie

EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht. Monique Roso, 12 maart 2014!

EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht. Monique Roso, 12 maart 2014! EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht Monique Roso, 12 maart 2014! Inhoud presentatie 1. economische trends en ontwikkelingen!! 2. economische monitor provincie Utrecht! - economische

Nadere informatie

De kleinschalige kantorenmarkt nader bekeken Aanleiding

De kleinschalige kantorenmarkt nader bekeken Aanleiding De kleinschalige kantorenmarkt nader bekeken Aanleiding In Nederland beslaan in 2014 de kleine bedrijven (5 of minder werkzame personen) 45% van het totaal aantal bedrijven. Tegelijkertijd werken in 2013

Nadere informatie